৩. ৱেস্সন্তৰৱগ্গো

১. ৱেস্সন্তৰপঞ্হো

১. ‘‘ভন্তে নাগসেন, সব্বেৱ বোধিসত্তা পুত্তদাৰং দেন্তি, উদাহু ৱেস্সন্তৰেনেৱ ৰঞ্ঞা পুত্তদাৰং দিন্ন’’ন্তি? ‘‘সব্বেপি, মহাৰাজ, বোধিসত্তা পুত্তদাৰং দেন্তি, ন ৱেস্সন্তৰেনেৱ ৰঞ্ঞা পুত্তদাৰং দিন্ন’’ন্তি. ‘‘অপি চ খো, ভন্তে নাগসেন, তেসং অনুমতেন দেন্তী’’তি. ‘‘ভৰিযা, মহাৰাজ, অনুমতা, দাৰকা পন বালতায ৱিলপিংসু [লালপিংসু (সী. পী.)], যদি তে অত্থতো জানেয্যুং, তেপি অনুমোদেয্যুং, ন তে ৱিলপেয্যু’’ন্তি.

‘‘দুক্কৰং, ভন্তে নাগসেন, বোধিসত্তেন কতং, যং সো অত্তনো ওৰসে পিযে পুত্তে ব্ৰাহ্মণস্স দাসত্থায অদাসি.

‘‘ইদম্পি দুতিযং দুক্কৰতো দুক্কৰতৰং, যং সো অত্তনো ওৰসে পিযে পুত্তে বালকে তৰুণকে লতায বন্ধিত্ৱা তেন ব্ৰাহ্মণেন লতায অনুমজ্জীযন্তে দিস্ৱা অজ্ঝুপেক্খি.

‘‘ইদম্পি ততিযং দুক্কৰতো দুক্কৰতৰং, যং সো সকেন বলেন বন্ধনা মুচ্চিত্ৱা আগতে দাৰকে সাৰজ্জমুপগতে পুনদেৱ লতায বন্ধিত্ৱা অদাসি.

‘‘ইদম্পি চতুত্থং দুক্কৰতো দুক্কৰতৰং, যং সো দাৰকে ‘অযং খো, তাত, যক্খো খাদিতুং নেতি অম্হে’তি ৱিলপন্তে ‘মা ভাযিত্থা’তি ন অস্সাসেসি.

‘‘ইদম্পি পঞ্চমং দুক্কৰতো দুক্কৰতৰং, যং সো জালিস্স কুমাৰস্স ৰুদমানস্স পাদেসু নিপতিত্ৱা ‘অলং, তাত, কণ্হাজিনং নিৱত্তেহি, অহমেৱ গচ্ছামি যক্খেন সহ, খাদতু মং যক্খো’তি যাচমানস্স এৱং ন সম্পটিচ্ছি.

‘‘ইদম্পি ছট্ঠং দুক্কৰতো দুক্কৰতৰং, যং সো জালিস্স কুমাৰস্স ‘পাসাণসমং নূন তে, তাত, হদযং, যং ত্ৱং অম্হাকং দুক্খিতানং পেক্খমানো নিম্মনুস্সকে ব্ৰহাৰঞ্ঞে যক্খেন নীযমানে ন নিৱাৰেসী’তি ৱিলপমানস্স কাৰুঞ্ঞং নাকাসি.

‘‘ইদম্পি সত্তমং দুক্কৰতো দুক্কৰতৰং, যং তস্স ৰুড়ৰুড়স্স ভীমভীমস্স নীতে দাৰকে অদস্সনং গমিতে ন ফলি হদযং সতধা ৱা সহস্সধা ৱা, পুঞ্ঞকামেন মনুজেন কিং পৰদুক্খাপনেন, ননু নাম সকদানং দাতব্বং হোতী’’তি?

‘‘দুক্কৰস্স, মহাৰাজ, কতত্তা বোধিসত্তস্স কিত্তিসদ্দো দসসহস্সিযা লোকধাতুযা সদেৱমনুস্সেসু অব্ভুগ্গতো, দেৱা দেৱভৱনে পকিত্তেন্তি, অসুৰা অসুৰভৱনে পকিত্তেন্তি, গৰুড়া গৰুড়ভৱনে পকিত্তেন্তি, নাগা নাগভৱনে পকিত্তেন্তি, যক্খা যক্খভৱনে পকিত্তেন্তি, অনুপুব্বেন তস্স কিত্তিসদ্দো পৰম্পৰায অজ্জেতৰহি ইধ অম্হাকং সমযং অনুপ্পত্তো, তং মযং দানং পকিত্তেন্তা ৱিকোপেন্তা নিসিন্না সুদিন্নং, উদাহু দুদ্দিন্নন্তি. সো খো পনাযং, মহাৰাজ, কিত্তিসদ্দো নিপুণানং ৱিঞ্ঞূনং ৱিদূনং ৱিভাৱীনং বোধিসত্তানং দস গুণে অনুদস্সতি. কতমে দস? অগেধতা নিৰালযতা চাগো পহানং অপুনৰাৱত্তিতা সুখুমতা মহন্ততা দুৰনুবোধতা দুল্লভতা অসদিসতা বুদ্ধধম্মস্স, সো খো পনাযং, মহাৰাজ, কিত্তিসদ্দো নিপুণানং ৱিঞ্ঞূনং ৱিদূনং ৱিভাৱীনং বোধিসত্তানং ইমে দস গুণে অনুদস্সতী’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, যো পৰং দুক্খাপেত্ৱা দানং দেতি, অপি নু তং দানং সুখৱিপাকং হোতি সগ্গসংৱত্তনিক’’ন্তি? ‘‘আম, মহাৰাজ, কিং ৱত্তব্ব’’ন্তি. ‘‘ইঙ্ঘ, ভন্তে নাগসেন, কাৰণং উপদস্সেহী’’তি. ‘‘ইধ, মহাৰাজ, কোচি সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা সীলৱা হোতি কল্যাণধম্মো, সো ভৱেয্য পক্খহতো ৱা পীঠসপ্পী ৱা অঞ্ঞতৰং ৱা ব্যাধিং আপন্নো, তমেনং যো কোচি পুঞ্ঞকামো যানং আৰোপেত্ৱা পত্থিতং দেসমনুপাপেয্য, অপি নু খো, মহাৰাজ, তস্স পুৰিসস্স ততোনিদানং কিঞ্চি সুখং নিব্বত্তেয্য সগ্গসংৱত্তনিকং তং কম্ম’’ন্তি? ‘‘আম, ভন্তে, কিং ৱত্তব্বং? হত্থিযানং ৱা সো, ভন্তে, পুৰিসো লভেয্য অস্সযানং ৱা ৰথযানং ৱা, থলে থলযানং জলে জলযানং দেৱেসু দেৱযানং মনুস্সেসু মনুস্সযানং, তদনুচ্ছৱিকং তদনুলোমিকং ভৱে ভৱে নিব্বত্তেয্য, তদনুচ্ছৱিকানি তদনুলোমিকানি চস্স সুখানি নিব্বত্তেয্যুং, সুগতিতো সুগতিং গচ্ছেয্য, তেনেৱ কম্মাভিসন্দেন ইদ্ধিযানং অভিৰুয্হ পত্থিতং নিব্বাননগৰং পাপুণেয্যা’’তি. ‘‘তেন হি, মহাৰাজ, পৰদুক্খাপনেন দিন্নদানং সুখৱিপাকং হোতি সগ্গসংৱত্তনিকং, যং সো পুৰিসো বলীবদ্দে দুক্খাপেত্ৱা এৱৰূপং সুখং অনুভৱতি.

