৪. পটিনিদ্দেসৱাৰো
১. দেসনাহাৰৱিভঙ্গো
৫. তত্থ কতমো দেসনাহাৰো? ‘‘অস্সাদাদীনৱতা’’তি গাথা অযং দেসনাহাৰো. কিং দেসযতি? অস্সাদং আদীনৱং নিস্সৰণং ফলং উপাযং আণত্তিং. ধম্মং ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পৰিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেস্সামীতি.
তত্থ কতমো অস্সাদো?
‘‘কামং [কামমাদিকা ইমা ছ গাথা সু. নি. ৭৭২ পস্সিতব্বা] কামযমানস্স, তস্স চেতং সমিজ্ঝতি;
অদ্ধা পীতিমনো হোতি, লদ্ধা মচ্চো যদিচ্ছতী’’তি.
অযং অস্সাদো.
তত্থ কতমো আদীনৱো?
‘‘তস্স চে কামযানস্স, ছন্দজাতস্স জন্তুনো;
তে কামা পৰিহাযন্তি, সল্লৱিদ্ধোৱ ৰুপ্পতী’’তি.
অযং আদীনৱো.
তত্থ কতমং নিস্সৰণং?
‘‘যো কামে পৰিৱজ্জেতি, সপ্পস্সেৱ পদা সিৰো;
সোমং ৱিসত্তিকং লোকে, সতো সমতিৱত্ততী’’তি.
ইদং নিস্সৰণং.
তত্থ কতমো অস্সাদো?
‘‘খেত্তং ৱত্থুং হিৰঞ্ঞং ৱা, গৱাস্সং দাসপোৰিসং;
থিযো বন্ধূ পুথূ কামে, যো নৰো অনুগিজ্ঝতী’’তি.
অযং অস্সাদো.
তত্থ কতমো আদীনৱো?
‘‘অবলা নং বলীযন্তি, মদ্দন্তে নং পৰিস্সযা;
ততো নং দুক্খমন্ৱেতি, নাৱং ভিন্নমিৱোদক’’ন্তি.
অযং আদীনৱো.
তত্থ কতমং নিস্সৰণং?
‘‘তস্মা জন্তু সদা সতো, কামানি পৰিৱজ্জযে;
তে পহায তৰে ওঘং, নাৱং সিত্ৱাৱ পাৰগূ’’তি.
ইদং নিস্সৰণং.
তত্থ কতমং ফলং?
‘‘ধম্মো হৱে ৰক্খতি ধম্মচাৰিং, ছত্তং মহন্তং যথ ৱস্সকালে;
এসানিসংসো ধম্মে সুচিণ্ণে, ন দুগ্গতিং গচ্ছতি ধম্মচাৰী’’তি.
ইদং ফলং.
তত্থ কতমো উপাযো?
‘‘সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চা’’তি…পে…
‘‘সব্বে সঙ্খাৰা [পস্স ধ. প. ২৭৭] দুক্খা’’তি…পে…
‘‘সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি, যদা পঞ্ঞায পস্সতি;
অথ নিব্বিন্দতি দুক্খে, এস মগ্গো ৱিসুদ্ধিযা’’তি.
অযং উপাযো.
তত্থ কতমা আণত্তি?
‘‘চক্খুমা [পস্স উদা. ৪৩] ৱিসমানীৱ, ৱিজ্জমানে পৰক্কমে;
পণ্ডিতো জীৱলোকস্মিং, পাপানি পৰিৱজ্জযে’’তি.
অযং আণত্তি.
‘‘‘সুঞ্ঞতো লোকং অৱেক্খস্সু,
মোঘৰাজা’তি আণত্তি, ‘সদা সতো’তি উপাযো;
‘অত্তানুদিট্ঠিং ঊহচ্চ [উহচ্চ (ক.) পস্স সু. নি. ১১২৫], এৱং মচ্চুতৰো সিযা’’’.
ইদং ফলং.
৬. তত্থ ভগৱা উগ্ঘটিতঞ্ঞুস্স পুগ্গলস্স নিস্সৰণং দেসযতি, ৱিপঞ্চিতঞ্ঞুস্স পুগ্গলস্স আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ দেসযতি, নেয্যস্স পুগ্গলস্স অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ দেসযতি.
তত্থ চতস্সো পটিপদা, চত্তাৰো পুগ্গলা. তণ্হাচৰিতো মন্দো সতিন্দ্ৰিযেন দুক্খায পটিপদায দন্ধাভিঞ্ঞায নিয্যাতি সতিপট্ঠানেহি নিস্সযেহি. তণ্হাচৰিতো উদত্তো [উদত্থো (সী.) উ + আ + দা + ত] সমাধিন্দ্ৰিযেন দুক্খায পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায নিয্যাতি ঝানেহি নিস্সযেহি. দিট্ঠিচৰিতো মন্দো ৱীৰিযিন্দ্ৰিযেন সুখায পটিপদায দন্ধাভিঞ্ঞায নিয্যাতি সম্মপ্পধানেহি নিস্সযেহি. দিট্ঠিচৰিতো উদত্তো পঞ্ঞিন্দ্ৰিযেন সুখায পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায নিয্যাতি সচ্চেহি নিস্সযেহি.
উভো তণ্হাচৰিতা সমথপুব্বঙ্গমায ৱিপস্সনা নিয্যন্তি ৰাগৱিৰাগায চেতোৱিমুত্তিযা. উভো দিট্ঠিচৰিতা ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমে সমথেন নিয্যন্তি অৱিজ্জাৱিৰাগায পঞ্ঞাৱিমুত্তিযা.
তত্থ যে সমথপুব্বঙ্গমাহি পটিপদাহি নিয্যন্তি, তে নন্দিযাৱট্টেন নযেন হাতব্বা, যে ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমাহি পটিপদাহি নিয্যন্তি, তে সীহৱিক্কীড়িতেন নযেন হাতব্বা.
