৬. ওপম্মকথাপঞ্হো
মাতিকা
ভন্তে নাগসেন, কতিহঙ্গেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অৰহত্তং সচ্ছিকৰোতীতি?
ইধ, মহাৰাজ, অৰহত্তং সচ্ছিকাতুকামেন ভিক্খুনা –
গদ্ৰভস্স [ঘোৰস্সৰস্স (সী. স্যা. পী.)] একং অঙ্গং গহেতব্বং.
কুক্কুটস্স পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানি.
কলন্দকস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং.
দীপিনিযা একং অঙ্গং গহেতব্বং.
দীপিকস্স দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
কুম্মস্স পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানি.
ৱংসস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং.
চাপস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং.
ৱাযসস্স দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
মক্কটস্স দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
গদ্ৰভৱগ্গো পঠমো.
লাবুলতায একং অঙ্গং গহেতব্বং.
পদুমস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
বীজস্স দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
সালকল্যাণিকায একং অঙ্গং গহেতব্বং.
নাৱায তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
নাৱালগ্গনকস্স [নাৱালগনকস্স (সী. পী.)] দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
কূপস্স [কূপকস্স (ক.)] একং অঙ্গং গহেতব্বং.
নিযামকস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
কম্মকাৰস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং.
সমুদ্দস্স পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানি.
সমুদ্দৱগ্গো দুতিযো.
পথৱিযা পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানি.
আপস্স পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানি.
তেজস্স পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানি.
ৱাযুস্স পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানি.
পব্বতস্স পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানি.
আকাসস্স পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানি.
চন্দস্স পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানি.
সূৰিযস্স সত্ত অঙ্গানি গহেতব্বানি.
সক্কস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
চক্কৱত্তিস্স চত্তাৰি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
পথৱীৱগ্গো ততিযো.
উপচিকায একং অঙ্গং গহেতব্বং.
বিড়াৰস্স দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
উন্দূৰস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং.
ৱিচ্ছিকস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং.
নকুলস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং.
জৰসিঙ্গালস্স দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
মিগস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
গোৰূপস্স চত্তাৰি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
ৱৰাহস্স দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
হত্থিস্স পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানি.
উপচিকাৱগ্গো চতুত্থো.
সীহস্স সত্ত অঙ্গানি গহেতব্বানি.
চক্কৱাকস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
পেণাহিকায দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
ঘৰকপোতস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং.
উলূকস্স দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
সতপত্তস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং.
ৱগ্গুলিস্স দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
জলূকায একং অঙ্গং গহেতব্বং.
সপ্পস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
অজগৰস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং.
সীহৱগ্গো পঞ্চমো.
পন্থমক্কটকস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং.
থনসিতদাৰকস্স [থনপীতদাৰকস্স (স্যা.)] একং অঙ্গং গহেতব্বং.
চিত্তকধৰকুম্মস্স [চিত্তকথলকুম্মস্স (ক.)] একং অঙ্গং গহেতব্বং.
পৱনস্স পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানি.
ৰুক্খস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
মেঘস্স পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানি.
মণিৰতনস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
মাগৱিকস্স চত্তাৰি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
বাড়িসিকস্স দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
তচ্ছকস্স দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
মক্কটৱগ্গো ছট্ঠো.
কুম্ভস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং.
কাড়াযসস্স [কাড়হংসস্স (ক.)] দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
ছত্তস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
খেত্তস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
অগদস্স দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
ভোজনস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
ইস্সাসস্স চত্তাৰি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
কুম্ভৱগ্গো সত্তমো.
ৰঞ্ঞো চত্তাৰি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
দোৱাৰিকস্স দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
নিসদায একং অঙ্গং গহেতব্বং.
পদীপস্স দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
মযূৰস্স দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
তুৰঙ্গস্স দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
সোণ্ডিকস্স দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
ইন্দখীলস্স দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
তুলায একং অঙ্গং গহেতব্বং.
খগ্গস্স দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
মচ্ছস্স দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
ইণগ্গাহকস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং.
ব্যাধিতস্স দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
মতস্স দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
নদিযা দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
উসভস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং.
মগ্গস্স দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
সুঙ্কসাযিকস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং.
চোৰস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
সকুণগ্ঘিযা একং অঙ্গং গহেতব্বং.
সুনখস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং.
তিকিচ্ছকস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
গব্ভিনিযা দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
চমৰিযা একং অঙ্গং গহেতব্বং.
কিকিযা দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
কপোতিকায তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
একনযনস্স দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
কস্সকস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
জম্বুকসিঙ্গালিযা একং অঙ্গং গহেতব্বং.