‘‘অপৰম্পি, মহাৰাজ, উত্তৰিং কাৰণং সুণোহি, যথা পৰদুক্খাপনেন দিন্নদানং সুখৱিপাকং হোতি সগ্গসংৱত্তনিকং. ইধ, মহাৰাজ, যো কোচি ৰাজা জনপদতো ধম্মিকং বলিং উদ্ধৰাপেত্ৱা আণাপৱত্তনেন দানং দদেয্য, অপি নু খো সো, মহাৰাজ, ৰাজা ততোনিদানং কিঞ্চি সুখং অনুভৱেয্য সগ্গসংৱত্তনিকং তং দান’’ন্তি? ‘‘আম, ভন্তে, কিং ৱত্তব্বং, ততোনিদানং সো, ভন্তে, ৰাজা উত্তৰিং অনেকসতসহস্সগুণং লভেয্য. ৰাজূনং অতিৰাজা ভৱেয্য, দেৱানং অতিদেৱো ভৱেয্য, ব্ৰহ্মানং অতিব্ৰহ্মা ভৱেয্য, সমণানং অতিসমণো ভৱেয্য, ব্ৰাহ্মণানং অতিব্ৰাহ্মণো ভৱেয্য, অৰহন্তানং অতিঅৰহা [অতিঅৰহন্তো (স্যা. ক.)] ভৱেয্যা’’তি. ‘‘তেন হি, মহাৰাজ, পৰদুক্খাপনেন দিন্নদানং সুখৱিপাকং হোতি সগ্গসংৱত্তনিকং, যং সো ৰাজা বলিনা জনং পীড়েত্ৱা দিন্নদানেন এৱৰূপং উত্তৰিং যসসুখং অনুভৱতী’’তি.

‘‘অতিদানং, ভন্তে নাগসেন, ৱেস্সন্তৰেন ৰঞ্ঞা দিন্নং, যং সো সকং ভৰিযং পৰস্স ভৰিযত্থায অদাসি, সকে ওৰসে পুত্তে ব্ৰাহ্মণস্স দাসত্থায অদাসি, অতিদানং নাম, ভন্তে নাগসেন, লোকে ৱিদূহি নিন্দিতং গৰহিতং, যথা নাম, ভন্তে নাগসেন, অতিভাৰেন সকটস্স অক্খো ভিজ্জতি, অতিভাৰেন নাৱা ওসীদতি, অতিভুত্তেন ভোজনং ৱিসমং পৰিণমতি, অতিৱস্সেন ধঞ্ঞং ৱিনস্সতি, অতিদানেন ভোগক্খযং উপেতি, অতিতাপেন পথৱী উপডয্হতি, অতিৰাগেন উম্মত্তকো হোতি, অতিদোসেন ৱজ্ঝো হোতি, অতিমোহেন অনযং আপজ্জতি, অতিলোভেন চোৰগ্গহণমুপগচ্ছতি, অতিভযেন নিৰুজ্ঝতি, অতিপূৰেন নদী উত্তৰতি, অতিৱাতেন অসনি পততি, অতিঅগ্গিনা ওদনং উত্তৰতি, অতিসঞ্চৰণেন ন চিৰং জীৱতি. এৱমেৱ খো, ভন্তে নাগসেন, অতিদানং নাম লোকে ৱিদূহি নিন্দিতং গৰহিতং, অতিদানং, ভন্তে নাগসেন, ৱেস্সন্তৰেন ৰঞ্ঞা দিন্নং, ন তত্থ কিঞ্চি ফলং ইচ্ছিতব্ব’’ন্তি.

‘‘অতিদানং, মহাৰাজ, লোকে ৱিদূহি ৱণ্ণিতং থুতং পসত্থং, যে কেচি যাদিসং কীদিসং দানং দেন্তি [কেচি যাদিসং তাদিসং দানং দেন্তি (স্যা.)], অতিদানদাযী লোকে কিত্তিং পাপুণাতি. যথা, মহাৰাজ, অতিপৱৰতায দিব্বং ৱনমূলং গহিতম্পি হত্থপাসে ঠিতানং পৰজনানং ন দস্সযতি, অগদো অতিজচ্চতায [অতিউসভতায (ক.)] পীড়ায সমুগ্ঘাতকো ৰোগানং অন্তকৰো, অগ্গি অতিজোতিতায ডহতি, উদকং অতিসীততায নিব্বাপেতি, পদুমং পৰিসুদ্ধতায ন উপলিম্পতি ৱাৰিকদ্দমেন, মণি অতিগুণতায কামদদো, ৱজিৰং অতিতিখিণতায ৱিজ্ঝতি মণিমুত্তাফলিকং, পথৱী অতিমহন্ততায নৰোৰগমিগপক্খিজলসেলপব্বতদুমে ধাৰেতি, সমুদ্দো অতিমহন্ততায অপৰিপূৰণো, সিনেৰু অতিভাৰতায অচলো, আকাসো অতিৱিত্থাৰতায অনন্তো, সূৰিযো অতিপ্পভতায তিমিৰং ঘাতেতি, সীহো অতিজাতিতায ৱিগতভযো, মল্লো অতিবলৱতায পটিমল্লং খিপ্পং উক্খিপতি, ৰাজা অতিপুঞ্ঞতায অধিপতি, ভিক্খু অতিসীলৱন্ততায নাগযক্খনৰমৰূহি নমস্সনীযো, বুদ্ধো অতিঅগ্গতায [অতিৱিসিট্ঠতায (স্যা.)] অনুপমো. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অতিদানং নাম লোকে ৱিদূহি ৱণ্ণিতং থুতং পসত্থং, যে কেচি যাদিসং কীদিসং দানং দেন্তি, অতিদানদাযী লোকে কিত্তিং পাপুণাতি, অতিদানেন ৱেস্সন্তৰো ৰাজা দসসহস্সিযা লোকধাতুযা ৱণ্ণিতো থুতো পসত্থো মহিতো কিত্তিতো, তেনেৱ অতিদানেন ৱেস্সন্তৰো ৰাজা অজ্জেতৰহি বুদ্ধো জাতো অগ্গো সদেৱকে লোকে.

‘‘অত্থি পন, মহাৰাজ, লোকে ঠপনীযং দানং, যং দক্খিণেয্যে অনুপ্পত্তে ন দাতব্ব’’ন্তি? ‘‘দস খো পনিমানি, ভন্তে নাগসেন, দানানি, যানি লোকে অদানসম্মতানি, যো তানি দানানি দেতি, সো অপাযগামী হোতি. কতমানি দস? মজ্জদানং, ভন্তে নাগসেন, লোকে অদানসম্মতং, যো তং দানং দেতি, সো অপাযগামী হোতি. সমজ্জদানং…পে… ইত্থিদানং…পে… উসভদানং…পে… চিত্তকম্মদানং…পে… সত্থদানং …পে… ৱিসদানং…পে… সঙ্খলিকদানং…পে… কুক্কুটসূকৰদানং…পে… তুলাকূটমানকূটদানং, ভন্তে নাগসেন, লোকে অদানসম্মতং হোতি, যো তং দানং দেতি, সো অপাযগামী হোতি. ইমানি খো, ভন্তে নাগসেন, দস দানানি লোকে অদানসম্মতানি, যো তানি দানানি দেতি, সো অপাযগামী হোতী’’তি.

‘‘নাহং তং, মহাৰাজ, অদানসম্মতং পুচ্ছামি, ইমং খ্ৱাহং, মহাৰাজ, তং পুচ্ছামি ‘অত্থি পন, মহাৰাজ, লোকে ঠপনীযং দানং, যং দক্খিণেয্যে অনুপ্পত্তে ন দাতব্ব’ন্তি. ‘‘নত্থি, ভন্তে নাগসেন, লোকে ঠপনীযং দানং. যং দক্খিণেয্যে অনুপ্পত্তে ন দাতব্বং, চিত্তপ্পসাদে উপ্পন্নে কেচি দক্খিণেয্যানং ভোজনং দেন্তি, কেচি অচ্ছাদনং, কেচি সযনং, কেচি আৱসথং, কেচি অত্থৰণপাৱুৰণং, কেচি দাসিদাসং, কেচি খেত্তৱত্থুং, কেচি দ্ৱিপদচতুপ্পদং, কেচি সতং সহস্সং সতসহস্সং, কেচি মহাৰজ্জং, কেচি জীৱিতম্পি দেন্তী’’তি. ‘‘যদি পন, মহাৰাজ, কেচি জীৱিতম্পি দেন্তি, কিং কাৰণা ৱেস্সন্তৰং দানপতিং অতিবাড়্হং পৰিপাতেসি সুদিন্নে পুত্তে চ দাৰে চ?