৭. স্ৱাযং হাৰো কত্থ সম্ভৱতি, যস্স সত্থা ৱা ধম্মং দেসযতি অঞ্ঞতৰো ৱা গৰুট্ঠানীযো সব্ৰহ্মচাৰী, সো তং ধম্মং সুত্ৱা সদ্ধং পটিলভতি. তত্থ যা ৱীমংসা উস্সাহনা তুলনা উপপৰিক্খা, অযং সুতমযী পঞ্ঞা. তথা সুতেন নিস্সযেন যা ৱীমংসা তুলনা উপপৰিক্খা মনসানুপেক্খণা, অযং চিন্তামযী পঞ্ঞা. ইমাহি দ্ৱীহি পঞ্ঞাহি মনসিকাৰসম্পযুত্তস্স যং ঞাণং উপ্পজ্জতি দস্সনভূমিযং ৱা ভাৱনাভূমিযং ৱা, অযং ভাৱনামযী পঞ্ঞা.
৮. পৰতোঘোসা সুতমযী পঞ্ঞা. পচ্চত্তসমুট্ঠিতা যোনিসো মনসিকাৰা চিন্তামযী পঞ্ঞা. যং পৰতো চ ঘোসেন পচ্চত্তসমুট্ঠিতেন চ যোনিসোমনসিকাৰেন ঞাণং উপ্পজ্জতি, অযং ভাৱনামযী পঞ্ঞা. যস্স ইমা দ্ৱে পঞ্ঞা অত্থি সুতমযী চিন্তামযী চ, অযং উগ্ঘটিতঞ্ঞূ. যস্স সুতমযী পঞ্ঞা অত্থি, চিন্তামযী নত্থি, অযং ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ [ৱিপচ্চিতঞ্ঞূ (সী.)]. যস্স নেৱ সুতমযী পঞ্ঞা অত্থি ন চিন্তামযী, অযং নেয্যো.
৯. সাযং ধম্মদেসনা কিং দেসযতি? চত্তাৰি সচ্চানি দুক্খং সমুদযং নিৰোধং মগ্গং. আদীনৱো চ ফলঞ্চ দুক্খং, অস্সাদো সমুদযো, নিস্সৰণং নিৰোধো, উপাযো আণত্তি চ মগ্গো. ইমানি চত্তাৰি সচ্চানি. ইদং ধম্মচক্কং.
যথাহ ভগৱা – ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি মে, ভিক্খৱে, বাৰাণসিযং ইসিপতনে মিগদাযে অনুত্তৰং ধম্মচক্কং পৱত্তিতং অপ্পটিৱত্তিযং সমণেন ৱা ব্ৰাহ্মণেন ৱা দেৱেন ৱা মাৰেন ৱা ব্ৰহ্মুনা ৱা কেনচি ৱা লোকস্মিং, সব্বং ধম্মচক্কং.
তত্থ অপৰিমাণা পদা, অপৰিমাণা অক্খৰা, অপৰিমাণা ব্যঞ্জনা, অপৰিমাণা আকাৰা নেৰুত্তা নিদ্দেসা. এতস্সেৱ অত্থস্স সঙ্কাসনা পকাসনা ৱিৱৰণা ৱিভজনা উত্তানীকম্মং [উত্তানিকম্মং (ক.)] পঞ্ঞত্তি, ইতিপিদং দুক্খং অৰিযসচ্চং.
‘‘অযং দুক্খসমুদযো’’তি মে, ভিক্খৱে, বাৰাণসিযং ইসিপতনে মিগদাযে অনুত্তৰং ধম্মচক্কং পৱত্তিতং…পে… ‘‘অযং দুক্খনিৰোধো’’তি মে, ভিক্খৱে…পে… ‘‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’’তি মে, ভিক্খৱে, বাৰাণসিযং ইসিপতনে মিগদাযে অনুত্তৰং ধম্মচক্কং পৱত্তিতং অপ্পটিৱত্তিযং সমণেন ৱা ব্ৰাহ্মণেন ৱা দেৱেন ৱা মাৰেন ৱা ব্ৰহ্মুনা ৱা কেনচি ৱা লোকস্মিং.
তত্থ অপৰিমাণা পদা, অপৰিমাণা অক্খৰা, অপৰিমাণা ব্যঞ্জনা, অপৰিমাণা আকাৰা নেৰুত্তা নিদ্দেসা. এতস্সেৱ অত্থস্স সঙ্কাসনা পকাসনা ৱিৱৰণা ৱিভজনা উত্তানীকম্মং পঞ্ঞত্তি ইতিপিদং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা অৰিযসচ্চং.
তত্থ ভগৱা অক্খৰেহি সঙ্কাসেতি, পদেহি পকাসেতি, ব্যঞ্জনেহি ৱিৱৰতি, আকাৰেহি ৱিভজতি, নিৰুত্তীহি উত্তানীকৰোতি [উত্তানিং কৰোতি (ক.)], নিদ্দেসেহি পঞ্ঞপেতি. তত্থ ভগৱা অক্খৰেহি চ পদেহি চ উগ্ঘটেতি [উগ্ঘাটেতি (সী.)], ব্যঞ্জনেহি চ আকাৰেহি চ ৱিপঞ্চযতি, নিৰুত্তীহি চ নিদ্দেসেহি চ ৱিত্থাৰেতি. তত্থ উগ্ঘটনা [উগ্ঘাটনা (সী.)] আদি, ৱিপঞ্চনা মজ্ঝে, ৱিত্থাৰণা পৰিযোসানং. সোযং ধম্মৱিনযো উগ্ঘটীযন্তো উগ্ঘটিতঞ্ঞূপুগ্গলং ৱিনেতি, তেন নং আহু ‘‘আদিকল্যাণো’’তি. ৱিপঞ্চীযন্তো ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূপুগ্গলং ৱিনেতি, তেন নং আহু ‘‘মজ্ঝেকল্যাণো’’তি. ৱিত্থাৰীযন্তো নেয্যং পুগ্গলং ৱিনেতি, তেন নং আহু ‘‘পৰিযোসানকল্যাণো’’তি.
১০. তত্থ ছপ্পদানি অত্থো সঙ্কাসনা পকাসনা ৱিৱৰণা ৱিভজনা উত্তানীকম্মং পঞ্ঞত্তি, ইমানি ছপ্পদানি অত্থো. ছপ্পদানি ব্যঞ্জনং অক্খৰং পদং ব্যঞ্জনং আকাৰো নিৰুত্তি নিদ্দেসো, ইমানি ছপ্পদানি ব্যঞ্জনং. তেনাহ ভগৱা ‘‘ধম্মং ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পৰিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জন’’ন্তি.
