৪. অনুমানৱগ্গো

১. অনুমানপঞ্হো

১. অথ খো মিলিন্দো ৰাজা যেনাযস্মা নাগসেনো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং নাগসেনং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি, একমন্তং নিসিন্নো খো মিলিন্দো ৰাজা ঞাতুকামো সোতুকামো ধাৰেতুকামো ঞাণালোকং দট্ঠুকামো অঞ্ঞাণং ভিন্দিতুকামো ঞাণালোকং উপ্পাদেতুকামো অৱিজ্জন্ধকাৰং নাসেতুকামো অধিমত্তং ধিতিঞ্চ উস্সাহঞ্চ সতিঞ্চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ উপট্ঠপেত্ৱা আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৱোচ ‘‘ভন্তে নাগসেন, কিং পন বুদ্ধো তযা দিট্ঠো’’তি. ‘‘ন হি, মহাৰাজা’’তি. ‘‘কিং পন তে আচৰিযেহি বুদ্ধো দিট্ঠো’’তি? ‘‘ন হি, মহাৰাজা’’তি. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ন কিৰ তযা বুদ্ধো দিট্ঠো, নাপি কিৰ তে আচৰিযেহি বুদ্ধো দিট্ঠো, তেন হি, ভন্তে নাগসেন, নত্থি বুদ্ধো, ন হেত্থ বুদ্ধো পঞ্ঞাযতী’’তি.

‘‘অত্থি পন তে, মহাৰাজ, পুব্বকা খত্তিযা, যে তে তৱ খত্তিযৱংসস্স পুব্বঙ্গমা’’তি? ‘‘আম, ভন্তে. কো সংসযো, অত্থি পুব্বকা খত্তিযা, যে মম খত্তিযৱংসস্স পুব্বঙ্গমা’’তি. ‘‘দিট্ঠপুব্বা তযা, মহাৰাজ, পুব্বকা খত্তিযা’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘যে পন তং, মহাৰাজ, অনুসাসন্তি পুৰোহিতা সেনাপতিনো অক্খদস্সা মহামত্তা, তেহি পুব্বকা খত্তিযা দিট্ঠপুব্বা’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘যদি পন তে, মহাৰাজ, পুব্বকা খত্তিযা ন দিট্ঠা, নাপি কিৰ তে অনুসাসকেহি পুব্বকা খত্তিযা দিট্ঠা, তেন হি নত্থি পুব্বকা খত্তিযা, ন হেত্থ পুব্বকা খত্তিযা পঞ্ঞাযন্তী’’তি.

‘‘দিস্সন্তি, ভন্তে নাগসেন, পুব্বকানং খত্তিযানং অনুভূতানি পৰিভোগভণ্ডানি. সেয্যথিদং, সেতচ্ছত্তং উণ্হীসং পাদুকা ৱালবীজনী খগ্গৰতনং মহাৰহানি চ সযনানি. যেহি মযং জানেয্যাম সদ্দহেয্যাম ‘অত্থি পুব্বকা খত্তিযা’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, মযম্পেতং ভগৱন্তং জানেয্যাম সদ্দহেয্যাম. অত্থি তং কাৰণং, যেন মযং কাৰণেন জানেয্যাম সদ্দহেয্যাম ‘অত্থি সো ভগৱা’তি. কতমং তং কাৰণং? অত্থি খো, মহাৰাজ, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন অনুভূতানি পৰিভোগভণ্ডানি. সেয্যথিদং, চত্তাৰো সতিপট্ঠানা চত্তাৰো সম্মপ্পধানা চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা পঞ্চিন্দ্ৰিযানি পঞ্চ বলানি সত্ত বোজ্ঝঙ্গা অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, যেহি সদেৱকো লোকো জানাতি সদ্দহতি ‘অত্থি সো ভগৱা’তি. ইমিনা, মহাৰাজ, কাৰণেন ইমিনা হেতুনা ইমিনা নযেন ইমিনা অনুমানেন ঞাতব্বো ‘অত্থি সো ভগৱা’তি.

‘‘‘বহূ জনে তাৰযিত্ৱা, নিব্বুতো উপধিক্খযে;

অনুমানেন ঞাতব্বং, অত্থি সো দ্ৱিপদুত্তমো’’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, নগৰৱড্ঢকী নগৰং মাপেতুকামো পঠমং তাৱ সমং অনুন্নতমনোনতং অসক্খৰপাসাণং নিৰুপদ্দৱমনৱজ্জং ৰমণীযং ভূমিভাগং অনুৱিলোকেত্ৱা যং তত্থ ৱিসমং, তং সমং কাৰাপেত্ৱা খাণুকণ্টকং ৱিসোধাপেত্ৱা তত্থ নগৰং মাপেয্য সোভনং ৱিভত্তং ভাগসো মিতং উক্কিণ্ণপৰিখাপাকাৰং দড়্হগোপুৰট্টালকোট্টকং পুথুচচ্চৰচতুক্কসন্ধিসিঙ্ঘাটকং সুচিসমতলৰাজমগ্গং সুৱিভত্তঅন্তৰাপণং আৰামুয্যানতড়াকপোক্খৰণিউদপানসম্পন্নং বহুৱিধদেৱট্ঠানপ্পটিমণ্ডিতং সব্বদোসৱিৰহিতং, সো তস্মিং নগৰে সব্বথা ৱেপুল্লত্তং পত্তে অঞ্ঞং দেসং উপগচ্ছেয্য, অথ তং নগৰং অপৰেন সমযেন ইদ্ধং ভৱেয্য ফীতং সুভিক্খং খেমং সমিদ্ধং সিৱং অনীতিকং নিৰুপদ্দৱং নানাজনসমাকুলং, পুথূ খত্তিযা ব্ৰাহ্মণা ৱেস্সা সুদ্দা হত্থাৰোহা অস্সাৰোহা ৰথিকা পত্তিকা ধনুগ্গহা থৰুগ্গহা চেলকা চলকা পিণ্ডদাযকা উগ্গা ৰাজপুত্তা পক্খন্দিনো মহানাগা সূৰা ৱম্মিনো যোধিনো দাসিকপুত্তা ভটিপুত্তা [দাসপুত্তা ভট্টিপুত্তা (সী. পী.)] মল্লকা গণকা আড়াৰিকা সূদা কপ্পকা নহাপকা চুন্দা মালাকাৰা সুৱণ্ণকাৰা সজ্ঝুকাৰা সীসকাৰা তিপুকাৰা লোহকাৰা ৱট্টকাৰা অযোকাৰা মণিকাৰা পেসকাৰা কুম্ভকাৰা ৱেণুকাৰা লোণকাৰা চম্মকাৰা ৰথকাৰা দন্তকাৰা ৰজ্জুকাৰা কোচ্ছকাৰা সুত্তকাৰা ৱিলীৱকাৰা ধনুকাৰা জিযকাৰা উসুকাৰা চিত্তকাৰা ৰঙ্গকাৰা ৰজকা তন্তৱাযা তুন্নৱাযা হেৰঞ্ঞিকা দুস্সিকা গন্ধিকা তিণহাৰকা কট্ঠহাৰকা ভতকা পণ্ণিকা ফলিকা [ফল্লিকা (সী. পী.)] মূলিকা ওদনিকা পূৱিকা মচ্ছিকা মংসিকা মজ্জিকা নটকা নচ্চকা লঙ্ঘকা ইন্দজালিকা ৱেতালিকা মল্লা ছৱডাহকা পুপ্ফছড্ডকা ৱেনা নেসাদা গণিকা লাসিকা কুম্ভদাসিযো সক্কযৱনচীনৱিলাতা উজ্জেনকা ভাৰুকচ্ছকা কাসিকোসলা পৰন্তকা মাগধকা সাকেতকা সোৰেয্যকা [সোৰট্ঠকা (সী. পী.)] পাৱেয্যকা কোটুম্বৰমাথুৰকা অলসন্দকস্মীৰগন্ধাৰা তং নগৰং ৱাসায উপগতা নানাৱিসযিনো জনা নৱং সুৱিভত্তং অদোসমনৱজ্জং ৰমণীযং তং নগৰং পস্সিত্ৱা অনুমানেন জানন্তি ‘ছেকো ৱত ভো সো নগৰৱড্ঢকী, যো ইমস্স নগৰস্স মাপেতা’তি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সো ভগৱা অসমো অসমসমো অপ্পটিসমো অসদিসো অতুলো অসঙ্খ্যেযো অপ্পমেয্যো অপৰিমেয্যো অমিতগুণো গুণপাৰমিপ্পত্তো অনন্তধিতি অনন্ততেজো অনন্তৱীৰিযো অনন্তবলো বুদ্ধবলপাৰমিং গতো সসেনমাৰং পৰাজেত্ৱা দিট্ঠিজালং পদালেত্ৱা অৱিজ্জং খেপেত্ৱা ৱিজ্জং উপ্পাদেত্ৱা ধম্মুক্কং ধাৰযিত্ৱা সব্বঞ্ঞুতং পাপুণিত্ৱা ৱিজিতসঙ্গামো ধম্মনগৰং মাপেসি.

