২. ধুতঙ্গপঞ্হো
‘‘পস্সতাৰঞ্ঞকে ভিক্খূ, অজ্ঝোগাড়্হে ধুতে গুণে;
পুন পস্সতি গিহী ৰাজা, অনাগামিফলে ঠিতে.
‘‘উভোপি তে ৱিলোকেত্ৱা, উপ্পজ্জি সংসযো মহা;
বুজ্ঝেয্য চে গিহী ধম্মে, ধুতঙ্গং নিপ্ফলং সিযা.
‘‘পৰৱাদিৱাদমথনং, নিপুণং পিটকত্তযে;
হন্দ পুচ্ছে কথিসেট্ঠং, সো মে কঙ্খং ৱিনেস্সতী’’তি.
অথ খো মিলিন্দো ৰাজা যেনাযস্মা নাগসেনো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং নাগসেনং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি, একমন্তং নিসিন্নো খো মিলিন্দো ৰাজা আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৱোচ ‘‘ভন্তে নাগসেন, অত্থি কোচি গিহী অগাৰিকো কামভোগী পুত্তদাৰসম্বাধসযনং অজ্ঝাৱসন্তো কাসিকচন্দনং পচ্চনুভোন্তো মালাগন্ধৱিলেপনং ধাৰযন্তো জাতৰূপৰজতং সাদিযন্তো মণিমুত্তাকঞ্চনৱিচিত্তমোড়িবদ্ধো যেন সন্তং পৰমত্থং নিব্বানং সচ্ছিকত’’ন্তি?
‘‘ন, মহাৰাজ, একঞ্ঞেৱ সতং ন দ্ৱে সতানি ন তীণি চত্তাৰি পঞ্চ সতানি ন সহস্সং ন সতসহস্সং ন কোটিসতং ন কোটিসহস্সং ন কোটিসতসহস্সং, তিট্ঠতু মহাৰাজ দসন্নং ৱীসতিযা সতস্স সহস্সস্স অভিসমযো, কতমেন তে পৰিযাযেন অনুযোগং দম্মী’’তি.
‘‘ত্ৱমেৱেতং ব্ৰূহী’’তি. ‘‘তেনহি তে, মহাৰাজ, কথযিস্সামি সতেন ৱা সহস্সেন ৱা সতসহস্সেন ৱা কোটিযা ৱা কোটিসতেন ৱা কোটিসহস্সেন ৱা কোটিসতসহস্সেন ৱা, যা কাচি নৱঙ্গে বুদ্ধৱচনে সল্লেখিতাচাৰপ্পটিপত্তিধুতৱৰঙ্গগুণনিস্সিতা [ধুতৱৰঙ্গগুণনিস্সিতা (সী. স্যা. পী.)] থা, তা সব্বা ইধ সমোসৰিস্সন্তি. যথা, মহাৰাজ, নিন্নুন্নতসমৱিসমথলাথলদেসভাগে অভিৱুট্ঠং উদকং, সব্বং তং ততো ৱিনিগড়িত্ৱা মহোদধিং সাগৰং সমোসৰতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সম্পাদকে সতি যা কাচি নৱঙ্গে বুদ্ধৱচনে সল্লেখিতাচাৰপ্পটিপত্তিধুতঙ্গগুণধৰনিস্সিতা কথা, তা সব্বা ইধ সমোসৰিস্সন্তি.
‘‘ময্হম্পেত্থ, মহাৰাজ, পৰিব্যত্ততায বুদ্ধিযা কাৰণপৰিদীপনং সমোসৰিস্সতি, তেনেসো অত্থো সুৱিভত্তো ৱিচিত্তো পৰিপুণ্ণো পৰিসুদ্ধো সমানীতো ভৱিস্সতি. যথা, মহাৰাজ, কুসলো লেখাচৰিযো অনুসিট্ঠো লেখং ওসাৰেন্তো অত্তনো ব্যত্ততায বুদ্ধিযা কাৰণপৰিদীপনেন লেখং পৰিপূৰেতি, এৱং সা লেখা সমত্তা পৰিপুণ্ণা অনূনিকা ভৱিস্সতি. এৱমেৱ ময্হম্পেত্থ পৰিব্যত্ততায বুদ্ধিযা কাৰণপৰিদীপনং সমোসৰিস্সতি, তেনেসো অত্থো সুৱিভত্তো ৱিচিত্তো পৰিপুণ্ণো পৰিসুদ্ধো সমানীতো ভৱিস্সতি.
‘‘নগৰে, মহাৰাজ, সাৱত্থিযা পঞ্চকোটিমত্তা অৰিযসাৱকা ভগৱতো উপাসকউপাসিকাযো সত্তপণ্ণাসসহস্সানি তীণি চ সতসহস্সানি অনাগামিফলে পতিট্ঠিতা, তে সব্বেপি গিহী যেৱ, ন পব্বজিতা. পুন তত্থেৱ কণ্ডম্বমূলে যমকপাটিহাৰিযে ৱীসতি পাণকোটিযো অভিসমিংসু, পুন চূড়ৰাহুলোৱাদে [মহাৰাহুলোৱাদে (সী. পী.)], মহামঙ্গলসুত্তন্তে, সমচিত্তপৰিযাযে, পৰাভৱসুত্তন্তে, পুৰাভেদসুত্তন্তে, কলহৱিৱাদসুত্তন্তে, চূড়ব্যূহসুত্তন্তে, মহাব্যূহসুত্তন্তে, তুৱটকসুত্তন্তে, সাৰিপুত্তসুত্তন্তে গণনপথমতীতানং দেৱতানং ধম্মাভিসমযো অহোসি.