‘‘অপি নু খো, মহাৰাজ, অত্থি লোকপকতি লোকাচিণ্ণং, লভতি পিতা পুত্তং ইণট্টো ৱা আজীৱিকপকতো ৱা আৱপিতুং ৱা [আধাপেতুং ৱা (স্যা.), আধপিতুং ৱা (ক.)] ৱিক্কিণিতুং ৱা’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, লভতি পিতা পুত্তং ইণট্টো ৱা আজীৱিকপকতো ৱা আৱপিতুং ৱা ৱিক্কিণিতুং ৱা’’তি. ‘‘যদি, মহাৰাজ, লভতি পিতা পুত্তং ইণট্টো ৱা আজীৱিকপকতো ৱা আৱপিতুং ৱা ৱিক্কিণিতুং ৱা, ৱেস্সন্তৰোপি, মহাৰাজ, ৰাজা অলভমানো সব্বঞ্ঞুতঞাণং উপদ্দুতো দুক্খিতো তস্স ধম্মধনস্স পটিলাভায পুত্তদাৰং আৱপেসি চ ৱিক্কিণি চ. ইতি, মহাৰাজ, ৱেস্সন্তৰেন ৰঞ্ঞা অঞ্ঞেসং দিন্নং যেৱ দিন্নং, কতং যেৱ কতং. কিস্স পন ত্ৱং, মহাৰাজ, তেন দানেন ৱেস্সন্তৰং দানপতিং অতিবাড়্হং অপসাদেসী’’তি?

‘‘নাহং, ভন্তে নাগসেন, ৱেস্সন্তৰস্স দানপতিনো দানং গৰহামি, অপি চ পুত্তদাৰং যাচন্তে নিমিনিত্ৱা অত্তানং দাতব্ব’’ন্তি. ‘‘এতং খো, মহাৰাজ, অসব্ভিকাৰণং, যং পুত্তদাৰং যাচন্তে অত্তানং দদেয্য, যং যং হি যাচন্তে তং তদেৱ দাতব্বং, এতং সপ্পুৰিসানং কম্মং. যথা, মহাৰাজ, কোচি পুৰিসো পানীযং আহৰাপেয্য, তস্স যো ভোজনং দদেয্য, অপি নু সো, মহাৰাজ, পুৰিসো তস্স কিচ্চকাৰী অস্সা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, যং সো আহৰাপেতি, তমেৱ তস্স দেন্তো কিচ্চকাৰী অস্সা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ৱেস্সন্তৰো ৰাজা ব্ৰাহ্মণে পুত্তদাৰং যাচন্তে পুত্তদাৰং যেৱ অদাসি. সচে, মহাৰাজ, ব্ৰাহ্মণো ৱেস্সন্তৰস্স সৰীৰং যাচেয্য, ন সো, মহাৰাজ, অত্তানং ৰক্খেয্য ন কম্পেয্য ন ৰজ্জেয্য, তস্স দিন্নং পৰিচ্চত্তং যেৱ সৰীৰং ভৱেয্য. সচে, মহাৰাজ, কোচি ৱেস্সন্তৰং দানপতিং উপগন্ত্ৱা যাচেয্য ‘দাসত্তং মে উপেহী’তি, দিন্নং পৰিচ্চত্তং যেৱস্স সৰীৰং ভৱেয্য, ন সো দত্ৱা তপেয্য [ঠপেয্য (সী.)], ৰঞ্ঞো, মহাৰাজ, ৱেস্সন্তৰস্স কাযো বহুসাধাৰণো.

‘‘যথা, মহাৰাজ, পক্কা মংসপেসি বহুসাধাৰণা, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ৰঞ্ঞো ৱেস্সন্তৰস্স কাযো বহুসাধাৰণো. যথা ৱা পন, মহাৰাজ, ফলিতো [ফলিনো (?)] ৰুক্খো নানাদিজগণসাধাৰণো, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ৰঞ্ঞো ৱেস্সন্তৰস্স কাযো বহুসাধাৰণো. কিং কাৰণা? ‘এৱাহং পটিপজ্জন্তো সম্মাসম্বোধিং পাপুণিস্সামী’তি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, পুৰিসো অধনো ধনত্থিকো ধনপৰিযেসনং চৰমানো অজপথং সঙ্কুপথং ৱেত্তপথং গচ্ছতি, জলথলৱাণিজ্জং কৰোতি, কাযেন ৱাচায মনসা ধনং আৰাধেতি, ধনপ্পটিলাভায ৱাযমতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ৱেস্সন্তৰো দানপতি অধনো বুদ্ধধনেন সব্বঞ্ঞুতঞাণৰতনপ্পটিলাভায যাচকানং ধনধঞ্ঞং দাসিদাসং যানৱাহনং সকলসাপতেয্যং সকং পুত্তদাৰং অত্তানঞ্চ চজিত্ৱা সম্মাসম্বোধিং যেৱ পৰিযেসতি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, অমচ্চো মুদ্দকামো মুদ্দাধিকৰণং যং কিঞ্চি গেহে ধনধঞ্ঞং হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণং, তং সব্বং দত্ৱাপি মুদ্দপ্পটিলাভায ৱাযমতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ৱেস্সন্তৰো দানপতি সব্বং তং বাহিৰব্ভন্তৰধনং দত্ৱা জীৱিতম্পি পৰেসং দত্ৱা সম্মাসম্বোধিং যেৱ পৰিযেসতি.

‘‘অপি চ, মহাৰাজ, ৱেস্সন্তৰস্স দানপতিনো এৱং অহোসি ‘যং সো ব্ৰাহ্মণো যাচতি, তমেৱাহং তস্স দেন্তো কিচ্চকাৰী নাম হোমী’তি, এৱং সো তস্স পুত্তদাৰমদাসি. ন খো, মহাৰাজ, ৱেস্সন্তৰো দানপতি দেস্সতায ব্ৰাহ্মণস্স পুত্তদাৰমদাসি, ন অদস্সনকামতায পুত্তদাৰমদাসি, ন অতিবহুকা মে পুত্তদাৰা, ‘ন সক্কোমি তে পোসেতু’ন্তি পুত্তদাৰমদাসি, ন উক্কণ্ঠিতো ‘অপ্পিযা মে’তি নীহৰিতুকামতায পুত্তদাৰমদাসি. অথ খো সব্বঞ্ঞুতঞাণৰতনস্সেৱ পিযত্তা সব্বঞ্ঞুতঞাণস্স কাৰণা ৱেস্সন্তৰো ৰাজা এৱৰূপং অতুলং ৱিপুলমনুত্তৰং পিযং মনাপং দযিতং পাণসমং পুত্তদাৰদানৱৰং ব্ৰাহ্মণস্স অদাসি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন চৰিযাপিটকে –

‘‘‘ন মে দেস্সা উভো পুত্তা, মদ্দী দেৱী ন দেস্সিযা;

সব্বঞ্ঞুতং পিযং ময্হং, তস্মা পিযে অদাসহ’ন্তি.

‘‘তস্মা, মহাৰাজ, ৱেস্সতৰো ৰাজা পুত্তদানং [পুত্তদাৰং (ক.)] দত্ৱা পণ্ণসালং পৱিসিত্ৱা নিপজ্জি. তস্স অতিপেমেন দুক্খিতস্স বলৱসোকো উপ্পজ্জি, হদযৱত্থু উণ্হমহোসি. নাসিকায অপ্পহোন্তিযা মুখেন উণ্হে অস্সাসপস্সাসে ৱিস্সজ্জেসি, অস্সূনি পৰিৱত্তিত্ৱা লোহিতবিন্দূনি হুত্ৱা নেত্তেহি নিক্খমিংসু. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, দুক্খেন ৱেস্সন্তৰো ৰাজা ব্ৰাহ্মণস্স পুত্তদাৰমদাসি ‘মা মে দানপথো পৰিহাযী’তি.

‘‘অপি চ, মহাৰাজ, ৱেস্সন্তৰো ৰাজা দ্ৱে অত্থৱসে পটিচ্চ ব্ৰাহ্মণস্স দ্ৱে দাৰকে অদাসি. কতমে দ্ৱে? দানপথো চ মে অপৰিহীনো ভৱিস্সতি, দুক্খিতে চ মে পুত্তকে ৱনমূলফলেহি ইতোনিদানং অয্যকো মোচেস্সতীতি. জানাতি হি, মহাৰাজ, ৱেস্সন্তৰো ৰাজা ‘ন মে দাৰকা সক্কা কেনচি দাসভোগেন ভুঞ্জিতুং, ইমে চ দাৰকে অয্যকো নিক্কিণিস্সতি, এৱং অম্হাকম্পি গমনং ভৱিস্সতী’তি. ইমে খো, মহাৰাজ, দ্ৱে অত্থৱসে পটিচ্চ ব্ৰাহ্মণস্স দ্ৱে দাৰকে অদাসি.