‘‘ভগৱতো খো, মহাৰাজ, ধম্মনগৰং সীলপাকাৰং হিৰিপৰিখং ঞাণদ্ৱাৰকোট্ঠকং ৱীৰিযঅট্টালকং সদ্ধাএসিকং সতিদোৱাৰিকং পঞ্ঞাপাসাদং সুত্তন্তচচ্চৰং অভিধম্মসিঙ্ঘাটকং ৱিনযৱিনিচ্ছযং সতিপট্ঠানৱীথিকং, তস্স খো পন, মহাৰাজ, সতিপট্ঠানৱীথিযং এৱৰূপা আপণা পসাৰিতা হোন্তি. সেয্যথীদং, পুপ্ফাপণং গন্ধাপণং ফলাপণং অগদাপণং ওসধাপণং অমতাপণং ৰতনাপণং সব্বাপণ’’ন্তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, কতমং বুদ্ধস্স ভগৱতো পুপ্ফাপণ’’ন্তি? ‘‘অত্থি খো পন, মহাৰাজ, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন আৰম্মণৱিভত্তিযো অক্খাতা. সেয্যথীদং, অনিচ্চসঞ্ঞা দুক্খসঞ্ঞা অনত্তসঞ্ঞা অসুভসঞ্ঞা আদীনৱসঞ্ঞা পহানসঞ্ঞা ৱিৰাগসঞ্ঞা নিৰোধসঞ্ঞা সব্বলোকে অনভিৰতিসঞ্ঞা সব্বসঙ্খাৰেসু অনিচ্চসঞ্ঞা আনাপানস্সতি উদ্ধুমাতকসঞ্ঞা ৱিনীলকসঞ্ঞা ৱিপুব্বকসঞ্ঞা ৱিচ্ছিদ্দকসঞ্ঞা ৱিক্খাযিতকসঞ্ঞা ৱিক্খিত্তকসঞ্ঞা হতৱিক্খিত্তকসঞ্ঞা লোহিতকসঞ্ঞা পুড়ৱকসঞ্ঞা অট্ঠিকসঞ্ঞা মেত্তাসঞ্ঞা কৰুণাসঞ্ঞা মুদিতাসঞ্ঞা উপেক্খাসঞ্ঞা মৰণানুস্সতি কাযগতাসতি, ইমে খো, মহাৰাজ, বুদ্ধেন ভগৱতা আৰম্মণৱিভত্তিযো অক্খাতা. তত্থ যো কোচি জৰামৰণা মুচ্চিতুকামো, সো তেসু অঞ্ঞতৰং আৰম্মণং গণ্হাতি, তেন আৰম্মণেন ৰাগা ৱিমুচ্চতি, দোসা ৱিমুচ্চতি, মোহা ৱিমুচ্চতি, মানতো ৱিমুচ্চতি, দিট্ঠিতো ৱিমুচ্চতি, সংসাৰং তৰতি, তণ্হাসোতং নিৱাৰেতি, তিৱিধং মলং ৱিসোধেতি, সব্বকিলেসে উপহন্ত্ৱা অমলং ৱিৰজং সুদ্ধং পণ্ডৰং অজাতিং অজৰং অমৰং সুখং সীতিভূতং অভযং নগৰুত্তমং নিব্বাননগৰং পৱিসিত্ৱা অৰহত্তে চিত্তং ৱিমোচেতি, ইদং ৱুচ্চতি মহাৰাজ ‘ভগৱতো পুপ্ফাপণ’ন্তি.

‘‘‘কম্মমূলং গহেত্ৱান, আপণং উপগচ্ছথ;

আৰম্মণং কিণিত্ৱান, ততো মুচ্চথ মুত্তিযা’’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, কতমং বুদ্ধস্স ভগৱতো গন্ধাপণ’’ন্তি? ‘‘অত্থি খো পন, মহাৰাজ, তেন ভগৱতা সীলৱিভত্তিযো অক্খাতা, যেন সীলগন্ধেন অনুলিত্তা ভগৱতো পুত্তা সদেৱকং লোকং সীলগন্ধেন ধূপেন্তি সম্পধূপেন্তি, দিসম্পি অনুদিসম্পি অনুৱাতম্পি পটিৱাতম্পি ৱাযন্তি অতিৱাযন্তি, ফৰিত্ৱা তিট্ঠন্তি. কতমা তা সীলৱিভত্তিযো? সৰণসীলং পঞ্চঙ্গসীলং অট্ঠঙ্গসীলং দসঙ্গসীলং পঞ্চুদ্দেসপৰিযাপন্নং পাতিমোক্খসংৱৰসীলং. ইদং ৱুচ্চতি, মহাৰাজ, ‘ভগৱতো গন্ধাপণ’ন্তি. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন –

‘‘‘ন পুপ্ফগন্ধো পটিৱাতমেতি, ন চন্দনং তগ্গৰমল্লিকা ৱা;

সতঞ্চ গন্ধো পটিৱাতমেতি, সব্বা দিসা সপ্পুৰিসো পৱাযতি [পৱাতি (সী. পী.) ধ. প. ৫৪ পস্সিতব্বং].

‘‘‘চন্দনং তগৰং ৱাপি, উপ্পলং অথ ৱস্সিকী;

এতেসং গন্ধজাতানং, সীলগন্ধো অনুত্তৰো.

