৫. অনুমানপঞ্হো

১. বুদ্ধৱগ্গো

১. দ্ৱিন্নং বুদ্ধানং অনুপ্পজ্জমানপঞ্হো

১. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা ‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৱে, অনৱকাসো, যং একিস্সা লোকধাতুযা দ্ৱে অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধো অপুব্বং অচৰিমং উপ্পজ্জেয্যুং, নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’তি. দেসেন্তা চ, ভন্তে নাগসেন, সব্বেপি তথাগতা সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মে দেসেন্তি, কথযমানা চ চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি কথেন্তি, সিক্খাপেন্তা চ তীসু সিক্খাসু সিক্খাপেন্তি, অনুসাসমানা চ অপ্পমাদপ্পটিপত্তিযং অনুসাসন্তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, সব্বেসম্পি তথাগতানং একা দেসনা একা কথা একা সিক্খা একা অনুসিট্ঠি, কেন কাৰণেন দ্ৱে তথাগতা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি? একেনপি তাৱ বুদ্ধুপ্পাদেন অযং লোকো ওভাসজাতো, যদি দুতিযো বুদ্ধো ভৱেয্য, দ্ৱিন্নং পভায অযং লোকো ভিয্যোসোমত্তায ওভাসজাতো ভৱেয্য, ওৱদমানা চ দ্ৱে তথাগতা সুখং ওৱদেয্যুং, অনুসাসমানা চ সুখং অনুসাসেয্যুং, তত্থ মে কাৰণং ব্ৰূহি, যথাহং নিস্সংসযো ভৱেয্য’’ন্তি.

‘‘অযং, মহাৰাজ, দসসহস্সী লোকধাতু একবুদ্ধধাৰণী, একস্সেৱ তথাগতস্স গুণং ধাৰেতি, যদি দুতিযো বুদ্ধো উপ্পজ্জেয্য, নাযং দসসহস্সী লোকধাতু ধাৰেয্য, চলেয্য কম্পেয্য নমেয্য ওনমেয্য ৱিনমেয্য ৱিকিৰেয্য ৱিধমেয্য ৱিদ্ধংসেয্য, ন ঠানমুপগচ্ছেয্য.

‘‘যথা, মহাৰাজ, নাৱা একপুৰিসসন্ধাৰণী [একপুৰিসসন্তাৰণী (সী. পী.)] ভৱেয্য, একস্মিং পুৰিসে অভিৰূড়্হে সা নাৱা সমুপাদিকা [সমুদকা (ক.)] ভৱেয্য. অথ দুতিযো পুৰিসো আগচ্ছেয্য তাদিসো আযুনা ৱণ্ণেন ৱযেন পমাণেন কিসথূলেন সব্বঙ্গপচ্চঙ্গেন, সো তং নাৱং অভিৰূহেয্য, অপি নু সা, মহাৰাজ, নাৱা দ্ৱিন্নম্পি ধাৰেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, চলেয্য কম্পেয্য নমেয্য ওনমেয্য ৱিনমেয্য ৱিকিৰেয্য ৱিধমেয্য ৱিদ্ধংসেয্য, ন ঠানমুপগচ্ছেয্য, ওসীদেয্য উদকে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অযং দসসহস্সী লোকধাতু একবুদ্ধধাৰণী, একস্সেৱ তথাগতস্স গুণং ধাৰেতি, যদি দুতিযো বুদ্ধো উপ্পজ্জেয্য, নাযং দসসহস্সী লোকধাতু ধাৰেয্য, চলেয্য কম্পেয্য নমেয্য ওনমেয্য ৱিনমেয্য ৱিকিৰেয্য ৱিধমেয্য ৱিদ্ধংসেয্য, ন ঠানমুপগচ্ছেয্য.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, পুৰিসো যাৱদত্থং ভোজনং ভুঞ্জেয্য ছাদেন্তং যাৱ কণ্ঠমভিপূৰযিত্ৱা, সো ধাতো পীণিতো পৰিপুণ্ণো নিৰন্তৰো তন্দিকতো অনোনমিতদণ্ডজাতো পুনদেৱ তত্তকং ভোজনং ভুঞ্জেয্য, অপি নু খো সো, মহাৰাজ, পুৰিসো সুখিতো ভৱেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, সকিং ভুত্তোৱ মৰেয্যা’’তি [ভুত্তো ৱমেয্যাতি (ক.)]. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অযং দসসহস্সী লোকধাতু একবুদ্ধধাৰণী, একস্সেৱ তথাগতস্স গুণং ধাৰেতি, যদি দুতিযো বুদ্ধো উপ্পজ্জেয্য, নাযং দসসহস্সী লোকধাতু ধাৰেয্য, চলেয্য কম্পেয্য নমেয্য ওনমেয্য ৱিনমেয্য ৱিকিৰেয্য ৱিধমেয্য ৱিদ্ধংসেয্য, ন ঠানমুপগচ্ছেয্যা’’তি.

‘‘কিং নু খো, ভন্তে নাগসেন, অতিধম্মভাৰেন পথৱী চলতী’’তি? ‘‘ইধ, মহাৰাজ, দ্ৱে সকটা ৰতনপৰিপূৰিতা ভৱেয্যুং যাৱ মুখসমা, একস্মা সকটতো ৰতনং গহেত্ৱা একস্মিং সকটে আকিৰেয্যুং, অপি নু খো তং, মহাৰাজ, সকটং দ্ৱিন্নম্পি সকটানং ৰতনং ধাৰেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, নাভিপি তস্স ফলেয্য, অৰাপি তস্স ভিজ্জেয্যুং, নেমিপি তস্স ওপতেয্য, অক্খোপি তস্স ভিজ্জেয্যা’’তি. ‘‘কিং নু খো, মহাৰাজ, অতিৰতনভাৰেন সকটং ভিজ্জতী’’তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অতিধম্মভাৰেন পথৱী চলতি.

‘‘অপি চ, মহাৰাজ, ইমং কাৰণং বুদ্ধবলপৰিদীপনায ওসাৰিতং. অঞ্ঞম্পি তত্থ অভিৰূপং কাৰণং সুণোহি, যেন কাৰণেন দ্ৱে সম্মাসম্বুদ্ধো একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি. যদি, মহাৰাজ, দ্ৱে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে উপ্পজ্জেয্যুং, তেসং পৰিসায ৱিৱাদো উপ্পজ্জেয্য ‘তুম্হাকং বুদ্ধো, অম্হাকং বুদ্ধো’তি, উভতো পক্খজাতা ভৱেয্যুং, যথা, মহাৰাজ, দ্ৱিন্নং বলৱামচ্চানং পৰিসায ৱিৱাদো উপ্পজ্জেয্য ‘তুম্হাকং অমচ্চো, অম্হাকং অমচ্চো’তি, উভতো পক্খজাতা হোন্তি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যদি দ্ৱে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে উপ্পজ্জেয্যুং, তেসং পৰিসায ৱিৱাদো উপ্পজ্জেয্য ‘তুম্হাকং বুদ্ধো, অম্হাকং বুদ্ধো’তি, উভতো পক্খজাতা ভৱেয্যুং. ইদং তাৱ, মহাৰাজ, একং কাৰণং, যেন কাৰণেন দ্ৱে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি.

‘‘অপৰম্পি, মহাৰাজ, উত্তৰিং কাৰণং সুণোহি, যেন কাৰণেন দ্ৱে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি. যদি, মহাৰাজ, দ্ৱে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে উপ্পজ্জেয্যুং, ‘অগ্গো বুদ্ধো’তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা ভৱেয্য, ‘জেট্ঠো বুদ্ধো’তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা ভৱেয্য, ‘সেট্ঠো বুদ্ধো’তি, ‘ৱিসিট্ঠো বুদ্ধো’তি, ‘উত্তমো বুদ্ধো’তি, ‘পৱৰো বুদ্ধো’তি, ‘অসমো বুদ্ধো’তি, ‘অসমসমো বুদ্ধো’তি, ‘অপ্পটিমো বুদ্ধো’তি, ‘অপ্পটিভাগো বুদ্ধো’তি, ‘অপ্পটিপুগ্গলো বুদ্ধো’তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা ভৱেয্য. ইদম্পি খো ত্ৱং, মহাৰাজ, কাৰণং অত্থতো সম্পটিচ্ছ, যেন কাৰণেন দ্ৱে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি.

‘‘অপি চ খো, মহাৰাজ, বুদ্ধানং ভগৱন্তানং সভাৱপকতি এসাযং, একো যেৱ বুদ্ধো লোকে উপ্পজ্জতি. কস্মা কাৰণা? মহন্ততায সব্বঞ্ঞুবুদ্ধগুণানং. অঞ্ঞম্পি, মহাৰাজ, যং লোকে মহন্তং, তং একং যেৱ হোতি. পথৱী, মহাৰাজ, মহন্তী, সা একা যেৱ. সাগৰো মহন্তো, সো একো যেৱ. সিনেৰু গিৰিৰাজা মহন্তো, সো একো যেৱ. আকাসো মহন্তো, সো একো যেৱ. সক্কো মহন্তো, সো একো যেৱ. মাৰো মহন্তো, সো একো যেৱ. মহাব্ৰহ্মা মহন্তো, সো একো যেৱ. তথাগতো অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো মহন্তো, সো একো যেৱ লোকস্মিং. যত্থ তে উপ্পজ্জন্তি, তত্থ অঞ্ঞস্স ওকাসো ন হোতি, তস্মা, মহাৰাজ, তথাগতো অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো একো যেৱ লোকস্মিং উপ্পজ্জতী’’তি.

‘‘সুকথিতো, ভন্তে নাগসেন, পঞ্হো ওপম্মেহি কাৰণেহি. অনিপুণোপেতং সুত্ৱা অত্তমনো ভৱেয্য, কিং পন মাদিসো মহাপঞ্ঞো. সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

দ্ৱিন্নং বুদ্ধানং অনুপ্পজ্জমানপঞ্হো পঠমো.

২. গোতমিৱত্থদানপঞ্হো

২. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা মাতুচ্ছায মহাপজাপতিযা গোতমিযা ৱস্সিকসাটিকায দীযমানায ‘সঙ্ঘে গোতমি দেহি, সঙ্ঘে তে দিন্নে অহঞ্চেৱ পূজিতো ভৱিস্সামি সঙ্ঘো চা’তি. কিং নু খো, ভন্তে নাগসেন, তথাগতো সঙ্ঘৰতনতো ন ভাৰিকো ন গৰুকো ন দক্খিণেয্যো, যং তথাগতো সকায মাতুচ্ছায সযং পিঞ্জিতং [পিচ্ছিতং (সী. পী.)] সযং লুঞ্চিতং সযং পোথিতং সযং কন্তিতং সযং ৱাযিতং ৱস্সিকসাটিকং অত্তনো দীযমানং সঙ্ঘস্স দাপেসি. যদি, ভন্তে নাগসেন, তথাগতো সঙ্ঘৰতনতো উত্তৰো ভৱেয্য অধিকো ৱা ৱিসিট্ঠো ৱা, ‘মযি দিন্নে মহপ্ফলং ভৱিস্সতী’তি ন তথাগতো মাতুচ্ছায সযং পিঞ্জিতং সযং লুঞ্চিতং সযং পোথিতং ৱস্সিকসাটিকং সঙ্ঘে দাপেয্য, যস্মা চ খো ভন্তে নাগসেন তথাগতো অত্তানং ন পত্থযতি [ন পত্থীযতি (সী. পী.)] ন উপনিস্সযতি, তস্মা তথাগতো মাতুচ্ছায তং ৱস্সিকসাটিকং সঙ্ঘস্স দাপেসী’’তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা মাতুচ্ছায মহাপজাপতিযা গোতমিযা ৱস্সিকসাটিকায দীযমানায ‘সঙ্ঘে গোতমি দেহি, সঙ্ঘে তে দিন্নে অহঞ্চেৱ পূজিতো ভৱিস্সামি সঙ্ঘো চা’তি. তং পন ন অত্তনো পতিমাননস্স অৱিপাকতায ন অদক্খিণেয্যতায, অপি চ খো, মহাৰাজ, হিতত্থায অনুকম্পায অনাগতমদ্ধানং সঙ্ঘো মমচ্চযেন চিত্তীকতো ভৱিস্সতীতি ৱিজ্জমানে যেৱ গুণে পৰিকিত্তযন্তো এৱমাহ ‘সঙ্ঘে গোতমি দেহি, সঙ্ঘে তে দিন্নে অহঞ্চেৱ পূজিতো ভৱিস্সামি সঙ্ঘো চা’তি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, পিতা ধৰমানো যেৱ অমচ্চভটবলদোৱাৰিকঅনীকট্ঠপাৰিসজ্জজনমজ্ঝে ৰঞ্ঞো সন্তিকে পুত্তস্স ৱিজ্জমানং যেৱ গুণং পকিত্তেতি [পৰিকিত্তেতি (ক.)] ‘ইধ ঠপিতো অনাগতমদ্ধানং জনমজ্ঝে পূজিতো ভৱিস্সতী’তি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতো হিতত্থায অনুকম্পায অনাগতমদ্ধানং সঙ্ঘো মমচ্চযেন চিত্তীকতো ভৱিস্সতীতি ৱিজ্জমানে যেৱ গুণে পকিত্তযন্তো এৱমাহ ‘সঙ্ঘে গোতমি দেহি, সঙ্ঘে তে দিন্নে অহঞ্চেৱ পুজিতো ভৱিস্সামি সঙ্ঘো চা’তি.

