১১. পঞ্ঞত্তিহাৰৱিভঙ্গো

৩৯. তত্থ কতমো পঞ্ঞত্তিহাৰো? ‘‘একং ভগৱা ধম্মং পঞ্ঞত্তীহি ৱিৱিধাহি দেসেতী’’তি.

যা পকতিকথায দেসনা. অযং নিক্খেপপঞ্ঞত্তি. কা চ পকতিকথায দেসনা, চত্তাৰি সচ্চানি. যথা ভগৱা আহ ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি অযং পঞ্ঞত্তি পঞ্চন্নং খন্ধানং ছন্নং ধাতূনং অট্ঠাৰসন্নং ধাতূনং দ্ৱাদসন্নং আযতনানং দসন্নং ইন্দ্ৰিযানং নিক্খেপপঞ্ঞত্তি.

কবড়ীকাৰে চে, ভিক্খৱে, আহাৰে অত্থি ৰাগো অত্থি নন্দী [নন্দি (সী.) পস্স সং. নি. ২.৬৪)] অত্থি তণ্হা, পতিট্ঠিতং তত্থ ৱিঞ্ঞাণং ৱিৰূড়্হং. যত্থ পতিট্ঠিতং ৱিঞ্ঞাণং ৱিৰূড়্হং, অত্থি তত্থ নামৰূপস্স অৱক্কন্তি. যত্থ অত্থি নামৰূপস্স অৱক্কন্তি, অত্থি তত্থ সঙ্খাৰানং ৱুদ্ধি [বুদ্ধি (ক.)]. যত্থ অত্থি সঙ্খাৰানং ৱুদ্ধি, অত্থি তত্থ আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তি. যত্থ অত্থি আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তি, অত্থি তত্থ আযতিং জাতিজৰামৰণং. যত্থ অত্থি আযতিং জাতিজৰামৰণং, সসোকং তং, ভিক্খৱে, সদৰং সউপাযাসন্তি ৱদামি.

ফস্সে চে…পে… মনোসঞ্চেতনায চে, ভিক্খৱে, আহাৰে. ৱিঞ্ঞাণে চে, ভিক্খৱে, আহাৰে অত্থি ৰাগো অত্থি নন্দী অত্থি তণ্হা, পতিট্ঠিতং তত্থ ৱিঞ্ঞাণং ৱিৰূড়্হং. যত্থ পতিট্ঠিতং ৱিঞ্ঞাণং ৱিৰূড়্হং, অত্থি তত্থ নামৰূপস্স অৱক্কন্তি. যত্থ অত্থি নামৰূপস্স অৱক্কন্তি, অত্থি তত্থ সঙ্খাৰানং ৱুদ্ধি. যত্থ অত্থি সঙ্খাৰানং ৱুদ্ধি, অত্থি তত্থ আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তি. যত্থ অত্থি আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তি, অত্থি তত্থ আযতিং জাতিজৰামৰণং. যত্থ অত্থি আযতিং জাতিজৰামৰণং, সসোকং তং, ভিক্খৱে, সদৰং সউপাযাসন্তি ৱদামি. অযং পভৱপঞ্ঞত্তি দুক্খস্স চ সমুদযস্স চ.

কবড়ীকাৰে চে, ভিক্খৱে [পস্স সং. নি. ২.৬৪], আহাৰে নত্থি ৰাগো নত্থি নন্দী নত্থি তণ্হা, অপ্পতিট্ঠিতং তত্থ ৱিঞ্ঞাণং অৱিৰূড়্হং. যত্থ অপ্পতিট্ঠিতং ৱিঞ্ঞাণং অৱিৰূড়্হং, নত্থি তত্থ নামৰূপস্স অৱক্কন্তি. যত্থ নত্থি নামৰূপস্স অৱক্কন্তি, নত্থি তত্থ সঙ্খাৰানং ৱুদ্ধি. যত্থ নত্থি সঙ্খাৰানং ৱুদ্ধি, নত্থি তত্থ আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তি. যত্থ নত্থি আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তি, নত্থি তত্থ আযতিং জাতিজৰামৰণং. যত্থ নত্থি আযতিং জাতিজৰামৰণং, অসোকং তং, ভিক্খৱে, অদৰং অনুপাযাসন্তি ৱদামি.