‘‘‘অপ্পমত্তো অযং গন্ধো, য্ৱাযং তগৰচন্দনং;

যো চ সীলৱতং গন্ধো, ৱাতি দেৱেসু উত্তমো’’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, কতমং বুদ্ধস্স ভগৱতো ফলাপণ’’ন্তি? ‘‘ফলানি খো, মহাৰাজ, ভগৱতা অক্খাতানি. সেয্যথীদং, সোতাপত্তিফলং সকদাগামিফলং অনাগামিফলং অৰহত্তফলং সুঞ্ঞতফলসমাপত্তি অনিমিত্তফলসমাপত্তি অপ্পণিহিতফলসমাপত্তি. তত্থ যো কোচি যং ফলং ইচ্ছতি, সো কম্মমূলং দত্ৱা পত্থিতং ফলং কিণাতি. যদি সোতাপত্তিফলং, যদি সকদাগামিফলং, যদি অনাগামিফলং, যদি অৰহত্তফলং, যদি সুঞ্ঞতফলসমাপত্তিং, যদি অনিমিত্তফলসমাপত্তিং, যদি অপ্পণিহিতফলসমাপত্তিং. যথা, মহাৰাজ, কস্সচি পুৰিসস্স ধুৱফলো অম্বো ভৱেয্য, সো ন তাৱ ততো ফলানি পাতেতি, যাৱ কযিকা ন আগচ্ছন্তি, অনুপ্পত্তে পন কযিকে মূলং গহেত্ৱা এৱং আচিক্খতি ‘অম্ভো পুৰিস এসো খো ধুৱফলো অম্বো, ততো যং ইচ্ছসি, এত্তকং ফলং গণ্হাহি সলাটুকং ৱা দোৱিলং ৱা কেসিকং ৱা আমং ৱা পক্কং ৱা’তি, সো তেন অত্তনা দিন্নমূলেন যদি সলাটুকং ইচ্ছতি, সলাটুকং গণ্হাতি, যদি দোৱিলং ইচ্ছতি, দোৱিলং গণ্হাতি, যদি কেসিকং ইচ্ছতি, কেসিকং গণ্হাতি, যদি আমকং ইচ্ছতি, আমকং গণ্হাতি, যদি পক্কং ইচ্ছতি, পক্কং গণ্হাতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যো যং ফলং ইচ্ছতি, সো কম্মমূলং দত্ৱা পত্থিতং ফলং গণ্হাতি, যদি সোতাপত্তিফলং…পে… যদি অপ্পণিহিতফলসমাপত্তিং, ইদং ৱুচ্চতি, মহাৰাজ, ‘ভগৱতো ফলাপণ’ন্তি.

‘‘‘কম্মমূলং জনা দত্ৱা, গণ্হন্তি অমতম্ফলং;

তেন তে সুখিতা হোন্তি, যে কীতা অমতপ্ফল’’’ন্তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, কতমং বুদ্ধস্স ভগৱতো অগদাপণ’’ন্তি? ‘‘অগদানি খো, মহাৰাজ, ভগৱতা অক্খাতানি, যেহি অগদেহি সো ভগৱা সদেৱকং লোকং কিলেসৱিসতো পৰিমোচেতি. কতমানি পন তানি অগদানি? যানিমানি, মহাৰাজ, ভগৱতা চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি অক্খাতানি. সেয্যথীদং, দুক্খং অৰিযসচ্চং দুক্খসমুদযং অৰিযসচ্চং দুক্খনিৰোধং অৰিযসচ্চং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা অৰিযসচ্চং, তত্থ যে কেচি অঞ্ঞাপেক্খা চতুসচ্চং ধম্মং সুণন্তি, তে জাতিযা পৰিমুচ্চন্তি, জৰায পৰিমুচ্চন্তি, মৰণা পৰিমুচ্চন্তি, সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসেহি পৰিমুচ্চন্তি, ইদং ৱুচ্চতি মহাৰাজ ‘ভগৱতো অগদাপণ’ন্তি.

‘‘‘যে কেচি অগদা লোকে [লোকে অগদা (পী.)], ৱিসানং পটিবাহকা;

ধম্মাগদসমং নত্থি, এতং পিৱথ ভিক্খৱো’’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, কতমং বুদ্ধস্স ভগৱতো ওসধাপণ’’ন্তি? ‘‘ওসধানি খো, মহাৰাজ, ভগৱতা অক্খাতানি, যেহি ওসধেহি সো ভগৱা দেৱমনুস্সে তিকিচ্ছতি. সেয্যথীদং, চত্তাৰো সতিপট্ঠানা চত্তাৰো সম্মপ্পধানা চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা পঞ্চিন্দ্ৰিযানি পঞ্চ বলানি সত্ত বোজ্ঝঙ্গা অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, এতেহি ওসধেহি ভগৱা মিচ্ছাদিট্ঠিং ৱিৰেচেতি, মিচ্ছাসঙ্কপ্পং ৱিৰেচেতি, মিচ্ছাৱাচং ৱিৰেচেতি, মিচ্ছাকম্মন্তং ৱিৰেচেতি, মিচ্ছাআজীৱং ৱিৰেচেতি, মিচ্ছাৱাযামং ৱিৰেচেতি, মিচ্ছাসতিং ৱিৰেচেতি, মিচ্ছাসমাধিং ৱিৰেচেতি, লোভৱমনং কাৰেতি, দোসৱমনং কাৰেতি, মোহৱমনং কাৰেতি, মানৱমনং কাৰেতি, দিট্ঠিৱমনং কাৰেতি, ৱিচিকিচ্ছাৱমনং কাৰেতি, উদ্ধচ্চৱমনং কাৰেতি, থিনমিদ্ধৱমনং কাৰেতি, অহিৰিকানোত্তপ্পৱমনং কাৰেতি, সব্বকিলেসৱমনং কাৰেতি, ইদং ৱুচ্চতি, মহাৰাজ, ‘ভগৱতো ওসধাপণ’ন্তি.

‘‘‘যে কেচি ওসধা লোকে, ৱিজ্জন্তি ৱিৱিধা বহূ;

ধম্মোসধসমং নত্থি, এতং পিৱথ ভিক্খৱো.

‘‘‘ধম্মোসধং পিৱিত্ৱান, অজৰামৰণা সিযুং;

ভাৱযিত্ৱা চ পস্সিত্ৱা, নিব্বুতা উপধিক্খযে’’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, কতমং বুদ্ধস্স ভগৱতো অমতাপণ’’ন্তি? ‘‘অমতং খো, মহাৰাজ, ভগৱতা অক্খাতং, যেন অমতেন সো ভগৱা সদেৱকং লোকং অভিসিঞ্চি, যেন অমতেন অভিসিত্তা দেৱমনুস্সা জাতিজৰাব্যাধিমৰণসোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসেহি পৰিমুচ্চিংসু. কতমং তং অমতং? যদিদং কাযগতাসতি. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন ‘অমতং তে, ভিক্খৱে, পৰিভুঞ্জন্তি, যে কাযগতাসতিং পৰিভুঞ্জন্তী’তি. ইদং ৱুচ্চতি, মহাৰাজ, ‘ভগৱতো অমতাপণ’ন্তি.

‘‘‘ব্যাধিতং জনতং দিস্ৱা, অমতাপণং পসাৰযি;

কম্মেন তং কিণিত্ৱান, অমতং আদেথ ভিক্খৱো’’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, কতমং বুদ্ধস্স ভগৱতো ৰতনাপণ’’ন্তি? ‘‘ৰতনানি খো, মহাৰাজ, ভগৱতা অক্খাতানি, যেহি ৰতনেহি ৱিভূসিতা ভগৱতো পুত্তা সদেৱকং লোকং ৱিৰোচন্তি ওভাসেন্তি পভাসেন্তি জলন্তি পজ্জলন্তি উদ্ধং অধো তিৰিযং আলোকং দস্সেন্তি. কতমানি তানি ৰতনানি? সীলৰতনং সমাধিৰতনং পঞ্ঞাৰতনং ৱিমুত্তিৰতনং ৱিমুত্তিঞাণদস্সনৰতনং পটিসম্ভিদাৰতনং বোজ্ঝঙ্গৰতনং.

