২. তিস্সমেত্তেয্যমাণৱপুচ্ছানিদ্দেসো
৯. কোধ সন্তুসিতো লোকে, [ইচ্চাযস্মা তিস্সমেত্তেয্যো]
কস্স নো সন্তি ইঞ্জিতা;
কো উভন্তমভিঞ্ঞায, মজ্ঝে মন্তা ন লিপ্পতি;
কং ব্ৰূসি মহাপুৰিসোতি, কো ইধ সিব্বিনিমচ্চগা.
কোধ সন্তুসিতো লোকেতি কো লোকে তুট্ঠো সন্তুট্ঠো অত্তমনো পৰিপুণ্ণসঙ্কপ্পোতি – কোধ সন্তুসিতো লোকে.
ইচ্চাযস্মা তিস্সমেত্তেয্যোতি. ইচ্চাতি পদসন্ধি পদসংসগ্গো পদপাৰিপূৰী অক্খৰসমৱাযো ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতা পদানুপুব্বতাপেতং – ইচ্চাতি. আযস্মাতি পিযৱচনং গৰুৱচনং সগাৰৱসপ্পতিস্সাধিৱচনমেতং – আযস্মাতি. তিস্সোতি তস্স ব্ৰাহ্মণস্স নামং সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৱোহাৰো নামং নামকম্মং নামধেয্যং নিৰুত্তি ব্যঞ্জনং অভিলাপো. মেত্তেয্যোতি তস্স ব্ৰাহ্মণস্স গোত্তং সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৱোহাৰোতি – ইচ্চাযস্মা তিস্সমেত্তেয্যো.
কস্স নো সন্তি ইঞ্জিতাতি তণ্হিঞ্জিতং দিট্ঠিঞ্জিতং মানিঞ্জিতং কিলেসিঞ্জিতং কামিঞ্জিতং. কস্সিমে ইঞ্জিতা নত্থি ন সন্তি ন সংৱিজ্জন্তি নুপলব্ভন্তি পহীনা সমুচ্ছিন্না ৱূপসন্তা পটিপস্সদ্ধা অভব্বুপ্পত্তিকা ঞাণগ্গিনা দড্ঢাতি – কস্স নো সন্তি ইঞ্জিতা.
কো উভন্তমভিঞ্ঞাযাতি কো উভো অন্তে অভিঞ্ঞায জানিত্ৱা তুলযিত্ৱা তীৰযিত্ৱা ৱিভাৱযিত্ৱা ৱিভূতং কত্ৱাতি – কো উভন্তমভিঞ্ঞায.
মজ্ঝে মন্তা ন লিপ্পতীতি মজ্ঝে মন্তায ন লিপ্পতি, অলিত্তো অনুপলিত্তো নিক্খন্তো নিস্সটো ৱিপ্পমুত্তো ৱিসঞ্ঞুত্তো ৱিমৰিযাদিকতেন চেতসা ৱিহৰতীতি – মজ্ঝে মন্তা ন লিপ্পতি.
কং ব্ৰূসি মহাপুৰিসোতি মহাপুৰিসো অগ্গপুৰিসো সেট্ঠপুৰিসো ৱিসেট্ঠপুৰিসো পামোক্খপুৰিসো উত্তমপুৰিসো পধানপুৰিসো পৱৰপুৰিসোতি. কং ব্ৰূসি কং কথেসি কং মঞ্ঞসি কং ভণসি কং পস্সতি কং ৱোহৰসীতি – কং ব্ৰূসি মহাপুৰিসোতি.
কো ইধ সিব্বিনিমচ্চগাতি কো ইধ সিব্বিনিং তণ্হং অজ্ঝগা উপচ্চগা অতিক্কন্তো সমতিক্কন্তো ৱীতিৱত্তোতি – কো ইধ সিব্বিনিমচ্চগা. তেনাহ সো ব্ৰাহ্মণো –
‘‘কোধ সন্তুসিতো লোকে, [ইচ্চাযস্মা তিস্সমেত্তেয্যো]
কস্স নো সন্তি ইঞ্জিতা;
কো উভন্তমভিঞ্ঞায, মজ্ঝে মন্তা ন লিপ্পতি;
কং ব্ৰূসি মহাপুৰিসোতি, কো ইধ সিব্বিনিমচ্চগা’’তি.