ফস্সে চে…পে… মনোসঞ্চেতনায চে, ভিক্খৱে, আহাৰে. ৱিঞ্ঞাণে চে, ভিক্খৱে, আহাৰে নত্থি ৰাগো নত্থি নন্দী নত্থি তণ্হা, অপ্পতিট্ঠিতং তত্থ ৱিঞ্ঞাণং অৱিৰূড়্হং. যত্থ অপ্পতিট্ঠিতং ৱিঞ্ঞাণং অৱিৰূড়্হং, নত্থি তত্থ নামৰূপস্স অৱক্কন্তি. যত্থ নত্থি নামৰূপস্স অৱক্কন্তি, নত্থি তত্থ সঙ্খাৰানং ৱুদ্ধি. যত্থ নত্থি সঙ্খাৰানং ৱুদ্ধি, নত্থি তত্থ আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তি. যত্থ নত্থি আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তি, নত্থি তত্থ আযতিং জাতিজৰামৰণং. যত্থ নত্থি আযতিং জাতিজৰামৰণং, অসোকং তং, ভিক্খৱে, অদৰং অনুপাযাসন্তি ৱদামি.

অযং পৰিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তি দুক্খস্স, পহানপঞ্ঞত্তি সমুদযস্স, ভাৱনাপঞ্ঞত্তি মগ্গস্স, সচ্ছিকিৰিযাপঞ্ঞত্তি নিৰোধস্স.

৪০. সমাধিং, ভিক্খৱে, ভাৱেথ. অপ্পমত্তো নিপকো সতো, সমাহিতো, ভিক্খৱে, ভিক্খু যথাভূতং পজানাতি. কিঞ্চ যথাভূতং পজানাতি? ‘‘চক্খু [চক্খুং (ক.) পস্স সং. নি. ৪.৯৯] অনিচ্চ’’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. ‘‘ৰূপা অনিচ্চা’’তি যথাভূতং পজানাতি ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চ’’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. ‘‘চক্খুসম্ফস্সো অনিচ্চো’’তি যথাভূতং পজানাতি. যম্পিদং [যমিদং (সী. ক.)] চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদযিতং সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা, তম্পি অনিচ্চন্তি যথাভূতং পজানাতি.

সোতং …পে… ঘানং…পে… জিৱ্হা…পে… কাযো…পে… ‘‘মনো অনিচ্চো’’তি [অনিচ্চ’’ন্তি (সং. নি. ৪.১০০)] যথাভূতং পজানাতি. ‘‘ধম্মা অনিচ্চা’’তি যথাভূতং পজানাতি. ‘‘মনোৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চ’’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. ‘‘মনোসম্ফস্সো অনিচ্চো’’তি যথাভূতং পজানাতি. যম্পিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদযিতং সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা, তম্পি অনিচ্চন্তি যথাভূতং পজানাতি.

অযং ভাৱনাপঞ্ঞত্তি মগ্গস্স, পৰিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তি দুক্খস্স, পহানপঞ্ঞত্তি সমুদযস্স, সচ্ছিকিৰিযাপঞ্ঞত্তি নিৰোধস্স.

ৰূপং, ৰাধ, ৱিকিৰথ ৱিধমথ ৱিদ্ধংসেথ ৱিকীড়নিযং [ৱিকীড়নিকং (সী. ক.) পস্স সং. নি. ৩.১৬৯] কৰোথ, পঞ্ঞায তণ্হক্খযায পটিপজ্জথ. তণ্হক্খযা দুক্খক্খযো, দুক্খক্খযা নিব্বানং. ৱেদনং…পে…. সঞ্ঞং…পে… সঙ্খাৰে ৱিঞ্ঞাণং ৱিকিৰথ ৱিধমথ ৱিদ্ধংসেথ ৱিকীড়নিযং কৰোথ, পঞ্ঞায তণ্হক্খযায পটিপজ্জথ. তণ্হক্খযা দুক্খক্খযো, দুক্খক্খযা নিব্বানং.