‘‘কতমং, মহাৰাজ, ভগৱতো সীলৰতনং? পাতিমোক্খসংৱৰসীলং ইন্দ্ৰিযসংৱৰসীলং আজীৱপাৰিসুদ্ধিসীলং পচ্চযসন্নিস্সিতসীলং চূড়সীলং মজ্ঝিমসীলং মহাসীলং মগ্গসীলং ফলসীলং. সীলৰতনেন খো, মহাৰাজ, ৱিভূসিতস্স পুগ্গলস্স সদেৱকো লোকো সমাৰকো সব্ৰহ্মকো সস্সমণব্ৰাহ্মণী পজা পিহযতি পত্থেতি, সীলৰতনপিড়ন্ধো খো, মহাৰাজ, ভিক্খু দিসম্পি অনুদিসম্পি উদ্ধম্পি অধোপি তিৰিযম্পি ৱিৰোচতি অতিৱিৰোচতি [অতিৰোচতি (সী. পী.)], হেট্ঠতো অৱীচিং উপৰিতো ভৱগ্গং উপাদায এত্থন্তৰে সব্বৰতনানি অতিক্কমিত্ৱা [অতিসযিত্ৱা (সী. পী.)] অভিভৱিত্ৱা অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা তিট্ঠতি, এৱৰূপানি খো, মহাৰাজ, সীলৰতনানি ভগৱতো ৰতনাপণে পসাৰিতানি, ইদং ৱুচ্চতি মহাৰাজ ‘ভগৱতো সীলৰতন’ন্তি.

‘‘‘এৱৰূপানি সীলানি, সন্তি বুদ্ধস্স আপণে;

কম্মেন তং কিণিত্ৱান, ৰতনং ৱো পিড়ন্ধথা’তি.

‘‘কতমং, মহাৰাজ, ভগৱতো সমাধিৰতনং? সৱিতক্কসৱিচাৰো সমাধি, অৱিতক্কৱিচাৰমত্তো সমাধি, অৱিতক্কঅৱিচাৰো সমাধি, সুঞ্ঞতো সমাধি, অনিমিত্তো সমাধি, অপ্পণিহিতো সমাধি. সমাধিৰতনং খো, মহাৰাজ, পিড়ন্ধস্স ভিক্খুনো যে তে কামৱিতক্কব্যাপাদৱিতক্কৱিহিংসাৱিতক্কমানুদ্ধচ্চদিট্ঠিৱিচিকিচ্ছাকিলেসৱত্থূনি ৱিৱিধানি চ কুৱিতক্কানি, তে সব্বে সমাধিং আসজ্জ ৱিকিৰন্তি ৱিধমন্তি ৱিদ্ধংসন্তি ন সণ্ঠন্তি [ন সণ্ঠহন্তি (সী.)] ন উপলিম্পন্তি [ন উপলিপ্পন্তি (সী. পী.)]. যথা, মহাৰাজ, ৱাৰি পোক্খৰপত্তে ৱিকিৰতি ৱিধমতি ৱিদ্ধংসতি ন সণ্ঠাতি ন উপলিম্পতি. তং কিস্স হেতু? পৰিসুদ্ধত্তা পদুমস্স. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সমাধিৰতনং পিড়ন্ধস্স ভিক্খুনো যে তে কামৱিতক্কব্যাপাদৱিতক্কৱিহিংসাৱিতক্কমানুদ্ধচ্চ দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছাকিলেসৱত্থূনি ৱিৱিধানি চ কুৱিতক্কানি, তে সব্বে সমাধিং আসজ্জ ৱিকিৰন্তি ৱিধমন্তি ৱিদ্ধংসন্তি ন সণ্ঠন্তি ন উপলিম্পন্তি. তং কিস্স হেতু? পৰিসুদ্ধত্তা সমাধিস্স. ইদং ৱুচ্চতি, মহাৰাজ, ‘ভগৱতো সমাধিৰতন’ন্তি, এৱৰূপানি খো, মহাৰাজ, সমাধিৰতনানি ভগৱতো ৰতনাপণে পসাৰিতানি.

‘‘‘সমাধিৰতনমালস্স, কুৱিতক্কা ন জাযৰে;

ন চ ৱিক্খিপতে চিত্তং, এতং তুম্হে পিড়ন্ধথা’তি.

‘‘কতমং, মহাৰাজ, ভগৱতো পঞ্ঞাৰতনং? যায, মহাৰাজ, পঞ্ঞায অৰিযসাৱকো ‘ইদং কুসল’ন্তি যথাভূতং পজানাতি, ‘ইদং অকুসল’ন্তি যথাভূতং পজানাতি, ‘ইদং সাৱজ্জং, ইদং অনৱজ্জং, ইদং সেৱিতব্বং, ইদং ন সেৱিতব্বং, ইদং হীনং, ইদং পণীতং, ইদং কণ্হং, ইদং সুক্কং, ইদং কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি, ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিৰোধো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. ইদং ৱুচ্চতি মহাৰাজ ‘ভগৱতো পঞ্ঞাৰতন’ন্তি.

‘‘‘পঞ্ঞাৰতনমালস্স, ন চিৰং ৱত্ততে ভৱো;

খিপ্পং ফস্সেতি [ফুস্সেতি (স্যা.), পস্সতি (ক.)] অমতং, ন চ সো ৰোচতে ভৱে’তি.

‘‘কতমং, মহাৰাজ, ভগৱতো ৱিমুত্তিৰতনং’’? ‘‘ৱিমুত্তিৰতনং [ৱিমুত্তিৰতনন্তি (সী. পী.)] খো, মহাৰাজ, অৰহত্তং ৱুচ্চতি, অৰহত্তং পত্তো খো, মহাৰাজ, ভিক্খু ‘ৱিমুত্তিৰতনং পিড়ন্ধো’তি ৱুচ্চতি. যথা, মহাৰাজ, পুৰিসো মুত্তাকলাপমণিকলাপপৱাড়কলাপাভৰণপ্পটিমণ্ডিতো [পৱাড়াভৰণপটিপণ্ডিতো (সী. পী.)] অগলুতগৰতালীসকলোহিতচন্দনানুলিত্তগত্তো নাগপুন্নাগসালসলড়চম্পকযূথিকাতিমুত্তকপাটলুপ্পলৱস্সিকমল্লিকাৱিচিত্তো সেসজনে অতিক্কমিত্ৱা ৱিৰোচতি অতিৱিৰোচতি ওভাসতি পভাসতি সম্পভাসতি জলতি পজ্জলতি অভিভৱতি অজ্ঝোত্থৰতি মালাগন্ধৰতনাভৰণেহি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অৰহত্তং পত্তো খীণাসৱো ৱিমুত্তিৰতনপিড়ন্ধো উপাদাযুপাদায ৱিমুত্তানং ভিক্খূনং অতিক্কমিত্ৱা সমতিক্কমিত্ৱা ৱিৰোচতি অতিৱিৰোচতি ওভাসতি পভাসতি সম্পভাসতি জলতি পজ্জলতি অভিভৱতি অজ্ঝোত্থৰতি ৱিমুত্তিযা. তং কিস্স হেতু? অগ্গং, মহাৰাজ, এতং পিড়ন্ধনং সব্বপিড়ন্ধনানং, যদিদং ৱিমুত্তিপিড়ন্ধনং. ইদং ৱুচ্চতি, মহাৰাজ, ‘ভগৱতো ৱিমুত্তিৰতন’ন্তি.