১০. কামেসু ব্ৰহ্মচৰিযৱা, [মেত্তেয্যাতি ভগৱা]
ৱীততণ্হো সদা সতো;
সঙ্খায নিব্বুতো ভিক্খু, তস্স নো সন্তি ইঞ্জিতা.
কামেসু ব্ৰহ্মচৰিযৱাতি. কামাতি উদ্দানতো দ্ৱে কামা – ৱত্থুকামা চ কিলেসকামা চ…পে… ইমে ৱুচ্চন্তি ৱত্থুকামা…পে… ইমে ৱুচ্চন্তি কিলেসকামা. ব্ৰহ্মচৰিযং ৱুচ্চতি অসদ্ধম্মসমাপত্তিযা আৰতি ৱিৰতি পটিৱিৰতি ৱেৰমণী অকিৰিযা অকৰণং অনজ্ঝাপত্তি ৱেলাঅনতিক্কমো. অপি চ, নিপ্পৰিযাযেন ব্ৰহ্মচৰিযং ৱুচ্চতি অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি, সম্মাসঙ্কপ্পো, সম্মাৱাচা, সম্মাকম্মন্তো, সম্মাআজীৱো, সম্মাৱাযামো, সম্মাসতি, সম্মাসমাধি. যো ইমিনা অৰিযেন অট্ঠঙ্গিকেন মগ্গেন উপেতো সমুপেতো উপাগতো সমুপাগতো উপপন্নো সমুপপন্নো সমন্নাগতো, সো ৱুচ্চতি ব্ৰহ্মচৰিযৱা. যথা চ ধনেন ধনৱাতি ৱুচ্চতি, ভোগেন ভোগৱাতি ৱুচ্চতি, যসেন যসৱাতি ৱুচ্চতি, সিপ্পেন সিপ্পৱাতি ৱুচ্চতি, সীলেন সীলৱাতি ৱুচ্চতি, ৱীৰিযেন ৱীৰিযৱাতি ৱুচ্চতি, পঞ্ঞায পঞ্ঞৱাতি ৱুচ্চতি, ৱিজ্জায ৱিজ্জৱাতি ৱুচ্চতি – এৱমেৱ যো ইমিনা অৰিযেন অট্ঠঙ্গিকেন মগ্গেন উপেতো সমুপেতো উপাগতো সমুপাগতো উপপন্নো সমুপপন্নো সমন্নাগতো, সো ৱুচ্চতি ব্ৰহ্মচৰিযৱাতি – কামেসু ব্ৰহ্মচৰিযৱা.
মেত্তেয্যাতি ভগৱা তং ব্ৰাহ্মণং গোত্তেন আলপতি. ভগৱাতি গাৰৱাধিৱচনমেতং…পে… সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তি, যদিদং ভগৱাতি – মেত্তেয্যাতি ভগৱা.
ৱীততণ্হো সদা সতোতি. তণ্হাতি ৰূপতণ্হা…পে… ধম্মতণ্হা. যস্সেসা তণ্হা পহীনা সমুচ্ছিন্না ৱূপসন্তা পটিপস্সদ্ধা অভব্বুপ্পত্তিকা ঞাণগ্গিনা দড্ঢা, সো ৱুচ্চতি ৱীততণ্হো চত্ততণ্হো ৱন্ততণ্হো মুত্ততণ্হো পহীনতণ্হো পটিনিস্সট্ঠতণ্হো ৱীতৰাগো চত্তৰাগো ৱন্তৰাগো মুত্তৰাগো পহীনৰাগো পটিনিস্সট্ঠৰাগো নিচ্ছাতো নিব্বুতো সীতিভূতো সুখপ্পটিসংৱেদী ব্ৰহ্মভূতেন অত্তনা ৱিহৰতি. সদাতি সদা সব্বদা সব্বকালং নিচ্চকালং ধুৱকালং সততং সমিতং অব্বোকিণ্ণং পোঙ্খানুপোঙ্খং [পোখানুপোখং (স্যা.)] উদকূমিকজাতং অৱীচিসন্ততিসহিতং [অৱীচি সমঙ্গিসহিতং (স্যা.)] ফস্সিতং [ফুসিতং (স্যা.)] পুৰেভত্তং পচ্ছাভত্তং পুৰিমযামং মজ্ঝিমযামং পচ্ছিমযামং কাড়ে জুণ্হে ৱস্সে হেমন্তে গিম্হে পুৰিমে ৱযোখন্ধে মজ্ঝিমে ৱযোখন্ধে পচ্ছিমে ৱযোখন্ধে. সতোতি চতূহি কাৰণেহি সতো – কাযে কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ভাৱেন্তো সতো, ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ভাৱেন্তো সতো, চিত্তে চিত্তানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ভাৱেন্তো সতো, ধম্মেসু ধম্মানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ভাৱেন্তো সতো…পে… সো ৱুচ্চতি সতোতি – ৱীততণ্হো সদা সতো.