কেৱলন্তি লোকুত্তৰং, ন মিস্সং লোকিযেহি ধম্মেহি. পৰিপুণ্ণন্তি পৰিপূৰং অনূনং অনতিৰেকং. পৰিসুদ্ধন্তি নিম্মলং সব্বমলাপগতং পৰিযোদাতং উপট্ঠিতং সব্বৱিসেসানং, ইদং ৱুচ্চতি তথাগতপদংইতিপি তথাগতনিসেৱিতংইতিপি তথাগতাৰঞ্জিতংইতিপি, অতোচেতং ব্ৰহ্মচৰিযং পঞ্ঞাযতি. তেনাহ ভগৱা ‘‘কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেস্সামী’’তি.
কেসং অযং ধম্মদেসনা, যোগীনং. তেনাহ আযস্মা মহাকচ্চাযনো –
‘‘অস্সাদাদীনৱতা, নিস্সৰণম্পি চ ফলং উপাযো চ;
আণত্তী চ ভগৱতো, যোগীনং দেসনাহাৰো’’তি.
নিযুত্তো দেসনাহাৰো.
২. ৱিচযহাৰৱিভঙ্গো
১১. তত্থ কতমো ৱিচযো হাৰো? ‘‘যং পুচ্ছিতঞ্চ ৱিস্সজ্জিতঞ্চা’’তি গাথা, অযং ৱিচযো হাৰো.
কিং ৱিচিনতি? পদং ৱিচিনতি, পঞ্হং ৱিচিনতি, ৱিসজ্জনং [ৱিস্সজ্জনং (সী. ক.)] ৱিচিনতি, পুব্বাপৰং ৱিচিনতি, অস্সাদং ৱিচিনতি, আদীনৱং ৱিচিনতি, নিস্সৰণং ৱিচিনতি, ফলং ৱিচিনতি, উপাযং ৱিচিনতি, আণত্তিং ৱিচিনতি, অনুগীতিং ৱিচিনতি, সব্বে নৱ সুত্তন্তে ৱিচিনতি. যথা কিং ভৱে, যথা আযস্মা অজিতো পাৰাযনে ভগৱন্তং পঞ্হং পুচ্ছতি –
‘‘কেনস্সু [পস্স সু. নি. ১০৩৮] নিৱুতো লোকো, [ইচ্চাযস্মা অজিতো,]
কেনস্সু নপ্পকাসতি;
কিস্সাভিলেপনং ব্ৰূসি, কিং সু তস্স মহব্ভয’’ন্তি.
ইমানি চত্তাৰি পদানি পুচ্ছিতানি, সো একো পঞ্হো. কস্মা? একৱত্থু পৰিগ্গহা, এৱঞ্হি আহ ‘‘কেনস্সু নিৱুতো লোকো’’তি লোকাধিট্ঠানং পুচ্ছতি, ‘‘কেনস্সু নপ্পকাসতী’’তি লোকস্স অপ্পকাসনং পুচ্ছতি, ‘‘কিস্সাভিলেপনং ব্ৰূসী’’তি লোকস্স অভিলেপনং পুচ্ছতি, ‘‘কিংসু তস্স মহব্ভয’’ন্তি তস্সেৱ লোকস্স মহাভযং পুচ্ছতি. লোকো তিৱিধো কিলেসলোকো ভৱলোকো ইন্দ্ৰিযলোকো.
তত্থ ৱিসজ্জনা –
‘‘অৱিজ্জায নিৱুতো লোকো, [অজিতাতি ভগৱা,]
ৱিৱিচ্ছা [ৱেৱিচ্ছা (সু. নি. ১০৩৯)] পমাদা নপ্পকাসতি;
জপ্পাভিলেপনং ব্ৰূমি, দুক্খমস্স মহব্ভয’’ন্তি.
ইমানি চত্তাৰি পদানি ইমেহি চতূহি পদেহি ৱিসজ্জিতানি পঠমং পঠমেন, দুতিযং দুতিযেন, ততিযং ততিযেন, চতুত্থং চতুত্থেন.
‘‘কেনস্সু নিৱুতো লোকো’’তি পঞ্হে ‘‘অৱিজ্জায নিৱুতো লোকো’’তি ৱিসজ্জনা. নীৱৰণেহি নিৱুতো লোকো, অৱিজ্জানীৱৰণা হি সব্বে সত্তা. যথাহ ভগৱা ‘‘সব্বসত্তানং, ভিক্খৱে, সব্বপাণানং সব্বভূতানং পৰিযাযতো একমেৱ নীৱৰণং ৱদামি যদিদং অৱিজ্জা, অৱিজ্জানীৱৰণা হি সব্বে সত্তা. সব্বসোৱ, ভিক্খৱে, অৱিজ্জায নিৰোধা চাগা পটিনিস্সগ্গা নত্থি সত্তানং নীৱৰণন্তি ৱদামী’’তি. তেন চ পঠমস্স পদস্স ৱিসজ্জনা যুত্তা.
‘‘কেনস্সু নপ্পকাসতী’’তি পঞ্হে ‘‘ৱিৱিচ্ছা পমাদা নপ্পকাসতী’’তি ৱিসজ্জনা. যো পুগ্গলো নীৱৰণেহি নিৱুতো, সো ৱিৱিচ্ছতি. ৱিৱিচ্ছা নাম ৱুচ্চতি ৱিচিকিচ্ছা. সো ৱিচিকিচ্ছন্তো নাভিসদ্দহতি, ন অভিসদ্দহন্তো ৱীৰিযং নাৰভতি অকুসলানং ধম্মানং পহানায কুসলানং ধম্মানং সচ্ছিকিৰিযায. সো ইধপ্পমাদমনুযুত্তো ৱিহৰতি পমত্তো, সুক্কে ধম্মে ন উপ্পাদিযতি, তস্স তে অনুপ্পাদিযমানা নপ্পকাসন্তি, যথাহ ভগৱা –
‘‘দূৰে সন্তো পকাসন্তি [পকাসেন্তি ধ. প. ৩০৪], হিমৱন্তোৱ পব্বতো;
অসন্তেত্থ ন দিস্সন্তি, ৰত্তিং খিত্তা [ৰত্তি খিত্তা (সী.), পস্স ধ. প. ৩০৪] যথা সৰা;
তে গুণেহি পকাসন্তি, কিত্তিযা চ যসেন চা’’তি.