‘‘ন খো, মহাৰাজ, তাৱতকেন ৱস্সিকসাটিকানুপ্পদানমত্তকেন সঙ্ঘো তথাগততো অধিকো নাম হোতি ৱিসিট্ঠো ৱা. যথা, মহাৰাজ, মাতাপিতৰো পুত্তানং উচ্ছাদেন্তি পৰিমদ্দন্তি নহাপেন্তি সম্বাহেন্তি, অপি নু খো, মহাৰাজ, তাৱতকেন উচ্ছাদনপৰিমদ্দননহাপনসম্বাহনমত্তকেন ‘পুত্তো মাতাপিতূহি অধিকো নাম হোতি ৱিসিট্ঠো ৱা’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, অকামকৰণীযা ভন্তে পুত্তা মাতাপিতূনং, তস্মা মাতাপিতৰো পুত্তানং উচ্ছাদনপৰিমদ্দননহাপনসম্বাহনং কৰোন্তী’’তি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ন তাৱতকেন ৱস্সিকসাটিকানুপ্পদানমত্তকেন সঙ্ঘো তথাগততো অধিকো নাম হোতি ৱিসিট্ঠো ৱাতি. অপি চ তথাগতো অকামকৰণীযং কৰোন্তো মাতুচ্ছায তং ৱস্সিকসাটিকং সঙ্ঘস্স দাপেসি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, কোচিদেৱ পুৰিসো ৰঞ্ঞো উপাযনং আহৰেয্য, তং ৰাজা উপাযনং অঞ্ঞতৰস্স ভটস্স ৱা বলস্স ৱা সেনাপতিস্স ৱা পুৰোহিতস্স ৱা দদেয্য. অপি নু খো সো, মহাৰাজ, পুৰিসো তাৱতকেন উপাযনপটিলাভমত্তকেন ৰঞ্ঞা অধিকো নাম হোতি ৱিসিট্ঠো ৱা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, ৰাজভত্তিকো, ভন্তে, সো পুৰিসো ৰাজূপজীৱী, তট্ঠানে ঠপেন্তো ৰাজা উপাযনং দেতী’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ন তাৱতকেন ৱস্সিকসাটিকানুপ্পদানমত্তকেন সঙ্ঘো তথাগততো অধিকো নাম হোতি ৱিসিট্ঠো ৱা, অথ খো তথাগতভত্তিকো তথাগতূপজীৱী. তট্ঠানে ঠপেন্তো তথাগতো সঙ্ঘস্স ৱস্সিকসাটিকং দাপেসি.

‘‘অপি চ, মহাৰাজ, তথাগতস্স এৱং অহোসি ‘সভাৱপটিপূজনীযো সঙ্ঘো, মম সন্তকেন সঙ্ঘং পটিপূজেস্সামী’তি সঙ্ঘস্স ৱস্সিকসাটিকং দাপেসি, ন, মহাৰাজ, তথাগতো অত্তনো যেৱ পটিপূজনং ৱণ্ণেতি, অথ খো যে লোকে পটিপূজনাৰহা, তেসম্পি তথাগতো পটিপূজনং ৱণ্ণেতি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন মজ্ঝিমনিকাযৱৰলঞ্ছকে ধম্মদাযাদধম্মপৰিযাযে অপ্পিচ্ছপ্পটিপত্তিং পকিত্তযমানেন ‘অসু যেৱ মে পুৰিমো ভিক্খু পুজ্জতৰো চ পাসংসতৰো চা’তি. ‘‘নত্থি, মহাৰাজ, ভৱেসু কোচি সত্তো তথাগততো দক্খিণেয্যো ৱা উত্তৰো ৱা অধিকো ৱা ৱিসিট্ঠো ৱা, তথাগতোৱ উত্তৰো অধিকো ৱিসিট্ঠো.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, সংযুত্তনিকাযৱৰে মাণৱগামিকেন দেৱপুত্তেন ভগৱতো পুৰতো ঠত্ৱা দেৱমনুস্সমজ্ঝে –

‘‘‘ৱিপুলো ৰাজগহীযানং [ৰাজগহিকানং (ক.) সং. নি. ১.১১১ পস্সিতব্বং], গিৰি সেট্ঠো পৱুচ্চতি;

সেতো হিমৱতং সেট্ঠো, আদিচ্চো অঘগামিনং.

‘‘‘সমুদ্দো উদধিনং সেট্ঠো, নক্খত্তানঞ্চ চন্দিমা;

সদেৱকস্স লোকস্স, বুদ্ধো অগ্গো পৱুচ্চতী’তি.

‘‘তা খো পনেতা, মহাৰাজ, মাণৱগামিকেন দেৱপুত্তেন গাথা সুগীতা ন দুগ্গীতা, সুভাসিতা ন দুব্ভাসিতা, অনুমতা চ ভগৱতা, ননু, মহাৰাজ, থেৰেনপি সাৰিপুত্তেন ধম্মসেনাপতিনা ভণিতং –

‘‘‘একো মনোপসাদো; সৰণগমনমঞ্জলিপণামো ৱা;

উস্সহতে তাৰযিতুং, মাৰবলনিসূদনে বুদ্ধে’তি.

‘‘ভগৱতা চ ভণিতং দেৱাতিদেৱেন ‘একপুগ্গলো, ভিক্খৱে, লোকে উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৱমনুস্সানং. কতমো একপুগ্গলো? তথাগতো অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো…পে… দেৱমনুস্সান’’’ন্তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

গোতমিৱত্থদানপঞ্হো দুতিযো.

৩. গিহিপব্বজিতসম্মাপটিপত্তিপঞ্হো

[৩] ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা ‘গিহিনো ৱাহং, ভিক্খৱে, পব্বজিতস্স ৱা সম্মাপটিপত্তিং ৱণ্ণেমি, গিহী ৱা ভিক্খৱে পব্বজিতো ৱা সম্মাপটিপন্নো সম্মাপটিপত্তাধিকৰণহেতু আৰাধকো হোতি ঞাযং ধম্মং কুসল’’ন্তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, গিহী ওদাতৱসনো কামভোগী পুত্তদাৰসম্বাধসযনং অজ্ঝাৱসন্তো কাসিকচন্দনং পচ্চনুভোন্তো মালাগন্ধৱিলেপনং ধাৰেন্তো জাতৰূপৰজতং সাদিযন্তো মণিকুণ্ডল [মণিকনক (সী. পী.)] ৱিচিত্তমোড়িবদ্ধো সম্মাপটিপন্নো আৰাধকো হোতি ঞাযং ধম্মং কুসলং, পব্বজিতোপি ভণ্ডুকাসাৱৱত্থৱসনো পৰপিণ্ডমজ্ঝুপগতো চতূসু সীলক্খন্ধেসু সম্মাপৰিপূৰকাৰী দিযড্ঢেসু সিক্খাপদসতেসু সমাদায ৱত্তন্তো তেৰসসু ধুতগুণেসু অনৱসেসং ৱত্তন্তো সম্মাপটিপন্নো আৰাধকো হোতি ঞাযং ধম্মং কুসলং. তত্থ, ভন্তে, কো ৱিসেসো গিহিনো ৱা পব্বজিতস্স ৱা? অফলং হোতি তপোকম্মং, নিৰত্থকা পব্বজ্জা. ৱঞ্ঝা সিক্খাপদগোপনা, মোঘং ধুতগুণসমাদানং, কিং তত্থ দুক্খমনুচিণ্ণেন, ননু নাম সুখেনেৱ সুখং অধিগন্তব্ব’’ন্তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা ‘গিহিনো ৱাহং, ভিক্খৱে, পব্বজিতস্স ৱা সম্মাপটিপত্তিং ৱণ্ণেমি, গিহী ৱা, ভিক্খৱে, পব্বজিতো ৱা সম্মাপটিপন্নো সম্মাপটিপত্তাধিকৰণহেতু আৰাধকো হোতি ঞাযং ধম্মং কুসল’’ন্তি. এৱমেতং, মহাৰাজ, সম্মাপটিপন্নোৱ সেট্ঠো, পব্বজিতোপি, মহাৰাজ, ‘পব্বজিতোম্হী’তি ন সম্মা পটিপজ্জেয্য, অথ খো সো আৰকাৱ সামঞ্ঞা, আৰকাৱ ব্ৰহ্মঞ্ঞা, পগেৱ গিহী ওদাতৱসনো. গিহীপি, মহাৰাজ, সম্মাপটিপন্নো আৰাধকো হোতি ঞাযং ধম্মং কুসলং, পব্বজিতোপি, মহাৰাজ, সম্মাপটিপন্নো আৰাধকো হোতি ঞাযং ধম্মং কুসলং.

‘‘অপি চ খো, মহাৰাজ, পব্বজিতোৱ সামঞ্ঞস্স ইস্সৰো অধিপতি; পব্বজ্জা, মহাৰাজ, বহুগুণা অনেকগুণা অপ্পমাণগুণা, ন সক্কা পব্বজ্জায গুণং পৰিমাণং কাতুং.

‘‘যথা, মহাৰাজ, কামদদস্স মণিৰতনস্স ন সক্কা ধনেন অগ্ঘো পৰিমাণং কাতুং ‘এত্তকং মণিৰতনস্স মূল’ন্তি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, পব্বজ্জা বহুগুণা অনেকগুণা অপ্পমাণগুণা, ন সক্কা পব্বজ্জায গুণং পৰিমাণং কাতুং.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, মহাসমুদ্দে ঊমিযো ন সক্কা পৰিমাণং কাতুং ‘এত্তকা মহাসমুদ্দে ঊমিযো’তি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, পব্বজ্জা বহুগুণা অনেকগুণা অপ্পমাণগুণা, ন সক্কা পব্বজ্জায গুণং পৰিমাণং কাতুং.

‘‘পব্বজিতস্স, মহাৰাজ, যং কিঞ্চি কৰণীযং, সব্বং তং খিপ্পমেৱ সমিজ্ঝতি নো চিৰৰত্তায. কিং কাৰণা? পব্বজিতো, মহাৰাজ, অপ্পিচ্ছো হোতি সন্তুট্ঠো পৱিৱিত্তো অসংসট্ঠো আৰদ্ধৱীৰিযো নিৰালযো অনিকেতো পৰিপুণ্ণসীলো সল্লেখিতাচাৰো ধুতপ্পটিপত্তিকুসলো হোতি, তং কাৰণা পব্বজিতস্স যং কিঞ্চি কৰণীযং, সব্বং তং খিপ্পমেৱ সমিজ্ঝতি নো চিৰৰত্তায. যথা, মহাৰাজ, নিগ্গণ্ঠিসমসুধোতউজুৱিমলনাৰাচো সুসজ্জিতো সম্মা ৱহতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, পব্বজিতস্স যং কিঞ্চি কৰণীযং, সব্বং তং খিপ্পমেৱ সমিজ্ঝতি নো চিৰৰত্তাযা’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

গিহিপব্বজিতসম্মাপটিপত্তিপঞ্হো ততিযো.

৪. পটিপদাদোসপঞ্হো

৪. ‘‘ভন্তে নাগসেন, যদা বোধিসত্তো দুক্কৰকাৰিকং অকাসি, নেতাদিসো অঞ্ঞত্ৰ আৰম্ভো অহোসি নিক্কমো কিলেসযুদ্ধং মচ্চুসেনং ৱিধমনং আহাৰপৰিগ্গহো দুক্কৰকাৰিকা, এৱৰূপে পৰক্কমে কিঞ্চি অস্সাদং অলভিত্ৱা তমেৱ চিত্তং পৰিহাপেত্ৱা এৱমৱোচ ‘ন খো পনাহং ইমায কটুকায দুক্কৰকাৰিকায অধিগচ্ছামি উত্তৰিমনুস্সধম্মং অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসং, সিযা নু খো অঞ্ঞো মগ্গো বোধাযা’তি, ততো নিব্বিন্দিত্ৱা অঞ্ঞেন মগেন সব্বঞ্ঞুতং পত্তো, পুন তায পটিপদায সাৱকে অনুসাসতি সমাদপেতি.

‘‘‘আৰম্ভথ নিক্খমথ, যুঞ্জথ বুদ্ধসাসনে;

ধুনাথ মচ্চুনো সেনং, নড়াগাৰংৱ কুঞ্জৰো’তি [সং. নি. ১.১৮৫].

‘‘কেন ন খো, ভন্তে নাগসেন, কাৰণেন তথাগতো যায পটিপদায অত্তনা নিব্বিন্নো ৱিৰত্তৰূপো, তত্থ সাৱকে অনুসাসতি সমাদপেতী’’তি?