‘‘নগৰে ৰাজগহে পঞ্ঞাসসহস্সানি তীণি চ সতসহস্সানি অৰিযসাৱকা ভগৱতো উপাসকউপাসিকাযো, পুন তত্থেৱ ধনপালহত্থিনাগদমনে নৱুতি পাণকোটিযো, পাৰাযনসমাগমে পাসাণকচেতিযে চুদ্দস পাণকোটিযো, পুন ইন্দসালগুহাযং অসীতি দেৱতাকোটিযো, পুন বাৰাণসিযং ইসিপতনে মিগদাযে পঠমে ধম্মদেসনে অট্ঠাৰস ব্ৰহ্মকোটিযো অপৰিমাণা চ দেৱতাযো, পুন তাৱতিংসভৱনে পণ্ডুকম্বলসিলাযং অভিধম্মদেসনায অসীতি দেৱতাকোটিযো, দেৱোৰোহণে সঙ্কস্সনগৰদ্ৱাৰে লোকৱিৱৰণপাটিহাৰিযে পসন্নানং নৰমৰূনং তিংস কোটিযো অভিসমিংসু.
পুন সক্কেসু কপিলৱত্থুস্মিং নিগ্ৰোধাৰামে বুদ্ধৱংসদেসনায মহাসমযসুত্তন্তদেসনায চ গণনপথমতীতানং দেৱতানং ধম্মাভিসমযো অহোসি. পুন সুমনমালাকাৰসমাগমে, গৰহদিন্নসমাগমে, আনন্দসেট্ঠিসমাগমে, জম্বুকাজীৱকসমাগমে, মণ্ডুকদেৱপুত্তসমাগমে, মট্ঠকুণ্ডলিদেৱপুত্তসমাগমে, সুলসানগৰসোভিনিসমাগমে, সিৰিমানগৰসোভিনিসমাগমে, পেসকাৰধীতুসমাগমে, চূড়সুভদ্দাসমাগমে, সাকেতব্ৰাহ্মণস্স আড়াহনদস্সনসমাগমে, সূনাপৰন্তকসমাগমে, সক্কপঞ্হসমাগমে, তিৰোকুট্টসমাগমে [তিৰোকুড্ডসমাগমে (সী. পী.)], ৰতনসুত্তসমাগমে পচ্চেকং চতুৰাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসি, যাৱতা, মহাৰাজ, ভগৱা লোকে অট্ঠাসি, তাৱ তীসু মণ্ডলেসু সোড়সসু মহাজনপদেসু যত্থ যত্থ ভগৱা ৱিহাসি, তত্থ তত্থ যেভুয্যেন দ্ৱে তযো চত্তাৰো পঞ্চ সতং সহস্সং সতসহস্সং দেৱা চ মনুস্সা চ সন্তং পৰমত্থং নিব্বানং সচ্ছিকৰিংসু. যে তে, মহাৰাজ, দেৱা গিহী যেৱ, ন তে পব্বজিতা, এতানি চেৱ, মহাৰাজ, অঞ্ঞানি চ অনেকানি দেৱতাকোটিসতসহস্সানি গিহী অগাৰিকা কামভোগিনো সন্তং পৰমত্থং নিব্বানং সচ্ছিকৰিংসূ’’তি.
‘‘যদি, ভন্তে নাগসেন, গিহী অগাৰিকা কামভোগিনো সন্তং পৰমত্থং নিব্বানং সচ্ছিকৰোন্তি, অথ ইমানি ধুতঙ্গানি কিমত্থং সাধেন্তি, তেন কাৰণেন ধুতঙ্গানি অকিচ্চকৰানি হোন্তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, ৱিনা মন্তোসধেহি ব্যাধযো ৱূপসমন্তি, কিং ৱমনৱিৰেচনাদিনা সৰীৰদুব্বলকৰণেন? যদি মুট্ঠীহি পটিসত্তুনিগ্গহো ভৱতি, কিং অসিসত্তিসৰধনুকোদণ্ডলগুড়মুগ্গৰেহি? যদি গণ্ঠিকুটিলসুসিৰকণ্টলতাসাখা আলম্বিত্ৱা ৰুক্খমভিৰূহনং ভৱতি, কিং দীঘদড়্হনিস্সেণিপৰিযেসনেন? যদি থণ্ডিলসেয্যায ধাতুসমতা ভৱতি, কিং সুখসম্ফস্সমহতিমহাসিৰিসযনপৰিযেসনেন? যদি এককো সাসঙ্কসপ্পটিভযৱিসমকন্তাৰতৰণসমত্থো ভৱতি, কিং সন্নদ্ধসজ্জমহতিমহাসত্থপৰিযেসনেন? যদি নদিসৰং বাহুনা তৰিতুং সমত্থো ভৱতি, কিং ধুৱসেতুনাৱাপৰিযেসনেন? যদি সকসন্তকেন ঘাসচ্ছাদনং কাতুং পহোতি, কিং পৰূপসেৱনপিযসমুল্লাপপচ্ছাপুৰেধাৱনেন? যদি অখাততড়াকে উদকং লভতি, কিং উদপানতড়াকপোক্খৰণিখণনেন? এৱমেৱ খো, ভন্তে নাগসেন, যদি গিহী অগাৰিকা কামভোগিনো সন্তং পৰমত্থং নিব্বানং সচ্ছিকৰোন্তি, কিং ধুতগুণৱৰসমাদিযনেনা’’তি?
‘‘অট্ঠৱীসতি খো পনিমে, মহাৰাজ, ধুতঙ্গগুণা যথাভুচ্চগুণা, যেহি গুণেহি ধুতঙ্গানি সব্ববুদ্ধানং পিহযিতানি পত্থিতানি. কতমে অট্ঠৱীসতি? ইধ, মহাৰাজ, ধুতঙ্গং সুদ্ধাজীৱং সুখফলং অনৱজ্জং ন পৰদুক্খাপনং অভযং অসম্পীড়নং একন্তৱড্ঢিকং অপৰিহানিযং অমাযং আৰক্খা পত্থিতদদং সব্বসত্তদমনং সংৱৰহিতং পতিৰূপং অনিস্সিতং ৱিপ্পমুত্তং ৰাগক্খযং দোসক্খযং মোহক্খযং মানপ্পহানং কুৱিতক্কচ্ছেদনং কঙ্খাৱিতৰণং কোসজ্জৱিদ্ধংসনং অৰতিপ্পহানং খমনং অতুলং অপ্পমাণং সব্বদুক্খক্খযগমনং, ইমে খো, মহাৰাজ, অট্ঠৱীসতি ধুতঙ্গগুণা যথাভুচ্চগুণা যেহি গুণেহি ধুতঙ্গানি সব্ববুদ্ধানং পিহযিতানি পত্থিতানি.