তেন চ দুতিযস্স পদস্স ৱিসজ্জনা যুত্তা.
‘‘কিস্সাভিলেপনং ব্ৰূসী’’তি পঞ্হে ‘‘জপ্পাভিলেপনং ব্ৰূমী’’তি ৱিসজ্জনা. জপ্পা নাম ৱুচ্চতি তণ্হা. সা কথং অভিলিম্পতি? যথাহ ভগৱা –
‘‘ৰত্তো অত্থং ন জানাতি, ৰত্তো ধম্মং ন পস্সতি;
অন্ধন্তমং [অন্ধতমং (ক.)] তদা হোতি, যং ৰাগো সহতে নৰ’’ন্তি.
সাযং তণ্হা আসত্তিবহুলস্স পুগ্গলস্স ‘‘এৱং অভিজপ্পা’’তি কৰিত্ৱা তত্থ লোকো অভিলিত্তো নাম ভৱতি, তেন চ ততিযস্স পদস্স ৱিসজ্জনা যুত্তা.
‘‘কিং সু তস্স মহব্ভয’’ন্তি পঞ্হে ‘‘দুক্খমস্স মহব্ভয’’ন্তি ৱিসজ্জনা. দুৱিধং দুক্খং – কাযিকঞ্চ চেতসিকঞ্চ. যং কাযিকং ইদং দুক্খং, যং চেতসিকং ইদং দোমনস্সং. সব্বে সত্তা হি দুক্খস্স উব্বিজ্জন্তি, নত্থি ভযং দুক্খেন সমসমং, কুতো ৱা পন তস্স উত্তৰিতৰং? তিস্সো দুক্খতা – দুক্খদুক্খতা সঙ্খাৰদুক্খতা ৱিপৰিণামদুক্খতা. তত্থ লোকো ওধসো কদাচি কৰহচি দুক্খদুক্খতায মুচ্চতি. তথা ৱিপৰিণামদুক্খতায. তং কিস্স হেতু? হোন্তি লোকে অপ্পাবাধাপি দীঘাযুকাপি. সঙ্খাৰদুক্খতায পন লোকো অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা মুচ্চতি, তস্মা সঙ্খাৰদুক্খতা দুক্খং লোকস্সাতি কত্ৱা দুক্খমস্স মহব্ভযন্তি. তেন চ চতুত্থস্স পদস্স ৱিসজ্জনা যুত্তা. তেনাহ ভগৱা ‘‘অৱিজ্জায নিৱুতো লোকো’’তি.
সৱন্তি সব্বধি সোতা, [ইচ্চাযস্মা অজিতো,]
সোতানং কিং নিৱাৰণং;
সোতানং সংৱৰং ব্ৰূহি, কেন সোতা পিধীযৰে [পিথীযৰে (সী.), পিধিয্যৰে (ক.), পস্স সু. নি. ১০৪০].
ইমানি চত্তাৰি পদানি পুচ্ছিতানি. তে দ্ৱে পঞ্হা. কস্মা? ইমেহি বত্ৱাধিৱচনেন পুচ্ছিতা. এৱং সমাপন্নস্স লোকস্স এৱং সংকিলিট্ঠস্স কিং লোকস্স ৱোদানং ৱুট্ঠানমিতি, এৱঞ্হি আহ.
সৱন্তি সব্বধি সোতাতি. অসমাহিতস্স সৱন্তি অভিজ্ঝাব্যাপাদপ্পমাদবহুলস্স. তত্থ যা অভিজ্ঝা অযং লোভো অকুসলমূলং, যো ব্যাপাদো অযং দোসো অকুসলমূলং, যো পমাদো অযং মোহো অকুসলমূলং. তস্সেৱং অসমাহিতস্স ছসু আযতনেসু তণ্হা সৱন্তি ৰূপতণ্হা সদ্দতণ্হা গন্ধতণ্হা ৰসতণ্হা ফোট্ঠব্বতণ্হা ধম্মতণ্হা, যথাহ ভগৱা –
‘‘সৱতী’’তি চ খো, ভিক্খৱে, ছন্নেতং অজ্ঝত্তিকানং আযতনানং অধিৱচনং. চক্খু সৱতি মনাপিকেসু ৰূপেসু, অমনাপিকেসু [অমনাপিযেসু (ক.)] পটিহঞ্ঞতীতি. সোতং…পে… ঘানং… জিৱ্হা… কাযো… মনো সৱতি মনাপিকেসু ধম্মেসু অমনাপিকেসু পটিহঞ্ঞতীতি. ইতি সব্বা চ সৱতি, সব্বথা চ সৱতি. তেনাহ ‘‘সৱন্তি সব্বধি সোতা’’তি.
‘‘সোতানং কিং নিৱাৰণ’’ন্তি পৰিযুট্ঠানৱিঘাতং পুচ্ছতি, ইদং ৱোদানং. ‘‘সোতানং সংৱৰং ব্ৰূহি, কেন সোতা পিধীযৰে’’তি অনুসযসমুগ্ঘাতং পুচ্ছতি, ইদং ৱুট্ঠানং.
তত্থ ৱিসজ্জনা –
‘‘যানি সোতানি লোকস্মিং, [অজিতাতি ভগৱা,]
সতি তেসং নিৱাৰণং;
সোতানং সংৱৰং ব্ৰূমি, পঞ্ঞাযেতে পিধীযৰে’’তি.
কাযগতায সতিযা ভাৱিতায বহুলীকতায চক্খু নাৱিঞ্ছতি মনাপিকেসু ৰূপেসু, অমনাপিকেসু ন পটিহঞ্ঞতি, সোতং…পে… ঘানং… জিৱ্হা… কাযো… মনো নাৱিঞ্ছতি মনাপিকেসু ধম্মেসু, অমনাপিকেসু ন পটিহঞ্ঞতি. কেন কাৰণেন? সংৱুতনিৱাৰিতত্তা ইন্দ্ৰিযানং. কেন তে সংৱুতনিৱাৰিতা? সতিআৰক্খেন. তেনাহ ভগৱা – ‘‘সতি তেসং নিৱাৰণ’’ন্তি.