অযং নিৰোধপঞ্ঞত্তি নিৰোধস্স, নিব্বিদাপঞ্ঞত্তি অস্সাদস্স, পৰিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তি দুক্খস্স, পহানপঞ্ঞত্তি সমুদযস্স, ভাৱনাপঞ্ঞত্তি মগ্গস্স, সচ্ছিকিৰিযাপঞ্ঞত্তি নিৰোধস্স.

‘‘সো ইদং দুক্খ’’ন্তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘অযং দুক্খসমুদযো’’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘অযং দুক্খনিৰোধো’’তি যথাভূতং পজানাতি ‘‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’’তি যথাভূতং পজানাতি.

অযং পটিৱেধপঞ্ঞত্তি সচ্চানং, নিক্খেপপঞ্ঞত্তি দস্সনভূমিযা, ভাৱনাপঞ্ঞত্তি মগ্গস্স, সচ্ছিকিৰিযাপঞ্ঞত্তি সোতাপত্তিফলস্স. ‘‘সো ইমে আসৱা’’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘অযং আসৱসমুদযো’’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘অযং আসৱনিৰোধো’’তি যথাভূতং পজানাতি. ‘‘অযং আসৱনিৰোধগামিনী পটিপদা’’তি যথাভূতং পজানাতি. ‘‘ইমে আসৱা অসেসং নিৰুজ্ঝন্তী’’তি যথাভূতং পজানাতি.

অযং উপ্পাদপঞ্ঞত্তি খযে ঞাণস্স, ওকাসপঞ্ঞত্তি অনুপ্পাদে ঞাণস্স, ভাৱনাপঞ্ঞত্তি মগ্গস্স, পৰিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তি দুক্খস্স, পহানপঞ্ঞত্তি সমুদযস্স, আৰম্ভপঞ্ঞত্তি ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স, আসাটনপঞ্ঞত্তি আসাটিকানং, নিক্খেপপঞ্ঞত্তি ভাৱনাভূমিযা, অভিনিঘাতপঞ্ঞত্তি পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং.

৪১. ইদং ‘‘দুক্খ’’ন্তি মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি. অযং ‘‘দুক্খসমুদযো’’তি মে, ভিক্খৱে…পে… অযং ‘‘দুক্খনিৰোধো’’তি মে, ভিক্খৱে…পে…. অযং ‘‘দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’’তি মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি.

অযং দেসনাপঞ্ঞত্তি সচ্চানং, নিক্খেপপঞ্ঞত্তি সুতমযিযা পঞ্ঞায সচ্ছিকিৰিযাপঞ্ঞত্তি অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযস্স, পৱত্তনাপঞ্ঞত্তি ধম্মচক্কস্স.

‘‘তং খো পনিদং দুক্খং পৰিঞ্ঞেয্য’’ন্তি মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি. ‘‘সো খো পনাযং দুক্খসমুদযো পহাতব্বো’’তি মে, ভিক্খৱে…পে… ‘‘সো খো পনাযং দুক্খনিৰোধো সচ্ছিকাতব্বো’’তি মে, ভিক্খৱে…পে… ‘‘সা খো পনাযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা ভাৱেতব্বা’’তি মে, ভিক্খৱে পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি.

অযং ভাৱনাপঞ্ঞত্তি মগ্গস্স, নিক্খেপপঞ্ঞত্তি চিন্তামযিযা পঞ্ঞায, সচ্ছিকিৰিযাপঞ্ঞত্তি অঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স.

‘‘তং খো পনিদং দুক্খং পৰিঞ্ঞাত’’ন্তি মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি. ‘‘সো খো পনাযং দুক্খসমুদযো পহীনো’’তি মে, ভিক্খৱে…পে… ‘‘সো খো পনাযং দুক্খনিৰোধো সচ্ছিকতো’’তি মে, ভিক্খৱে…পে… ‘‘সা খো পনাযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা ভাৱিতা’’তি মে, ভিক্খৱে পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি. অযং ভাৱনাপঞ্ঞত্তি মগ্গস্স, নিক্খেপপঞ্ঞত্তি ভাৱনামযিযা পঞ্ঞায, সচ্ছিকিৰিযাপঞ্ঞত্তি অঞ্ঞাতাৱিনো ইন্দ্ৰিযস্স, পৱত্তনাপঞ্ঞত্তি ধম্মচক্কস্স.