‘‘যে খো তে, মহাৰাজ, ধুতগুণে সম্মা উপসেৱন্তি, তে অট্ঠাৰসহি গুণেহি সমুপেতা ভৱন্তি. কতমেহি অট্ঠাৰসহি? আচাৰো তেসং সুৱিসুদ্ধো হোতি, পটিপদা সুপূৰিতা হোতি, কাযিকং ৱাচসিকং সুৰক্খিতং হোতি, মনোসমাচাৰো সুৱিসুদ্ধো হোতি, ৱীৰিযং সুপগ্গহিতং হোতি, ভযং ৱূপসম্মতি, অত্তানুদিট্ঠিব্যপগতা হোতি, আঘাতো উপৰতো হোতি, মেত্তা উপট্ঠিতা হোতি, আহাৰো পৰিঞ্ঞাতো হোতি, সব্বসত্তানং গৰুকতো হোতি, ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি, জাগৰিযমনুযুত্তো হোতি, অনিকেতো হোতি, যত্থ ফাসু তত্থ ৱিহাৰী হোতি, পাপজেগুচ্ছী হোতি, ৱিৱেকাৰামো হোতি, সততং অপ্পমত্তো হোতি, যে তে, মহাৰাজ, ধুতগুণে সম্মা উপসেৱন্তি, তে ইমেহি অট্ঠাৰসহি গুণেহি সমুপেতা ভৱন্তি.
‘‘দস ইমে, মহাৰাজ, পুগ্গলা ধুতগুণাৰহা. কতমে দস? সদ্ধো হোতি হিৰিমা ধিতিমা অকুহো অত্থৱসী অলোলো সিক্খাকামো দড়্হসমাদানো অনুজ্ঝানবহুলো মেত্তাৱিহাৰী, ইমে খো, মহাৰাজ, দস পুগ্গলা ধুতগুণাৰহা.
‘‘যে তে, মহাৰাজ, গিহী অগাৰিকা কামভোগিনো সন্তং পৰমত্থং নিব্বানং সচ্ছিকৰোন্তি, সব্বে তে পুৰিমাসু জাতীসু তেৰসসু ধুতগুণেসু কতূপাসনা কতভূমিকম্মা, তে তত্থ চাৰঞ্চ পটিপত্তিঞ্চ সোধযিত্ৱা অজ্জেতৰহি গিহী যেৱ সন্তা সন্তং পৰমত্তং নিব্বানং সচ্ছিকৰোন্তি.
‘‘যথা, মহাৰাজ, কুসলো ইস্সাসো অন্তেৱাসিকে পঠমং তাৱ উপাসনসালাযং চাপভেদচাপাৰোপনগ্গহণমুট্ঠিপ্পটিপীড়নঅঙ্গুলিৱিনামনপাদঠপনসৰগ্গহণসন্নহনআকড্ঢন সদ্ধাৰণলক্খনিযমনখিপনে তিণপুৰিসকছকণ [খণক (সী. পী.)] তিণপলালমত্তিকাপুঞ্জফলকলক্খৱেধে অনুসিক্খাপেত্ৱা ৰঞ্ঞো সন্তিকে উপাসনং আৰাধযিত্ৱা আজঞ্ঞৰথগজতুৰঙ্গধনধঞ্ঞহিৰঞ্ঞসুৱণ্ণদাসিদাসভৰিযগামৱৰং লভতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যে তে গিহী অগাৰিকা কামভোগিনো সন্তং পৰমত্থং নিব্বানং সচ্ছিকৰোন্তি, তে সব্বে পুৰিমাসু জাতীসু তেৰসসু ধুতগুণেসু কতূপাসনা কতভূমিকম্মা, তে তত্থেৱ চাৰঞ্চ পটিপত্তিঞ্চ সোধযিত্ৱা অজ্জেতৰহি গিহী যেৱ সন্তা সন্তং পৰমত্থং নিব্বানং সচ্ছিকৰোন্তি. ন, মহাৰাজ, ধুতগুণেসু পুব্বাসেৱনং ৱিনা একিস্সা যেৱ জাতিযা অৰহত্তং সচ্ছিকিৰিযা হোতি, উত্তমেন পন ৱীৰিযেন উত্তমায পটিপত্তিযা তথাৰূপেন আচৰিযেন কল্যাণমিত্তেন অৰহত্তং সচ্ছিকিৰিযা হোতি.
‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, ভিসক্কো সল্লকত্তো আচৰিযং ধনেন ৱা ৱত্তপ্পটিপত্তিযা ৱা আৰাধেত্ৱা সত্তগ্গহণছেদনলেখনৱেধনসল্লুদ্ধৰণৱণধোৱনসোসনভেসজ্জানুলিম্পনৱমন ৱিৰেচনানুৱাসনকিৰিযমনুসিক্খিত্ৱা ৱিজ্জাসু কতসিক্খো কতূপাসনো কতহত্থো আতুৰে উপসঙ্কমতি তিকিচ্ছায, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যে তে গিহী অগাৰিকা কামভোগিনো সন্তং পৰমত্থং নিব্বানং সচ্ছিকৰোন্তি, তে সব্বে পুৰিমাসু জাতীসু তেৰসসু ধুতগুণেসু কতূপাসনা কতভূমিকম্মা, তে তত্থেৱ চাৰঞ্চ পটিপত্তিঞ্চ সোধযিত্ৱা অজ্জেতৰহি গিহী যেৱ সন্তা সন্তং পৰমত্থং নিব্বানং সচ্ছিকৰোন্তি, ন, মহাৰাজ, ধুতগুণেহি অৱিসুদ্ধানং ধম্মাভিসমযো হোতি.