পঞ্ঞায অনুসযা পহীযন্তি, অনুসযেসু পহীনেসু পৰিযুট্ঠানা পহীযন্তি. কিস্স [তস্স (সী.)], অনুসযস্স পহীনত্তা? তং যথা খন্ধৱন্তস্স ৰুক্খস্স অনৱসেসমূলুদ্ধৰণে কতে পুপ্ফফলপল্লৱঙ্কুৰসন্ততি সমুচ্ছিন্না ভৱতি. এৱং অনুসযেসু পহীনেসু পৰিযুট্ঠানসন্ততি সমুচ্ছিন্না ভৱতি পিদহিতা পটিচ্ছন্না. কেন? পঞ্ঞায. তেনাহ ভগৱা ‘‘পঞ্ঞাযেতে পিধীযৰে’’তি.
‘‘পঞ্ঞা চেৱ সতি চ, [ইচ্চাযস্মা অজিতো,]
নামৰূপঞ্চ মাৰিস;
এতং মে পুট্ঠো পব্ৰূহি, কত্থেতং উপৰুজ্ঝতী’’তি.
‘‘যমেতং পঞ্হং অপুচ্ছি [মং পুচ্ছি (ক.), পস্স সু. নি. ১০৪৩], অজিত তং ৱদামি তে;
যত্থ নামঞ্চ ৰূপঞ্চ, অসেসং উপৰুজ্ঝতি;
ৱিঞ্ঞাণস্স নিৰোধেন, এত্থেতং উপৰুজ্ঝতী’’তি.
অযং পঞ্হে [পঞ্হো (সী. ক.) নেত্তিৱিভাৱনী পস্সিতব্বা] অনুসন্ধিং পুচ্ছতি. অনুসন্ধিং পুচ্ছন্তো কিং পুচ্ছতি? অনুপাদিসেসং নিব্বানধাতুং. তীণি চ সচ্চানি সঙ্খতানি নিৰোধধম্মানি দুক্খং সমুদযো মগ্গো, নিৰোধো অসঙ্খতো. তত্থ সমুদযো দ্ৱীসু ভূমীসু পহীযতি দস্সনভূমিযা চ ভাৱনাভূমিযা চ. দস্সনেন তীণি সংযোজনানি পহীযন্তি সক্কাযদিট্ঠি ৱিচিকিচ্ছা সীলব্বতপৰামাসো, ভাৱনায সত্ত সংযোজনানি পহীযন্তি কামচ্ছন্দো ব্যাপাদো ৰূপৰাগো অৰূপৰাগো মানো উদ্ধচ্চং অৱিজ্জাৱসেসা [অৱিজ্জা চ নিৰৱসেসা (সী. ক.)]. তেধাতুকে ইমানি দস সংযোজনানি পঞ্চোৰম্ভাগিযানি পঞ্চুদ্ধম্ভাগিযানি.
১২. তত্থ তীণি সংযোজনানি সক্কাযদিট্ঠি ৱিচিকিচ্ছা সীলব্বতপৰামাসো অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযং অধিট্ঠায নিৰুজ্ঝন্তি. সত্ত সংযোজনানি কামচ্ছন্দো ব্যাপাদো ৰূপৰাগো অৰূপৰাগো মানো উদ্ধচ্চং অৱিজ্জাৱসেসা অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং অধিট্ঠায নিৰুজ্ঝন্তি. যং পন এৱং জানাতি ‘‘খীণা মে জাতী’’তি, ইদং খযে ঞাণং. ‘‘নাপৰং ইত্থত্তাযা’’তি পজানাতি, ইদং অনুপ্পাদে ঞাণং. ইমানি দ্ৱে ঞাণানি অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং. তত্থ যঞ্চ অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযং যঞ্চ অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং, ইমানি অগ্গফলং অৰহত্তং পাপুণন্তস্স নিৰুজ্ঝন্তি, তত্থ যঞ্চ খযে ঞাণং যঞ্চ অনুপ্পাদে ঞাণং, ইমানি দ্ৱে ঞাণানি একপঞ্ঞা.
অপি চ আৰম্মণসঙ্কেতেন দ্ৱে নামানি লব্ভন্তি, ‘‘খীণা মে জাতী’’তি পজানন্তস্স খযে ঞাণন্তি নামং লভতি, ‘‘নাপৰং ইত্থত্তাযা’’তি পজানন্তস্স অনুপ্পাদে ঞাণন্তি নামং লভতি. সা পজাননট্ঠেন পঞ্ঞা, যথাদিট্ঠং অপিলাপনট্ঠেন সতি.
১৩. তত্থ যে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা, ইদং নামৰূপং. তত্থ যে ফস্সপঞ্চমকা ধম্মা, ইদং নামং. যানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ৰূপানি, ইদং ৰূপং. তদুভযং নামৰূপং ৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তং তস্স নিৰোধং ভগৱন্তং পুচ্ছন্তো আযস্মা অজিতো পাৰাযনে এৱমাহ –
‘‘পঞ্ঞা চেৱ সতি চ, নামৰূপঞ্চ মাৰিস;
এতং মে পুট্ঠো পব্ৰূহি, কত্থেতং উপৰুজ্ঝতী’’তি.