‘‘অপি চ, মহাৰাজ, ৱেস্সন্তৰো ৰাজা জানাতি ‘অযং খো ব্ৰাহ্মণো জিণ্ণো ৱুড্ঢো মহল্লকো দুব্বলো ভগ্গো দণ্ডপৰাযণো খীণাযুকো পৰিত্তপুঞ্ঞো, নেসো সমত্থো ইমে দাৰকে দাসভোগেন ভুঞ্জিতু’ন্তি. সক্কুণেয্য পন, মহাৰাজ, পুৰিসো পাকতিকেন বলেন ইমে চন্দিমসূৰিযে এৱংমহিদ্ধিকে এৱংমহানুভাৱে গহেত্ৱা পেড়ায ৱা সমুগ্গে ৱা পক্খিপিত্ৱা নিপ্পভে কত্ৱা থালকপৰিভোগেন [পদীপপৰিভোগেন (স্যা.)] পৰিভুঞ্জিতু’’ন্তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ইমস্মিং লোকে চন্দিমসূৰিযপ্পটিভাগস্স ৱেস্সন্তৰস্স দাৰকা ন সক্কা কেনচি দাসভোগেন ভুঞ্জিতুন্তি.

‘‘অপৰম্পি, মহাৰাজ, উত্তৰিং কাৰণং সুণোহি, যেন কাৰণেন ৱেস্সন্তৰস্স দাৰকা ন সক্কা কেনচি দাসভোগেন ভুঞ্জিতুং. যথা, মহাৰাজ, ৰঞ্ঞো চক্কৱত্তিস্স মণিৰতনং সুভং জাতিমন্তং অট্ঠংসং সুপৰিকম্মকতং চতুহত্থাযামং সকটনাভিপৰিণাহং ন সক্কা কেনচি পিলোতিকায ৱেঠেত্ৱা পেড়ায পক্খিপিত্ৱা সত্থকনিসানপৰিভোগেন পৰিভুঞ্জিতুং, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, লোকে চক্কৱত্তিৰঞ্ঞো মণিৰতনপ্পটিভাগস্স ৱেস্সন্তৰস্স দাৰকা ন সক্কা কেনচি দাসভোগেন ভুঞ্জিতুং.

‘‘অপৰম্পি, মহাৰাজ, উত্তৰিং কাৰণং সুণোহি, যেন কাৰণেন ৱেস্সন্তৰস্স দাৰকা ন সক্কা কেনচি দাসভোগেন ভুঞ্জিতুং. যথা, মহাৰাজ, তিধা পভিন্নো সব্বসেতো সত্তপ্পতিট্ঠিতো অট্ঠৰতনুব্বেধো নৱৰতনাযামপৰিণাহো পাসাদিকো দস্সনীযো উপোসথো নাগৰাজা ন সক্কা কেনচি সুপ্পেন ৱা সৰাৱেন ৱা পিদহিতুং, গোৱচ্ছকো ৱিয ৱচ্ছকসালায পক্খিপিত্ৱা পৰিহৰিতুং ৱা, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, লোকে উপোসথনাগৰাজপ্পটিভাগস্স ৱেস্সন্তৰস্স দাৰকা ন সক্কা কেনচি দাসভোগেন ভুঞ্জিতুং.

‘‘অপৰম্পি, মহাৰাজ, উত্তৰিং কাৰণং সুণোহি, যেন কাৰণেন ৱেস্সন্তৰস্স দাৰকা ন সক্কা কেনচি দাসভোগেন ভুঞ্জিতুং. যথা, মহাৰাজ, মহাসমুদ্দো দীঘপুথুলৱিত্থিণ্ণো গম্ভীৰো অপ্পমেয্যো দুৰুত্তৰো অপৰিযোগাড়্হো অনাৱটো ন সক্কা কেনচি সব্বত্থ পিদহিত্ৱা একতিত্থেন পৰিভোগং কাতুং, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, লোকে মহাসমুদ্দপ্পটিভাগস্স ৱেস্সন্তৰস্স দাৰকা ন সক্কা কেনচি দাসভোগেন ভুঞ্জিতুং.

‘‘অপৰম্পি, মহাৰাজ, উত্তৰিং কাৰণং সুণোহি, যেন কাৰণেন ৱেস্সন্তৰস্স দাৰকা ন সক্কা কেনচি দাসভোগেন ভুঞ্জিতুং. যথা, মহাৰাজ, হিমৱন্তো পব্বতৰাজা পঞ্চযোজনসতং অচ্চুগ্গতো নভে তিসহস্সযোজনাযামৱিত্থাৰো চতুৰাসীতিকূটসহস্সপ্পটিমণ্ডিতো পঞ্চন্নং মহানদীসতানং পভৱো মহাভূতগণালযো নানাৱিধগন্ধধৰো দিব্বোসধসতসমলঙ্কতো নভে ৱলাহকো ৱিয অচ্চুগ্গতো দিস্সতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, লোকে হিমৱন্তপব্বতৰাজপ্পটিভাগস্স ৱেস্সন্তৰস্স দাৰকা ন সক্কা কেনচি দাসভোগেন ভুঞ্জিতুং.

‘‘অপৰম্পি, মহাৰাজ, উত্তৰিং কাৰণং সুণোহি, যেন কাৰণেন ৱেস্সন্তৰস্স দাৰকা ন সক্কা কেনচি দাসভোগেন ভুঞ্জিতুং. যথা, মহাৰাজ, ৰত্তন্ধকাৰতিমিসাযং উপৰিপব্বতগ্গে জলমানো মহাঅগ্গিক্খন্ধো সুৱিদূৰেপি পঞ্ঞাযতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ৱেস্সন্তৰো ৰাজা পব্বতগ্গে জলমানো মহাঅগ্গিক্খন্ধো ৱিয সুৱিদূৰেপি পাকটো পঞ্ঞাযতি, তস্স দাৰকা ন সক্কা কেনচি দাসভোগেন ভুঞ্জিতুং.

‘‘অপৰম্পি, মহাৰাজ, উত্তৰিং কাৰণং সুণোহি, যেন কাৰণেন ৱেস্সন্তৰস্স দাৰকা ন সক্কা কেনচি দাসভোগেন ভুঞ্জিতুং. যথা, মহাৰাজ, হিমৱন্তে পব্বতে নাগপুপ্ফসমযে উজুৱাতে ৱাযন্তে দস দ্ৱাদস যোজনানি পুপ্ফগন্ধো ৱাযতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ৱেস্সন্তৰস্স ৰঞ্ঞো অপি যোজনসহস্সেহিপি যাৱ অকনিট্ঠভৱনং এত্থন্তৰে সুৰাসুৰগৰুড়গন্ধব্বযক্খৰক্খসমহোৰগকিন্নৰইন্দভৱনেসু কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো, সীলৱৰগন্ধো চস্স সম্পৱাযতি, তেন তস্স দাৰকা ন সক্কা কেনচি দাসভোগেন ভুঞ্জিতুং. অনুসিট্ঠো, মহাৰাজ, জালী কুমাৰো পিতৰা ৱেস্সন্তৰেন ৰঞ্ঞা ‘অয্যকো তে, তাত, তুম্হে ব্ৰাহ্মণস্স ধনং দত্ৱা নিক্কিণন্তো তং নিক্খসহস্সং দত্ৱা নিক্কিণাতু, কণ্হাজিনং নিক্কিণন্তো দাসসতং দাসিসতং হত্থিসতং অস্সসতং ধেনুসতং উসভসতং নিক্খসতন্তি সব্বসতং দত্ৱা নিক্কিণাতু, যদি তে, তাত, অয্যকো তুম্হে ব্ৰাহ্মণস্স হত্থতো আণায বলসা মুধা গণ্হাতি, মা তুম্হে অয্যকস্স ৱচনং কৰিত্থ, ব্ৰাহ্মণস্সেৱ অনুযাযিনো হোথা’তি, এৱমনুসাসিত্ৱা পুত্তে পেসেসি, ততো জালীকুমাৰো গন্ত্ৱা অয্যকেন পুট্ঠো কথেসি –

‘‘‘সহস্সগ্ঘং হি মং তাত, ব্ৰাহ্মণস্স পিতা অদা;

অথো কণ্হাজিনং কঞ্ঞং, হত্থীনঞ্চ সতেন চা’’’তি.