‘‘‘মণিমালাধৰং গেহ, জনো [গেহং, জনো (ক.)] সামিং উদিক্খতি;

ৱিমুত্তিৰতনমালন্তু, উদিক্খন্তি সদেৱকা’তি.

‘‘কতমং মহাৰাজ, ভগৱতো ৱিমুত্তিঞাণদস্সনৰতনং? পচ্চৱেক্খণঞাণং, মহাৰাজ, ভগৱতো ৱিমুত্তিঞাণদস্সনৰতনন্তি ৱুচ্চতি, যেন ঞাণেন অৰিযসাৱকো মগ্গফলনিব্বানানি পহীনকিলেসাৱসিট্ঠকিলেসে চ পচ্চৱেক্খতি.

‘‘‘যে ঞাণেন বুজ্ঝন্তি, অৰিযা কতকিচ্চতং;

তং ঞাণৰতনং লদ্ধুং, ৱাযমেথ জিনোৰসা’তি.

‘‘কতমং, মহাৰাজ, ভগৱতো পটিসম্ভিদাৰতনং? চতস্সো খো, মহাৰাজ, পটিসম্ভিদাযো অত্থপটিসম্ভিদা ধম্মপটিসম্ভিদা নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা পটিভানপটিসম্ভিদাতি. ইমেহি খো, মহাৰাজ, চতূহি পটিসম্ভিদাৰতনেহি সমলঙ্কতো ভিক্খু যং যং পৰিসং উপসঙ্কমতি, যদি খত্তিযপৰিসং, যদি ব্ৰাহ্মণপৰিসং, যদি গহপতিপৰিসং, যদি সমণপৰিসং, ৱিসাৰদো উপসঙ্কমতি অমঙ্কুভূতো অভীৰু অচ্ছম্ভী অনুত্ৰাসী ৱিগতলোমহংসো পৰিসং উপসঙ্কমতি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, যোধো সঙ্গামসূৰো সন্নদ্ধপঞ্চাৱুধো অচ্ছম্ভিতো [অসম্ভীতো (সী. পী.)] সঙ্গামং ওতৰতি, ‘সচে অমিত্তা দূৰে ভৱিস্সন্তি উসুনা পাতযিস্সামি, ততো ওৰতো ভৱিস্সন্তি সত্তিযা পহৰিস্সামি, ততো ওৰতো ভৱিস্সন্তি কণযেন পহৰিস্সামি, উপগতং সন্তং মণ্ডলগ্গেন দ্ৱিধা ছিন্দিস্সামি, কাযূপগতং ছুৰিকায ৱিনিৱিজ্ঝিস্সামী’তি [ৱিজ্ঝিস্সামীতি (সী.)], এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, চতুপটিসম্ভিদাৰতনমণ্ডিতো ভিক্খু অচ্ছম্ভিতো পৰিসং উপসঙ্কমতি. যো কোচি মং অত্থপটিসম্ভিদে পঞ্হং পুচ্ছিস্সতি, তস্স অত্থেন অত্থং কথযিস্সামি, কাৰণেন কাৰণং কথযিস্সামি, হেতুনা হেতুং কথযিস্সামি, নযেন নযং কথযিস্সামি, নিস্সংসযং কৰিস্সামি, ৱিমতিং ৱিৱেচেস্সামি, তোসযিস্সামি পঞ্হৱেয্যাকৰণেন.

‘‘যো কোচি মং ধম্মপটিসম্ভিদে পঞ্হং পুচ্ছিস্সতি, তস্স ধম্মেন ধম্মং কথযিস্সামি, অমতেন অমতং কথযিস্সামি, অসঙ্খতেন অসঙ্খতং কথযিস্সামি, নিব্বানেন নিব্বানং কথযিস্সামি, সুঞ্ঞতেন সুঞ্ঞতং কথযিস্সামি, অনিমিত্তেন অনিমিত্তং কথযিস্সামি, অপ্পণিহিতেন অপ্পণিহিতং কথযিস্সামি, অনেজেন অনেজং কথযিস্সামি, নিস্সংসযং কৰিস্সামি, ৱিমতিং ৱিৱেচেস্সামি, তোসযিস্সামি পঞ্হাৱেয্যাকৰণেন.

‘‘যো কোচি মং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদে পঞ্হং পুচ্ছিস্সতি, তস্স নিৰুত্তিযা নিৰুত্তিং কথযিস্সামি, পদেন পদং কথযিস্সামি, অনুপদেন অনুপদং কথযিস্সামি, অক্খৰেন অক্খৰং কথযিস্সামি, সন্ধিযা সন্ধিং কথযিস্সামি, ব্যঞ্জনেন ব্যঞ্জনং কথযিস্সামি, অনুব্যঞ্জনেন অনুব্যঞ্জনং কথযিস্সামি, ৱণ্ণেন ৱণ্ণং কথযিস্সামি, সৰেন সৰং কথযিস্সামি, পঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞত্তিং কথযিস্সামি, ৱোহাৰেন ৱোহাৰং কথযিস্সামি, নিস্সংসযং কৰিস্সামি, ৱিমতিং ৱিৱেচেস্সামি, তোসযিস্সামি পঞ্হৱেয্যাকৰণেন.

‘‘যো কোচি মং পটিভানপটিসম্ভিদে পঞ্হং পুচ্ছিস্সতি, তস্স পটিভানেন পটিভানং কথযিস্সামি, ওপম্মেন ওপম্মং কথযিস্সামি, লক্খণেন লক্খণং কথযিস্সামি, ৰসেন ৰসং কথযিস্সামি, নিস্সংসযং কৰিস্সামি, ৱিমতিং ৱিৱেচেস্সামি, তোসযিস্সামি পঞ্হৱেয্যাকৰণেনাতি, ইদং ৱুচ্চতি, মহাৰাজ, ‘ভগৱতো পটিসম্ভিদাৰতন’ন্তি.

‘‘‘পটিসম্ভিদা কিণিত্ৱান, ঞাণেন ফস্সযেয্য যো;

অচ্ছম্ভিতো অনুব্বিগ্গো, অতিৰোচতি সদেৱকে’তি.

‘‘কতমং, মহাৰাজ, ভগৱতো বোজ্ঝঙ্গৰতনং? সত্তিমে, মহাৰাজ, বোজ্ঝঙ্গা, সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গো পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গো সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গো উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো. ইমেহি খো, মহাৰাজ, সত্তহি বোজ্ঝঙ্গৰতনেহি পটিমণ্ডিতো ভিক্খু সব্বং তমং অভিভুয্য সদেৱকং লোকং ওভাসেতি পভাসেতি আলোকং জনেতি. ইদং ৱুচ্চতি, মহাৰাজ, ‘ভগৱতো বোজ্ঝঙ্গৰতন’ন্তি.