সঙ্খায নিব্বুতো ভিক্খূতি সঙ্খা ৱুচ্চতি ঞাণং. যা পঞ্ঞা পজাননা ৱিচযো পৱিচযো…পে… অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি. সঙ্খাযাতি সঙ্খায জানিত্ৱা তুলযিত্ৱা তীৰযিত্ৱা ৱিভাৱযিত্ৱা ৱিভূতং কত্ৱা, ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চা’’তি সঙ্খায জানিত্ৱা তুলযিত্ৱা তীৰযিত্ৱা ৱিভাৱযিত্ৱা ৱিভূতং কত্ৱা, ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা দুক্খা’’তি…পে… ‘‘সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি… ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তি… ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং সব্বং তং নিৰোধধম্ম’’ন্তি সঙ্খায জানিত্ৱা তুলযিত্ৱা তীৰযিত্ৱা ৱিভাৱযিত্ৱা ৱিভূতং কত্ৱা.
অথ ৱা, অনিচ্চতো সঙ্খায জানিত্ৱা…পে… দুক্খতো… ৰোগতো… গণ্ডতো… সল্লতো…পে… নিস্সৰণতো সঙ্খায জানিত্ৱা তুলযিত্ৱা তীৰযিত্ৱা ৱিভাৱযিত্ৱা ৱিভূতং কত্ৱা. নিব্বুতোতি ৰাগস্স নিব্বাপিতত্তা নিব্বুতো, দোসস্স নিব্বাপিতত্তা নিব্বুতো, মোহস্স নিব্বাপিতত্তা নিব্বুতো, কোধস্স… উপনাহস্স… মক্খস্স… পড়াসস্স… ইস্সায… মচ্ছৰিযস্স… মাযায… সাঠেয্যস্স… থম্ভস্স… সাৰম্ভস্স… মানস্স… অতিমানস্স… মদস্স… পমাদস্স… সব্বকিলেসানং… সব্বদুচ্চৰিতানং… সব্বদৰথানং … সব্বপৰিড়াহানং… সব্বসন্তাপানং… সব্বাকুসলাভিসঙ্খাৰানং নিব্বাপিতত্তা নিব্বুতো. ভিক্খূতি সত্তন্নং ধম্মানং ভিন্নত্তা ভিক্খু…পে… ৱুসিতৱা খীণপুনব্ভৱো স ভিক্খূতি – সঙ্খায নিব্বুতো ভিক্খু.
তস্স নো সন্তি ইঞ্জিতাতি. তস্সাতি অৰহতো খীণাসৱস্স. ইঞ্জিতাতি তণ্হিঞ্জিতং দিট্ঠিঞ্জিতং মানিঞ্জিতং কিলেসিঞ্জিতং কামিঞ্জিতং. তস্সিমে ইঞ্জিতা নত্থি ন সন্তি ন সংৱিজ্জন্তি নুপলব্ভন্তি পহীনা সমুচ্ছিন্না ৱূপসন্তা পটিপস্সদ্ধা অভব্বুপ্পত্তিকা ঞাণগ্গিনা দড্ঢাতি – তস্স নো সন্তি ইঞ্জিতা. তেনাহ ভগৱা –
‘‘কামেসু ব্ৰহ্মচৰিযৱা, [মেত্তেয্যাতি ভগৱা]
ৱীততণ্হো সদা সতো;
সঙ্খায নিব্বুতো ভিক্খু, তস্স নো সন্তি ইঞ্জিতা’’তি.
