৫. সুপিনপঞ্হো

৫. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ইমস্মিং লোকে নৰনাৰিযো সুপিনং পস্সন্তি কল্যাণম্পি পাপকম্পি, দিট্ঠপুব্বম্পি অদিট্ঠপুব্বম্পি, কতপুব্বম্পি অকতপুব্বম্পি, খেমম্পি সভযম্পি, দূৰেপি সন্তিকেপি, বহুৱিধানিপি অনেকৱণ্ণসহস্সানি দিস্সন্তি, কিঞ্চেতং সুপিনং নাম, কো চেতং পস্সতী’’তি? ‘‘নিমিত্তমেতং, মহাৰাজ, সুপিনং নাম, যং চিত্তস্স আপাত [আপাথ (সী. পী.)] মুপগচ্ছতি. ছযিমে, মহাৰাজ, সুপিনং পস্সন্তি, ৱাতিকো সুপিনং পস্সতি, পিত্তিকো সুপিনং পস্সতি, সেম্হিকো সুপিনং পস্সতি, দেৱতূপসংহাৰতো সুপিনং পস্সতি, সমুদাচিণ্ণতো সুপিনং পস্সতি, পুব্বনিমিত্ততো সুপিনং পস্সতি, তত্ৰ, মহাৰাজ, যং পুব্বনিমিত্ততো সুপিনং পস্সতি, তং যেৱ সচ্চং, অৱসেসং মিচ্ছা’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, যো পুব্বনিমিত্ততো সুপিনং পস্সতি, কিং তস্স চিত্তং সযং গন্ত্ৱা তং নিমিত্তং ৱিচিনাতি, তং ৱা নিমিত্তং চিত্তস্স আপাতমুপগচ্ছতি, অঞ্ঞো ৱা আগন্ত্ৱা তস্স আৰোচেতী’’তি? ‘‘ন, মহাৰাজ, তস্স চিত্তং সযং গন্ত্ৱা তং নিমিত্তং ৱিচিনাতি, নাপি অঞ্ঞো কোচি আগন্ত্ৱা তস্স আৰোচেতি, অথ খো তং যেৱ নিমিত্তং চিত্তস্স আপাতমুপগচ্ছতি. যথা, মহাৰাজ, আদাসো ন সযং কুহিঞ্চি গন্ত্ৱা ছাযং ৱিচিনাতি, নাপি অঞ্ঞো কোচি ছাযং আনেত্ৱা আদাসং আৰোপেতি [আৰোচেতি (ক.)], অথ খো যতো কুতোচি ছাযা আগন্ত্ৱা আদাসস্স আপাতমুপগচ্ছতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ন তস্স চিত্তং সযং গন্ত্ৱা তং নিমিত্তং ৱিচিনাতি, নাপি অঞ্ঞো কোচি আগন্ত্ৱা আৰোচেতি, অথ খো যতো কুতোচি নিমিত্তং আগন্ত্ৱা চিত্তস্স আপাতমুপগচ্ছতী’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, যং তং চিত্তং সুপিনং পস্সতি, অপি নু তং চিত্তং জানাতি ‘এৱং নাম ৱিপাকো ভৱিস্সতি খেমং ৱা ভযং ৱা’তি? ‘‘ন হি, মহাৰাজ, তং চিত্তং জানাতি ‘এৱংৱিপাকো ভৱিস্সতি খেমং ৱা ভযং ৱা’তি, নিমিত্তে পন উপ্পন্নে অঞ্ঞেসং কথেতি, ততো তে অত্থং কথেন্তী’’তি.

‘‘ইঙ্ঘ, ভন্তে নাগসেন, কাৰণং মে দস্সেহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, সৰীৰে তিলকা পীড়কা দদ্দূনি উট্ঠহন্তি লাভায ৱা অলাভায ৱা, যসায ৱা অযসায ৱা, নিন্দায ৱা পসংসায ৱা, সুখায ৱা দুক্খায ৱা, অপি নু তা, মহাৰাজ, পীড়কা জানিত্ৱা উপ্পজ্জন্তি ‘ইমং নাম মযং অত্থং নিপ্ফাদেস্সামা’’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, যাদিসে তা ওকাসে পীড়কা সম্ভৱন্তি, তত্থ তা পীড়কা দিস্ৱা নেমিত্তকা ব্যাকৰোন্তি ‘এৱং নাম ৱিপাকো ভৱিস্সতী’’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যং তং চিত্তং সুপিনং পস্সতি, ন তং চিত্তং জানাতি ‘এৱং নাম ৱিপাকো ভৱিস্সতি খেমং ৱা ভযং ৱা’তি, নিমিত্তে পন উপ্পন্নে অঞ্ঞেসং কথেতি, ততো তে অত্থং কথেন্তী’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, যো সুপিনং পস্সতি, সো নিদ্দাযন্তো, উদাহু জাগৰন্তো [জগ্গন্তো (সী. পী.)] পস্সতী’’তি? ‘‘যো সো, মহাৰাজ, সুপিনং পস্সতি, ন সো নিদ্দাযন্তো পস্সতি, নাপি জাগৰন্তো পস্সতি. অপি চ ওক্কন্তে মিদ্ধে অসম্পত্তে ভৱঙ্গে এত্থন্তৰে সুপিনং পস্সতি. মিদ্ধসমাৰূড়্হস্স, মহাৰাজ, চিত্তং ভৱঙ্গগতং হোতি, ভৱঙ্গগতং চিত্তং নপ্পৱত্ততি, অপ্পৱত্তং চিত্তং সুখদুক্খং নপ্পজানাতি, অপ্পটিৱিজানন্তস্স সুপিনো ন হোতি, পৱত্তমানে চিত্তে সুপিনং পস্সতি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, তিমিৰে অন্ধকাৰে অপ্পভাসে সুপৰিসুদ্ধেপি আদাসে ছাযা ন দিস্সতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, মিদ্ধসমাৰূড়্হে চিত্তে ভৱঙ্গগতে তিট্ঠমানেপি সৰীৰে চিত্তং অপ্পৱত্তং হোতি, অপ্পৱত্তে চিত্তে সুপিনং ন পস্সতি. যথা, মহাৰাজ, আদাসো, এৱং সৰীৰং দট্ঠব্বং; যথা অন্ধকাৰো, এৱং মিদ্ধং দট্ঠব্বং; যথা আলোকো, এৱং চিত্তং দট্ঠব্বং.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, মহিকোত্থটস্স সূৰিযস্স পভা ন দিস্সতি সন্তা যেৱ সূৰিযৰস্মি অপ্পৱত্তা হোতি, অপ্পৱত্তায সূৰিযৰস্মিযা আলোকো ন হোতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, মিদ্ধসমাৰূড়্হস্স চিত্তং ভৱঙ্গগতং হোতি, ভৱঙ্গগতং চিত্তং নপ্পৱত্ততি, অপ্পৱত্তে চিত্তে সুপিনং ন পস্সতি. যথা, মহাৰাজ, সূৰিযো, এৱং সৰীৰং দট্ঠব্বং; যথা মহিকোত্থৰণং, এৱং মিদ্ধং দট্ঠব্বং; যথা সূৰিযৰস্মি, এৱং চিত্তং দট্ঠব্বং.