তত্থ সতি চ পঞ্ঞা চ চত্তাৰি ইন্দ্ৰিযানি, সতি দ্ৱে ইন্দ্ৰিযানি সতিন্দ্ৰিযঞ্চ সমাধিন্দ্ৰিযঞ্চ, পঞ্ঞা দ্ৱে ইন্দ্ৰিযানি পঞ্ঞিন্দ্ৰিযঞ্চ ৱীৰিযিন্দ্ৰিযঞ্চ. যা ইমেসু চতূসু ইন্দ্ৰিযেসু সদ্দহনা ওকপ্পনা, ইদং সদ্ধিন্দ্ৰিযং. তত্থ যা সদ্ধাধিপতেয্যা চিত্তেকগ্গতা, অযং ছন্দসমাধি. সমাহিতে চিত্তে কিলেসানং ৱিক্খম্ভনতায পটিসঙ্খানবলেন ৱা ভাৱনাবলেন ৱা, ইদং পহানং. তত্থ যে অস্সাসপস্সাসা ৱিতক্কৱিচাৰা সঞ্ঞাৱেদযিতা সৰসঙ্কপ্পা, ইমে সঙ্খাৰা. ইতি পুৰিমকো চ ছন্দসমাধি, কিলেসৱিক্খম্ভনতায চ পহানং ইমে চ সঙ্খাৰা, তদুভযং ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং. তত্থ যা ৱীৰিযাধিপতেয্যা চিত্তেকগ্গতা, অযং ৱীৰিযসমাধি…পে… তত্থ যা চিত্তাধিপতেয্যা চিত্তেকগ্গতা, অযং চিত্তসমাধি…পে… তত্থ যা ৱীমংসাধিপতেয্যা চিত্তেকগ্গতা, অযং ৱীমংসাসমাধি. সমাহিতে চিত্তে কিলেসানং ৱিক্খম্ভনতায পটিসঙ্খানবলেন ৱা ভাৱনাবলেন ৱা, ইদং পহানং. তত্থ যে অস্সাসপস্সাসা ৱিতক্কৱিচাৰা সঞ্ঞাৱেদযিতা সৰসঙ্কপ্পা, ইমে সঙ্খাৰা. ইতি পুৰিমকো চ ৱীমংসাসমাধি, কিলেসৱিক্খম্ভনতায চ পহানং ইমে চ সঙ্খাৰা, তদুভযং ৱীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং.
১৪. সব্বো সমাধি ঞাণমূলকো ঞাণপুব্বঙ্গমো ঞাণানুপৰিৱত্তি.
যথা পুৰে তথা পচ্ছা, যথা পচ্ছা তথা পুৰে;
যথা দিৱা তথা ৰত্তিং [ৰত্তি (ক.) অযং গাথা থেৰগা. ৩৯৭ দিস্সতি], যথা ৰত্তিং তথা দিৱা.
ইতি ৱিৱটেন চেতসা অপৰিযোনদ্ধেন সপ্পভাসং চিত্তং ভাৱেতি. পঞ্চিন্দ্ৰিযানি কুসলানি চিত্তসহভূনি চিত্তে উপ্পজ্জমানে উপ্পজ্জন্তি, চিত্তে নিৰুজ্ঝমানে নিৰুজ্ঝন্তি. নামৰূপঞ্চ ৱিঞ্ঞাণহেতুকং ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নিব্বত্তং, তস্স মগ্গেন হেতু উপচ্ছিন্নো, ৱিঞ্ঞাণং অনাহাৰং অনভিনন্দিতং অপ্পটিসন্ধিকং তং নিৰুজ্ঝতি. নামৰূপমপি অহেতু অপ্পচ্চযং পুনব্ভৱং ন নিব্বত্তযতি [নিব্বত্তিযতি (ক.)]. এৱং ৱিঞ্ঞাণস্স নিৰোধা পঞ্ঞা চ সতি চ নামৰূপঞ্চ নিৰুজ্ঝতি. তেনাহ ভগৱা –
‘‘যমেতং পঞ্হং অপুচ্ছি, অজিত তং ৱদামি তে;
যত্থ নামঞ্চ ৰূপঞ্চ, অসেসং উপৰুজ্ঝতি;
ৱিঞ্ঞাণস্স নিৰোধেন, এত্থেতং উপৰুজ্ঝতী’’তি.
‘‘যে চ [অযং গাথা সু. নি. ১০৪৪ অঞ্ঞথা দিস্সতি] সঙ্খাতধম্মাসে, [ইচ্চাযস্মা অজিতো]
যে চ সেক্খা পুথূ ইধ;
তেসং মে নিপকো ইৰিযং, পুট্ঠো পব্ৰূহি মাৰিসা’’তি.
১৫. ইমানি তীণি পদানি পুচ্ছিতানি, তে তযো পঞ্হা. কিস্স? সেখাসেখৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমপ্পহানযোগেন, এৱঞ্হি আহ. ‘‘যে চ সঙ্খাতধম্মাসে’’তি অৰহত্তং পুচ্ছতি, ‘‘যে চ সেখা পুথূ ইধা’’তি সেখং পুচ্ছতি, ‘‘তেসং মে নিপকো ইৰিযং, পুট্ঠো পব্ৰূহি মাৰিসা’’তি ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমং পহানং পুচ্ছতি.
তত্থ ৱিসজ্জনা –
‘‘কামেসু নাভিগিজ্ঝেয্য, [অজিতাতি ভগৱা]
মনসানাৱিলো সিযা;
কুসলো সব্বধম্মানং, সতো ভিক্খু পৰিব্বজে’’তি.
ভগৱতো সব্বং কাযকম্মং ঞাণপুব্বঙ্গমং ঞাণানুপৰিৱত্তি, সব্বং ৱচীকম্মং ঞাণপুব্বঙ্গমং ঞাণানুপৰিৱত্তি, সব্বং মনোকম্মং ঞাণপুব্বঙ্গমং ঞাণানুপৰিৱত্তি. অতীতে অংসে অপ্পটিহতঞাণদস্সনং, অনাগতে অংসে অপ্পটিহতঞাণদস্সনং, পচ্চুপ্পন্নে অংসে অপ্পটিহতঞাণদস্সনং.
কো চ ঞাণদস্সনস্স পটিঘাতো? যং অনিচ্চে দুক্খে অনত্তনি চ অঞ্ঞাণং অদস্সনং, অযং ঞাণদস্সনস্স পটিঘাতো. যথা ইধ পুৰিসো তাৰকৰূপানি পস্সেয্য, নো চ গণনসঙ্কেতেন জানেয্য, অযং ঞাণদস্সনস্স পটিঘাতো.
ভগৱতো পন অপ্পটিহতঞাণদস্সনং, অনাৱৰণঞাণদস্সনা হি বুদ্ধা ভগৱন্তো. তত্থ সেখেন দ্ৱীসু ধম্মেসু চিত্তং ৰক্খিতব্বং গেধা চ ৰজনীযেসু ধম্মেসু, দোসা চ পৰিযুট্ঠানীযেসু. তত্থ যা ইচ্ছা মুচ্ছা পত্থনা পিযাযনা কীড়না, তং ভগৱা নিৱাৰেন্তো এৱমাহ ‘‘কামেসু নাভিগিজ্ঝেয্যা’’তি.