‘‘তুলমতুলঞ্চ সম্ভৱং, ভৱসঙ্খাৰমৱস্সজি মুনি;

অজ্ঝত্তৰতো সমাহিতো, অভিন্দি [অভিদা (সী. ক.) পস্স দী. নি. ২.১৬৯] কৱচমিৱত্তসম্ভৱ’’ন্তি.

‘‘তুল’’ন্তি সঙ্খাৰধাতু. ‘‘অতুল’’ন্তি নিব্বানধাতু, ‘‘তুলমতুলঞ্চ সম্ভৱ’’ন্তি অভিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তি সব্বধম্মানং. নিক্খেপপঞ্ঞত্তি ধম্মপটিসম্ভিদায. ‘‘ভৱসঙ্খাৰমৱস্সজি মুনী’’তি পৰিচ্চাগপঞ্ঞত্তি সমুদযস্স. পৰিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তি দুক্খস্স. ‘‘অজ্ঝত্তৰতো সমাহিতো’’তি ভাৱনাপঞ্ঞত্তি কাযগতায সতিযা. ঠিতিপঞ্ঞত্তি চিত্তেকগ্গতায. ‘‘অভিন্দি কৱচমিৱত্তসম্ভৱ’’ন্তি অভিনিব্বিদাপঞ্ঞত্তি চিত্তস্স, উপাদানপঞ্ঞত্তি সব্বঞ্ঞুতায, পদালনাপঞ্ঞত্তি অৱিজ্জণ্ডকোসানং. তেনাহ ভগৱা ‘‘তুলমতুলঞ্চ সম্ভৱ’’ন্তি.

যো দুক্খমদ্দক্খি যতোনিদানং, কামেসু সো জন্তু কথং নমেয্য;

কামা হি লোকে সঙ্গোতি ঞত্ৱা, তেসং সতীমা ৱিনযায সিক্খেতি.

‘‘যো দুক্খ’’ন্তি ৱেৱচনপঞ্ঞত্তি চ দুক্খস্স পৰিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তি চ. ‘‘যতোনিদান’’ন্তি পভৱপঞ্ঞত্তি চ সমুদযস্স পহানপঞ্ঞত্তি চ. ‘‘অদ্দক্খী’’তি ৱেৱচনপঞ্ঞত্তি চ ঞাণচক্খুস্স পটিৱেধপঞ্ঞত্তি চ. ‘‘কামেসু সো জন্তুকথং নমেয্যা’’তি ৱেৱচনপঞ্ঞত্তি চ কামতণ্হায অভিনিৱেসপঞ্ঞত্তি চ. ‘‘কামা হি লোকে সঙ্গোতি ঞত্ৱা’’তি পচ্চত্থিকতো দস্সনপঞ্ঞত্তি কামানং. কামা হি অঙ্গাৰকাসূপমা মংসপেসূপমা পাৱককপ্পা পপাতউৰগোপমা চ. ‘‘তেসং সতীমা’’তি অপচযপঞ্ঞত্তি পহানায, নিক্খেপপঞ্ঞত্তি কাযগতায সতিযা, ভাৱনাপঞ্ঞত্তি মগ্গস্স. ‘‘ৱিনযায সিক্খে’’তি পটিৱেধপঞ্ঞত্তি ৰাগৱিনযস্স দোসৱিনযস্স মোহৱিনযস্স. ‘‘জন্তূ’’তি ৱেৱচনপঞ্ঞত্তি যোগিস্স. যদা হি যোগী কামা সঙ্গোতি পজানাতি. সো কামানং অনুপ্পাদায কুসলে ধম্মে উপ্পাদযতি, সো অনুপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং উপ্পাদায ৱাযমতি. অযং ৱাযামপঞ্ঞত্তি অপ্পত্তস্স পত্তিযা. নিক্খেপপঞ্ঞত্তি ওৰমত্তিকায অসন্তুট্ঠিযা. তত্থ সো উপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং ঠিতিযা ৱাযমতীতি অযং অপ্পমাদপঞ্ঞত্তি ভাৱনায, নিক্খেপপঞ্ঞত্তি ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স, আৰক্খপঞ্ঞত্তি কুসলানং ধম্মানং, ঠিতিপঞ্ঞত্তি অধিচিত্তসিক্খায. তেনাহ ভগৱা ‘‘যো দুক্খমদ্দক্খি যতোনিদান’’ন্তি.