‘‘‘বোজ্ঝঙ্গৰতনমালস্স, উট্ঠহন্তি [উপট্ঠহন্তি (ক.), উদিক্খন্তি (স্যা.)] সদেৱকা;

কম্মেন তং কিণিত্ৱান, ৰতনং ৱো পিড়ন্ধথা’’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, কতমং বুদ্ধস্স ভগৱতো সব্বাপণ’’ন্তি? ‘‘সব্বাপণং খো, মহাৰাজ, ভগৱতো নৱঙ্গং বুদ্ধৱচনং সাৰীৰিকানি পাৰিভোগিকানি চেতিযানি সঙ্ঘৰতনঞ্চ. সব্বাপণে, মহাৰাজ, ভগৱতা জাতিসম্পত্তি পসাৰিতা, ভোগসম্পত্তি পসাৰিতা, আযুসম্পত্তি পসাৰিতা, আৰোগ্যসম্পত্তি পসাৰিতা, ৱণ্ণসম্পত্তি পসাৰিতা, পঞ্ঞাসম্পত্তি পসাৰিতা, মানুসিকসম্পত্তি পসাৰিতা, দিব্বসম্পত্তি পসাৰিতা, নিব্বানসম্পত্তি পসাৰিতা. তত্থ যে তং তং সম্পত্তিং ইচ্ছন্তি, তে কম্মমূলং দত্ৱা পত্থিতপত্থিতং সম্পত্তিং কিণন্তি, কেচি সীলসমাদানেন কিণন্তি, কেচি উপোসথকম্মেন কিণন্তি, অপ্পমত্তকেনপি কম্মমূলেন উপাদাযুপাদায সম্পত্তিযো পটিলভন্তি. যথা, মহাৰাজ, আপণিকস্স আপণে তিলমুগ্গমাসে পৰিত্তকেনপি তণ্ডুলমুগ্গমাসেন অপ্পকেনপি মূলেন উপাদাযুপাদায গণ্হন্তি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ভগৱতো সব্বাপণে অপ্পমত্তকেনপি কম্মমূলেন উপাদাযুপাদায সম্পত্তিযো পটিলভন্তি. ইদং ৱুচ্চতি, মহাৰাজ, ‘ভগৱতো সব্বাপণ’ন্তি.

‘‘‘আযু অৰোগতা ৱণ্ণং, সগ্গং উচ্চাকুলীনতা;

অসঙ্খতঞ্চ অমতং, অত্থি সব্বাপণে জিনে.

‘‘‘অপ্পেন বহুকেনাপি, কম্মমূলেন গয্হতি;

কিণিত্ৱা সদ্ধামূলেন, সমিদ্ধা হোথ ভিক্খৱো’তি.

‘‘ভগৱতো খো, মহাৰাজ, ধম্মনগৰে এৱৰূপা জনা পটিৱসন্তি, সুত্তন্তিকা ৱেনযিকা আভিধম্মিকা ধম্মকথিকা জাতকভাণকা দীঘভাণকা মজ্ঝিমভাণকা সংযুত্তভাণকা অঙ্গুত্তৰভাণকা খুদ্দকভাণকা সীলসম্পন্না সমাধিসম্পন্না পঞ্ঞাসম্পন্না বোজ্ঝঙ্গভাৱনাৰতা ৱিপস্সকা সদত্থমনুযুত্তা আৰঞ্ঞিকা ৰুক্খমূলিকা অব্ভোকাসিকা পলালপুঞ্জিকা সোসানিকা নেসজ্জিকা পটিপন্নকা ফলট্ঠা সেক্খা ফলসমঙ্গিনো সোতাপন্না সকদাগামিনো অনাগামিনো অৰহন্তো তেৱিজ্জা ছড়ভিঞ্ঞা ইদ্ধিমন্তো পঞ্ঞায পাৰমিংগতা সতিপট্ঠানসম্মপ্পধানইদ্ধিপাদইন্দ্ৰিযবলবোজ্ঝঙ্গমগ্গৱৰঝানৱিমোক্খৰূ পাৰূপসন্তসুখসমাপত্তিকুসলা, তেহি অৰহন্তেহি আকুলং সমাকুলং আকিণ্ণং সমাকিণ্ণং নড়ৱনসৰৱনমিৱ ধম্মনগৰং অহোসি. ভৱতীহ –

‘‘‘ৱীতৰাগা ৱীতদোসা, ৱীতমোহা অনাসৱা;

ৱীততণ্হা অনাদানা, ধম্মনগৰে ৱসন্তি তে.

‘‘‘আৰঞ্ঞিকা ধুতধৰা, ঝাযিনো লূখচীৱৰা;

ৱিৱেকাভিৰতা ধীৰা, ধম্মনগৰে ৱসন্তি তে.

‘‘‘নেসজ্জিকা সন্থতিকা, অথোপি ঠানচঙ্কমা;

পংসুকূলধৰা সব্বে, ধম্মনগৰে ৱসন্তি তে.

‘‘‘তিচীৱৰধৰা সন্তা, চম্মখণ্ডচতুত্থকা;

ৰতা একাসনে ৱিঞ্ঞূ, ধম্মনগৰে ৱসন্তি তে.

‘‘‘অপ্পিচ্ছা নিপকা ধীৰা, অপ্পাহাৰা অলোলুপা;

লাভালাভেন সন্তুট্ঠা, ধম্মনগৰে ৱসন্তি তে.

‘‘‘ঝাযী ঝানৰতা ধীৰা, সন্তচিত্তা সমাহিতা;

আকিঞ্চঞ্ঞং পত্থযানা, ধম্মনগৰে ৱসন্তি তে.

‘‘‘পটিপন্না ফলট্ঠা চ, সেক্খা ফলসমঙ্গিনো;

আসীসকা [আসিংসকা (সী. পী.)] উত্তমত্থং, ধম্মনগৰে ৱসন্তি তে.

‘‘‘সোতাপন্না চ ৱিমলা, সকদাগামিনো চ যে;

অনাগামী চ অৰহন্তো, ধম্মনগৰে ৱসন্তি তে.

‘‘‘সতিপট্ঠানকুসলা, বোজ্ঝঙ্গভাৱনাৰতা;

ৱিপস্সকা ধম্মধৰা, ধম্মনগৰে ৱসন্তি তে.

‘‘‘ইদ্ধিপাদেসু কুসলা, সমাধিভাৱনাৰতা;

সম্মপ্পধানানুযুত্তা, ধম্মনগৰে ৱসন্তি তে.

‘‘‘অভিঞ্ঞাপাৰমিপ্পত্তা, পেত্তিকে গোচৰে ৰতা;

অন্তলিক্খম্হি চৰণা, ধম্মনগৰে ৱসন্তি তে.

‘‘‘ওক্খিত্তচক্খূ মিতভাণী, গুত্তদ্ৱাৰা সুসংৱুতা;

সুদন্তা উত্তমে দম্মে [ধম্মে (সী. পী.)], ধম্মনগৰে ৱসন্তি তে.

‘‘‘তেৱিজ্জা ছড়ভিঞ্ঞা চ, ইদ্ধিযা পাৰমিং গতা;

পঞ্ঞায পাৰমিপ্পত্তা, ধম্মনগৰে ৱসন্তি তে’তি.

‘‘যে খো তে, মহাৰাজ, ভিক্খূ অপৰিমিতঞাণৱৰধৰা অসঙ্গা অতুলগুণা [অতুলিযগুণা (সী. পী. ক.)] অতুলযসা অতুলবলা অতুলতেজা ধম্মচক্কানুপ্পৱত্তকা পঞ্ঞাপাৰমিং গতা, এৱৰূপা খো, মহাৰাজ, ভিক্খূ ভগৱতো ধম্মনগৰে ‘ধম্মসেনাপতিনো’তি ৱুচ্চন্তি.