‘‘মনসানাৱিলো সিযা’’তি পৰিযুট্ঠানৱিঘাতং আহ. তথা হি সেখো অভিগিজ্ঝন্তো অসমুপ্পন্নঞ্চ কিলেসং উপ্পাদেতি, উপ্পন্নঞ্চ কিলেসং ফাতিং কৰোতি. যো পন অনাৱিলসঙ্কপ্পো অনভিগিজ্ঝন্তো ৱাযমতি, সো অনুপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং অনুপ্পাদায ছন্দং জনেতি ৱাযমতি ৱীৰিযং আৰভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি. সো উপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং পহানায ছন্দং জনেতি ৱাযমতি ৱীৰিযং আৰভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি. সো অনুপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং উপ্পাদায ছন্দং জনেতি ৱাযমতি ৱীৰিযং আৰভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি. সো উপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং ঠিতিযা অসম্মোসায ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায ভাৱনায পাৰিপূৰিযা ছন্দং জনেতি ৱাযমতি ৱীৰিযং আৰভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি.
১৬. কতমে [কতমে চ (অট্ঠ.)] অনুপ্পন্না পাপকা অকুসলা ধম্মা? কামৱিতক্কো ব্যাপাদৱিতক্কো ৱিহিংসাৱিতক্কো, ইমে অনুপ্পন্না পাপকা অকুসলা ধম্মা. কতমে উপ্পন্না পাপকা অকুসলা ধম্মা? অনুসযা অকুসলমূলানি, ইমে উপ্পন্না পাপকা অকুসলা ধম্মা. কতমে অনুপ্পন্না কুসলা ধম্মা? যানি সোতাপন্নস্স ইন্দ্ৰিযানি, ইমে অনুপ্পন্না কুসলা ধম্মা. কতমে উপ্পন্না কুসলা ধম্মা? যানি অট্ঠমকস্স ইন্দ্ৰিযানি, ইমে উপ্পন্না কুসলা ধম্মা.
যেন কামৱিতক্কং ৱাৰেতি, ইদং সতিন্দ্ৰিযং. যেন ব্যাপাদৱিতক্কং ৱাৰেতি, ইদং সমাধিন্দ্ৰিযং. যেন ৱিহিংসাৱিতক্কং ৱাৰেতি, ইদং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং.
যেন উপ্পন্নুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে পজহতি ৱিনোদেতি ব্যন্তীকৰোতি অনভাৱং গমেতি নাধিৱাসেতি, ইদং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. যা ইমেসু চতূসু ইন্দ্ৰিযেসু সদ্দহনা ওকপ্পনা, ইদং সদ্ধিন্দ্ৰিযং.
তত্থ সদ্ধিন্দ্ৰিযং কত্থ দট্ঠব্বং? চতূসু সোতাপত্তিযঙ্গেসু. ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং কত্থ দট্ঠব্বং? চতূসু সম্মপ্পধানেসু. সতিন্দ্ৰিযং কত্থ দট্ঠব্বং? চতূসু সতিপট্ঠানেসু. সমাধিন্দ্ৰিযং কত্থ দট্ঠব্বং? চতূসু ঝানেসু. পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং কত্থ দট্ঠব্বং? চতূসু অৰিযসচ্চেসু. এৱং সেখো সব্বেহি কুসলেহি ধম্মেহি অপ্পমত্তো ৱুত্তো ভগৱতা অনাৱিলতায মনসা. তেনাহ ভগৱা ‘‘মনসানাৱিলোসিযা’’তি.
১৭. ‘‘কুসলো সব্বধম্মান’’ন্তি লোকো নাম তিৱিধো কিলেসলোকো ভৱলোকো ইন্দ্ৰিযলোকো. তত্থ কিলেসলোকেন ভৱলোকো সমুদাগচ্ছতি, সো ইন্দ্ৰিযানি নিব্বত্তেতি, ইন্দ্ৰিযেসু ভাৱিযমানেসু নেয্যস্স পৰিঞ্ঞা ভৱতি. সা দুৱিধেন উপপৰিক্খিতব্বা দস্সনপৰিঞ্ঞায চ ভাৱনাপৰিঞ্ঞায চ. যদা হি সেখো ঞেয্যং পৰিজানাতি, তদা নিব্বিদাসহগতেহি সঞ্ঞামনসিকাৰেহি নেয্যং পৰিঞ্ঞাতং ভৱতি. তস্স দ্ৱে ধম্মা কোসল্লং গচ্ছন্তি – দস্সনকোসল্লঞ্চ ভাৱনাকোসল্লঞ্চ.
তং ঞাণং পঞ্চৱিধেন ৱেদিতব্বংः অভিঞ্ঞা পৰিঞ্ঞা পহানং ভাৱনা সচ্ছিকিৰিযা. তত্থ কতমা অভিঞ্ঞা? যং ধম্মানং সলক্খণে ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা চ অত্থপটিসম্ভিদা চ, অযং অভিঞ্ঞা.
তত্থ কতমা পৰিঞ্ঞা? এৱং অভিজানিত্ৱা যা পৰিজাননা ‘‘ইদং কুসলং, ইদং অকুসলং, ইদং সাৱজ্জং, ইদং অনৱজ্জং, ইদং কণ্হং, ইদং সুক্কং, ইদং সেৱিতব্বং, ইদং ন সেৱিতব্বং, ইমে ধম্মা এৱংগহিতা, ইদং ফলং নিব্বত্তেন্তি [নিব্বত্তাপেন্তি (ক.)], তেসং এৱংগহিতানং অযং অত্থো’’তি, অযং পৰিঞ্ঞা.
এৱং পৰিজানিত্ৱা তযো ধম্মা অৱসিট্ঠা ভৱন্তি পহাতব্বা ভাৱেতব্বা সচ্ছিকাতব্বা চ. তত্থ কতমে ধম্মা পহাতব্বা? যে অকুসলা. তত্থ কতমে ধম্মা ভাৱেতব্বা? যে কুসলা. তত্থ কতমে ধম্মা সচ্ছিকাতব্বা? যং অসঙ্খতং. যো এৱং জানাতি অযং ৱুচ্চতি অত্থকুসলো ধম্মকুসলো কল্যাণতাকুসলো ফলতাকুসলো, আযকুসলো অপাযকুসলো উপাযকুসলো মহতা কোসল্লেন সমন্নাগতোতি, তেনাহ ভগৱা ‘‘কুসলো সব্বধম্মান’’ন্তি.