‘‘তদাপি, মহাৰাজ, এতৰহিপি সা যেৱ পটিপদা, তং যেৱ পটিপদং পটিপজ্জিত্ৱা বোধিসত্তো সব্বঞ্ঞুতং পত্তো. অপি চ, মহাৰাজ, বোধিসত্তো অতিৱীৰিযং কৰোন্তো নিৰৱসেসতো আহাৰং উপৰুন্ধি. তস্স আহাৰূপৰোধেন চিত্তদুব্বল্যং উপ্পজ্জি. সো তেন দুব্বল্যেন নাসক্খি সব্বঞ্ঞুতং পাপুণিতুং, সো মত্তমত্তং কবড়ীকাৰাহাৰং সেৱন্তো তাযেৱ পটিপদায নচিৰস্সেৱ সব্বঞ্ঞুতং পাপুণি. সো যেৱ, মহাৰাজ, পটিপদা সব্বেসং তথাগতানং সব্বঞ্ঞুতঞাণপ্পটিলাভায.

‘‘যথা, মহাৰাজ, সব্বেসং সত্তানং আহাৰো উপত্থম্ভো, আহাৰূপনিস্সিতা সব্বে সত্তা সুখং অনুভৱন্তি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সা যেৱ পটিপদা সব্বেসং তথাগতানং সব্বঞ্ঞুতঞাণপ্পটিলাভায, নেসো, মহাৰাজ, দোসো আৰম্ভস্স, ন নিক্কমস্স, ন কিলেসযুদ্ধস্স, যেন তথাগতো তস্মিং সমযে ন পাপুণি সব্বঞ্ঞুতঞাণং, অথ খো আহাৰূপৰোধস্সেৱেসো দোসো, সদা পটিযত্তা যেৱেসা পটিপদা.

‘‘যথা, মহাৰাজ, পুৰিসো অদ্ধানং অতিৱেগেন গচ্ছেয্য, তেন সো পক্খহতো ৱা ভৱেয্য পীঠসপ্পী ৱা অসঞ্চৰো পথৱিতলে. অপি নু খো, মহাৰাজ, মহাপথৱিযা দোসো অত্থি, যেন সো পুৰিসো পক্খহতো অহোসী’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে; সদা পটিযত্তা, ভন্তে, মহাপথৱী, কুতো তস্সা দোসো? ৱাযামস্সেৱেসো দোসো, যেন সো পুৰিসো পক্খহতো অহোসী’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নেসো দোসো আৰম্ভস্স, ন নিক্কমস্স, ন কিলেসযুদ্ধস্স, যেন তথাগতো তস্মিং সমযে ন পাপুণি সব্বঞ্ঞুতঞাণং, অথ খো আহাৰূপৰোধস্সেৱেসো দোসো সদা পটিযত্তা যেৱেসা পটিপদা.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, পুৰিসো কিলিট্ঠং সাটকং নিৱাসেয্য, ন সো তং ধোৱাপেয্য, নেসো দোসো উদকস্স, সদা পটিযত্তং উদকং. পুৰিসস্সেৱেসো দোসো. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নেসো দোসো আৰম্ভস্স, ন নিক্কমস্স, ন কিলেসযুদ্ধস্স, যেন তথাগতো তস্মিং সমযে ন পাপুণি সব্বঞ্ঞুতঞাণং, অথ খো আহাৰূপৰোধস্সেৱেসো দোসো, সদা পটিযত্তা যেৱেসা পটিপদা, তস্মা তথাগতো তাযেৱ পটিপদায সাৱকে অনুসাসতি সমাদপেতি, এৱং খো, মহাৰাজ, সদা পটিযত্তা অনৱজ্জা সা পটিপদা’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

পটিপদাদোসপঞ্হো চতুত্থো.

৫. হীনাযাৱত্তনপঞ্হো

৫. ‘‘ভন্তে নাগসেন, মহন্তং ইদং তথাগতসাসনং সাৰং ৱৰং সেট্ঠং পৱৰং অনুপমং পৰিসুদ্ধং ৱিমলং পণ্ডৰং অনৱজ্জং, ন যুত্তং গিহিং তাৱতকং পব্বজেতুং, গিহী যেৱ [গিহিং যেৱ (সী. পী.)] একস্মিং ফলে ৱিনেত্ৱা যদা অপুনৰাৱত্তী হোতি তদা সো পব্বাজেতব্বো. কিং কাৰণা? ইমে দুজ্জনা তাৱ তত্থ সাসনে ৱিসুদ্ধে পব্বজিত্ৱা পটিনিৱত্তিত্ৱা হীনাযাৱত্তন্তি, তেসং পচ্চাগমনেন অযং মহাজনো এৱং ৱিচিন্তেতি ‘তুচ্ছকং ৱত ভো এতং সমণস্স গোতমস্স সাসনং ভৱিস্সতি, যং ইমে পটিনিৱত্তন্তী’তি, ইদমেত্থ কাৰণ’’ন্তি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, তড়াকো ভৱেয্য সম্পুণ্ণসুচিৱিমলসীতলসলিলো, অথ যো কোচি কিলিট্ঠো মলকদ্দমগতো তং তড়াকং গন্ত্ৱা অনহাযিত্ৱা কিলিট্ঠোৱ পটিনিৱত্তেয্য, তত্থ, মহাৰাজ, কতমং জনো গৰহেয্য কিলিট্ঠং ৱা তড়াকং ৱা’’তি? ‘‘কিলিট্ঠং, ভন্তে, জনো গৰহেয্য ‘অযং তড়াকং গন্ত্ৱা অনহাযিত্ৱা কিলিট্ঠোৱ পটিনিৱত্তো, কিং ইমং অনহাযিতুকামং তড়াকো সযং নহাপেস্সতি, কো দোসো তড়াকস্সা’তি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতো ৱিমুত্তিৱৰসলিলসম্পুণ্ণং সদ্ধম্মৱৰতড়াকং মাপেসি ‘যে কেচি কিলেসমলকিলিট্ঠা সচেতনা বুধা, তে ইধ নহাযিত্ৱা সব্বকিলেসে পৱাহযিস্সন্তী’তি. যদি কোচি তং সদ্ধম্মৱৰতড়াকং গন্ত্ৱা অনহাযিত্ৱা সকিলেসোৱ পটিনিৱত্তিত্ৱা হীনাযাৱত্ততি তং যেৱ জনো গৰহিস্সতি ‘অযং জিনসাসনে পব্বজিত্ৱা তত্থ পতিট্ঠং অলভিত্ৱা হীনাযাৱত্তো, কিং ইমং অপ্পটিপজ্জন্তং জিনসাসনং সযং বোধেস্সতি, কো দোসো জিনসাসনস্সা’তি?

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, পুৰিসো পৰমব্যাধিতো ৰোগুপ্পত্তিকুসলং অমোঘধুৱসিদ্ধকম্মং ভিসক্কং সল্লকত্তং দিস্ৱা অতিকিচ্ছাপেত্ৱা সব্যাধিকোৱ পটিনিৱত্তেয্য, তত্থ কতমং জনো গৰহেয্য আতুৰং ৱা ভিসক্কং ৱা’’তি? ‘‘আতুৰং, ভন্তে, জনো গৰহেয্য ‘অযং ৰোগুপ্পত্তিকুসলং অমোঘধুৱসিদ্ধকম্মং ভিসক্কং সল্লকত্তং দিস্ৱা অতিকিচ্ছাপেত্ৱা সব্যাধিকোৱ পটিনিৱত্তো, কিং ইমং অতিকিচ্ছাপেন্তং ভিসক্কো সযং তিকিচ্ছিস্সতি, কো দোসো ভিসক্কস্সা’’’তি? ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতো অন্তোসাসনসমুগ্গে কেৱলং সকলকিলেসব্যাধিৱূপসমনসমত্থং অমতোসধং পক্খিপি, ‘যে কেচি কিলেসব্যাধিপীড়িতা সচেতনা বুধা, তে ইমং অমতোসধং পিৱিত্ৱা সব্বকিলেসব্যাধিং ৱূপসমেস্সন্তী’তি. যদি কোচি যং অমতোসধং অপিৱিত্ৱা সকিলেসোৱ পটিনিৱত্তিত্ৱা হীনাযাৱত্ততি, তং যেৱ জনো গৰহিস্সতি ‘অযং জিনসাসনে পব্বজিত্ৱা তত্থ পতিট্ঠং অলভিত্ৱা হীনাযাৱত্তো, কিং ইমং অপ্পটিপজ্জন্তং জিনসাসনং সযং বোধেস্সতি, কো দোসো জিনসাসনস্সা’তি?

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, ছাতো পুৰিসো মহতিমহাপুঞ্ঞভত্তপৰিৱেসনং গন্ত্ৱা তং ভত্তং অভুঞ্জিত্ৱা ছাতোৱ পটিনিৱত্তেয্য, তত্থ কতমং জনো গৰহেয্য ছাতং ৱা পুঞ্ঞভত্তং ৱা’’তি? ‘‘ছাতং, ভন্তে, জনো গৰহেয্য ‘অযং খুদাপীড়িতো পুঞ্ঞভত্তং পটিলভিত্ৱা অভুঞ্জিত্ৱা ছাতোৱ পটিনিৱত্তো, কিং ইমস্স অভুঞ্জন্তস্স ভোজনং সযং মুখং পৱিসিস্সতি, কো দোসো ভোজনস্সা’’’তি? ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতো অন্তোসাসনসমুগ্গে পৰমপৱৰং সন্তং সিৱং পণীতং অমতং পৰমমধুৰং কাযগতাসতিভোজনং ঠপেসি ‘যে কেচি কিলেসছাতজ্ঝত্তা তণ্হাপৰেতমানসা সচেতনা বুধা, তে ইমং ভোজনং ভুঞ্জিত্ৱা কামৰূপাৰূপভৱেসু সব্বং তণ্হমপনেস্সন্তী’তি. যদি কোচি তং ভোজনং অভুঞ্জিত্ৱা তণ্হাসিতোৱ পটিনিৱত্তিত্ৱা হীনাযাৱত্ততি, তঞ্ঞেৱ জনো গৰহিস্সতি ‘অযং জিনসাসনে পব্বজিত্ৱা তত্থ পতিট্ঠং অলভিত্ৱা হীনাযাৱত্তো, কিং ইমং অপ্পটিপজ্জন্তং জিনসাসনং সযং বোধেস্সসি, কো দোসো জিনসাসনস্সা’তি.

‘‘যদি, মহাৰাজ, তথাগতো গিহিং যেৱ একস্মিং ফলে ৱিনীতং পব্বাজেয্য, ন নামাযং পব্বজ্জা কিলেসপ্পহানায ৱিসুদ্ধিযা ৱা, নত্থি পব্বজ্জায কৰণীযং. যথা, মহাৰাজ, পুৰিসো অনেকসতেন কম্মেন তড়াকং খণাপেত্ৱা পৰিসায এৱমনুস্সাৱেয্য ‘মা মে, ভোন্তো, কেচি সংকিলিট্ঠা ইমং তড়াকং ওতৰথ, পৱাহিতৰজোজল্লা পৰিসুদ্ধা ৱিমলমট্ঠা ইমং তড়াকং ওতৰথা’তি. অপি নু খো, মহাৰাজ, তেসং পৱাহিতৰজোজল্লানং পৰিসুদ্ধানং ৱিমলমট্ঠানং তেন তড়াকেন কৰণীযং ভৱেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, যস্সত্থায তে তং তড়াকং উপগচ্ছেয্যুং, তং অঞ্ঞত্ৰেৱ তেসং কতং কৰণীযং, কিং তেসং তেন তড়াকেনা’’তি? ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যদি তথাগতো গিহিং যেৱ একস্মিং ফলে ৱিনীতং পব্বাজেয্য, তত্থেৱ তেসং কতং কৰণীযং, কিং তেসং পব্বজ্জায.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, সভাৱইসিভত্তিকো সুতমন্তপদধৰো অতক্কিকো ৰোগুপ্পত্তিকুসলো অমোঘধুৱসিদ্ধকম্মো ভিসক্কো সল্লকত্তো সব্বৰোগূপসমভেসজ্জং সন্নিপাতেত্ৱা পৰিসায এৱমনুস্সাৱেয্য ‘মা খো, ভোন্তো, কেচি সব্যাধিকা মম সন্তিকে উপগচ্ছথ, অব্যাধিকা অৰোগা মম সন্তিকে উপগচ্ছথা’তি. অপি নু খো, মহাৰাজ, তেসং অব্যাধিকানং অৰোগানং পৰিপুণ্ণানং উদগ্গানং তেন ভিসক্কেন কৰণীযং ভৱেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, যস্সত্থায তে তং ভিসক্কং সল্লকত্তং উপগচ্ছেয্যুং, তং অঞ্ঞত্ৰেৱ তেসং কতং কৰণীযং, কিং তেসং তেন ভিসক্কেনা’’তি? ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যদি তথাগতো গিহিং যেৱ একস্মিং ফলে ৱিনীতং পব্বাজেয্য, তত্থেৱ তেসং কতং কৰণীযং, কিং তেসং পব্বজ্জায?