‘‘দ্ৱিন্নং, মহাৰাজ, সন্তেপি সৰীৰে চিত্তং অপ্পৱত্তং হোতি, মিদ্ধসমাৰূড়্হস্স ভৱঙ্গগতস্স সন্তেপি সৰীৰে চিত্তং অপ্পৱত্তং হোতি, নিৰোধসমাপন্নস্স সন্তেপি সৰীৰে চিত্তং অপ্পৱত্তং হোতি, জাগৰন্তস্স, মহাৰাজ, চিত্তং লোলং হোতি ৱিৱটং পাকটং অনিবদ্ধং, এৱৰূপস্স চিত্তে নিমিত্তং আপাতং ন উপেতি. যথা, মহাৰাজ, পুৰিসং ৱিৱটং পাকটং অকিৰিযং অৰহস্সং ৰহস্সকামা পৰিৱজ্জেন্তি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, জাগৰন্তস্স দিব্বো অত্থো আপাতং ন উপেতি, তস্মা জাগৰন্তো সুপিনং ন পস্সতি. যথা ৱা পন, মহাৰাজ, ভিক্খুং ভিন্নাজীৱং অনাচাৰং পাপমিত্তং দুস্সীলং কুসীতং হীনৱীৰিযং কুসলা বোধিপক্খিযা ধম্মা আপাতং ন উপেন্তি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, জাগৰন্তস্স দিব্বো অত্থো আপাতং ন উপেতি, তস্মা জাগৰন্তো সুপিনং ন পস্সতী’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, অত্থি মিদ্ধস্স আদিমজ্ঝপৰিযোসান’’ন্তি? ‘‘আম, মহাৰাজ, অত্থি মিদ্ধস্স আদিমজ্ঝপৰিযোসান’’ন্তি. ‘‘কতমং আদি, কতমং মজ্ঝং, কতমং পৰিযোসান’’ন্তি? ‘‘যো, মহাৰাজ, কাযস্স ওনাহো পৰিযোনাহো দুব্বল্যং মন্দতা অকম্মঞ্ঞতা কাযস্স, অযং মিদ্ধস্স আদি; যো, মহাৰাজ, কপিনিদ্দাপৰেতো ৱোকিণ্ণকং জগ্গতি [ৱোকিণ্ণতং গচ্ছতি (নিস্য)], ইদং মিদ্ধস্স মজ্ঝং; ভৱঙ্গগতি পৰিযোসনং. মজ্ঝূপগতো, মহাৰাজ, কপিনিদ্দাপৰেতো সুপিনং পস্সতি. যথা, মহাৰাজ, কোচি যতচাৰী সমাহিতচিত্তো ঠিতধম্মো অচলবুদ্ধি পহীনকোতূহলসদ্দং ৱনমজ্ঝোগাহিত্ৱা সুখুমং অত্থং চিন্তযতি, ন চ সো তত্থ মিদ্ধং ওক্কমতি, সো তত্থ সমাহিতো একগ্গচিত্তো সুখুমং অত্থং পটিৱিজ্ঝতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, জাগৰো ন মিদ্ধসমাপন্নো, মজ্ঝূপগতো কপিনিদ্দাপৰেতো সুপিনং পস্সতি. যথা, মহাৰাজ, কোতূহলসদ্দো, এৱং জাগৰং দট্ঠব্বং; যথা ৱিৱিত্তং ৱনং, এৱং কপিনিদ্দাপৰেতো দট্ঠব্বো; যথা সো কোতূহলসদ্দং ওহায মিদ্ধং ৱিৱজ্জেত্ৱা মজ্ঝত্তভূতো সুখুমং অত্থং পটিৱিজ্ঝতি, এৱং জাগৰো ন মিদ্ধসমাপন্নো কপিনিদ্দাপৰেতো সুপিনং পস্সতী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

সুপিনপঞ্হো পঞ্চমো.