‘‘যে পন তে, মহাৰাজ, ভিক্খূ ইদ্ধিমন্তো অধিগতপ্পটিসম্ভিদাপত্তৱেসাৰজ্জা গগনচৰা দুৰাসদা দুপ্পসহা অনালম্বচৰা সসাগৰমহিধৰপথৱিকম্পকো চন্দসূৰিযপৰিমজ্জকা ৱিকুব্বনাধিট্ঠানাভিনীহাৰকুসলা ইদ্ধিযা পাৰমিং গতা, এৱৰূপা খো, মহাৰাজ, ভিক্খূ ভগৱতো ধম্মনগৰে ‘পুৰোহিতা’তি ৱুচ্চন্তি.

‘‘যে পন তে, মহাৰাজ, ভিক্খূ ধুতঙ্গমনুগতা অপ্পিচ্ছা সন্তুট্ঠা ৱিঞ্ঞত্তিমনেসনজিগুচ্ছকা পিণ্ডায সপদানচাৰিনো ভমৰাৱ গন্ধমনুঘাযিত্ৱা পৱিসন্তি ৱিৱিত্তকাননং, কাযে চ জীৱিতে চ নিৰপেক্খা অৰহত্তমনুপ্পত্তা ধুতঙ্গগুণে অগ্গনিক্খিত্তা, এৱৰূপা খো, মহাৰাজ, ভিক্খূ ভগৱতো ধম্মনগৰে ‘অক্খদস্সা’তি ৱুচ্চন্তি.

‘‘যে পন তে, মহাৰাজ, ভিক্খূ পৰিসুদ্ধা ৱিমলা নিক্কিলেসা চুতূপপাতকুসলা দিব্বচক্খুম্হি পাৰমিং গতা, এৱৰূপা খো, মহাৰাজ, ভিক্খূ ভগৱতো ধম্মনগৰে ‘নগৰজোতকা’তি ৱুচ্চন্তি.

‘‘যে পন তে, মহাৰাজ, ভিক্খূ বহুস্সুতা আগতাগমা ধম্মধৰা ৱিনযধৰা মাতিকাধৰা সিথিলধনিতদীঘৰস্সগৰুকলহুকক্খৰপৰিচ্ছেদকুসলা নৱঙ্গসাসনধৰা, এৱৰূপা খো, মহাৰাজ, ভিক্খূ ভগৱতো ধম্মনগৰে ‘ধম্মৰক্খা’তি ৱুচ্চন্তি.

‘‘যে পন তে, মহাৰাজ, ভিক্খূ ৱিনযঞ্ঞূ ৱিনযকোৱিদা ঠানাট্ঠানকুসলা [নিদানপঠনকুসলা (সী. পী.), নিদানৱত্থুকুসলা (স্যা.)] আপত্তানাপত্তিগৰুকলহুকসতেকিচ্ছঅতেকিচ্ছৱুট্ঠানদেসনানিগ্গহ- পটিকম্মওসাৰণনিস্সাৰণপটিসাৰণকুসলা ৱিনযে পাৰমিং গতা, এৱৰূপা খো, মহাৰাজ, ভিক্খূ ভগৱতো ধম্মনগৰে ‘ৰূপৰক্খা’তি [ৰূপদক্খাতি (সী. স্যা. পী.)] ৱুচ্চন্তি.

‘‘যে পন তে, মহাৰাজ, ভিক্খূ ৱিমুত্তিৱৰকুসুমমালবদ্ধা ৱৰপৱৰমহগ্ঘসেট্ঠভাৱমনুপ্পত্তা বহুজনকন্তমভিপত্থিতা, এৱৰূপা খো, মহাৰাজ, ভিক্খূ ভগৱতো ধম্মনগৰে ‘পুপ্ফাপণিকা’তি ৱুচ্চন্তি.

‘‘যে পন তে, মহাৰাজ, ভিক্খূ চতুসচ্চাভিসমযপ্পটিৱিদ্ধা দিট্ঠসচ্চা ৱিঞ্ঞাতসাসনা চতূসু সামঞ্ঞফলেসু তিণ্ণৱিচিকিচ্ছা পটিলদ্ধফলসুখা অঞ্ঞেসম্পি পটিপন্নানং তে ফলে সংৱিভজন্তি, এৱৰূপা খো, মহাৰাজ, ভিক্খূ ভগৱতো ধম্মনগৰে ‘ফলাপণিকা’তি ৱুচ্চন্তি.

‘‘যে পন তে, মহাৰাজ, ভিক্খূ সীলসংৱৰগন্ধমনুলিত্তা [সীলৱৰসুগন্ধমনুলিত্তা (সী. পী.)] অনেকৱিধবহুগুণধৰা কিলেসমলদুগ্গন্ধৱিধমকা, এৱৰূপা খো, মহাৰাজ, ভিক্খূ ভগৱতো ধম্মনগৰে ‘গন্ধাপণিকা’তি ৱুচ্চন্তি.

‘‘যে পন তে, মহাৰাজ, ভিক্খূ ধম্মকামা পিযসমুদাহাৰা অভিধম্মে অভিৱিনযে উড়াৰপামোজ্জা অৰঞ্ঞগতাপি ৰুক্খমূলগতাপি সুঞ্ঞাগাৰগতাপি ধম্মৱৰৰসং পিৱন্তি, কাযেন ৱাচায মনসা ধম্মৱৰৰসমোগাড়্হা অধিমত্তপটিভানা ধম্মেসু ধম্মেসনপ্পটিপন্না ইতো ৱা ততো ৱা যত্থ যত্থ অপ্পিচ্ছকথা সন্তুট্ঠিকথা পৱিৱেককথা অসংসগ্গকথা ৱীৰিযাৰম্ভকথা সীলকথা সমাধিকথা পঞ্ঞাকথা ৱিমুত্তিকথা ৱিমুত্তিঞাণদস্সনকথা, তত্থ তত্থ গন্ত্ৱা তং তং কথাৰসং পিৱন্তি, এৱৰূপা খো, মহাৰাজ, ভিক্খূ ভগৱতো ধম্মনগৰে ‘সোণ্ডা পিপাসা’তি ৱুচ্চন্তি.

‘‘যে পন তে, মহাৰাজ, ভিক্খূ পুব্বৰত্তাপৰৰত্তং জাগৰিযানুযোগমনুযুত্তা নিসজ্জট্ঠানচঙ্কমেহি ৰত্তিন্দিৱং ৱীতিনামেন্তি, ভাৱনানুযোগমনুযুত্তা কিলেসপটিবাহনায সদত্থপ্পসুতা, এৱৰূপা খো, মহাৰাজ, ভিক্খূ ভগৱতো ধম্মনগৰে ‘নগৰগুত্তিকা’তি ৱুচ্চন্তি.

‘‘যে পন তে, মহাৰাজ, ভিক্খূ নৱঙ্গং বুদ্ধৱচনং অত্থতো চ ব্যঞ্জনতো চ নযতো চ কাৰণতো চ হেতুতো চ উদাহৰণতো চ ৱাচেন্তি অনুৱাচেন্তি ভাসন্তি অনুভাসন্তি, এৱৰূপা খো, মহাৰাজ, ভিক্খূ ভগৱতো ধম্মনগৰে ‘ধম্মাপণিকা’তি ৱুচ্চন্তি.