১১. সো উভন্তমভিঞ্ঞায, মজ্ঝে মন্তা ন লিপ্পতি;
তং ব্ৰূমি মহাপুৰিসোতি, সো ইধ সিব্বিনিমচ্চগা.
সো উভন্তমভিঞ্ঞায, মজ্ঝে মন্তা ন লিপ্পতীতি. অন্তাতি ফস্সো একো অন্তো, ফস্সসমুদযো দুতিযো অন্তো, ফস্সনিৰোধো মজ্ঝে; অতীতং একো অন্তো, অনাগতং দুতিযো অন্তো, পচ্চুপ্পন্নং মজ্ঝে; সুখা ৱেদনা একো অন্তো, দুক্খা ৱেদনা দুতিযো অন্তো, অদুক্খমসুখা ৱেদনা মজ্ঝে; নামং একো অন্তো, ৰূপং দুতিযো অন্তো, ৱিঞ্ঞাণং মজ্ঝে; ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি একো অন্তো, ছ বাহিৰানি আযতনানি দুতিযো অন্তো, ৱিঞ্ঞাণং মজ্ঝে; সক্কাযো একো অন্তো, সক্কাযসমুদযো দুতিযো অন্তো, সক্কাযনিৰোধো মজ্ঝে. মন্তা ৱুচ্চতি পঞ্ঞা, যা পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি.
লেপাতি দ্ৱে লেপা – তণ্হালেপো চ দিট্ঠিলেপো চ. কতমো তণ্হালেপো? যাৱতা তণ্হাসঙ্খাতেন সীমকতং ওধিকতং [মৰিযাদিকতং ওধিকতং (স্যা.)] পৰিযন্তকতং পৰিগ্গহিতং মমাযিতং – ‘‘ইদং মম, এতং মম, এত্তকং মম, এত্তাৱতা মম ৰূপা সদ্দা গন্ধা ৰসা ফোট্ঠব্বা অত্থৰণা পাৱুৰণা দাসিদাসা অজেড়কা কুক্কুটসূকৰা হত্থিগৱাস্সৱড়ৱা খেত্তং ৱত্থু হিৰঞ্ঞং সুৱণ্ণং গামনিগমৰাজধানিযো ৰট্ঠঞ্চ জনপদো চ কোসো চ কোট্ঠাগাৰঞ্চ’’. কেৱলম্পি মহাপথৱিং তণ্হাৱসেন মমাযতি. যাৱতা অট্ঠসততণ্হাৱিচৰিতং – অযং তণ্হালেপো.
কতমো দিট্ঠিলেপো? ৱীসতিৱত্থুকা সক্কাযদিট্ঠি, দসৱত্থুকা মিচ্ছাদিট্ঠি, দসৱত্থুকা অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি, যা এৱৰূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং দিট্ঠিগহনং দিট্ঠিকন্তাৰো দিট্ঠিৱিসূকাযিকং দিট্ঠিৱিপ্ফন্দিতং দিট্ঠিসংযোজনং গাহো পটিগ্গাহো অভিনিৱেসো পৰামাসো কুম্মগ্গো মিচ্ছাপথো মিচ্ছত্তং তিত্থাযতনং ৱিপৰিযেসগ্গাহো [ৱিপৰিযেসগ্গাহো (বহূসু)] ৱিপৰীতগ্গাহো ৱিপল্লাসগ্গাহো মিচ্ছাগাহো অযাথাৱকস্মিং যাথাৱকন্তি গাহো, যাৱতা দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি – অযং দিট্ঠিলেপো.
সো উভন্তমভিঞ্ঞায, মজ্ঝে মন্তা ন লিপ্পতীতি সো উভো চ অন্তে মজ্ঝঞ্চ মন্তায অভিঞ্ঞায জানিত্ৱা তুলযিত্ৱা তীৰযিত্ৱা ৱিভাৱযিত্ৱা ৱিভূতং কত্ৱা ন লিপ্পতি ন পলিপ্পতি ন উপলিপ্পতি, অলিত্তো অসংলিত্তো অনুপলিত্তো নিক্খন্তো নিস্সটো ৱিপ্পমুত্তো ৱিসঞ্ঞুত্তো ৱিমৰিযাদিকতেন চেতসা ৱিহৰতীতি – সো উভন্তমভিঞ্ঞায মজ্ঝে মন্তা ন লিপ্পতি.