‘‘মোহসম্বন্ধনো লোকো, ভব্বৰূপোৱ দিস্সতি;

উপধিবন্ধনো [উপধিসম্বন্ধনো (সী.) পস্স উদা. ৭০] বালো, তমসা পৰিৱাৰিতো;

অস্সিৰী ৱিয [সস্সতোৰিৱ (উদা. ৭০)] খাযতি, পস্সতো নত্থি কিঞ্চন’’ন্তি.

‘‘মোহসম্বন্ধনো লোকো’’তি দেসনাপঞ্ঞত্তি ৱিপল্লাসানং. ‘‘ভব্বৰূপোৱ দিস্সতী’’তি ৱিপৰীতপঞ্ঞত্তি লোকস্স. ‘‘উপধিবন্ধনো বালো’’তি পভৱপঞ্ঞত্তি পাপকানং ইচ্ছাৱচৰানং, কিচ্চপঞ্ঞত্তি পৰিযুট্ঠানানং. বলৱপঞ্ঞত্তি কিলেসানং. ৱিৰূহনাপঞ্ঞত্তি সঙ্খাৰানং. ‘‘তমসা পৰিৱাৰিতো’’তি দেসনাপঞ্ঞত্তি অৱিজ্জন্ধকাৰস্স ৱেৱচনপঞ্ঞত্তি চ. ‘‘অস্সিৰী ৱিয খাযতী’’তি দস্সনপঞ্ঞত্তি দিব্বচক্খুস্স, নিক্খেপপঞ্ঞত্তি পঞ্ঞাচক্খুস্স. ‘‘পস্সতো নত্থি কিঞ্চন’’ন্তি পটিৱেধপঞ্ঞত্তি সত্তানং, ৰাগো কিঞ্চনং দোসো কিঞ্চনং মোহো কিঞ্চনং. তেনাহ ভগৱা ‘‘মোহসম্বন্ধনো লোকো’’তি.

‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খতং, নো চেতং, ভিক্খৱে, অভৱিস্স অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খতং. নযিধ [ন ইধ (সী. ক.) পস্স উদা. ৭৩] জাতস্স ভূতস্স কতস্স সঙ্খতস্স নিস্সৰণং পঞ্ঞাযেথ. যস্মা চ খো, ভিক্খৱে, অত্থি অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খতং, তস্মা জাতস্স ভূতস্স কতস্স সঙ্খতস্স নিস্সৰণং পঞ্ঞাযতী’’তি.

‘‘নো চেতং, ভিক্খৱে, অভৱিস্স অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খত’’ন্তি দেসনাপঞ্ঞত্তি নিব্বানস্স ৱেৱচনপঞ্ঞত্তি চ. ‘‘নযিধ জাতস্স ভূতস্স কতস্স সঙ্খতস্স নিস্সৰণং পঞ্ঞাযেথা’’তি ৱেৱচনপঞ্ঞত্তি সঙ্খতস্স উপনযনপঞ্ঞত্তি চ. ‘‘যস্মা চ খো, ভিক্খৱে, অত্থি অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খত’’ন্তি ৱেৱচনপঞ্ঞত্তি নিব্বানস্স জোতনাপঞ্ঞত্তি চ. ‘‘তস্মা জাতস্স ভূতস্স কতস্স সঙ্খতস্স নিস্সৰণং পঞ্ঞাযতী’’তি অযং ৱেৱচনপঞ্ঞত্তি নিব্বানস্স, নিয্যানিকপঞ্ঞত্তি মগ্গস্স, নিস্সৰণপঞ্ঞত্তি সংসাৰতো. তেনাহ ভগৱা ‘‘নো চেতং, ভিক্খৱে, অভৱিস্সা’’তি. তেনাহ আযস্মা মহাকচ্চাযনো ‘‘একং ভগৱা ধম্মং, পঞ্ঞত্তীহি ৱিৱিধাহি দেসেতী’’তি.

নিযুত্তো পঞ্ঞত্তি হাৰো.