‘‘যে পন তে, মহাৰাজ, ভিক্খূ ধম্মৰতনভোগেন আগমপৰিযত্তিসুতভোগেন ভোগিনো ধনিনো নিদ্দিট্ঠসৰব্যঞ্জনলক্খণপ্পটিৱেধা ৱিঞ্ঞূ ফৰণা, এৱৰূপা খো, মহাৰাজ, ভিক্খূ ভগৱতো ধম্মনগৰে ‘ধম্মসেট্ঠিনো’তি ৱুচ্চন্তি.

‘‘যে পন তে, মহাৰাজ, ভিক্খূ উড়াৰদেসনাপটিৱেধা পৰিচিণ্ণাৰম্মণৱিভত্তিনিদ্দেসা সিক্খাগুণপাৰমিপ্পত্তা, এৱৰূপা খো, মহাৰাজ, ভিক্খূ ভগৱতো ধম্মনগৰে ‘ৱিস্সুতধম্মিকা’তি ৱুচ্চন্তি.

‘‘এৱং সুৱিভত্তং খো, মহাৰাজ, ভগৱতো ধম্মনগৰং এৱং সুমাপিতং এৱং সুৱিহিতং এৱং সুপৰিপূৰিতং এৱং সুৱৱত্থাপিতং এৱং সুৰক্খিতং এৱং সুগোপিতং এৱং দুপ্পসয্হং পচ্চত্থিকেহি পচ্চামিত্তেহি, ইমিনা, মহাৰাজ, কাৰণেন ইমিনা হেতুনা ইমিনা নযেন ইমিনা অনুমানেন ঞাতব্বং অত্থি সো ভগৱাতি.

‘‘‘যথাপি নগৰং দিস্ৱা, সুৱিভত্তং মনোৰমং;

অনুমানেন জানন্তি, ৱড্ঢকিস্স মহত্তনং.

‘‘‘তথেৱ লোকনাথস্স, দিস্ৱা ধম্মপুৰং ৱৰং;

অনুমানেন জানন্তি, অত্থি সো ভগৱা ইতি.

‘‘‘অনুমানেন জানন্তি, ঊমিং দিস্ৱান সাগৰে;

যথাযং দিস্সতে ঊমি, মহন্তো সো ভৱিস্সতি.

‘‘‘তথা বুদ্ধং সোকনুদং, সব্বত্থমপৰাজিতং;

তণ্হক্খযমনুপ্পত্তং, ভৱসংসাৰমোচনং.

‘‘‘অনুমানেন ঞাতব্বং, ঊমিং দিস্ৱা সদেৱকে;

যথা ধম্মূমিৱিপ্ফাৰো, অগ্গো বুদ্ধো ভৱিস্সতি.

‘‘‘অনুমানেন জানন্তি, দিস্ৱা অচ্চুগ্গতং গিৰিং;

যথা অচ্চুগ্গতো এসো, হিমৱা সো ভৱিস্সতি.

‘‘‘তথা দিস্ৱা ধম্মগিৰিং, সীতীভূতং নিৰূপধিং;

অচ্চুগ্গতং ভগৱতো, অচলং সুপ্পতিট্ঠিতং.

‘‘‘অনুমানেন ঞাতব্বং, দিস্ৱান ধম্মপব্বতং;

তথা হি সো মহাৱীৰো, অগ্গো বুদ্ধো ভৱিস্সতি.

‘‘‘যথাপি গজৰাজস্স, পদং দিস্ৱান মানুসা;

অনুমানেন জানন্তি, মহা এসো গজো ইতি.

‘‘‘তথেৱ বুদ্ধনাগস্স, পদং দিস্ৱা ৱিভাৱিনো;

অনুমানেন জানন্তি, উড়াৰো সো ভৱিস্সতি.

‘‘‘অনুমানেন জানন্তি, ভীতে দিস্ৱান কুম্মিগে;

মিগৰাজস্স সদ্দেন, ভীতামে কুম্মিগা ইতি.

‘‘‘তথেৱ তিত্থিযে দিস্ৱা, ৱিত্থতে ভীতমানসে;

অনুমানেন ঞাতব্বং, ধম্মৰাজেন গজ্জিতং.

‘‘‘নিব্বুতং পথৱিং দিস্ৱা, হৰিতপত্তং মহোদিকং;

অনুমানেন জানন্তি, মহামেঘেন নিব্বুতং.

‘‘‘তথেৱিমং জনং দিস্ৱা, আমোদিতপমোদিতং;

অনুমানেন ঞাতব্বং, ধম্মমেঘেন তপ্পিতং.

‘‘‘লগ্গং দিস্ৱা ভুসং পঙ্কং, কললদ্দগতং মহিং;

অনুমানেন জানন্তি, ৱাৰিক্খন্ধো মহা গতো.

‘‘‘তথেৱিমং জনং দিস্ৱা, ৰজপঙ্কসমোহিতং;

ৱহিতং ধম্মনদিযা, ৱিসট্ঠং ধম্মসাগৰে.

‘‘‘ধম্মামতগতং দিস্ৱা, সদেৱকমিমং মহিং;

অনুমানেন ঞাতব্বং, ধম্মক্খন্ধো মহা গতো.

‘‘‘অনুমানেন জানন্তি, ঘাযিত্ৱা গন্ধমুত্তমং;

যথাযং ৱাযতে গন্ধো, হেস্সন্তি পুপ্ফিতা দুমা.

‘‘‘তথেৱাযং সীলগন্ধো, পৱাযতি সদেৱকে;

অনুমানেন ঞাতব্বং, অত্থি বুদ্ধো অনুত্তৰো’তি.

‘‘এৱৰূপেন খো, মহাৰাজ, কাৰণসতেন কাৰণসহস্সেন হেতুসতেন হেতুসহস্সেন নযসতেন নযসহস্সেন ওপম্মসতেন ওপম্মসহস্সেন সক্কা বুদ্ধবলং উপদস্সযিতুং. যথা, মহাৰাজ, দক্খো মালাকাৰো নানাপুপ্ফৰাসিম্হা আচৰিযানুসিট্ঠিযা পচ্চত্তপুৰিসকাৰেন ৱিচিত্তং মালাগুণৰাসিং কৰেয্য, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সো ভগৱা ৱিচিত্তপুপ্ফৰাসি ৱিয অনন্তগুণো অপ্পমেয্যগুণো, অহমেতৰহি জিনসাসনে মালাকাৰো ৱিয পুপ্ফগন্থকো পুব্বকানং আচৰিযানং মগ্গেনপি ময্হং বুদ্ধিবলেনপি অসঙ্খ্যেয্যেনপি কাৰণেন অনুমানেন বুদ্ধবলং দীপযিস্সামি, ত্ৱং পনেত্থ ছন্দং জনেহি সৱনাযা’’তি.

‘‘দুক্কৰং, ভন্তে নাগসেন, অঞ্ঞেসং এৱৰূপেন কাৰণেন অনুমানেন বুদ্ধবলং উপদস্সযিতুং, নিব্বুতোস্মি, ভন্তে নাগসেন, তুম্হাকং পৰমৱিচিত্তেন পঞ্হৱেয্যাকৰণেনা’’তি.

অনুমানপঞ্হো পঠমো.

২. ধুতঙ্গপঞ্হো

‘‘পস্সতাৰঞ্ঞকে ভিক্খূ, অজ্ঝোগাড়্হে ধুতে গুণে;

পুন পস্সতি গিহী ৰাজা, অনাগামিফলে ঠিতে.