তং ব্ৰূমি মহাপুৰিসোতি মহাপুৰিসো অগ্গপুৰিসো সেট্ঠপুৰিসো ৱিসেট্ঠপুৰিসো পামোক্খপুৰিসো উত্তমপুৰিসো পৱৰপুৰিসো, তং ব্ৰূমি তং কথেমি তং ভণামি তং দীপেমি তং ৱোহৰামি.
আযস্মা সাৰিপুত্তো [পস্স সং. নি. ৫.৩৭৭] ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘মহাপুৰিসো মহাপুৰিসো’তি, ভন্তে, ৱুচ্চতি. কিত্তাৱতা নু খো, ভন্তে, মহাপুৰিসো হোতী’’তি? ‘‘ৱিমুত্তচিত্তত্তা খ্ৱাহং, সাৰিপুত্ত, মহাপুৰিসোতি ৱদামি, অৱিমুত্তচিত্তত্তা নো মহাপুৰিসোতি ৱদামি.
‘‘কথঞ্চ, সাৰিপুত্ত, ৱিমুত্তচিত্তো হোতি? ইধ, সাৰিপুত্ত, ভিক্খু অজ্ঝত্তং কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. তস্স কাযে কাযানুপস্সিনো ৱিহৰতো চিত্তং ৱিৰজ্জতি ৱিমুচ্চতি অনুপাদায আসৱেহি. ৱেদনাসু…পে… চিত্তে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. তস্স ধম্মেসু ধম্মানুপস্সিনো ৱিহৰতো চিত্তং ৱিৰজ্জতি ৱিমুচ্চতি অনুপাদায আসৱেহি. এৱং খো, সাৰিপুত্ত, ভিক্খু ৱিমুত্তচিত্তো হোতি. ৱিমুত্তচিত্তত্তা খ্ৱাহং, সাৰিপুত্ত, মহাপুৰিসোতি ৱদামি, অৱিমুত্তচিত্তত্তা নো মহাপুৰিসোতি ৱদামী’’তি – তং ব্ৰূমি মহাপুৰিসোতি.
সো ইধ সিব্বিনিমচ্চগাতি সিব্বিনী ৱুচ্চতি তণ্হা. যো ৰাগো সাৰাগো…পে… অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূলং, যস্সেসা সিব্বিনী তণ্হা পহীনা সমুচ্ছিন্না ৱূপসন্তা পটিপস্সদ্ধা অভব্বুপ্পত্তিকা ঞাণগ্গিনা দড্ঢা. সো সিব্বিনিং তণ্হং অচ্চগা উপচ্চগা অতিক্কন্তো সমতিক্কন্তো ৱীতিৱত্তোতি – সো ইধ সিব্বিনিমচ্চগা. তেনাহ ভগৱা –
‘‘সো উভন্তমভিঞ্ঞায, মজ্ঝে মন্তা ন লিপ্পতি;
তং ব্ৰূমি মহাপুৰিসোতি, সো ইধ সিব্বিনিমচ্চগা’’তি.
সহ গাথাপৰিযোসানা যে তে ব্ৰাহ্মণেন সদ্ধিং একচ্ছন্দা একপযোগা একাধিপ্পাযা একৱাসনৱাসিতা, তেসং অনেকপাণসহস্সানং ৱিৰজং ৱীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদি – ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং সব্বং তং নিৰোধধম্ম’’ন্তি. তস্স ব্ৰাহ্মণস্স অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুচ্চি. সহ অৰহত্তপ্পত্তা অজিনজটাৱাকচীৰতিদণ্ডকমণ্ডলুকেসা চ মস্সূ চ অন্তৰহিতা. ভণ্ডুকাসাযৱত্থৱসনো সঙ্ঘাটিপত্তচীৱৰধৰো অন্ৱত্থপটিপত্তিযা পঞ্জলিকো ভগৱন্তং নমস্সমানো নিসিন্নো হোতি – ‘‘সত্থা মে ভন্তে ভগৱা, সাৱকোহমস্মী’’তি.
তিস্সমেত্তেয্যমাণৱপুচ্ছানিদ্দেসো দুতিযো.