‘‘সুনিব্বেঠিতো, ভন্তে নাগসেন, পঞ্হো; সুভিন্নং দিট্ঠিজালং; সুমদ্দিতো পৰৱাদো; সকসমযো সুদীপিতো; ব্যঞ্জনং সুপৰিসোধিতং; সুৱিভত্তো অত্থো; এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

ৱেস্সন্তৰপঞ্হো পঠমো.

২. দুক্কৰকাৰিকপঞ্হো

২. ‘‘ভন্তে নাগসেন, সব্বেৱ বোধিসত্তা দুক্কৰকাৰিকং কৰোন্তি, উদাহু গোতমেনেৱ বোধিসত্তেন দুক্কৰকাৰিকা কতা’’তি? ‘‘নত্থি, মহাৰাজ, সব্বেসং বোধিসত্তানং দুক্কৰকাৰিকা, গোতমেনেৱ বোধিসত্তেন দুক্কৰকাৰিকা কতা’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, যদি এৱং অযুত্তং, যং বোধিসত্তানং বোধিসত্তেহি ৱেমত্ততা হোতী’’তি. ‘‘চতূহি, মহাৰাজ, ঠানেহি বোধিসত্তানং বোধিসত্তেহি ৱেমত্ততা হোতি. কতমেহি চতূহি? কুলৱেমত্ততা পধানৱেমত্ততা [অদ্ধানৱেমত্ততা (সী. স্যা. পী.)] আযুৱেমত্ততা পমাণৱেমত্ততাতি. ইমেহি খো, মহাৰাজ, চতূহি ঠানেহি বোধিসত্তানং বোধিসত্তেহি ৱেমত্ততা হোতি. সব্বেসম্পি, মহাৰাজ, বুদ্ধানং ৰূপে সীলে সমাধিম্হি পঞ্ঞায ৱিমুত্তিযা ৱিমুত্তিঞাণদস্সনে চতুৱেসাৰজ্জে দসতথাগতবলে ছঅসাধাৰণঞাণে চুদ্দসবুদ্ধঞাণে অট্ঠাৰসবুদ্ধধম্মে কেৱলে চ বুদ্ধগুণে [বুদ্ধধম্মে (সী. পী.)] নত্থি ৱেমত্ততা, সব্বেপি বুদ্ধা বুদ্ধধম্মেহি সমসমা’’তি.

‘‘যদি, ভন্তে নাগসেন, সব্বেপি বুদ্ধা বুদ্ধধম্মেহি সমসমা, কেন কাৰণেন গোতমেনেৱ বোধিসত্তেন দুক্কৰকাৰিকা কতা’’তি? ‘‘অপৰিপক্কে, মহাৰাজ, ঞাণে অপৰিপক্কায বোধিযা গোতমো বোধিসত্তো নেক্খম্মমভিনিক্খন্তো অপৰিপক্কং ঞাণং পৰিপাচযমানেন দুক্কৰকাৰিকা কতা’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, কেন কাৰণেন বোধিসত্তো অপৰিপক্কে ঞাণে অপৰিপক্কায বোধিযা মহাভিনিক্খমনং নিক্খন্তো, ননু নাম ঞাণং পৰিপাচেত্ৱা পৰিপক্কে ঞাণে নিক্খমিতব্ব’’ন্তি?

‘‘বোধিসত্তো, মহাৰাজ, ৱিপৰীতং ইত্থাগাৰং দিস্ৱা ৱিপ্পটিসাৰী অহোসি, তস্স ৱিপ্পটিসাৰিস্স অৰতি উপ্পজ্জি, অৰতিচিত্তং উপ্পন্নং দিস্ৱা অঞ্ঞতৰো মাৰকাযিকো দেৱপুত্তো ‘অযং খো কালো অৰতিচিত্তস্স ৱিনোদনাযা’তি ৱেহাসে ঠত্ৱা ইদং ৱচনমব্ৰৱি –

‘‘মাৰিস, মা খো ত্ৱং উক্কণ্ঠিতো অহোসি, ইতো তে সত্তমে দিৱসে দিব্বং চক্কৰতনং পাতুভৱিস্সতি সহস্সাৰং সনেমিকং সনাভিকং সব্বাকাৰপৰিপূৰং, পথৱিগতানি চ তে ৰতনানি আকাসট্ঠানি চ সযমেৱ উপগচ্ছিস্সন্তি, দ্ৱিসহস্সপৰিত্তদীপপৰিৱাৰেসু চতূসু মহাদীপেসু একমুখেন আণা পৱত্তিস্সতি, পৰোসহস্সঞ্চ তে পুত্তা ভৱিস্সন্তি সূৰা ৱীৰঙ্গৰূপা পৰসেনপ্পমদ্দনা, তেহি পুত্তেহি পৰিকিণ্ণো সত্তৰতনসমন্নাগতো চতুদ্দীপমনুসাসিস্সসী’তি.

‘‘যথা নাম দিৱসসন্তত্তং অযোসূলং সব্বত্থ উপডহন্তং কণ্ণসোতং পৱিসেয্য, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, বোধিসত্তস্স তং ৱচনং কণ্ণসোতং পৱিসিত্থ, ইতি সো পকতিযাৱ উক্কণ্ঠিতো তস্সা দেৱতায ৱচনেন ভিয্যোসোমত্তায উব্বিজ্জি সংৱিজ্জি সংৱেগমাপজ্জি.

‘‘যথা পন, মহাৰাজ, মহতিমহাঅগ্গিক্খন্ধো জলমানো অঞ্ঞেন কট্ঠেন উপডহিতো ভিয্যোসোমত্তায জলেয্য, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, বোধিসত্তো পকতিযাৱ উক্কণ্ঠিতো তস্সা দেৱতায ৱচনেন ভিয্যোসোমত্তায উব্বিজ্জি সংৱিজ্জি সংৱেগমাপজ্জি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, মহাপথৱী পকতিতিন্তা নিব্বত্তহৰিতসদ্দলা আসিত্তোদকা চিক্খল্লজাতা পুনদেৱ মহামেঘে অভিৱুট্ঠে ভিয্যোসোমত্তায চিক্খল্লতৰা অস্স, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, বোধিসত্তো পকতিযাৱ উক্কণ্ঠিতো তস্সা দেৱতায ৱচনেন ভিয্যোসোমত্তায উব্বিজ্জি সংৱিজ্জি সংৱেগমাপজ্জী’’তি.

‘‘অপি নু খো, ভন্তে নাগসেন, বোধিসত্তস্স যদি সত্তমে দিৱসে দিব্বং চক্কৰতনং নিব্বত্তেয্য, পটিনিৱত্তেয্য বোধিসত্তো দিব্বে চক্কৰতনে নিব্বত্তে’’তি? ‘‘ন হি, মহাৰাজ, সত্তমে দিৱসে বোধিসত্তস্স দিব্বং চক্কৰতনং নিব্বত্তেয্য, অপি চ পলোভনত্থায তায দেৱতায মুসা ভণিতং, যদিপি, মহাৰাজ, সত্তমে দিৱসে দিব্বং চক্কৰতনং নিব্বত্তেয্য, বোধিসত্তো ন নিৱত্তেয্য. কিং কাৰণং? ‘অনিচ্চ’ন্তি, মহাৰাজ, বোধিসত্তো দড়্হং অগ্গহেসি, ‘দুক্খং অনত্তা’তি দড়্হং অগ্গহেসি, উপাদানক্খযং পত্তো.