‘‘যথা, মহাৰাজ, উদকস্স অসেচনেন বীজানং অৱিৰূহনং হোতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ধুতগুণেহি অৱিসুদ্ধানং ধম্মাভিসমযো ন হোতি.
‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, অকতকুসলানং অকতকল্যাণানং সুগতিগমনং ন হোতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ধুতগুণেহি অৱিসুদ্ধানং ধম্মাভিসমযো ন হোতি.
‘‘পথৱিসমং, মহাৰাজ, ধুতগুণং ৱিসুদ্ধিকামানং পতিট্ঠানট্ঠেন. আপোসমং, মহাৰাজ, ধুতগুণং ৱিসুদ্ধিকামানং সব্বকিলেসমলধোৱনট্ঠেন. তেজোসমং, মহাৰাজ, ধুতগুণং ৱিসুদ্ধিকামানং সব্বকিলেসৱনজ্ঝাপনট্ঠেন. ৱাযোসমং, মহাৰাজ, ধুতগুণং ৱিসুদ্ধিকামানং সব্বকিলেসমলৰজোপৱাহনট্ঠেন. অগদসমং, মহাৰাজ, ধুতগুণং ৱিসুদ্ধিকামানং সব্বকিলেসব্যাধিৱূপসমনট্ঠেন. অমতসমং, মহাৰাজ, ধুতগুণং ৱিসুদ্ধিকামানং সব্বকিলেসৱিসনাসনট্ঠেন. খেত্তসমং, মহাৰাজ, ধুতগুণং ৱিসুদ্ধিকামানং সব্বসামঞ্ঞগুণসস্সৱিৰূহনট্ঠেন. মনোহৰসমং, মহাৰাজ, ধুতগুণং ৱিসুদ্ধিকামানং পত্থিতিচ্ছিতসব্বসম্পত্তিৱৰদদট্ঠেন. নাৱাসমং, মহাৰাজ, ধুতগুণং ৱিসুদ্ধিকামানং সংসাৰমহণ্ণৱপাৰগমনট্ঠেন. ভীৰুত্তাণসমং, মহাৰাজ, ধুতগুণং ৱিসুদ্ধিকামানং জৰামৰণভীতানং অস্সাসকৰণট্ঠেন. মাতুসমং, মহাৰাজ, ধুতগুণং ৱিসুদ্ধিকামানং কিলেসদুক্খপ্পটিপীড়িতানং অনুগ্গাহকট্ঠেন. পিতুসমং, মহাৰাজ, ধুতগুণং ৱিসুদ্ধিকামানং কুসলৱড্ঢিকামানং সব্বসামঞ্ঞগুণজনকট্ঠেন. মিত্তসমং, মহাৰাজ, ধুতগুণং ৱিসুদ্ধিকামানং সব্বসামঞ্ঞগুণপৰিযেসনঅৱিসংৱাদকট্ঠেন. পদুমসমং, মহাৰাজ, ধুতগুণং ৱিসুদ্ধিকামানং সব্বকিলেসমলেহি অনুপলিত্তট্ঠেন. চতুজ্জাতিযৱৰগন্ধসমং, মহাৰাজ, ধুতগুণং ৱিসুদ্ধিকামানং কিলেসদুগ্গন্ধপটিৱিনোদনট্ঠেন. গিৰিৰাজৱৰসমং, মহাৰাজ, ধুতগুণং ৱিসুদ্ধিকামানং অট্ঠলোকধম্মৱাতেহি অকম্পিযট্ঠেন. আকাসসমং, মহাৰাজ, ধুতগুণং ৱিসুদ্ধিকামানং সব্বত্থ গহণাপগতউৰুৱিসটৱিত্থতমহন্তট্ঠেন. নদীসমং, মহাৰাজ, ধুতগুণং ৱিসুদ্ধিকামানং কিলেসমলপৱাহনট্ঠেন. সুদেসকসমং, মহাৰাজ, ধুতগুণং ৱিসুদ্ধিকামানং জাতিকন্তাৰকিলেসৱনগহননিত্থৰণট্ঠেন. মহাসত্থৱাহসমং, মহাৰাজ, ধুতগুণং ৱিসুদ্ধিকামানং সব্বভযসুঞ্ঞখেমঅভযৱৰপৱৰনিব্বাননগৰসম্পাপনট্ঠেন. সুমজ্জিতৱিমলাদাসসমং, মহাৰাজ, ধুতগুণং ৱিসুদ্ধিকামানং সঙ্খাৰানং সভাৱদস্সনট্ঠেন. ফলকসমং, মহাৰাজ, ধুতগুণং ৱিসুদ্ধিকামানং কিলেসলগুড়সৰসত্তিপটিবাহনট্ঠেন. ছত্তসমং, মহাৰাজ, ধুতগুণং ৱিসুদ্ধিকামানং কিলেসৱস্সতিৱিধগ্গিসন্তাপাতপপটিবাহনট্ঠেন. চন্দসমং, মহাৰাজ, ধুতগুণং ৱিসুদ্ধিকামানং পিহযিতপত্থিতট্ঠেন. সূৰিযসমং, মহাৰাজ, ধুতগুণং ৱিসুদ্ধিকামানং মোহতমতিমিৰনাসনট্ঠেন. সাগৰসমং, মহাৰাজ, ধুতগুণং ৱিসুদ্ধিকামানং অনেকৱিধসামঞ্ঞগুণৱৰৰতনুট্ঠানট্ঠেন, অপৰিমিতঅসঙ্খ্যেয্যঅপ্পমেয্যট্ঠেন চ. এৱং খো, মহাৰাজ, ধুতগুণং ৱিসুদ্ধিকামানং বহূপকাৰং সব্বদৰথপৰিড়াহনুদং অৰতিনুদং ভযনুদং ভৱনুদং খীলনুদং মলনুদং সোকনুদং দুক্খনুদং ৰাগনুদং দোসনুদং মোহনুদং মাননুদং দিট্ঠিনুদং সব্বাকুসলধম্মনুদং যসাৱহং হিতাৱহং সুখাৱহং ফাসুকৰং পীতিকৰং যোগক্খেমকৰং অনৱজ্জং ইট্ঠসুখৱিপাকং গুণৰাসিগুণপুঞ্জং অপৰিমিতঅসঙ্খ্যেয্য অপ্পমেয্যগুণং ৱৰং পৱৰং অগ্গং.