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, কোচি পুৰিসো অনেকথালিপাকসতং ভোজনং পটিযাদাপেত্ৱা পৰিসায এৱমনুস্সাৱেয্য ‘মা মে, ভোন্তো, কেচি ছাতা ইমং পৰিৱেসনং উপগচ্ছথ, সুভুত্তা তিত্তা সুহিতা ধাতা পীণিতা পৰিপুণ্ণা ইমং পৰিৱেসনং উপগচ্ছথা’’তি. অপি নু খো মহাৰাজ, তেসং ভুত্তাৱীনং তিত্তানং সুহিতানং ধাতানং পীণিতানং পৰিপুণ্ণানং তেন ভোজনেন কৰণীযং ভৱেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, যস্সত্থায তে তং পৰিৱেসনং উপগচ্ছেয্যুং, তং অঞ্ঞত্ৰেৱ তেসং কতং কৰণীযং, কিং তেসং তায পৰিৱেসনাযা’’তি? ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যদি তথাগতো গিহিং যেৱ একস্মিং ফলে ৱিনীতং পব্বাজেয্য, তত্থেৱ তেসং কতং কৰণীযং, কিং তেসং পব্বজ্জায?

‘‘অপি চ, মহাৰাজ, যে হীনাযাৱত্তন্তি, তে জিনসাসনস্স পঞ্চ অতুলিযে গুণে দস্সেন্তি. কতমে পঞ্চ? ভূমিমহন্তভাৱং দস্সেন্তি, পৰিসুদ্ধৱিমলভাৱং দস্সেন্তি, পাপেহি অসংৱাসিযভাৱং দস্সেন্তি, দুপ্পটিৱেধভাৱং দস্সেন্তি, বহুসংৱৰৰক্খিযভাৱং দস্সেন্তি.

‘‘কথং ভূমিমহন্তভাৱং দস্সেন্তি? যথা, মহাৰাজ, পুৰিসো অধনো হীনজচ্চো নিব্বিসেসো বুদ্ধিপৰিহীনো মহাৰজ্জং পটিলভিত্ৱা ন চিৰস্সেৱ পৰিপততি পৰিধংসতি পৰিহাযতি যসতো, ন সক্কোতি ইস্সৰিযং সন্ধাৰেতুং. কিং কাৰণং? মহন্তত্তা ইস্সৰিযস্স. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যে কেচি নিব্বিসেসা অকতপুঞ্ঞা বুদ্ধিপৰিহীনা জিনসাসনে পব্বজন্তি, তে তং পব্বজ্জং পৱৰুত্তমং সন্ধাৰেতুং অৱিসহন্তা ন চিৰস্সেৱ জিনসাসনা পৰিপতিত্ৱা পৰিধংসিত্ৱা পৰিহাযিত্ৱা হীনাযাৱত্তন্তি, ন সক্কোন্তি জিনসাসনং সন্ধাৰেতুং. কিং কাৰণং? মহন্তত্তা জিনসাসনভূমিযা. এৱং ভূমিমহন্তভাৱং দস্সেন্তি.

‘‘কথং পৰিসুদ্ধৱিমলভাৱং দস্সেন্তি? যথা, মহাৰাজ, ৱাৰি পোক্খৰপত্তে ৱিকিৰতি ৱিধমতি ৱিধংসেতি, ন ঠানমুপগচ্ছতি নূপলিম্পতি. কিং কাৰণং? পৰিসুদ্ধৱিমলত্তা পদুমস্স. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যে কেচি সঠা কূটা ৱঙ্কা কুটিলা ৱিসমদিট্ঠিনো জিনসাসনে পব্বজন্তি, তে পৰিসুদ্ধৱিমলনিক্কণ্টকপণ্ডৰৱৰপ্পৱৰসাসনতো ন চিৰস্সেৱ ৱিকিৰিত্ৱা ৱিধমিত্ৱা ৱিধংসেত্ৱা অসণ্ঠহিত্ৱা অনুপলিম্পিত্ৱা হীনাযাৱত্তন্তি. কিং কাৰণং? পৰিসুদ্ধৱিমলত্তা জিনসাসনস্স. এৱং পৰিসুদ্ধৱিমলভাৱং দস্সেন্তি.

‘‘কথং পাপেহি অসংৱাসিযভাৱং দস্সেন্তি? যথা, মহাৰাজ, মহাসমুদ্দো ন মতেন কুণপেন সংৱসতি, যং হোতি মহাসমুদ্দে মতং কুণপং, তং খিপ্পমেৱ তীৰং উপনেতি থলং ৱা উস্সাৰেতি. কিং কাৰণং? মহাভূতানং ভৱনত্তা মহাসমুদ্দস্স. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যে কেচি পাপকা অসংৱুতা অহিৰিকা অকিৰিযা ওসন্নৱীৰিযা কুসীতা কিলিট্ঠা দুজ্জনা মনুস্সা জিনসাসনে পব্বজন্তি, তে ন চিৰস্সেৱ জিনসাসনতো অৰহন্তৱিমলখীণাসৱমহাভূতভৱনতো নিক্খমিত্ৱা অসংৱসিত্ৱা হীনাযাৱত্তন্তি. কিং কাৰণং? পাপেহি অসংৱাসিযত্তা জিনসাসনস্স. এৱং পাপেহি অসংৱাসিযভাৱং দস্সেন্তি.

‘‘কথং দুপ্পটিৱেধভাৱং দস্সেন্তি? যথা, মহাৰাজ, যে কেচি অছেকা অসিক্খিতা অসিপ্পিনো মতিৱিপ্পহীনা ইস্সাসা [ইস্সত্থা (সী. স্যা. পী.)] ৱালগ্গৱেধং অৱিসহন্তা ৱিগড়ন্তি পক্কমন্তি. কিং কাৰণং? সণ্হসুখুমদুপ্পটিৱেধত্তা ৱালগ্গস্স. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যে কেচি দুপ্পঞ্ঞা জড়া এড়মূগা মূড়্হা দন্ধগতিকা জনা জিনসাসনে পব্বজন্তি, তে তং পৰমসণ্হসুখুমচতুসচ্চপ্পটিৱেধং পটিৱিজ্ঝিতুং অৱিসহন্তা জিনসাসনা ৱিগড়িত্ৱা পক্কমিত্ৱা ন চিৰস্সেৱ হীনাযাৱত্তন্তি. কিং কাৰণং? পৰমসণ্হসুখুমদুপ্পটিৱেধতায সচ্চানং. এৱং দুপ্পটিৱেধভাৱং দস্সেন্তি.

‘‘কথং বহুসংৱৰৰক্খিযভাৱং দস্সেন্তি? যথা, মহাৰাজ, কোচিদেৱ পুৰিসো মহতিমহাযুদ্ধভূমিমুপগতো পৰসেনায দিসাৱিদিসাহি সমন্তা পৰিৱাৰিতো সত্তিহত্থং জনমুপেন্তং দিস্ৱা ভীতো ওসক্কতি পটিনিৱত্ততি পলাযতি. কিং কাৰণং? বহুৱিধযুদ্ধমুখৰক্খণভযা. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যে কেচি পাপকা অসংৱুতা অহিৰিকা অকিৰিযা অক্খন্তী চপলা চলিতা ইত্তৰা বালজনা জিনসাসনে পব্বজন্তি, তে বহুৱিধং সিক্খাপদং পৰিৰক্খিতুং অৱিসহন্তা ওসক্কিত্ৱা পটিনিৱত্তিত্ৱা পলাযিত্ৱা ন চিৰস্সেৱ হীনাযাৱত্তন্তি. কিং কাৰণং? বহুৱিধসংৱৰৰক্খিযভাৱত্তা জিনসাসনস্স. এৱং বহুৱিধসংৱৰৰক্খিযভাৱং দস্সেন্তি.

‘‘থলজুত্তমেপি, মহাৰাজ, ৱস্সিকাগুম্বে কিমিৱিদ্ধানি পুপ্ফানি হোন্তি, তানি অঙ্কুৰানি সঙ্কুটিতানি অন্তৰা যেৱ পৰিপতন্তি, ন চ তেসু পৰিপতিতেসু ৱস্সিকাগুম্বো হীড়িতো নাম হোতি. যানি তত্থ ঠিতানি পুপ্ফানি, তানি সম্মা গন্ধেন দিসাৱিদিসং অভিব্যাপেন্তি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যে তে জিনসাসনে পব্বজিত্ৱা হীনাযাৱত্তন্তি, তে জিনসাসনে কিমিৱিদ্ধানি ৱস্সিকাপুপ্ফানি ৱিয ৱণ্ণগন্ধৰহিতা নিব্বণ্ণাকাৰসীলা অভব্বা ৱেপুল্লায, ন চ তেসং হীনাযাৱত্তনেন জিনসাসনং হীড়িতং নাম হোতি. যে তত্থ ঠিতা ভিক্খূ, তে সদেৱকং লোকং সীলৱৰগন্ধেন অভিব্যাপেন্তি.

‘‘সালীনম্পি, মহাৰাজ, নিৰাতঙ্কানং লোহিতকানং অন্তৰে কৰুম্ভকং নাম সালিজাতি উপ্পজ্জিত্ৱা অন্তৰা যেৱ ৱিনস্সতি, ন চ তস্সা ৱিনট্ঠত্তা লোহিতকসালী হীড়িতা নাম হোন্তি. যে তত্থ ঠিতা সালী, তে ৰাজূপভোগা হোন্তি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যে তে জিনসাসনে পব্বজিত্ৱা হীনাযাৱত্তন্তি, তে লোহিতকসালীনমন্তৰে কৰুম্ভকা ৱিয জিনসাসনে ন ৱড্ঢিত্ৱা ৱেপুল্লতং ন পাপুণিত্ৱা [ৱড্ঢিত্ৱা ৱেপুল্লতং অপাপুণিত্ৱা (সী. ক.)] অন্তৰা যেৱ হীনাযাৱত্তন্তি, ন চ তেসং হীনাযাৱত্তনেন জিনসাসনং হীড়িতং নাম হোতি. যে তত্থ ঠিতা ভিক্খূ তে অৰহত্তস্স অনুচ্ছৱিকা হোন্তি.

‘‘কামদদস্সাপি, মহাৰাজ, মণিৰতনস্স একদেসং [একদেসে (ক.)] কক্কসং উপ্পজ্জতি, ন চ তত্থ কক্কসুপ্পন্নত্তা মণিৰতনং হীড়িতং নাম হোতি. যং তত্থ পৰিসুদ্ধং মণিৰতনস্স, তং জনস্স হাসকৰং হোতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যে তে জিনসাসনে পব্বজিত্ৱা হীনাযাৱত্তন্তি, কক্কসা তে জিনসাসনে পপটিকা, ন চ তেসং হীনাযাৱত্তনেন জিনসাসনং হীড়িতং নাম হোতি. যে তত্থ ঠিতা ভিক্খূ, তে দেৱমনুস্সানং হাসজনকা হোন্তি.

‘‘জাতিসম্পন্নস্সপি, মহাৰাজ, লোহিতচন্দনস্স একদেসং পূতিকং হোতি অপ্পগন্ধং. ন তেন লোহিতচন্দনং হীড়িতং নাম হোতি. যং তত্থ অপূতিকং সুগন্ধং, তং সমন্তা ৱিধূপেতি অভিব্যাপেতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যে তে জিনসাসনে পব্বজিত্ৱা হীনাযাৱত্তন্তি, তে লোহিতচন্দনসাৰন্তৰে পূতিকদেসমিৱ ছড্ডনীযা জিনসাসনে, ন চ তেসং হীনাযাৱত্তনেন জিনসাসনং হীড়িতং নাম হোতি. যে তত্থ ঠিতা ভিক্খূ, তে সদেৱকং লোকং সীলৱৰচন্দনগন্ধেন অনুলিম্পযন্তী’’তি.

‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, তেন তেন অনুচ্ছৱিকেন তেন তেন সদিসেন কাৰণেন নিৰৱজ্জমনুপাপিতং জিনসাসনং সেট্ঠভাৱেন পৰিদীপিতং, হীনাযাৱত্তমানাপি তে জিনসাসনস্স সেট্ঠভাৱং যেৱ পৰিদীপেন্তী’’তি.

হীনাযাৱত্তনপঞ্হো পঞ্চমো.

৬. অৰহন্তৱেদনাৱেদিযনপঞ্হো

৬. ‘‘ভন্তে নাগসেন, তুম্হে ভণথ ‘অৰহা একং ৱেদনং ৱেদযতি কাযিকং, ন চেতসিক’ন্তি. কিং নু খো, ভন্তে নাগসেন, অৰহতো চিত্তং যং কাযং নিস্সায পৱত্ততি, তত্থ অৰহা অনিস্সৰো অস্সামী অৱসৱত্তী’’তি? ‘‘আম, মহাৰাজা’’তি. ‘‘ন খো, ভন্তে নাগসেন, যুত্তমেতং, যং সো সকচিত্তস্স পৱত্তমানে কাযে অনিস্সৰো হোতি অস্সামী অৱসৱত্তী; সকুণোপি তাৱ, ভন্তে, যস্মিং কুলাৱকে পটিৱসতি, তত্থ সো ইস্সৰো হোতি সামী ৱসৱত্তী’’তি.