‘‘যথা, মহাৰাজ, অনোতত্তদহতো উদকং গঙ্গং নদিং পৱিসতি, গঙ্গায নদিযা মহাসমুদ্দং পৱিসতি, মহাসমুদ্দতো পাতালমুখং পৱিসতি, অপি নু, মহাৰাজ, তং উদকং পাতালমুখগতং পটিনিৱত্তিত্ৱা মহাসমুদ্দং পৱিসেয্য, মহাসমুদ্দতো গঙ্গং নদিং পৱিসেয্য, গঙ্গায নদিযা পুন অনোতত্তং পৱিসেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, বোধিসত্তেন কপ্পানং সতসহস্সং চতুৰো চ অসঙ্খ্যেয্যে কুসলং পৰিপাচিতং ইমস্স ভৱস্স কাৰণা, সোযং অন্তিমভৱো অনুপ্পত্তো পৰিপক্কং বোধিঞাণং ছহি ৱস্সেহি বুদ্ধো ভৱিস্সতি সব্বঞ্ঞূ লোকে অগ্গপুগ্গলো, অপি নু খো, মহাৰাজ, বোধিসত্তো চক্কৰতনকাৰণা [চক্কৰতনস্স কাৰণা (সী. স্যা. পী.)] পটিনিৱত্তেয্যা’’তি [পৰিনিৱত্তেয্যাতি (সী. পী. ক.)]? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি.

‘‘অপি চ, মহাৰাজ, মহাপথৱী পৰিৱত্তেয্য সকাননা সপব্বতা, নত্ৱেৱ বোধিসত্তো পটিনিৱত্তেয্য অপত্ৱা সম্মাসম্বোধিং. আৰোহেয্যপি চে, মহাৰাজ, গঙ্গায উদকং পটিসোতং, নত্ৱেৱ বোধিসত্তো পটিনিৱত্তেয্য অপত্ৱা সম্মাসম্বোধিং; ৱিসুস্সেয্যপি চে, মহাৰাজ, মহাসমুদ্দো অপৰিমিতজলধৰো গোপদে উদকং ৱিয, নত্ৱেৱ বোধিসত্তো পটিনিৱত্তেয্য অপত্ৱা সম্মাসম্বোধিং; ফলেয্যপি চে, মহাৰাজ, সিনেৰুপব্বতৰাজা সতধা ৱা সহস্সধা ৱা, নত্ৱেৱ বোধিসত্তো পটিনিৱত্তেয্য অপত্ৱা সম্মাসম্বোধিং; পতেয্যুম্পি চে, মহাৰাজ, চন্দিমসূৰিযা সতাৰকা লেড্ডু ৱিয ছমাযং, নত্ৱেৱ বোধিসত্তো পটিনিৱত্তেয্য অপত্ৱা সম্মাসম্বোধিং; সংৱত্তেয্যপি চে, মহাৰাজ, আকাসো কিলঞ্জমিৱ, নত্ৱেৱ বোধিসত্তো পটিনিৱত্তেয্য অপত্ৱা সম্মাসম্বোধিং. কিং কাৰণা? পদালিতত্তা সব্ববন্ধনান’’ন্তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, কতি লোকে বন্ধনানী’’তি? ‘‘দস খো পনিমানি, মহাৰাজ, লোকে বন্ধনানি, যেহি বন্ধনেহি বদ্ধা সত্তা ন নিক্খমন্তি, নিক্খমিত্ৱাপি পটিনিৱত্তন্তি. কতমানি দস? মাতা, মহাৰাজ, লোকে বন্ধনং, পিতা, মহাৰাজ, লোকে বন্ধনং, ভৰিযা, মহাৰাজ, লোকে বন্ধনং, পুত্তা, মহাৰাজ, লোকে বন্ধনং, ঞাতী, মহাৰাজ, লোকে বন্ধনং, মিত্তং, মহাৰাজ, লোকে বন্ধনং, ধনং, মহাৰাজ, লোকে বন্ধনং, লাভসক্কাৰো, মহাৰাজ, লোকে বন্ধনং, ইস্সৰিযং, মহাৰাজ, লোকে বন্ধনং, পঞ্চ কামগুণা, মহাৰাজ, লোকে বন্ধনং, ইমানি খো মহাৰাজ দস লোকে বন্ধনানি, যেহি বন্ধনেহি বদ্ধা সত্তা ন নিক্খমন্তি, নিক্খমিত্ৱাপি পটিনিৱত্তন্তি, তানি দস বন্ধনানি বোধিসত্তস্স ছিন্নানি পদালিতানি, তস্মা, মহাৰাজ, বোধিসত্তো ন পটিনিৱত্ততী’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, যদি বোধিসত্তো উপ্পন্নে অৰতিচিত্তে দেৱতায ৱচনেন অপৰিপক্কে ঞাণে অপৰিপক্কায বোধিযা নেক্খম্মমভিনিক্খন্তো, কিং তস্স দুক্কৰকাৰিকায কতায, ননু নাম সব্বভক্খেন ভৱিতব্বং ঞাণপৰিপাকং আগমযমানেনা’’তি?

‘‘দস খো পনিমে, মহাৰাজ, পুগ্গলা লোকস্মিং ওঞ্ঞাতা অৱঞ্ঞাতা হীড়িতা খীড়িতা গৰহিতা পৰিভূতা অচিত্তীকতা. কতমে দস? ইত্থী, মহাৰাজ, ৱিধৱা লোকস্মিং ওঞ্ঞাতা অৱঞ্ঞাতা হীড়িতা খীড়িতা গৰহিতা পৰিভূতা অচিত্তীকতা. দুব্বলো, মহাৰাজ, পুগ্গলো…পে… অমিত্তঞাতি, মহাৰাজ, পুগ্গলো…পে… মহগ্ঘসো, মহাৰাজ, পুগ্গলো…পে… অগৰুকুলৱাসিকো, মহাৰাজ, পুগ্গলো…পে… পাপমিত্তো, মহাৰাজ, পুগ্গলো…পে… ধনহীনো, মহাৰাজ, পুগ্গলো…পে… আচাৰহীনো, মহাৰাজ, পুগ্গলো…পে… কম্মহীনো, মহাৰাজ, পুগ্গলো…পে… পযোগহীনো, মহাৰাজ, পুগ্গলো লোকস্মিং ওঞ্ঞাতো অৱঞ্ঞাতো হীড়িতো খীড়িতো গৰহিতো পৰিভূতো অচিত্তীকতো. ইমে খো, মহাৰাজ, দস পুগ্গলা লোকস্মিং ওঞ্ঞাতা অৱঞ্ঞাতা হীড়িতা খীড়িতা গৰহিতা পৰিভূতা অচিত্তীকতা. ইমানি খো, মহাৰাজ, দস ঠানানি অনুস্সৰমানস্স বোধিসত্তস্স এৱং সঞ্ঞা উপ্পজ্জি ‘মাহং কম্মহীনো অস্সং পযোগহীনো গৰহিতো দেৱমনুস্সানং, যংনূনাহং কম্মস্সামী অস্সং কম্মগৰু কম্মাধিপতেয্যো কম্মসীলো কম্মধোৰয্হো কম্মনিকেতৱা অপ্পমত্তো ৱিহৰেয্য’ন্তি, এৱং খো, মহাৰাজ, বোধিসত্তো ঞাণং পৰিপাচেন্তো দুক্কৰকাৰিকং অকাসী’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, বোধিসত্তো দুক্কৰকাৰিকং কৰোন্তো এৱমাহ ‘ন খো পনাহং ইমায কটুকায দুক্কৰকাৰিকায অধিগচ্ছামি উত্তৰিমনুস্সধম্মং অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসং, সিযা নু খো অঞ্ঞো মগ্গো বোধাযা’তি. অপি নু তস্মিং সমযে বোধিসত্তস্স মগ্গং আৰব্ভ সতিসম্মোসো অহোসী’’তি?

‘‘পঞ্চৱীসতি খো পনিমে, মহাৰাজ, চিত্তদুব্বলীকৰণা ধম্মা, যেহি দুব্বলীকতং চিত্তং ন সম্মা সমাধিযতি আসৱানং খযায. কতমে পঞ্চৱীসতি? কোধো, মহাৰাজ, চিত্তদুব্বলীকৰণো ধম্মো, যেন দুব্বলীকতং চিত্তং ন সম্মা সমাধিযতি আসৱানং খযায, উপনাহো…পে… মক্খো…পে… পড়াসো…পে… ইস্সা…পে… মচ্ছৰিযং…পে… মাযা…পে… সাঠেয্যং…পে… থম্ভো…পে… সাৰম্ভো…পে… মানো…পে… অতিমানো …পে… মদো…পে… পমাদো…পে… থিনমিদ্ধং…পে… তন্দি [নন্দী (পী. ক.)] …পে… আলস্যং…পে… পাপমিত্ততা…পে… ৰূপা…পে… সদ্দা…পে… গন্ধা…পে… ৰসা…পে… ফোট্ঠব্বা…পে… খুদাপিপাসা…পে… অৰতি, মহাৰাজ, চিত্তদুব্বলীকৰণো ধম্মো, যেন দুব্বলীকতং চিত্তং ন সম্মা সমাধিযতি আসৱানং খযায. ইমে খো, মহাৰাজ, পঞ্চৱীসতি চিত্তদুব্বলীকৰণা ধম্মা, যেহি দুব্বলীকতং চিত্তং ন সম্মা সমাধিযতি আসৱানং খযায.