‘‘যথা, মহাৰাজ, মনুস্সা উপত্থম্ভৱসেন ভোজনং উপসেৱন্তি, হিতৱসেন ভেসজ্জং উপসেৱন্তি, উপকাৰৱসেন মিত্তং উপসেৱন্তি, তাৰণৱসেন নাৱং উপসেৱন্তি, সুগন্ধৱসেন মালাগন্ধং উপসেৱন্তি, অভযৱসেন ভীৰুত্তাণং উপসেৱন্তি, পতিট্ঠাৱসেন [পতিট্ঠানৱসেন (ক.)] পথৱিং উপসেৱন্তি, সিপ্পৱসেন আচৰিযং উপসেৱন্তি, যসৱসেন ৰাজানং উপসেৱন্তি, কামদদৱসেন মণিৰতনং উপসেৱন্তি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সব্বসামঞ্ঞগুণদদৱসেন অৰিযা ধুতগুণং উপসেৱন্তি.
‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, উদকং বীজৱিৰূহনায, অগ্গি ঝাপনায, আহাৰো বলাহৰণায, লতা বন্ধনায, সত্থং ছেদনায, পানীযং পিপাসাৱিনযনায, নিধি অস্সাসকৰণায, নাৱা তীৰসম্পাপনায, ভেসজ্জং ব্যাধিৱূপসমনায, যানং সুখগমনায, ভীৰুত্তাণং ভযৱিনোদনায, ৰাজা আৰক্খত্থায, ফলকং দণ্ডলেড্ডুলগুড়সৰসত্তিপটিবাহনায, আচৰিযো অনুসাসনায, মাতা পোসনায, আদাসো ওলোকনায, অলঙ্কাৰো সোভনায, ৱত্থং পটিচ্ছাদনায, নিস্সেণী আৰোহনায, তুলা ৱিসমৱিক্খেপনায [নিক্খেপনায (সী. পী.)], মন্তং পৰিজপ্পনায, আৱুধং তজ্জনীযপটিবাহনায, পদীপো অন্ধকাৰৱিধমনায, ৱাতো পৰিড়াহনিব্বাপনায, সিপ্পং ৱুত্তিনিপ্ফাদনায, অগদং জীৱিতৰক্খণায, আকৰো ৰতনুপ্পাদনায, ৰতনং অলঙ্কৰায, আণা অনতিক্কমনায, ইস্সৰিযং ৱসৱত্তনায, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ধুতগুণং সামঞ্ঞবীজৱিৰূহনায, কিলেসমলঝাপনায, ইদ্ধিবলাহৰণায, সতিসংৱৰনিবন্ধনায, ৱিমতিৱিচিকিচ্ছাসমুচ্ছেদনায, তণ্হাপিপাসাৱিনযনায, অভিসমযঅস্সাসকৰণায, চতুৰোঘনিত্থৰণায, কিলেসব্যাধিৱূপসমায, নিব্বানসুখপ্পটিলাভায, জাতিজৰাব্যাধিমৰণসোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসভযৱিনোদনায, সামঞ্ঞগুণপৰিৰক্খণায, অৰতিকুৱিতক্কপটিবাহনায, সকলসামঞ্ঞত্থানুসাসনায, সব্বসামঞ্ঞগুণপোসনায, সমথৱিপস্সনামগ্গফলনিব্বানদস্সনায, সকললোকথুতথোমিতমহতিমহাসোভনকৰণায, সব্বাপাযপিদহনায, সামঞ্ঞত্থসেলসিখৰমুদ্ধনি অভিৰূহনায, ৱঙ্ককুটিলৱিসমচিত্তৱিক্খেপনায [চিত্তনিক্খেপনায (সী. পী.)], সেৱিতব্বাসেৱিতব্বধম্মে সাধুসজ্ঝাযকৰণায, সব্বকিলেসপটিসত্তুতজ্জনায, অৱিজ্জন্ধকাৰৱিধমনায, তিৱিধগ্গিসন্তাপপৰিড়াহনিব্বাপনায, সণ্হসুখুমসন্তসমাপত্তিনিপ্ফাদনায, সকলসামঞ্ঞগুণপৰিৰক্খণায, বোজ্ঝঙ্গৱৰৰতনুপ্পাদনায, যোগিজনালঙ্কৰণায, অনৱজ্জনিপুণসুখুমসন্তিসুখমনতিক্কমনায, সকলসামঞ্ঞঅৰিযধম্মৱসৱত্তনায. ইতি, মহাৰাজ, ইমেসং গুণানং অধিগমায যদিদং একমেকং ধুতগুণং, এৱং, মহাৰাজ, অতুলিযং ধুতগুণং অপ্পমেয্যং অসমং অপ্পটিসমং অপ্পটিভাগং অপ্পটিসেট্ঠং উত্তৰং সেট্ঠং ৱিসিট্ঠং অধিকং আযতং পুথুলং ৱিসটং ৱিত্থতং গৰুকং ভাৰিযং মহন্তং.