‘‘দসযিমে, মহাৰাজ, কাযানুগতা ধম্মা ভৱে ভৱে কাযং অনুধাৱন্তি অনুপৰিৱত্তন্তি. কতমে দস? সীতং উণ্হং জিঘচ্ছা পিপাসা উচ্চাৰো পস্সাৱো মিদ্ধং জৰা ব্যাধি মৰণং. ইমে খো, মহাৰাজ, দস কাযানুগতা ধম্মা ভৱে ভৱে কাযং অনুধাৱন্তি অনুপৰিৱত্তন্তি, তত্থ অৰহা অনিস্সৰো অস্সামী অৱসৱত্তী’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, কেন কাৰণেন অৰহতো কাযে আণা নপ্পৱত্ততি ইস্সৰিযং ৱা, তত্থ মে কাৰণং ব্ৰূহী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, যে কেচি পথৱিনিস্সিতা সত্তা, সব্বে তে পথৱিং নিস্সায চৰন্তি ৱিহৰন্তি ৱুত্তিং কপ্পেন্তি, অপি নু খো, মহাৰাজ, তেসং পথৱিযা আণা পৱত্ততি ইস্সৰিযং ৱা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অৰহতো চিত্তং কাযং নিস্সায পৱত্ততি, ন চ অৰহতো কাযে আণা পৱত্ততি ইস্সৰিযং ৱা’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, কেন কাৰণেন পুথুজ্জনো কাযিকম্পি চেতসিকম্পি ৱেদনং ৱেদযতী’’তি? ‘‘অভাৱিতত্তা, মহাৰাজ, চিত্তস্স পুথুজ্জনো কাযিকম্পি চেতসিকম্পি ৱেদনং ৱেদযতি. যথা, মহাৰাজ, গোণো ছাতো পৰিতসিতো অবলদুব্বলপৰিত্তকতিণেসু ৱা লতায ৱা উপনিবদ্ধো অস্স, যদা সো গোণো পৰিকুপিতো হোতি, তদা সহ উপনিবন্ধনেন পক্কমতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অভাৱিতচিত্তস্স ৱেদনা উপ্পজ্জিত্ৱা চিত্তং পৰিকোপেতি, চিত্তং পৰিকুপিতং কাযং আভুজতি নিব্ভুজতি সম্পৰিৱত্তকং কৰোতি. অথ খো সো অভাৱিতচিত্তো তসতি ৰৱতি ভেৰৱৰাৱমভিৰৱতি, ইদমেত্থ, মহাৰাজ, কাৰণং, যেন কাৰণেন পুথুজ্জনো কাযিকম্পি চেতসিকম্পি ৱেদনং ৱেদযতী’’তি.

‘‘কিং পন তং কাৰণং, যেন কাৰণেন অৰহা একং ৱেদনং ৱেদযতি কাযিকং, ন চেতসিক’’ন্তি? ‘‘অৰহতো, মহাৰাজ, চিত্তং ভাৱিতং হোতি সুভাৱিতং দন্তং সুদন্তং অস্সৱং ৱচনকৰং, সো দুক্খায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো ‘অনিচ্চ’ন্তি দড়্হং গণ্হাতি, সমাধিথম্ভে চিত্তং উপনিবন্ধতি, তস্স তং চিত্তং সমাধিথম্ভে উপনিবন্ধনং ন ৱেধতি ন চলতি, ঠিতং হোতি অৱিক্খিত্তং, তস্স ৱেদনাৱিকাৰৱিপ্ফাৰেন কাযো আভুজতি নিব্ভুজতি সম্পৰিৱত্ততি, ইদমেত্থ, মহাৰাজ, কাৰণং, যেন কাৰণেন অৰহা একং ৱেদনং ৱেদযতি কাযিকং, ন চেতসিক’’ন্তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, তং নাম লোকে অচ্ছৰিযং যং কাযে চলমানে চিত্তং ন চলতি, তত্থ মে কাৰণং ব্ৰূহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, মহতিমহাৰুক্খে খন্ধসাখাপলাসসম্পন্নে অনিলবলসমাহতে সাখা চলতি, অপি নু তস্স খন্ধোপি চলতী’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অৰহা দুক্খায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো ‘অনিচ্চ’ন্তি দড়্হং গণ্হাতি, সমাধিথম্ভে চিত্তং উপনিবন্ধতি, তস্স তং চিত্তং সমাধিথম্ভে উপনিবন্ধনং ন ৱেধতি ন চলতি, ঠিতং হোতি অৱিক্খিত্তং, তস্স ৱেদনাৱিকাৰৱিপ্ফাৰেন কাযো আভুজতি নিব্ভুজতি সম্পৰিৱত্ততি, চিত্তং পন তস্স ন ৱেধতি ন চলতি খন্ধো ৱিয মহাৰুক্খস্সা’’তি. ‘‘অচ্ছৰিযং, ভন্তে নাগসেন, অব্ভুতং, ভন্তে নাগসেন, ন মে এৱৰূপো সব্বকালিকো ধম্মপদীপো দিট্ঠপুব্বো’’তি.

অৰহন্তৱেদনাৱেদিযনপঞ্হো ছট্ঠো.

৭. অভিসমযন্তৰাযকৰপঞ্হো

৭. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ইধ যো কোচি গিহী পাৰাজিকং অজ্ঝাপন্নো ভৱেয্য, সো অপৰেন সমযেন পব্বাজেয্য, অত্তনাপি সো ন জানেয্য ‘গিহিপাৰাজিকং অজ্ঝাপন্নোস্মী’তি, নপি তস্স অঞ্ঞো কোচি আচিক্খেয্য ‘গিহিপাৰাজিকং অজ্ঝাপন্নোসী’তি. সো চ তথত্তায পটিপজ্জেয্য, অপি নু তস্স ধম্মাভিসমযো ভৱেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, মহাৰাজা’’তি. ‘‘কেন, ভন্তে, কাৰণেনা’’তি? ‘‘যো তস্স হেতু ধম্মাভিসমযায, সো তস্স সমুচ্ছিন্নো, তস্মা ধম্মাভিসমযো ন ভৱতী’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, তুম্হে ভণথ ‘জানন্তস্স কুক্কুচ্চং হোতি, কুক্কুচ্চে সতি আৱৰণং হোতি, আৱটে চিত্তে ধম্মাভিসমযো ন হোতী’তি. ইমস্স পন অজানন্তস্স অকুক্কুচ্চজাতস্স সন্তচিত্তস্স ৱিহৰতো কেন কাৰণেন ধম্মাভিসমযো ন হোতি, ৱিসমেন ৱিসমেনেসো পঞ্হো গচ্ছতি, চিন্তেত্ৱা ৱিসজ্জেথা’’তি.

‘‘ৰুহতি, মহাৰাজ, সুকট্ঠে সুকললে মণ্ডখেত্তে সাৰদং সুখসযিতং বীজ’’ন্তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘অপি নু, মহাৰাজ, তঞ্ঞেৱ বীজং ঘনসেলসিলাতলে ৰুহেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘কিস্স পন, মহাৰাজ, তঞ্ঞেৱ বীজং কললে ৰুহতি, কিস্স ঘনসেলে ন ৰুহতী’’তি? ‘‘নত্থি, ভন্তে, তস্স বীজস্স ৰুহনায ঘনসেলে হেতু, অহেতুনা বীজং ন ৰুহতী’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যেন হেতুনা তস্স ধম্মাভিসমযো ভৱেয্য, সো তস্স হেতু সমুচ্ছিন্নো, অহেতুনা ধম্মাভিসমযো ন হোতি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, দণ্ডলেড্ডুলগুড়মুগ্গৰা পথৱিযা ঠানমুপগচ্ছন্তি, অপি নু, মহাৰাজ, তে যেৱ দণ্ডলেড্ডুলগুড়মুগ্গৰা গগনে ঠানমুপগচ্ছন্তী’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘কিং পনেত্থ, মহাৰাজ, কাৰণং, যেন কাৰণেন তে যেৱ দণ্ডলেড্ডুলগুড়মুগ্গৰা পথৱিযা ঠানমুপগচ্ছন্তি, কেন কাৰণেন গগনে ন তিট্ঠন্তী’’তি? ‘‘নত্থি, ভন্তে, তেসং দণ্ডলেড্ডুলগুড়মুগ্গৰানং পতিট্ঠানায আকাসে হেতু, অহেতুনা ন তিট্ঠন্তী’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তস্স তেন দোসেন অভিসমযহেতু সমুচ্ছিন্নো, হেতুসমুগ্ঘাতে অহেতুনা অভিসমযো ন হোতীতি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, থলে অগ্গি জলতি, অপি নু খো, মহাৰাজ, সো যেৱ অগ্গি উদকে জলতী’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘কিং পনেত্থ, মহাৰাজ, কাৰণং, যেন কাৰণেন সো যেৱ অগ্গি থলে জলতি, কেন কাৰণেন উদকে ন জলতী’’তি? ‘‘নত্থি, ভন্তে, অগ্গিস্স জলনায উদকে হেতু, অহেতুনা ন জলতী’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তস্স তেন দোসেন অভিসমযহেতু সমুচ্ছিন্নো, হেতুসমুগ্ঘাতে অহেতুনা ধম্মাভিসমযো ন হোতী’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, পুনপেতং অত্থং চিন্তেহি, ন মে তত্থ চিত্তসঞ্ঞত্তি ভৱতি, অজানন্তস্স অসতি কুক্কুচ্চে আৱৰণং হোতীতি, কাৰণেন মং সঞ্ঞাপেহী’’তি. ‘‘অপি নু, মহাৰাজ, ৱিসং হলাহলং অজানন্তেন খাযিতং জীৱিতং হৰতী’’তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অজানন্তেনপি কতং পাপং অভিসমযন্তৰাযকৰং হোতি.

‘‘অপি নু, মহাৰাজ, অগ্গি অজানিত্ৱা অক্কমন্তং ডহতী’’তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অজানন্তেনপি কতং পাপং অভিসমযন্তৰাযকৰং হোতি.

‘‘অপি নু, মহাৰাজ, অজানন্তং আসীৱিসো ডংসিত্ৱা জীৱিতং হৰতী’’তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অজানন্তেনপি কতং পাপং অভিসমযন্তৰাযকৰং হোতি.

‘‘ননু, মহাৰাজ, কালিঙ্গৰাজা সমণকোলঞ্ঞো সত্তৰতনপৰিকিণ্ণো হত্থিৰতনমভিৰুয্হ কুলদস্সনায গচ্ছন্তো অজানন্তোপি নাসক্খি বোধিমণ্ডস্স উপৰিতো গন্তুং, ইদমেত্থ, মহাৰাজ, কাৰণং, যেন কাৰণেন অজানন্তেনপি কতং পাপং অভিসমযন্তৰাযকৰং হোতী’’তি? ‘‘জিনভাসিতং, ভন্তে নাগসেন, কাৰণং ন সক্কা পটিক্কোসিতুং, এসোৱেতস্স অত্থো তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

অভিসমযন্তৰাযকৰপঞ্হো সত্তমো.

৮. দুস্সীলপঞ্হো

৮. ‘‘ভন্তে নাগসেন, গিহিদুস্সীলস্স চ সমণদুস্সীলস্স চ কো ৱিসেসো, কিং নানাকৰণং, উভোপেতে সমসমগতিকা, উভিন্নম্পি সমসমো ৱিপাকো হোতি, উদাহু কিঞ্চি নানাকাৰণং অত্থী’’তি?

‘‘দস যিমে, মহাৰাজ, গুণা সমণদুস্সীলস্স গিহিদুস্সীলতো ৱিসেসেন অতিৰেকা, দসহি চ কাৰণেহি উত্তৰিং দক্খিণং ৱিসোধেতি.

‘‘কতমে দস গুণা সমণদুস্সীলস্স গিহিদুস্সীলতো ৱিসেসেন অতিৰেকা? ইধ, মহাৰাজ, সমণদুস্সীলো বুদ্ধে সগাৰৱো হোতি, ধম্মে সগাৰৱো হোতি, সঙ্ঘে সগাৰৱো হোতি, সব্ৰহ্মচাৰীসু সগাৰৱো হোতি, উদ্দেসপৰিপুচ্ছায ৱাযমতি, সৱনবহুলো হোতি, ভিন্নসীলোপি, মহাৰাজ, দুস্সীলো পৰিসগতো আকপ্পং উপট্ঠপেতি, গৰহভযা কাযিকং ৱাচসিকং ৰক্খতি, পধানাভিমুখঞ্চস্স হোতি চিত্তং, ভিক্খুসামঞ্ঞং উপগতো হোতি. কৰোন্তোপি, মহাৰাজ, সমণদুস্সীলো পাপং পটিচ্ছন্নং আচৰতি. যথা, মহাৰাজ, ইত্থী সপতিকা নিলীযিত্ৱা ৰহস্সেনেৱ পাপমাচৰতি; এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, কৰোন্তোপি সমণদুস্সীলো পাপং পটিচ্ছন্নং আচৰতি. ইমে খো, মহাৰাজ, দস গুণা সমণদুস্সীলস্স গিহিদুস্সীলতো ৱিসেসেন অতিৰেকা.