বোধিসত্তস্স খো, মহাৰাজ, খুদাপিপাসা [খুদাপিপাসা (সী. পী. ক.)] কাযং পৰিযাদিযিংসু, কাযে পৰিযাদিন্নে চিত্তং ন সম্মা সমাধিযতি আসৱানং খযায. সতসহস্সং, মহাৰাজ, কপ্পানং [কপ্পে (ক.)] চতুৰো চ অসঙ্খ্যেয্যে কপ্পে বোধিসত্তো চতুন্নং যেৱ অৰিযসচ্চানং অভিসমযং অন্ৱেসি তাসু তাসু জাতীসু, কিং পনস্স পচ্ছিমে ভৱে অভিসমযজাতিযং মগ্গং আৰব্ভ সতিসম্মোসো হেস্সতি? অপি চ, মহাৰাজ, বোধিসত্তস্স সঞ্ঞামত্তং উপ্পজ্জি ‘সিযা নু খো অঞ্ঞো মগ্গো বোধাযা’তি. পুব্বে খো, মহাৰাজ, বোধিসত্তো একমাসিকো সমানো পিতু সক্কস্স কম্মন্তে সীতায জম্বুচ্ছাযায সিৰিসযনে পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা নিসিন্নো ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিচিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহাসি…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহাসী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামি, ঞাণং পৰিপাচেন্তো বোধিসত্তো দুক্কৰকাৰিকং অকাসী’’তি.

দুক্কৰকাৰিকপঞ্হো দুতিযো.

৩. কুসলাকুসলবলৱতৰপঞ্হো

৩. ‘‘ভন্তে নাগসেন, কতমং অধিমত্তং বলৱতৰং কুসলং ৱা অকুসলং ৱা’’তি? ‘‘কুসলং, মহাৰাজ, অধিমত্তং বলৱতৰং, নো তথা অকুসল’ন্তি. ‘‘নাহং, ভন্তে নাগসেন, তং ৱচনং সম্পটিচ্ছামি ‘কুসলং অধিমত্তং বলৱতৰং, নো তথা অকুসল’ন্তি, দিস্সন্তি, ভন্তে নাগসেন, ইধ পাণাতিপাতিনো অদিন্নাদাযিনো কামেসুমিচ্ছাচাৰিনো মুসাৱাদিনো গামঘাতিকা পন্থদূসকা নেকতিকা ৱঞ্চনিকা, সব্বে তে তাৱতকেন পাপেন লভন্তি হত্থচ্ছেদং পাদচ্ছেদং হত্থপাদচ্ছেদং কণ্ণচ্ছেদং নাসচ্ছেদং কণ্ণনাসচ্ছেদং বিলঙ্গথালিকং সঙ্খমুণ্ডিকং ৰাহুমুখং জোতিমালিকং হত্থপজ্জোতিকং এৰকৱত্তিকং চীৰকৱাসিকং এণেয্যকং বড়িসমংসিকং কহাপণিকং খাৰাপতচ্ছিকং পলিঘপৰিৱত্তিকং পলালপীঠকং তত্তেনপি তেলেন ওসিঞ্চনং সুনখেহিপি খাদাপনং জীৱসূলাৰোপনং অসিনাপি সীসচ্ছেদং, কেচি ৰত্তিং পাপং কত্ৱা ৰত্তিং যেৱ ৱিপাকং অনুভৱন্তি, কেচি ৰত্তিং কত্ৱা দিৱা যেৱ অনুভৱন্তি, কেচি দিৱা কত্ৱা দিৱা যেৱ অনুভৱন্তি, কেচি দিৱা কত্ৱা ৰত্তিং যেৱ অনুভৱন্তি, কেচি দ্ৱে তযো দিৱসে ৱীতিৱত্তে অনুভৱন্তি, সব্বেপি তে দিট্ঠেৱ ধম্মে ৱিপাকং অনুভৱন্তি. অত্থি পন, ভন্তে নাগসেন, কোচি একস্স ৱা দ্ৱিন্নং ৱা তিণ্ণং ৱা চতুন্নং ৱা পঞ্চন্নং ৱা দসন্নং ৱা সতস্স ৱা সহস্সস্স ৱা সতসহস্সস্স ৱা সপৰিৱাৰং দানং দত্ৱা দিট্ঠধম্মিকং ভোগং ৱা যসং ৱা সুখং ৱা অনুভৱিতা সীলেন ৱা উপোসথকম্মেন ৱা’’তি?

‘‘অত্থি, মহাৰাজ, চত্তাৰো পুৰিসা দানং দত্ৱা সীলং সমাদিযিত্ৱা উপোসথকম্মং কত্ৱা দিট্ঠেৱ ধম্মে তেনেৱ সৰীৰদেহেন তিদসপুৰে সমনুপ্পত্তা’’তি [যসমনুপত্তাতি (সী. পী.)]. ‘‘কো চ কো চ ভন্তে’’তি? ‘‘মন্ধাতা, মহাৰাজ, ৰাজা, নিমি ৰাজা, সাধীনো ৰাজা, গুত্তিলো চ গন্ধব্বো’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, অনেকেহি তং ভৱসহস্সেহি অন্তৰিতং, দ্ৱিন্নম্পেতং অম্হাকং [দীপিতং, অম্হাকম্পেতং (ক.)] পৰোক্খং, যদি সমত্থোসি ৱত্তমানকে ভৱে ভগৱতো ধৰমানকালে কথেহী’’তি? ‘‘ৱত্তমানকেপি, মহাৰাজ, ভৱে পুণ্ণকো দাসো থেৰস্স সাৰিপুত্তস্স ভোজনং দত্ৱা তদহেৱ সেট্ঠিট্ঠানং অজ্ঝুপগতো, সো এতৰহি পুণ্ণকো সেট্ঠীতি পঞ্ঞাযি, গোপালমাতা দেৱী অত্তনো কেসে ৱিক্কিণিত্ৱা লদ্ধেহি অট্ঠহি কহাপণেহি থেৰস্স মহাকচ্চাযনস্স অত্তট্ঠমকস্স পিণ্ডপাতং দত্ৱা তদহেৱ ৰঞ্ঞো চন্দপজ্জোতস্স [উদেনস্স (সী. পী.)] অগ্গমহেসিট্ঠানং পত্তা. সুপ্পিযা উপাসিকা অঞ্ঞতৰস্স গিলানভিক্খুনো অত্তনো ঊৰুমংসেন পটিচ্ছাদনীযং দত্ৱা দুতিযদিৱসে যেৱ ৰূড়্হৱণা সঞ্ছৱী [সচ্ছৱী (সী. পী.)] অৰোগা জাতা. মল্লিকা দেৱী ভগৱতো আভিদোসিকং কুম্মাসপিণ্ডং দত্ৱা তদহেৱ ৰঞ্ঞো কোসলস্স অগ্গমহেসী জাতা. সুমনো মালাকাৰো অট্ঠহি সুমনপুপ্ফমুট্ঠীহি ভগৱন্তং পূজেত্ৱা তং দিৱসং যেৱ মহাসম্পত্তিং পত্তো. একসাটকো ব্ৰাহ্মণো উত্তৰসাটকেন ভগৱন্তং পূজেত্ৱা তং দিৱসং যেৱ সব্বট্ঠকং লভি, সব্বেপেতে, মহাৰাজ, দিট্ঠধম্মিকং ভোগঞ্চ যসঞ্চ অনুভৱিংসূ’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, ৱিচিনিত্ৱা পৰিযেসিত্ৱা ছ জনে যেৱ অদ্দসাসী’’তি. ‘‘আম, মহাৰাজা’’তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে নাগসেন, অকুসলং যেৱ অধিমত্তং বলৱতৰং, নো তথা কুসলং. অহঞ্হি, ভন্তে নাগসেন, একদিৱসং যেৱ দসপি পুৰিসে পস্সামি পাপস্স কম্মস্স ৱিপাকেন সূলেসু আৰোপেন্তে, ৱীসম্পি তিংসম্পি চত্তালীসম্পি পঞ্ঞাসম্পি পুৰিসসতম্পি পুৰিসসহস্সম্পি পস্সামি পাপস্স কম্মস্স ৱিপাকেন সূলেসু আৰোপেন্তে. নন্দকুলস্স, ভন্তে নাগসেন, ভদ্দসালো নাম সেনাপতিপুত্তো অহোসি. তেন চ ৰঞ্ঞা চন্দগুত্তেন সঙ্গামো সমুপব্যূড়্হো অহোসি. তস্মিং খো পন, ভন্তে নাগসেন, সঙ্গামে উভতো বলকাযে অসীতিকবন্ধৰূপানি অহেসুং, একস্মিং কিৰ সীসকবন্ধে পৰিপাতে [পৰিপুণ্ণে (সব্বত্থ)] একং কবন্ধৰূপং উট্ঠহতি, সব্বেপেতে পাপস্সেৱ কম্মস্স ৱিপাকেন অনযব্যসনং আপন্না. ইমিনাপি, ভন্তে নাগসেন, কাৰণেন ভণামি অকুসলং যেৱ অধিমত্তং বলৱতৰং, নো তথা কুসল’’ন্তি.