‘‘যো খো, মহাৰাজ, পুগ্গলো পাপিচ্ছো ইচ্ছাপকতো কুহকো লুদ্ধো ওদৰিকো লাভকামো যসকামো কিত্তিকামো অযুত্তো অপ্পত্তো অননুচ্ছৱিকো অনৰহো অপ্পতিৰূপো ধুতঙ্গং [তধুগুণং (ক.) এৱমুপৰিপি] সমাদিযতি, সো দিগুণং দণ্ডমাপজ্জতি, সব্বগুণঘাতমাপজ্জতি, দিট্ঠধম্মিকং হীড়নং খীড়নং গৰহনং উপ্পণ্ডনং খিপনং অসম্ভোগং নিস্সাৰণং নিচ্ছুভনং পৱাহনং পব্বাজনং পটিলভতি, সম্পৰাযেপি সতযোজনিকে অৱীচিমহানিৰযে উণ্হকঠিততত্তসন্তত্তঅচ্চিজালামালকে অনেকৱস্সকোটিসতসহস্সানি উদ্ধমধো তিৰিযং ফেণুদ্দেহকং সম্পৰিৱত্তকং পচ্চতি, ততো মুচ্চিত্ৱা [মুচ্চিত্ৱা (সী. পী.)] কিসফৰুসকাড়ঙ্গপচ্চঙ্গো সূনুদ্ধুমাতসুসিৰুত্তমঙ্গো [সূনুদ্ধুমাতসূচিমুখপমাণসুসিৰুত্তমঙ্গো (সী. পী.)] ছাতো পিপাসিতো ৱিসমভীমৰূপৱণ্ণো ভগ্গকণ্ণসোতো উম্মীলিতনিমীলিতনেত্তনযনো অৰুগত্তপক্কগত্তো পুড়ৱাকিণ্ণসব্বকাযো ৱাতমুখে জলমানো ৱিয অগ্গিক্খন্ধো অন্তো জলমানো পজ্জলমানো অতাণো অসৰণো আৰুণ্ণৰুণ্ণকাৰুঞ্ঞৰৱং পৰিদেৱমানো নিজ্ঝামতণ্হিকো সমণমহাপেতো হুত্ৱা আহিণ্ডমানো মহিযা অট্টস্সৰং কৰোতি.
‘‘যথা, মহাৰাজ, কোচি অযুত্তো অপ্পত্তো অননুচ্ছৱিকো অনৰহো অপ্পতিৰূপো হীনো কুজাতিকো খত্তিযাভিসেকেন অভিসিঞ্চতি, সো লভতি হত্থচ্ছেদং পাদচ্ছেদং হত্থপাদচ্ছেদং কণ্ণচ্ছেদং নাসচ্ছেদং কণ্ণনাসচ্ছেদং বিলঙ্গথালিকং সঙ্খমুণ্ডিকং ৰাহুমুখং জোতিমালিকং হত্থপজ্জোতিকং এৰকৱত্তিকং চীৰকৱাসিকং এণেয্যকং বড়িসমংসিকং কহাপণকং খাৰাপতচ্ছিকং পলিঘপৰিৱত্তিকং পলালপীঠকং তত্তেন তেলেন ওসিঞ্চনং সুনখেহি খাদাপনং জীৱসূলাৰোপনং অসিনা সীসচ্ছেদং অনেকৱিহিতম্পি কম্মকাৰণং অনুভৱতি. কিং কাৰণা? অযুত্তো অপ্পত্তো অননুচ্ছৱিকো অনৰহো অপ্পতিৰূপো হীনো কুজাতিকো মহন্তে ইস্সৰিযে ঠানে অত্তানং ঠপেসি, ৱেলং ঘাতেসি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যো কোচি পুগ্গলো পাপিচ্ছো…পে… মহিযা অট্টস্সৰং কৰোতি.
‘‘যো পন, মহাৰাজ, পুগ্গলো যুত্তো পত্তো অনুচ্ছৱিকো অৰহো পতিৰূপো অপ্পিচ্ছো সন্তুট্ঠো পৱিৱিত্তো অসংসট্ঠো আৰদ্ধৱীৰিযো পহিতত্তো অসঠো অমাযো অনোদৰিকো অলাভকামো অযসকামো অকিত্তিকামো সদ্ধো সদ্ধাপব্বজিতো জৰামৰণা মুচ্চিতুকামো ‘সাসনং পগ্গণ্হিস্সামী’তি ধুতঙ্গং সমাদিযতি, সো দিগুণং পূজং অৰহতি দেৱানঞ্চ পিযো হোতি মনাপো পিহযিতো পত্থিতো, জাতিসুমনমল্লিকাদীনং ৱিয পুপ্ফং নহাতানুলিত্তস্স, জিঘচ্ছিতস্স ৱিয পণীতভোজনং, পিপাসিতস্স ৱিয সীতলৱিমলসুৰভিপানীযং, ৱিসগতস্স ৱিয ওসধৱৰং, সীঘগমনকামস্স ৱিয আজঞ্ঞৰথৱৰুত্তমং, অত্থকামস্স ৱিয মনোহৰমণিৰতনং, অভিসিঞ্চিতুকামস্স ৱিয পণ্ডৰৱিমলসেতচ্ছত্তং, ধম্মকামস্স ৱিয অৰহত্তফলাধিগমমনুত্তৰং. তস্স চত্তাৰো সতিপট্ঠানা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি, চত্তাৰো সম্মপ্পধানা চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা পঞ্চিন্দ্ৰিযানি পঞ্চ বলানি সত্ত বোজ্ঝঙ্গা অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছতি, সমথৱিপস্সনা অধিগচ্ছতি, অধিগমপ্পটিপত্তি পৰিণমতি, চত্তাৰি সামঞ্ঞফলানি চতস্সো পটিসম্ভিদা তিস্সো ৱিজ্জা ছড়ভিঞ্ঞা কেৱলো চ সমণধম্মো সব্বে তস্সাধেয্যা হোন্তি, ৱিমুত্তিপণ্ডৰৱিমলসেতচ্ছত্তেন অভিসিঞ্চতি.
‘‘যথা, মহাৰাজ, ৰঞ্ঞো খত্তিযস্স অভিজাতকুলকুলীনস্স খত্তিযাভিসেকেন অভিসিত্তস্স পৰিচৰন্তি সৰট্ঠনেগমজানপদভটবলা [বলত্থা (সী. পী.)] অট্ঠত্তিংসা চ ৰাজপৰিসা নটনচ্চকা মুখমঙ্গলিকা সোত্থিৱাচকা সমণব্ৰাহ্মণসব্বপাসণ্ডগণা অভিগচ্ছন্তি, যং কিঞ্চি পথৱিযা পট্টনৰতনাকৰনগৰসুঙ্কট্ঠানৱেৰজ্জকছেজ্জভেজ্জজনমনুসাসনং সব্বত্থ সামিকো ভৱতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যো কোচি পুগ্গলো যুত্তো পত্তো…পে… ৱিমুত্তিপণ্ডৰৱিমলসেতচ্ছত্তেন অভিসিঞ্চতি.