‘‘সতো ভিক্খু পৰিব্বজে’’তি তেন দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰত্থং অভিক্কন্তে পটিক্কন্তে আলোকিতে ৱিলোকিতে সমিঞ্জিতে [সম্মিঞ্জিতে (সী.)] পসাৰিতে সঙ্ঘাটিপত্তচীৱৰধাৰণে অসিতে পীতে খাযিতে সাযিতে উচ্চাৰপস্সাৱকম্মে গতে ঠিতে নিসিন্নে সুত্তে জাগৰিতে ভাসিতে তুণ্হিভাৱে সতেন সম্পজানেন ৱিহাতব্বং. ইমা দ্ৱে চৰিযা অনুঞ্ঞাতা ভগৱতা একা ৱিসুদ্ধানং, একা ৱিসুজ্ঝন্তানং. কে ৱিসুদ্ধা? অৰহন্তো. কে ৱিসুজ্ঝন্তা? সেক্খা. কতকিচ্চানি হি অৰহতো ইন্দ্ৰিযানি. যং বোজ্ঝং, তং চতুব্বিধং দুক্খস্স পৰিঞ্ঞাভিসমযেন সমুদযস্স পহানাভিসমযেন মগ্গস্স ভাৱনাভিসমযেন নিৰোধস্স সচ্ছিকিৰিযাভিসমযেন, ইদং চতুব্বিধং বোজ্ঝং যো এৱং জানাতি, অযং ৱুচ্চতি সতো অভিক্কমতি সতো পটিক্কমতি খযা ৰাগস্স খযা দোসস্স খযা মোহস্স. তেনাহ ভগৱা ‘‘সতো ভিক্খু পৰিব্বজে’’তি, তেনাহ –
‘‘কামেসু নাভিগিজ্ঝেয্য, [অজিতাতি ভগৱা]
মনসানাৱিলো সিযা;
কুসলো সব্বধম্মানং, সতো ভিক্খু পৰিব্বজে’’তি.
এৱং পুচ্ছিতব্বং, এৱং ৱিসজ্জিতব্বং. সুত্তস্স চ অনুগীতি অত্থতো চ ব্যঞ্জনতো চ সমানেতব্বা [সমানযিতব্বা (সী. ক.)]. অত্থাপগতং হি ব্যঞ্জনং সম্ফপ্পলাপং ভৱতি. দুন্নিক্খিত্তস্স পদব্যঞ্জনস্স অত্থোপি দুন্নযো ভৱতি, তস্মা অত্থব্যঞ্জনূপেতং সঙ্গাযিতব্বং. সুত্তঞ্চ পৱিচিনিতব্বং. কিং ইদং সুত্তং আহচ্চ ৱচনং অনুসন্ধিৱচনং নীতত্থং নেয্যত্থং সংকিলেসভাগিযং নিব্বেধভাগিযং অসেক্খভাগিযং? কুহিং ইমস্স সুত্তস্স সব্বানি সচ্চানি পস্সিতব্বানি, আদিমজ্ঝপৰিযোসানেতি? এৱং সুত্তং পৱিচেতব্বং. তেনাহ আযস্মা মহাকচ্চাযনো – ‘‘যং পুচ্ছিতঞ্চ ৱিস্সজ্জিতঞ্চ, সুত্তস্স যা চ অনুগীতী’’তি.
নিযুত্তো ৱিচযো হাৰো.
৩. যুত্তিহাৰৱিভঙ্গো
১৮. তত্থ কতমো যুত্তিহাৰো? ‘‘সব্বেসং হাৰান’’ন্তি, অযং যুত্তিহাৰো. কিং যোজযতি [যোজেতি (সী.)]? চত্তাৰো মহাপদেসা বুদ্ধাপদেসো সঙ্ঘাপদেসো সম্বহুলত্থেৰাপদেসো [সম্পহুল… (ক.)] একত্থেৰাপদেসো. ইমে চত্তাৰো মহাপদেসা, তানি পদব্যঞ্জনানি সুত্তে ওতাৰযিতব্বানি, ৱিনযে সন্দস্সযিতব্বানি, ধম্মতাযং উপনিক্খিপিতব্বানি.
কতমস্মিং সুত্তে ওতাৰযিতব্বানি? চতূসু অৰিযসচ্চেসু. কতমস্মিং ৱিনযে সন্দস্সযিতব্বানি? ৰাগৱিনযে দোসৱিনযে মোহৱিনযে. কতমিস্সং [কতমিযং (সী.)] ধম্মতাযং উপনিক্খিপিতব্বানি? পটিচ্চসমুপ্পাদে. যদি চতূসু অৰিযসচ্চেসু অৱতৰতি, কিলেসৱিনযে সন্দিস্সতি, ধম্মতঞ্চ ন ৱিলোমেতি, এৱং আসৱে ন জনেতি. চতূহি মহাপদেসেহি যং যং যুজ্জতি, যেন যেন যুজ্জতি, যথা যথা যুজ্জতি, তং তং গহেতব্বং.
১৯. পঞ্হং পুচ্ছিতেন কতি পদানি পঞ্হেতি পদসো পৰিযোগাহিতব্বং ৱিচেতব্বং? যদি সব্বানি পদানি একং অত্থং অভিৱদন্তি, একো পঞ্হো. অথ চত্তাৰি পদানি একং অত্থং অভিৱদন্তি, একো পঞ্হো. অথ তীণি পদানি একং অত্থং অভিৱদন্তি, একো পঞ্হো. অথ দ্ৱে পদানি একং অত্থং অভিৱদন্তি, একো পঞ্হো. অথ একং পদং একং অত্থং অভিৱদতি, একো পঞ্হো. তং উপপৰিক্খমানেন অঞ্ঞাতব্বং কিং ইমে ধম্মা নানত্থা নানাব্যঞ্জনা, উদাহু ইমেসং ধম্মানং একো অত্থো ব্যঞ্জনমেৱ নানন্তি. যথা কিং ভৱে? যথা সা দেৱতা ভগৱন্তং পঞ্হং পুচ্ছতি.
‘‘কেনস্সুব্ভাহতো [পস্স স. নি. ১.৬৬] লোকো, কেনস্সু পৰিৱাৰিতো;