চঙ্গৱাৰকস্স দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
দব্বিযা একং অঙ্গং গহেতব্বং.
ইণসাধকস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
অনুৱিচিনকস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং.
সাৰথিস্স দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
ভোজকস্স দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
তুন্নৱাযস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং.
নাৱিকস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং.
ভমৰস্স দ্ৱে অঙ্গানি গহেতব্বানীতি.
মাতিকা নিট্ঠিতা.
১. গদ্ৰভৱগ্গো
১. গদ্ৰভঙ্গপঞ্হো
১. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘গদ্ৰভস্স একং অঙ্গং গহেতব্ব’ন্তি যং ৱদেসি, কতমং তং একং অঙ্গং গহেতব্ব’’ন্তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, গদ্ৰভো নাম সঙ্কাৰকূটেপি চতুক্কেপি সিঙ্ঘাটকেপি গামদ্ৱাৰেপি থুসৰাসিম্হিপি যত্থ কত্থচি সযতি, ন সযনবহুলো হোতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন তিণসন্থাৰেপি পণ্ণসন্থাৰেপি কট্ঠমঞ্চকেপি ছমাযপি যত্থ কত্থচি চম্মখণ্ডং পত্থৰিত্ৱা যত্থ কত্থচি সযিতব্বং, ন সযনবহুলেন ভৱিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, গদ্ৰভস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন ‘কলিঙ্গৰূপধানা, ভিক্খৱে, এতৰহি মম সাৱকা ৱিহৰন্তি অপ্পমত্তা আতাপিনো পধানস্মি’ন্তি. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, থেৰেন সাৰিপুত্তেন ধম্মসেনাপতিনাপি –
‘‘‘পল্লঙ্কেন নিসিন্নস্স, জণ্ণুকেনাভিৱস্সতি;
অলং ফাসুৱিহাৰায, পহিতত্তস্স ভিক্খুনো’’’তি.
গদ্ৰভঙ্গপঞ্হো পঠমো.
২. কুক্কুটঙ্গপঞ্হো
২. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘কুক্কুটস্স পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৱদেসি, কতমানি তানি পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, কুক্কুটো কালেন সমযেন পটিসল্লীযতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন কালেন সমযেনেৱ চেতিযঙ্গণং সম্মজ্জিত্ৱা পানীযং পৰিভোজনীযং উপট্ঠপেত্ৱা সৰীৰং পটিজগ্গিত্ৱা নহাযিত্ৱা চেতিযং ৱন্দিত্ৱা ৱুড্ঢানং ভিক্খূনং দস্সনায গন্ত্ৱা কালেন সমযেন সুঞ্ঞাগাৰং পৱিসিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, কুক্কুটস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.
‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, কুক্কুটো কালেন সমযেনেৱ ৱুট্ঠাতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন কালেন সমযেনেৱ ৱুট্ঠহিত্ৱা চেতিযঙ্গণং সম্মজ্জিত্ৱা পানীযং পৰিভোজনীযং উপট্ঠপেত্ৱা সৰীৰং পটিজগ্গিত্ৱা চেতিযং ৱন্দিত্ৱা পুনদেৱ সুঞ্ঞাগাৰং পৱিসিতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, কুক্কুটস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং.
‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, কুক্কুটো পথৱিং খণিত্ৱা খণিত্ৱা অজ্ঝোহাৰং অজ্ঝোহৰতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন পচ্চৱেক্খিত্ৱা পচ্চৱেক্খিত্ৱা অজ্ঝোহাৰং অজ্ঝোহৰিতব্বং ‘নেৱ দৱায ন মদায ন মণ্ডনায ন ৱিভূসনায, যাৱদেৱ ইমস্স কাযস্স ঠিতিযা যাপনায ৱিহিংসূপৰতিযা ব্ৰহ্মচৰিযানুগ্গহায, ইতি পুৰাণঞ্চ ৱেদনং পটিহঙ্খামি নৱঞ্চ ৱেদনং ন উপ্পাদেস্সামি, যাত্ৰা চ মে ভৱিস্সতি অনৱজ্জতা চ ফাসুৱিহাৰো চা’তি. ইদং, মহাৰাজ, কুক্কুটস্স ততিযং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন –
‘‘‘কন্তাৰে পুত্তমংসংৱ, অক্খস্সব্ভঞ্জনং যথা;
এৱং আহৰি আহাৰং, যাপনত্থমমুচ্ছিতো’তি.
‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, কুক্কুটো সচক্খুকোপি ৰত্তিং অন্ধো হোতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন অনন্ধেনেৱ অন্ধেন ৱিয ভৱিতব্বং, অৰঞ্ঞেপি গোচৰগামে পিণ্ডায চৰন্তেনপি ৰজনীযেসু ৰূপসদ্দগন্ধৰসফোট্ঠব্বধম্মেসু অন্ধেন বধিৰেন মূগেন ৱিয ভৱিতব্বং, ন নিমিত্তং গহেতব্বং, নানুব্যঞ্জনং গহেতব্বং. ইদং, মহাৰাজ, কুক্কুটস্স চতুত্থং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, থেৰেন মহাকচ্চাযনেন –
‘চক্খুমাস্স যথা অন্ধো, সোতৱা বধিৰো যথা;
পঞ্ঞৱাস্স [জিৱ্হাৱস্স (সী. পী.)] যথা মূগো, বলৱা দুব্বলোৰিৱ;
অত্তঅত্থে [অথ অত্থে (সী. পী.)] সমুপ্পন্নে, সযেথ মতসাযিক’ন্তি.
‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, কুক্কুটো লেড্ডুদণ্ডলগুড়মুগ্গৰেহি পৰিপাতিযন্তোপি সকং গেহং ন ৱিজহতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন চীৱৰকম্মং কৰোন্তেনপি নৱকম্মং কৰোন্তেনপি ৱত্তপ্পটিৱত্তং কৰোন্তেনপি উদ্দিসন্তেনপি উদ্দিসাপেন্তেনপি যোনিসো মনসিকাৰো ন ৱিজহিতব্বো, সকং খো পনেতং, মহাৰাজ, যোগিনো গেহং, যদিদং যোনিসো মনসিকাৰো. ইদং, মহাৰাজ, কুক্কুটস্স পঞ্চমং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন ‘কো চ, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো গোচৰো সকো পেত্তিকো ৱিসযো? যদিদং চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’তি. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, থেৰেন সাৰিপুত্তেন ধম্মসেনাপতিনাপি –
‘‘‘যথা সুদন্তো মাতঙ্গো, সকং সোণ্ডং ন মদ্দতি;
ভক্খাভক্খং ৱিজানাতি, অত্তনো ৱুত্তিকপ্পনং.
‘‘‘তথেৱ বুদ্ধপুত্তেন, অপ্পমত্তেন ৱা পন;
জিনৱচনং ন মদ্দিতব্বং, মনসিকাৰৱৰুত্তম’’’ন্তি.
কুক্কুটঙ্গপঞ্হো দুতিযো.
৩. কলন্দকঙ্গপঞ্হো
৩. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘কলন্দকস্স একং অঙ্গং গহেতব্ব’ন্তি যং ৱদেসি, কতমং তং একং অঙ্গং গহেতব্ব’’ন্তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, কলন্দকো পটিসত্তুম্হি ওপতন্তে নঙ্গুট্ঠং পপ্ফোটেত্ৱা মহন্তং কত্ৱা তেনেৱ নঙ্গুট্ঠলগুড়েন পটিসত্তুং পটিবাহতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন কিলেসসত্তুম্হি ওপতন্তে সতিপট্ঠানলগুড়ং পপ্ফোটেত্ৱা মহন্তং কত্ৱা তেনেৱ সতিপট্ঠানলগুড়েন সব্বকিলেসা পটিবাহিতব্বা. ইদং, মহাৰাজ, কলন্দকস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, থেৰেন চূড়পন্থকেন –
‘যদা কিলেসা ওপতন্তি, সামঞ্ঞগুণধংসনা;
সতিপট্ঠানলগুড়েন, হন্তব্বা তে পুনপ্পুন’’’ন্তি.
কলন্দকঙ্গপঞ্হো ততিযো.
৪. দীপিনিযঙ্গপঞ্হো
৪. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘দীপিনিযা একং অঙ্গং গহেতব্ব’ন্তি যং ৱদেসি, কতমং তং একং অঙ্গং গহেতব্ব’’ন্তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, দীপিনী সকিং যেৱ গব্ভং গণ্হাতি, ন পুনপ্পুনং পুৰিসং উপেতি? এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগিনা যোগাৱচৰেন আযতিং পটিসন্ধিং উপ্পত্তিং গব্ভসেয্যং চুতিং ভেদং খযং ৱিনাসং সংসাৰভযং দুগ্গতিং ৱিসমং সম্পীড়িতং দিস্ৱা ‘পুনব্ভৱে নপ্পটিসন্দহিস্সামী’তি যোনিসো মনসিকাৰো কৰণীযো. ইদং, মহাৰাজ, দীপিনিযা একং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন সুত্তনিপাতে ধনিযগোপালকসুত্তে –
‘‘‘উসভোৰিৱ ছেত্ৱ বন্ধনানি, নাগো পূতিলতংৱ দালযিত্ৱা;
নাহং পুনুপেস্সং গব্ভসেয্যং, অথ চে পত্থযসী পৱস্স দেৱা’’’তি.
দীপিনিযঙ্গপঞ্হো চতুত্থো.