‘‘তেৰসিমানি, মহাৰাজ, ধুতঙ্গানি, যেহি সুদ্ধিকতো নিব্বানমহাসমুদ্দং পৱিসিত্ৱা বহুৱিধং ধম্মকীড়মভিকীড়তি, ৰূপাৰূপঅট্ঠসমাপত্তিযো ৱড়ঞ্জেতি, ইদ্ধিৱিধং দিব্বসোতধাতুং পৰচিত্তৱিজাননং পুব্বেনিৱাসানুস্সতিং দিব্বচক্খুং সব্বাসৱক্খযঞ্চ পাপুণাতি. কতমে তেৰস? পংসুকূলিকঙ্গং তেচীৱৰিকঙ্গং পিণ্ডপাতিকঙ্গং সপদানচাৰিকঙ্গং একাসনিকঙ্গং পত্তপিণ্ডিকঙ্গং খলুপচ্ছাভত্তিকঙ্গং আৰঞ্ঞিকঙ্গং ৰুক্খমূলিকঙ্গং অব্ভোকাসিকঙ্গং সোসানিকঙ্গং যথাসন্থতিকঙ্গং নেসজ্জিকঙ্গং, ইমেহি খো, মহাৰাজ, তেৰসহি ধুতগুণেহি পুব্বে আসেৱিতেহি নিসেৱিতেহি চিণ্ণেহি পৰিচিণ্ণেহি চৰিতেহি উপচৰিতেহি পৰিপূৰিতেহি কেৱলং সামঞ্ঞং পটিলভতি, তস্সাধেয্যা হোন্তি কেৱলা সন্তা সুখা সমাপত্তিযো.
‘‘যথা, মহাৰাজ, সধনো নাৱিকো পট্টনে সুট্ঠু কতসুঙ্কো মহাসমুদ্দং পৱিসিত্ৱা ৱঙ্গং তক্কোলং চীনং সোৱীৰং সুৰট্ঠং অলসন্দং কোলপট্টনং সুৱণ্ণভূমিং গচ্ছতি অঞ্ঞম্পি যং কিঞ্চি নাৱাসঞ্চৰণং, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ইমেহি তেৰসহি ধুতগুণেহি পুব্বে আসেৱিতেহি নিসেৱিতেহি চিণ্ণেহি পৰিচিণ্ণেহি চৰিতেহি উপচৰিতেহি পৰিপূৰিতেহি কেৱলং সামঞ্ঞং পটিলভতি, তস্সাধেয্যা হোন্তি কেৱলা সন্তা সুখা সমাপত্তিযো.
‘‘যথা, মহাৰাজ, কস্সকো পঠমং খেত্তদোসং তিণকট্ঠপাসাণং অপনেত্ৱা কসিত্ৱা ৱপিত্ৱা সম্মা উদকং পৱেসেত্ৱা ৰক্খিত্ৱা গোপেত্ৱা লৱনমদ্দনেন বহুধঞ্ঞকো হোতি, তস্সাধেয্যা ভৱন্তি যে কেচি অধনা কপণা দলিদ্দা দুগ্গতজনা, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ইমেহি তেৰসহি ধুতগুণেহি পুব্বে আসেৱিতেহি…পে… কেৱলা সন্তা সুখা সমাপত্তিযো.
‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, খত্তিযো মুদ্ধাৱসিত্তো অভিজাতকুলীনো ছেজ্জভেজ্জজনমনুসাসনে ইস্সৰো হোতি ৱসৱত্তী সামিকো ইচ্ছাকৰণো, কেৱলা চ মহাপথৱী তস্সাধেয্যা হোতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ইমেহি তেৰসহি ধুতগুণেহি পুব্বে আসেৱিতেহি নিসেৱিতেহি চিণ্ণেহি পৰিচিণ্ণেহি চৰিতেহি উপচৰিতেহি পৰিপূৰিতেহি জিনসাসনৱৰে ইস্সৰো হোতি ৱসৱত্তী সামিকো ইচ্ছাকৰণো, কেৱলা চ সমণগুণা তস্সাধেয্যা হোন্তি.
‘‘ননু, মহাৰাজ, থেৰো উপসেনো ৱঙ্গন্তপুত্তো সল্লেখধুতগুণে পৰিপূৰকাৰিতায অনাদিযিত্ৱা সাৱত্থিযা সঙ্ঘস্স কতিকং সপৰিসো নৰদম্মসাৰথিং পটিসল্লানগতং উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতো পাদে সিৰসা ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসীদি, ভগৱা চ তং সুৱিনীতং পৰিসং ওলোকেত্ৱা হট্ঠতুট্ঠো পমুদিতো উদগ্গো পৰিসায সদ্ধিং সল্লাপং সল্লপিত্ৱা অসম্ভিন্নেন ব্ৰহ্মস্সৰেন এতদৱোচ ‘পাসাদিকা খো পন ত্যাযং উপসেন পৰিসা, কতং ত্ৱং উপসেন পৰিসং ৱিনেসী’তি. সোপি সব্বঞ্ঞুনা দসবলেন দেৱাতিদেৱেন পুট্ঠো যথাভূতসভাৱগুণৱসেন ভগৱন্তং এতদৱোচ –
‘‘যো কোচি মং, ভন্তে, উপসঙ্কমিত্ৱা পব্বজ্জং ৱা নিস্সযং ৱা যাচতি, তমহং এৱং ৱদামি ‘‘অহং খো আৱুসো আৰঞ্ঞিকো পিণ্ডপাতিকো পংসুকূলিকো তেচীৱৰিকো. সচে ত্ৱম্পি আৰঞ্ঞিকো ভৱিস্সসি পিণ্ডপাতিকো পংসুকূলিকো তেচীৱৰিকো, এৱাহং তং পব্বাজেস্সামি নিস্সযং দস্সামী’’তি, সচে সো মে, ভন্তে, পটিস্সুণিত্ৱা নন্দতি ওৰমতি, এৱাহং তং পব্বাজেমি নিস্সযং দেমি, সচে ন নন্দতি ন ওৰমতি, ন তং পব্বাজেমি, ন নিস্সযং দেমি, এৱাহং, ভন্তে, পৰিসং ৱিনেমী’’তি. এৱং খো [এৱম্পি (ক.)], মহাৰাজ, ধুতগুণৱৰসমাদিণ্ণো জিনসাসনৱৰে ইস্সৰো হোতি. ৱসৱত্তী সামিকো ইচ্ছাকৰণো, তস্সাধেয্যা হোন্তি কেৱলা সন্তা সুখা সমাপত্তিযো.