‘‘কতমেহি দসহি কাৰণেহি উত্তৰিং দক্খিণং ৱিসোধেতি? অনৱজ্জকৱচধাৰণতাযপি দক্খিণং ৱিসোধেতি, ইসিসামঞ্ঞভণ্ডুলিঙ্গধাৰণতোপি দক্খিণং ৱিসোধেতি, সঙ্ঘসমযমনুপ্পৱিট্ঠতাযপি দক্খিণং ৱিসোধেতি, বুদ্ধধম্মসঙ্ঘসৰণগততাযপি দক্খিণং ৱিসোধেতি, পধানাসযনিকেতৱাসিতাযপি দক্খিণং ৱিসোধেতি, জিনসাসনধৰ [জিনসাসনধন (সী. পী.)] পৰিযেসনতোপি দক্খিণং ৱিসোধেতি, পৱৰধম্মদেসনতোপি দক্খিণং ৱিসোধেতি, ধম্মদীপগতিপৰাযণতাযপি দক্খিণং ৱিসোধেতি, ‘অগ্গো বুদ্ধো’তি একন্তউজুদিট্ঠিতাযপি দক্খিণং ৱিসোধেতি, উপোসথসমাদানতোপি দক্খিণং ৱিসোধেতি. ইমেহি খো, মহাৰাজ, দসহি কাৰণেহি উত্তৰিং দক্খিণং ৱিসোধেতি.

‘‘সুৱিপন্নোপি হি, মহাৰাজ, সমণদুস্সীলো দাযকানং দক্খিণং ৱিসোধেতি. যথা, মহাৰাজ, উদকং সুবহলম্পি কললকদ্দমৰজোজল্লং অপনেতি; এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সুৱিপন্নোপি সমণদুস্সীলো দাযকানং দক্খিণং ৱিসোধেতি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, উণ্হোদকং সুকুধিতম্পি [সুকঠিতম্পি (সী. পী), সুখুঠিতম্পি (স্যা.)] জ্জলন্তং মহন্তং অগ্গিক্খন্ধং নিব্বাপেতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সুৱিপন্নোপি সমণদুস্সীলো দাযকানং দক্খিণং ৱিসোধেতি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, ভোজনং ৱিৰসম্পি খুদাদুব্বল্যং অপনেতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সুৱিপন্নোপি সমণদুস্সীলো দাযকানং দক্খিণং ৱিসোধেতি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, তথাগতেন দেৱাতিদেৱেন মজ্ঝিমনিকাযৱৰলঞ্ছকে দক্খিণৱিভঙ্গে ৱেয্যাকৰণে –

‘‘‘যো সীলৱা দুস্সীলেসু দদাতি দানং, ধম্মেন লদ্ধং সুপসন্নচিত্তো;

অভিসদ্দহং কম্মফলং উড়াৰং, সা দক্খিণা দাযকতো ৱিসুজ্ঝতী’’’তি [ম. নি. ৩.৩৮২].

‘‘অচ্ছৰিযং, ভন্তে নাগসেন, অব্ভুতং, ভন্তে নাগসেন, তাৱতকং মযং পঞ্হং অপুচ্ছিম্হ, তং ত্ৱং ওপম্মেহি কাৰণেহি ৱিভাৱেন্তো অমতমধুৰং সৱনূপগং অকাসি. যথা নাম, ভন্তে, সূদো ৱা সূদন্তেৱাসী ৱা তাৱতকং মংসং লভিত্ৱা নানাৱিধেহি সম্ভাৰেহি সম্পাদেত্ৱা ৰাজূপভোগং কৰোতি; এৱমেৱ খো, ভন্তে নাগসেন, তাৱতকং মযং পঞ্হং অপুচ্ছিম্হ, তং ত্ৱং ওপম্মেহি কাৰণেহি ৱিভাৱেত্ৱা অমতমধুৰং সৱনূপগং অকাসী’’তি.

দুস্সীলপঞ্হো অট্ঠমো.

৯. উদকসত্তজীৱপঞ্হো

৯. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ইমং উদকং অগ্গিম্হি তপ্পমানং চিচ্চিটাযতি চিটিচিটাযতি সদ্দাযতি বহুৱিধং, কিং নু খো, ভন্তে নাগসেন, উদকং জীৱতি, কিং কীড়মানং সদ্দাযতি, উদাহু অঞ্ঞেন পটিপীড়িতং সদ্দাযতী’’তি? ‘‘ন হি, মহাৰাজ, উদকং জীৱতি, নত্থি উদকে জীৱো ৱা সত্তো ৱা, অপি চ, মহাৰাজ, অগ্গিসন্তাপৱেগস্স মহন্ততায উদকং চিচ্চিটাযতি চিটিচিটাযতি সদ্দাযতি বহুৱিধ’’ন্তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, ইধেকচ্চে তিত্থিযা উদকং জীৱতীতি সীতোদকং পটিক্খিপিত্ৱা উদকং তাপেত্ৱা ৱেকতিকৱেকতিকং পৰিভুঞ্জন্তি, তে তুম্হে গৰহন্তি পৰিভৱন্তি ‘একিন্দ্ৰিযং সমণা সক্যপুত্তিযা জীৱং ৱিহেঠেন্তী’তি, তং তেসং গৰহং পৰিভৱং ৱিনোদেহি অপনেহি নিচ্ছাৰেহী’’তি. ‘‘ন হি, মহাৰাজ, উদকং জীৱতি, নত্থি, মহাৰাজ, উদকে জীৱো ৱা সত্তো ৱা, অপি চ, মহাৰাজ, অগ্গিসন্তাপৱেগস্স মহন্ততায উদকং চিচ্চিটাযতি চিটিচিটাযতি সদ্দাযতি বহুৱিধং.

‘‘যথা, মহাৰাজ, উদকং সোব্ভসৰসৰিতদহতড়াককন্দৰপদৰউদপাননিন্নপোক্খৰণিগতং ৱাতাতপৱেগস্স মহন্ততায পৰিযাদিযতি পৰিক্খযং গচ্ছতি, অপি নু তত্থ উদকং চিচ্চিটাযতি চিটিচিটাযতি সদ্দাযতি বহুৱিধ’’ন্তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘যদি, মহাৰাজ, উদকং জীৱেয্য, তত্থাপি উদকং সদ্দাযেয্য, ইমিনাপি, মহাৰাজ, কাৰণেন জানাহি ‘নত্থি উদকে জীৱো ৱা সত্তো ৱা, অগ্গিসন্তাপৱেগস্স মহন্ততায উদকং চিচ্চিটাযতি চিটিচিটাযতি সদ্দাযতি বহুৱিধ’ন্তি.

‘‘অপৰম্পি, মহাৰাজ, উত্তৰিং কাৰণং সুণোহি ‘নত্থি উদকে জীৱো ৱা সত্তো ৱা, অগ্গিসন্তাপৱেগস্স মহন্ততায উদকং সদ্দাযতী’তি. যদা পন, মহাৰাজ, উদকং তণ্ডুলেহি সম্মিস্সিতং ভাজনগতং হোতি পিহিতং উদ্ধনে অঠপিতং, অপি নু তত্থ উদকং সদ্দাযতী’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, অচলং হোতি সন্তসন্ত’’ন্তি. ‘‘তং যেৱ পন, মহাৰাজ, উদকং ভাজনগতং অগ্গিং উজ্জালেত্ৱা উদ্ধনে ঠপিতং হোতি, অপি নু তত্থ উদকং অচলং হোতি সন্তসন্ত’’ন্তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, চলতি খুব্ভতি লুড়তি আৱিলতি ঊমিজাতং হোতি, উদ্ধমধো দিসাৱিদিসং গচ্ছতি, উত্তৰতি পতৰতি ফেণমালী হোতীতি. কিস্স পন তং, মহাৰাজ, পাকতিকং উদকং ন চলতি সন্তসন্তং হোতি, কিস্স পন অগ্গিগতং চলতি খুব্ভতি লুড়তি আৱিলতি ঊমিজাতং হোতি, উদ্ধমধো দিসাৱিদিসং গচ্ছতি, উত্তৰতি পতৰতি ফেণমালী হোতী’’তি? ‘‘পাকতিকং, ভন্তে, উদকং ন চলতি, অগ্গিকতং পন উদকং অগ্গিসন্তাপৱেগস্স মহন্ততায চিচ্চিটাযতি চিটিচিটাযতি সদ্দাযতি বহুৱিধ’’ন্তি. ‘‘ইমিনাপি মহাৰাজ, কাৰণেন জানাহি ‘নত্থি উদকে জীৱো ৱা সত্তো ৱা, অগ্গিসন্তাপৱেগস্স মহন্ততায উদকং সদ্দাযতী’তি.

‘‘অপৰম্পি, মহাৰাজ, উত্তৰং কাৰণং সুণোহি, নত্থি উদকে জীৱো ৱা সত্তো ৱা, অগ্গিসন্তাপৱেগস্স মহন্ততায উদকং সদ্দাযতি. হোতি তং, মহাৰাজ, উদকং ঘৰে ঘৰে উদকৱাৰকগতং পিহিত’’ন্তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘অপি নু তং, মহাৰাজ, উদকং চলতি খুব্ভতি লুড়তি আৱিলতি ঊমিজাতং হোতি, উদ্ধমধো দিসাৱিদিসং গচ্ছতি, উত্তৰতি পতৰতি ফেণমালী হোতী’’তি. ‘‘ন হি, ভন্তে, অচলং তং হোতি পাকতিকং উদকৱাৰকগতং উদক’’ন্তি.

‘‘সুতপুব্বং পন তযা, মহাৰাজ, ‘মহাসমুদ্দে উদকং চলতি খুব্ভতি লুড়তি আৱিলতি ঊমিজাতং হোতি, উদ্ধমধো দিসাৱিদিসং গচ্ছতি, উত্তৰতি পতৰতি ফেণমালী হোতি, উস্সক্কিত্ৱা ওস্সক্কিত্ৱা [ওস্সক্কিত্ৱা’’তি পদং সী. পী. পোত্থকেসু নত্থি] ৱেলায পহৰতি সদ্দাযতি বহুৱিধ’’’ন্তি? ‘‘আম, ভন্তে, সুতপুব্বং এতং মযা দিট্ঠপুব্বঞ্চ ‘মহাসমুদ্দে উদকং হত্থসতম্পি দ্ৱেপি হত্থসতানি গগনে উস্সক্কতী’’’তি. ‘‘কিস্স, মহাৰাজ, উদকৱাৰকগতং উদকং ন চলতি ন সদ্দাযতি, কিস্স পন মহাসমুদ্দে উদকং চলতি সদ্দাযতী’’তি? ‘‘ৱাতৱেগস্স মহন্ততায, ভন্তে, মহাসমুদ্দে উদকং চলতি সদ্দাযতি, উদকৱাৰকগতং উদকং অঘট্টিতং কেহিচি ন চলতি ন সদ্দাযতী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, ৱাতৱেগস্স মহন্ততায মহাসমুদ্দে উদকং চলতি সদ্দাযতি এৱমেৱ অগ্গিসন্তাপৱেগস্স মহন্ততায উদকং সদ্দাযতী’’তি.

‘‘ননু, মহাৰাজ, ভেৰিপোক্খৰং সুক্খং সুক্খেন গোচম্মেন ওনন্ধন্তী’’তি? ‘‘আম, ভন্তে’’. ‘‘অপি নু, মহাৰাজ, ভেৰিযা জীৱো ৱা সত্তো ৱা অত্থী’’তি. ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘কিস্স পন, মহাৰাজ, ভেৰী সদ্দাযতী’’তি? ‘‘ইত্থিযা ৱা, ভন্তে, পুৰিসস্স ৱা তজ্জেন ৱাযামেনা’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, ইত্থিযা ৱা পুৰিসস্স ৱা তজ্জেন ৱাযামেন ভেৰী সদ্দাযতি, এৱমেৱ অগ্গিসন্তাপৱেগস্স মহন্ততায উদকং সদ্দাযতি. ইমিনাপি, মহাৰাজ, কাৰণেন জানাহি ‘নত্থি উদকে জীৱো ৱা সত্তো ৱা, অগ্গিসন্তাপৱেগস্স মহন্ততায উদকং সদ্দাযতী’তি.

‘‘ময্হম্পি তাৱ, মহাৰাজ, তৱ পুচ্ছিতব্বং অত্থি, এৱমেসো পঞ্হো সুৱিনিচ্ছিতো হোতি, কিং নু খো, মহাৰাজ, সব্বেহিপি ভাজনেহি উদকং তপ্পমানং সদ্দাযতি, উদাহু একচ্চেহি যেৱ ভাজনেহি তপ্পমানং সদ্দাযতী’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, সব্বেহিপি ভাজনেহি উদকং তপ্পমানং সদ্দাযতি, একচ্চেহি যেৱ ভাজনেহি উদকং তপ্পমানং সদ্দাযতী’’তি. ‘‘তেন হি, মহাৰাজ, জহিতোসি সকসমযং, পচ্চাগতোসি মম ৱিসযং, নত্থি উদকে জীৱো ৱা সত্তো ৱা. যদি, মহাৰাজ, সব্বেহিপি ভাজনেহি উদকং তপ্পমানং সদ্দাযেয্য, যুত্তমিদং ‘উদকং জীৱতী’তি ৱত্তুং. ন হি, মহাৰাজ, উদকং দ্ৱযং হোতি, যং সদ্দাযতি, তং জীৱতি, যং ন সদ্দাযতি, তং ন জীৱতীতি. যদি, মহাৰাজ, উদকং জীৱেয্য, মহন্তানং হত্থিনাগানং উস্সন্নকাযানং পভিন্নানং সোণ্ডায উস্সিঞ্চিত্ৱা মুখে পক্খিপিত্ৱা কুচ্ছিং পৱেসযন্তানং, তম্পি উদকং তেসং দন্তন্তৰে চিপ্পিযমানং সদ্দাযেয্য. হত্থসতিকাপি মহানাৱা গৰুকা ভাৰিকা অনেকসতসহস্সভাৰপৰিপূৰা মহাসমুদ্দে ৱিচৰন্তি, তাহিপি চিপ্পিযমানং উদকং সদ্দাযেয্য. মহতিমহন্তাপি মচ্ছা অনেকসতযোজনিককাযা তিমী তিমিঙ্গলা তিমিৰপিঙ্গলা অব্ভন্তৰে নিমুগ্গা মহাসমুদ্দে নিৱাসট্ঠানতায পটিৱসন্তা মহাউদকধাৰা আচমন্তি ধমন্তি চ, তেসম্পি তং দন্তন্তৰেপি উদৰন্তৰেপি চিপ্পিযমানং উদকং সদ্দাযেয্য. যস্মা চ খো, মহাৰাজ, এৱৰূপেহি এৱৰূপেহি মহন্তেহি পটিপীড়নেহি পটিপীড়িতং উদকং ন সদ্দাযতি তস্মাপি নত্থি উদকে জীৱো ৱা সত্তো ৱাতি, এৱমেতং, মহাৰাজ, ধাৰেহী’’তি.

‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, দোসাগতো পঞ্হো অনুচ্ছৱিকায ৱিভত্তিযা ৱিভত্তো, যথা নাম, ভন্তে নাগসেন, মহগ্ঘং মণিৰতনং ছেকং আচৰিযং কুসলং সিক্খিতং মণিকাৰং পাপুণিত্ৱা কিত্তিং লভেয্য থোমনং পসংসং, মুত্তাৰতনং ৱা মুত্তিকং দুস্সৰতনং ৱা দুস্সিকং, লোহিতচন্দনং ৱা গন্ধিকং পাপুণিত্ৱা কিত্তিং লভেয্য থোমনং পসংসং. এৱমেৱ খো, ভন্তে নাগসেন, দোসাগতো [দেসাগতো (সী. পী.)] পঞ্হো অনুচ্ছৱিকায ৱিভত্তিযা ৱিভত্তো, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

উদকসত্তজীৱপঞ্হো নৱমো.

বুদ্ধৱগ্গো পঠমো.

ইমস্মিং ৱগ্গে নৱ পঞ্হা.

২. নিপ্পপঞ্চৱগ্গো

১. নিপ্পপঞ্চপঞ্হো

১. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা ‘নিপ্পপঞ্চাৰামা, ভিক্খৱে, ৱিহৰথ নিপ্পপঞ্চৰতিনো’তি, কতমং তং নিপ্পপঞ্চ’’ন্তি? ‘‘সোতাপত্তিফলং, মহাৰাজ, নিপ্পপঞ্চং, সকদাগামিফলং নিপ্পপঞ্চং, অনাগামিফলং নিপ্পপঞ্চং, অৰহত্তফলং নিপ্পপঞ্চ’’ন্তি.

‘‘যদি, ভন্তে নাগসেন, সোতাপত্তিফলং নিপ্পপঞ্চং, সকদাগামিঅনাগামিঅৰহত্তফলং নিপ্পপঞ্চং, কিস্স পন ইমে ভিক্খূ উদ্দিসন্তি পৰিপুচ্ছন্তি সুত্তং গেয্যং ৱেয্যাকৰণং গাথং উদানং ইতিৱুত্তকং জাতকং অব্ভুতধম্মং ৱেদল্লং, নৱকম্মেন পলিবুজ্ঝন্তি দানেন চ পূজায চ, ননু তে জিনপ্পটিক্খিত্তং কম্মং কৰোতী’’তি?

‘‘যে তে, মহাৰাজ, ভিক্খূ উদ্দিসন্তি পৰিপুচ্ছন্তি সুত্তং গেয্যং ৱেয্যাকৰণং গাথং উদানং ইতিৱুত্তকং জাতকং অব্ভুতধম্মং ৱেদল্লং, নৱকম্মেন পলিবুজ্ঝন্তি দানেন চ পূজায চ, সব্বে তে নিপ্পপঞ্চস্স পত্তিযা কৰোন্তি. যে তে, মহাৰাজ, সভাৱপৰিসুদ্ধা পুব্বে ৱাসিতৱাসনা, তে একচিত্তক্খণেন নিপ্পপচ হোন্তি. যে পন তে ভিক্খূ মহাৰজক্খা, তে ইমেহি পযোগেহি নিপ্পপঞ্চা হোন্তি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, একো পুৰিসো খেত্তে বীজং ৰোপেত্ৱা অত্তনো যথাবলৱীৰিযেন ৱিনা পাকাৰৱতিযা ধঞ্ঞং উদ্ধৰেয্য, একো পুৰিসো খেত্তে বীজং ৰোপেত্ৱা ৱনং পৱিসিত্ৱা কট্ঠঞ্চ সাখঞ্চ ছিন্দিত্ৱা ৱতিপাকাৰং কত্ৱা ধঞ্ঞং উদ্ধৰেয্য. যা তত্থ তস্স ৱতিপাকাৰপৰিযেসনা, সা ধঞ্ঞত্থায. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যে তে সভাৱপৰিসুদ্ধা পুব্বে ৱাসিতৱাসনা, তে একচিত্তক্খণেন নিপ্পপঞ্চা হোন্তি, ৱিনা ৱতিপাকাৰং পুৰিসো ৱিয ধঞ্ঞুদ্ধাৰো. যে পন তে ভিক্খূ মহাৰজক্খা, তে ইমেহি পযোগেহি নিপ্পপঞ্চা হোন্তি, ৱতিপাকাৰং কত্ৱা পুৰিসো ৱিয ধঞ্ঞুদ্ধাৰো.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, পুৰিসো মহতিমহন্তে অম্বৰুক্খমত্থকে ফলপিণ্ডি ভৱেয্য, অথ তত্থ যো কোচি ইদ্ধিমা আগন্ত্ৱা তস্স ফলং হৰেয্য, যো পন তত্থ অনিদ্ধিমা, সো কট্ঠঞ্চ ৱল্লিঞ্চ ছিন্দিত্ৱা নিস্সেণিং বন্ধিত্ৱা তায তং ৰুক্খং অভিৰুহিত্ৱা ফলং হৰেয্য. যা তত্থ তস্স নিস্সেণিপৰিযেসনা, সা ফলত্থায. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যে তে সভাৱপৰিসুদ্ধা পুব্বে ৱাসিতৱাসনা, তে একচিত্তক্খণেন নিপ্পপঞ্চা হোন্তি, ইদ্ধিমা ৱিয ৰুক্খফলং হৰন্তো. যে পন তে ভিক্খূ মহাৰজক্খা, তে ইমিনা পযোগেন সচ্চানি অভিসমেন্তি, নিস্সেণিযা ৱিয পুৰিসো ৰুক্খফলং হৰন্তো.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, একো পুৰিসো অত্থকৰণিকো এককো যেৱ সামিকং উপগন্ত্ৱা অত্থং সাধেতি. একো ধনৱা ধনৱসেন পৰিসং ৱড্ঢেত্ৱা পৰিসায অত্থং সাধেতি. যা তত্থ তস্স পৰিসপৰিযেসনা, সা অত্থত্থায. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যে তে সভাৱপৰিসুদ্ধা পুব্বে ৱাসিতৱাসনা, তে একচিত্তক্খণেন ছসু অভিঞ্ঞাসু ৱসিভাৱং পাপুণন্তি, পুৰিসো ৱিয এককো অত্থসিদ্ধিং কৰোন্তো. যে পন তে ভিক্খূ মহাৰজক্খা, তে ইমেহি পযোগেহি সামঞ্ঞত্থমভিসাধেন্তি, পৰিসায ৱিয পুৰিসো অত্থসিদ্ধিং কৰোন্তো.

‘‘উদ্দেসোপি, মহাৰাজ, বহুকাৰো, পৰিপুচ্ছাপি বহুকাৰা, নৱকম্মম্পি বহুকাৰং, দানম্পি বহুকাৰং, পূজাপি বহুকাৰা তেসু তেসু কৰণীযেসু. যথা, মহাৰাজ, পুৰিসো ৰাজূপসেৱী কতাৱী অমচ্চভটবলদোৱাৰিকঅনীকট্ঠপাৰিসজ্জজনেহি, তে তস্স কৰণীযে অনুপ্পত্তে সব্বেপি উপকাৰা হোন্তি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, উদ্দেসোপি বহুকাৰো, পৰিপুচ্ছাপি বহুকাৰা, নৱকম্মম্পি বহুকাৰং, দানম্পি বহুকাৰং, পূজাপি বহুকাৰা তেসু তেসু কৰণীযেসু. যদি, মহাৰাজ, সব্বেপি অভিজাতিপৰিসুদ্ধা ভৱেয্যুং, অনুসাসনেন [অনুসাসকেন (সী. পী.)] কৰণীযং ন ভৱেয্য. যস্মা চ খো, মহাৰাজ, সৱনেন কৰণীযং হোতি, থেৰো, মহাৰাজ, সাৰিপুত্তো অপৰিমিতমসঙ্খেয্যকপ্পং উপাদায উপচিতকুসলমূলো পঞ্ঞায কোটিং গতো, সোপি ৱিনা সৱনেন নাসক্খি আসৱক্খযং পাপুণিতুং. তস্মা, মহাৰাজ, বহুকাৰং সৱনং, তথা উদ্দেসোপি পৰিপুচ্ছাপি. তস্মা উদ্দেসপৰিপুচ্ছাপি নিপ্পপঞ্চা সঙ্খতা’’তি. ‘‘সুনিজ্ঝাপিতো, ভন্তে নাগসেন, পঞ্হো, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

নিপ্পপঞ্চপঞ্হো পঠমো.

২. খীণাসৱভাৱপঞ্হো

২. ‘‘ভন্তে নাগসেন, তুম্হে ভণথ ‘যো গিহী অৰহত্তং পত্তো, দ্ৱে ৱাস্স গতিযো ভৱন্তি অনঞ্ঞা, তস্মিং যেৱ দিৱসে পব্বজতি ৱা পৰিনিব্বাযতি ৱা. ন সো দিৱসো সক্কা অতিক্কমেতু’ন্তি. সচে সো, ভন্তে নাগসেন, তস্মিং দিৱসে আচৰিযং ৱা উপজ্ঝাযং ৱা পত্তচীৱৰং ৱা ন লভেথ, অপি নু খো সো অৰহা সযং ৱা পব্বজেয্য দিৱসং ৱা অতিক্কমেয্য, অঞ্ঞো কোচি অৰহা ইদ্ধিমা আগন্ত্ৱা তং পব্বাজেয্য ৱা পৰিনিব্বাযেয্য ৱা’’তি? ‘‘ন সো, মহাৰাজ, অৰহা সযং পব্বজেয্য, সযং পব্বজন্তো থেয্যং আপজ্জতি, ন চ দিৱসং অতিক্কমেয্য, অঞ্ঞস্স অৰহন্তস্স আগমনং ভৱেয্য ৱা ন ৱা ভৱেয্য, তস্মিং যেৱ দিৱসে পৰিনিব্বাযেয্যা’’তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে নাগসেন, অৰহত্তস্স সন্তভাৱো ৱিজহিতো হোতি, যেন অধিগতস্স জীৱিতহাৰো ভৱতী’’তি.

‘‘ৱিসমং, মহাৰাজ, গিহিলিঙ্গং, ৱিসমে লিঙ্গে লিঙ্গদুব্বলতায অৰহত্তং পত্তো গিহী তস্মিং যেৱ দিৱসে পব্বজতি ৱা পৰিনিব্বাযতি ৱা. নেসো, মহাৰাজ, দোসো অৰহত্তস্স, গিহিলিঙ্গস্সেৱেসো দোসো যদিদং লিঙ্গদুব্বলতা.

‘‘যথা, মহাৰাজ, ভোজনং সব্বসত্তানং আযুপালকং জীৱিতৰক্খকং ৱিসমকোট্ঠস্স মন্দদুব্বলগহণিকস্স অৱিপাকেন জীৱিতং হৰতি. নেসো, মহাৰাজ, দোসো ভোজনস্স, কোট্ঠস্সেৱেসো দোসো যদিদং অগ্গিদুব্বলতা. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ৱিসমে লিঙ্গে লিঙ্গদুব্বলতায অৰহত্তং পত্তো গিহী তস্মিং যেৱ দিৱসে পব্বজতি ৱা পৰিনিব্বাযতি ৱা. নেসো, মহাৰাজ, দোসো অৰহত্তস্স, গিহিলিঙ্গস্সেৱেসো দোসো যদিদং লিঙ্গদুব্বলতা.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, পৰিত্তং তিণসলাকং উপৰি গৰুকে পাসাণে ঠপিতে দুব্বলতায ভিজ্জিত্ৱা পততি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অৰহত্তং পত্তো গিহী তেন লিঙ্গেন অৰহত্তং ধাৰেতুং অসক্কোন্তো তস্মিং যেৱ দিৱসে পব্বজতি ৱা পৰিনিব্বাযতি ৱা.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, পুৰিসো অবলো দুব্বলো নিহীনজচ্চো পৰিত্তপুঞ্ঞো মহতিমহাৰজ্জং লভিত্ৱা খণেন পৰিপততি পৰিধংসতি ওসক্কতি, ন সক্কোতি ইস্সৰিযং ধাৰেতুং, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অৰহত্তং পত্তো গিহী তেন লিঙ্গেন অৰহত্তং ধাৰেতুং ন সক্কোতি, তেন কাৰণেন তস্মিং যেৱ দিৱসে পব্বজতি ৱা পৰিনিব্বাযতি ৱা’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

খীণাসৱভাৱপঞ্হো দুতিযো.