‘‘যথা, মহাৰাজ, পদুমং অভিৱুদ্ধপৰিসুদ্ধউদিচ্চজাতিপ্পভৱং সিনিদ্ধং মুদু লোভনীযং সুগন্ধং পিযং পত্থিতং পসত্থং জলকদ্দমমনুপলিত্তং অণুপত্তকেসৰকণ্ণিকাভিমণ্ডিতং ভমৰগণসেৱিতং সীতলসলিলসংৱদ্ধং, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ইমেহি তেৰসহি ধুতগুণেহি পুব্বে আসেৱিতেহি নিসেৱিতেহি চিণ্ণেহি পৰিচিণ্ণেহি চৰিতেহি উপচৰিতেহি পৰিপূৰিতেহি অৰিযসাৱকো তিংসগুণৱৰেহি সমুপেতো হোতি.
‘‘কতমেহি তিংসগুণৱৰেহি? সিনিদ্ধমুদুমদ্দৱমেত্তচিত্তো হোতি, ঘাতিতহতৱিহতকিলেসো হোতি, হতনিহতমানদব্বো হোতি, অচলদড়্হনিৱিট্ঠনিব্বেমতিকসদ্ধো হোতি, পৰিপুণ্ণপীণিতপহট্ঠলোভনীযসন্তসুখসমাপত্তিলাভী হোতি, সীলৱৰপৱৰঅসমসুচিগন্ধপৰিভাৱিতো হোতি, দেৱমনুস্সানং পিযো হোতি মনাপো, খীণাসৱঅৰিযৱৰপুগ্গলপত্থিতো, দেৱমনুস্সানং ৱন্দিতপূজিতো, বুধৱিবুধপণ্ডিতজনানং থুতথৱিতথোমিতপসত্থো, ইধ ৱা হুৰং ৱা লোকেন অনুপলিত্তো, অপ্পথোকৱজ্জেপি [অপ্পসাৱজ্জেপি (ক.)] ভযদস্সাৱী, ৱিপুলৱৰসম্পত্তিকামানং মগ্গফলৱৰত্থসাধনো, আযাচিতৱিপুলপণীতপচ্চযভাগী, অনিকেতসযনো, ঝানজ্ঝোসিততপ্পৱৰৱিহাৰী, ৱিজটিতকিলেসজালৱত্থু, ভিন্নভগ্গসঙ্কুটিতসঞ্ছিন্নগতিনীৱৰণো, অকুপ্পধম্মো, অভিনীতৱাসো, অনৱজ্জভোগী, গতিৱিমুত্তো, উত্তিণ্ণসব্বৱিচিকিচ্ছো, ৱিমুত্তিজ্ঝোসিতত্থো [ৱিমুত্তিজ্ঝাসিতত্তো (সী. পী.)], দিট্ঠধম্মো, অচলদড়্হভীৰুত্তাণমুপগতো, সমুচ্ছিন্নানুসযো, সব্বাসৱক্খযং পত্তো, সন্তসুখসমাপত্তিৱিহাৰবহুলো, সব্বসমণগুণসমুপেতো, ইমেহি তিংসগুণৱৰেহি সমুপেতো হোতি.
‘‘ননু, মহাৰাজ, থেৰো সাৰিপুত্তো দসসহস্সিলোকধাতুযা অগ্গপুৰিসো ঠপেত্ৱা দসবলং লোকাচৰিযং, সোপি অপৰিমিতমসঙ্খ্যেয্যকপ্পে সমাচিতকুসলমূলো [সমাচিণ্ণকুসলমূলো (ক.)] ব্ৰাহ্মণকুলকুলীনো মনাপিকং কামৰতিং অনেকসতসঙ্খং ধনৱৰঞ্চ ওহায জিনসাসনে পব্বজিত্ৱা ইমেহি তেৰসহি ধুতগুণেহি কাযৱচীচিত্তং দমযিত্ৱা অজ্জেতৰহি অনন্তগুণসমন্নাগতো গোতমস্স ভগৱতো সাসনৱৰে ধম্মচক্কমনুপ্পৱত্তকো জাতো. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন একঙ্গুত্তৰনিকাযৱৰলঞ্ছকে –
‘‘নাহং, ভিক্খৱে, অঞ্ঞং একপুগ্গলম্পি সমনুপস্সামি, যো এৱং তথাগতেন অনুত্তৰং ধম্মচক্কং পৱত্তিতং সম্মদেৱ অনুপ্পৱত্তেতি, যথযিদং ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তো, সাৰিপুত্তো. ভিক্খৱে, তথাগতেন অনুত্তৰং ধম্মচক্কং পৱত্তিতং সম্মদেৱ অনুপ্পৱত্তেতী’’’তি.
‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, যং কিঞ্চি নৱঙ্গং বুদ্ধৱচনং, যা চ লোকুত্তৰা কিৰিযা, যা চ লোকে অধিগমৱিপুলৱৰসম্পত্তিযো, সব্বং তং তেৰসসু ধুতগুণেসু সমোধানোপগত’’ [সমোধানেতব্বং (ক.)] ন্তি.
ধুতঙ্গপঞ্হো দুতিযো.
অনুমানৱগ্গো চতুত্থো.