৩. খীণাসৱসতিসম্মোসপঞ্হো

৩. ‘‘ভন্তে নাগসেন, অত্থি অৰহতো সতিসম্মোসো’’তি? ‘‘ৱিগতসতিসম্মোসা খো, মহাৰাজ, অৰহন্তো, নত্থি অৰহন্তানং সতিসম্মোসো’’তি. ‘‘আপজ্জেয্য পন, ভন্তে, অৰহা আপত্তি’’ন্তি? ‘‘আম, মহাৰাজা’’তি. ‘‘কিস্মিং ৱত্থুস্মি’’ন্তি? ‘‘কুটিকাৰে, মহাৰাজ, সঞ্চৰিত্তে, ৱিকালে কালসঞ্ঞায, পৱাৰিতে অপ্পৱাৰিতসঞ্ঞায, অনতিৰিত্তে অতিৰিত্তসঞ্ঞাযা’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, তুম্হে ভণথ ‘যে আপত্তিং আপজ্জন্তি, তে দ্ৱীহি কাৰণেহি আপজ্জন্তি অনাদৰিযেন ৱা অজাননেন ৱা’তি. অপি নু খো, ভন্তে, অৰহতো অনাদৰিযং হোতি, যং অৰহা আপত্তিং আপজ্জতী’’তি? ‘‘ন হি, মহাৰাজা’’তি.

‘‘যদি, ভন্তে নাগসেন, অৰহা আপত্তিং আপজ্জতি, নত্থি চ অৰহতো অনাদৰিযং, তেন হি অত্থি অৰহতো সতিসম্মোসো’’তি? ‘‘নত্থি, মহাৰাজ, অৰহতো সতিসম্মোসো, আপত্তিঞ্চ অৰহা আপজ্জতী’’তি.

‘‘তেন হি, ভন্তে, কাৰণেন মং সঞ্ঞাপেহি, কিং তত্থ কাৰণ’’ন্তি? ‘‘দ্ৱেমে, মহাৰাজ, কিলেসা লোকৱজ্জং পণ্ণত্তিৱজ্জঞ্চাতি. কতমং, মহাৰাজ, লোকৱজ্জং? দস অকুসলকম্মপথা, ইদং ৱুচ্চতি লোকৱজ্জং. কতমং পণ্ণত্তিৱজ্জং? যং লোকে অত্থি সমণানং অননুচ্ছৱিকং অননুলোমিকং, গিহীনং অনৱজ্জং. তত্থ ভগৱা সাৱকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞপেতি ‘যাৱজীৱং অনতিক্কমনীয’ন্তি. ৱিকালভোজনং, মহাৰাজ, লোকস্স অনৱজ্জং, তং জিনসাসনে ৱজ্জং. ভূতগামৱিকোপনং, মহাৰাজ, লোকস্স অনৱজ্জং, তং জিনসাসনে ৱজ্জং. উদকে হস্সধম্মং, মহাৰাজ, লোকস্স অনৱজ্জং, তং জিনসাসনে ৱজ্জং. ইতি এৱৰূপানি এৱৰূপানি, মহাৰাজ, জিনসাসনে ৱজ্জানি, ইদং ৱুচ্চতি পণ্ণত্তিৱজ্জং.

‘‘লোকৱজ্জং অভব্বো খীণাসৱো তং অজ্ঝাচৰিতুং, যং কিলেসং পণ্ণত্তিৱজ্জং, তং অজানন্তো আপজ্জেয্য. অৱিসযো, মহাৰাজ, একচ্চস্স অৰহতো সব্বং জানিতুং, ন হি তস্স বলং অত্থি সব্বং জানিতুং. অনঞ্ঞাতং, মহাৰাজ, অৰহতো ইত্থিপুৰিসানং নামম্পি গোত্তম্পি, মগ্গোপি তস্স মহিযা অনঞ্ঞাতো; ৱিমুত্তিং যেৱ, মহাৰাজ, একচ্চো অৰহা জানেয্য; ছড়ভিঞ্ঞো অৰহা সকৱিসযং জানেয্য; সব্বঞ্ঞূ, মহাৰাজ, তথাগতোৱ সব্বং জানাতী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

খীণাসৱসতিসম্মোসপঞ্হো ততিযো.

৪. লোকে নত্থিভাৱপঞ্হো

৪. ‘‘ভন্তে নাগসেন, দিস্সন্তি লোকে বুদ্ধা, দিস্সন্তি পচ্চেকবুদ্ধা, দিস্সন্তি তথাগতস্স সাৱকা, দিস্সন্তি চক্কৱত্তিৰাজানো, দিস্সন্তি পদেসৰাজানো, দিস্সন্তি দেৱমনুস্সা, দিস্সন্তি সধনা, দিস্সন্তি অধনা, দিস্সন্তি সুগতা, দিস্সন্তি দুগ্গতা, দিস্সতি পুৰিসস্স ইত্থিলিঙ্গং পাতুভূতং, দিস্সতি ইত্থিযা পুৰিসলিঙ্গং পাতুভূতং, দিস্সতি সুকতং দুক্কতং কম্মং, দিস্সন্তি কল্যাণপাপকানং কম্মানং ৱিপাকূপভোগিনো সত্তা, অত্থি লোকে সত্তা অণ্ডজা জলাবুজা সংসেদজা ওপপাতিকা, অত্থি সত্তা অপদা দ্ৱিপদা চতুপ্পদা বহুপ্পদা, অত্থি লোকে যক্খা ৰক্খসা কুম্ভণ্ডা অসুৰা দানৱা গন্ধব্বা পেতা পিসাচা, অত্থি কিন্নৰা মহোৰগা নাগা সুপণ্ণা সিদ্ধা ৱিজ্জাধৰা, অত্থি হত্থী অস্সা গাৱো মহিংসা [মহিসা (সী. পী.)] ওট্ঠা গদ্ৰভা অজা এড়কা মিগা সূকৰা সীহা ব্যগ্ঘা দীপী অচ্ছা কোকা তৰচ্ছা সোণা সিঙ্গালা, অত্থি বহুৱিধা সকুণা, অত্থি সুৱণ্ণং ৰজতং মুত্তা মণি সঙ্খো সিলা পৱাড়ং লোহিতঙ্কো মসাৰগল্লং ৱেড়ুৰিযো ৱজিৰং ফলিকং কাড়লোহং তম্বলোহং ৱট্টলোহং কংসলোহং, অত্থি খোমং কোসেয্যং কপ্পাসিকং সাণং ভঙ্গং কম্বলং, অত্থি সালি ৱীহি যৱো কঙ্গু কুদ্ৰূসো ৱৰকো গোধূমো মুগ্গো, মাসো তিলং কুলত্থং, অত্থি মূলগন্ধো সাৰগন্ধো ফেগ্গুগন্ধো তচগন্ধো পত্তগন্ধো পুপ্ফগন্ধো ফলগন্ধো সব্বগন্ধো, অত্থি তিণ লতা গচ্ছ ৰুক্খ ওসধি ৱনপ্পতি নদী পব্বত সমুদ্দ মচ্ছকচ্ছপা সব্বং লোকে অত্থি. যং, ভন্তে, লোকে নত্থি, তং মে কথেহী’’তি.

‘‘তীণিমানি, মহাৰাজ, লোকে নত্থি. কতমানি তীণি? সচেতনা ৱা অচেতনা ৱা অজৰামৰা লোকে নত্থি, সঙ্খাৰানং নিচ্চতা নত্থি, পৰমত্থেন সত্তূপলদ্ধি নত্থি, ইমানি খো, মহাৰাজ, তীণি লোকে নত্থী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

লোকে নত্থিভাৱপঞ্হো চতুত্থো.

৫. অকম্মজাদিপঞ্হো

৫. ‘‘ভন্তে নাগসেন, দিস্সন্তি লোকে কম্মনিব্বত্তা, দিস্সন্তি হেতুনিব্বত্তা, দিস্সন্তি উতুনিব্বত্তা, যং লোকে অকম্মজং অহেতুজং অনুতুজং, তং মে কথেহী’’তি. ‘‘দ্ৱেমে, মহাৰাজ, লোকস্মিং অকম্মজা অহেতুজা অনুতুজা. কতমে দ্ৱে? আকাসো, মহাৰাজ, অকম্মজো অহেতুজো অনুতুজো; নিব্বানং, মহাৰাজ, অকম্মজং অহেতুজং অনুতুজং. ইমে খো, মহাৰাজ, দ্ৱে অকম্মজা অহেতুজা অনুতুজা’’তি.

‘‘মা, ভন্তে নাগসেন, জিনৱচনং মক্খেহি, মা অজানিত্ৱা পঞ্হং ব্যাকৰোহী’’তি. ‘‘কিং খো, মহাৰাজ, অহং ৱদামি, যং মং ত্ৱং এৱং ৱদেসি ‘মা, ভন্তে নাগসেন, জিনৱচনং মক্খেহি, মা অজানিত্ৱা পঞ্হং ব্যাকৰোহী’’’তি? ‘‘ভন্তে নাগসেন, যুত্তমিদং তাৱ ৱত্তুং ‘আকাসো অকম্মজো অহেতুজো অনুতুজো’তি. অনেকসতেহি পন, ভন্তে নাগসেন, কাৰণেহি ভগৱতা সাৱকানং নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায মগ্গো অক্খাতো, অথ চ পন ত্ৱং এৱং ৱদেসি ‘অহেতুজং নিব্বান’’’ন্তি. ‘‘সচ্চং, মহাৰাজ, ভগৱতা অনেকসতেহি কাৰণেহি সাৱকানং নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায মগ্গো অক্খাতো, ন চ পন নিব্বানস্স উপ্পাদায হেতু অক্খাতো’’তি.

‘‘এত্থ মযং, ভন্তে নাগসেন, অন্ধকাৰতো অন্ধকাৰতৰং পৱিসাম, ৱনতো ৱনতৰং পৱিসাম, গহনতো গহনতৰং [গহনন্তৰতো গহনন্তৰং (ক.)] পৱিসাম, যত্ৰ হি নাম নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায হেতু অত্থি, তস্স পন ধম্মস্স উপ্পাদায হেতু নত্থি. যদি, ভন্তে নাগসেন, নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায হেতু অত্থি, তেন হি নিব্বানস্স উপ্পাদাযপি হেতু ইচ্ছিতব্বো.

‘‘যথা পন, ভন্তে নাগসেন, পুত্তস্স পিতা অত্থি, তেন কাৰণেন পিতুনোপি পিতা ইচ্ছিতব্বো. যথা অন্তেৱাসিকস্স আচৰিযো অত্থি, তেন কাৰণেন আচৰিযস্সপি আচৰিযো ইচ্ছিতব্বো. যথা অঙ্কুৰস্স বীজং অত্থি, তেন কাৰণেন বীজস্সপি বীজং ইচ্ছিতব্বং. এৱমেৱ খো, ভন্তে নাগসেন, যদি নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায হেতু অত্থি, তেন কাৰণেন নিব্বানস্স উপ্পাদাযপি হেতু ইচ্ছিতব্বো.

‘‘যথা ৰুক্খস্স ৱা লতায ৱা অগ্গে সতি তেন কাৰণেন মজ্ঝম্পি অত্থি, মূলম্পি অত্থি. এৱমেৱ খো, ভন্তে নাগসেন, যদি নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায হেতু অত্থি, তেন কাৰণেন নিব্বানস্স উপ্পাদাযপি হেতু ইচ্ছিতব্বো’’’তি.

‘‘অনুপ্পাদনীযং, মহাৰাজ, নিব্বানং, তস্মা ন নিব্বানস্স উপ্পাদায হেতু অক্খাতো’’তি. ‘‘ইঙ্ঘ, ভন্তে নাগসেন, কাৰণং দস্সেত্ৱা কাৰণেন মং সঞ্ঞাপেহি, যথাহং জানেয্যং নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায হেতু অত্থি, নিব্বানস্স উপ্পাদায হেতু নত্থী’’তি.

‘‘তেন হি, মহাৰাজ, সক্কচ্চং সোতং ওদহ, সাধুকং সুণোহি, ৱক্খামি তত্থ কাৰণং, সক্কুণেয্য, মহাৰাজ, পুৰিসো পাকতিকেন বলেন ইতো হিমৱন্তং পব্বতৰাজং উপগন্তু’’ন্তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘সক্কুণেয্য পন সো, মহাৰাজ, পুৰিসো পাকতিকেন বলেন হিমৱন্তং পব্বতৰাজং ইধ আহৰিতু’’ন্তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সক্কা নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায মগ্গো অক্খাতুং, ন সক্কা নিব্বানস্স উপ্পাদায হেতু দস্সেতুং.