‘‘সুয্যতি, ভন্তে নাগসেন, ইমস্মিং বুদ্ধসাসনে কোসলেন ৰঞ্ঞা অসদিসদানং দিন্ন’’ন্তি? ‘‘আম, মহাৰাজ, সুয্যতী’’তি. ‘‘অপি নু খো, ভন্তে নাগসেন, কোসলৰাজা তং অসদিসং দানং দত্ৱা ততোনিদানং কঞ্চি দিট্ঠধম্মিকং ভোগং ৱা যসং ৱা সুখং ৱা পটিলভী’’তি [পটিলভতীতি (ক.)]? ‘‘ন হি, মহাৰাজা’’তি. ‘‘যদি, ভন্তে নাগসেন, কোসলৰাজা এৱৰূপং অনুত্তৰং দানং দত্ৱাপি ন লভি [ন লভতি (ক.)] ততোনিদানং কঞ্চি দিট্ঠধম্মিকং ভোগং ৱা যসং ৱা সুখং ৱা, তেন হি, ভন্তে নাগসেন, অকুসলং যেৱ অধিমত্তং বলৱতৰং, নো তথা কুসল’’ন্তি.

‘‘পৰিত্তত্তা, মহাৰাজ, অকুসলং খিপ্পং পৰিণমতি, ৱিপুলত্তা কুসলং দীঘেন কালেন পৰিণমতি, উপমাযপি, মহাৰাজ, এতং উপপৰিক্খিতব্বং. যথা, মহাৰাজ, অপৰন্তে জনপদে কুমুদভণ্ডিকা নাম ধঞ্ঞজাতি মাসলূনা [মাসপূৰা (ক.)] অন্তোগেহগতা হোতি, সালযো ছপ্পঞ্চমাসেহি পৰিণমন্তি, কিং পনেত্থ, মহাৰাজ, অন্তৰং কো ৱিসেসো কুমুদভণ্ডিকায চ সালীনঞ্চা’’তি? ‘‘পৰিত্তত্তা, ভন্তে, কুমুদভণ্ডিকায, ৱিপুলত্তা চ সালীনং. সালযো, ভন্তে নাগসেন, ৰাজাৰহা ৰাজভোজনং, কুমুদভণ্ডিকা দাসকম্মকৰানং ভোজন’’ন্তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, পৰিত্তত্তা অকুসলং খিপ্পং পৰিণমতি, ৱিপুলত্তা কুসলং দীঘেন কালেন পৰিণমতী’’তি.

‘‘যং তত্থ, ভন্তে নাগসেন, খিপ্পং পৰিণমতি, তং নাম লোকে অধিমত্তং বলৱতৰং, তস্মা অকুসলং বলৱতৰং, নো তথা কুসলং. যথা নাম, ভন্তে নাগসেন, যো কোচি যোধো মহতিমহাযুদ্ধং পৱিসিত্ৱা পটিসত্তুং উপকচ্ছকে গহেত্ৱা আকড্ঢিত্ৱা খিপ্পতৰং সামিনো উপনেয্য, সো যোধো লোকে সমত্থো সূৰো নাম. যো চ ভিসক্কো খিপ্পং সল্লং উদ্ধৰতি ৰোগমপনেতি, সো ভিসক্কো ছেকো নাম. যো গণকো সীঘসীঘং গণেত্ৱা খিপ্পং দস্সযতি, সো গণকো ছেকো নাম. যো মল্লো খিপ্পং পটিমল্লং উক্খিপিত্ৱা উত্তানকং পাতেতি, সো মল্লো সমত্থো সূৰো নাম. এৱমেৱ খো, ভন্তে নাগসেন, যং খিপ্পং পৰিণমতি কুসলং ৱা অকুসলং ৱা, তং লোকে অধিমত্তং বলৱতৰ’’ন্তি.

‘‘উভযম্পি তং, মহাৰাজ, কম্মং সম্পৰাযৱেদনীযমেৱ, অপি চ খো অকুসলং সাৱজ্জতায খণেন দিট্ঠধম্মৱেদনীযং হোতি, পুব্বকেহি, মহাৰাজ, খত্তিযেহি ঠপিতো এসো নিযমো ‘যো পাণং হনতি, সো দণ্ডাৰহো…পে… যো অদিন্নং আদিযতি…পে… যো পৰদাৰং গচ্ছতি…পে… যো মুসা ভণতি…পে… যো গামং ঘাতেতি…পে… যো পন্থং দূসেতি…পে… যো নিকতিং কৰোতি…পে… যো ৱঞ্চনং কৰোতি, সো দণ্ডাৰহো ৱধিতব্বো ছেত্তব্বো ভেত্তব্বো হন্তব্বো’তি. তং তে উপাদায ৱিচিনিত্ৱা ৱিচিনিত্ৱা দণ্ডেন্তি ৱধেন্তি ছিন্দন্তি ভিন্দন্তি হনন্তি চ, অপি নু, মহাৰাজ, অত্থি কেহিচি ঠপিতো নিযমো ‘যো দানং ৱা দেতি, সীলং ৱা ৰক্খতি, উপোসথকম্মং ৱা কৰোতি, তস্স ধনং ৱা যসং ৱা দাতব্ব’ন্তি; অপি নু তং ৱিচিনিত্ৱা ৱিচিনিত্ৱা ধনং ৱা যসং ৱা দেন্তি, চোৰস্স কতকম্মস্স ৱধবন্ধনং ৱিযা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘যদি, মহাৰাজ, দাযকানং ৱিচিনিত্ৱা ৱিচিনিত্ৱা ধনং ৱা যসং ৱা দদেয্যুং, কুসলম্পি দিট্ঠধম্মৱেদনীযং ভৱেয্য, যস্মা চ খো, মহাৰাজ, দাযকে ন ৱিচিনন্তি ‘ধনং ৱা যসং ৱা দস্সামা’তি, তস্মা কুসলং ন দিট্ঠধম্মৱেদনীযং. ইমিনা, মহাৰাজ, কাৰণেন অকুসলং দিট্ঠধম্মৱেদনীযং, সম্পৰাযেৱ সো অধিমত্তং বলৱতৰং ৱেদনং ৱেদযতী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, তৱাদিসেন বুদ্ধিমন্তেন ৱিনা নেসো পঞ্হো সুনিব্বেঠিযো, লোকিকং, ভন্তে নাগসেন, লোকুত্তৰেন ৱিঞ্ঞাপিত’’ন্তি.

কুসলাকুসলবলৱতৰপঞ্হো ততিযো.

৪. পুব্বপেতাদিসপঞ্হো

৪. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ইমে দাযকা দানং দত্ৱা পুব্বপেতানং আদিসন্তি [উদ্দিসন্তি (ক. সী.)] ‘ইদং তেসং পাপুণাতূ’তি, অপি নু তে কিঞ্চি ততোনিদানং ৱিপাকং পটিলভন্তী’’তি? ‘‘কেচি, মহাৰাজ, পটিলভন্তি, কেচি নপ্পটিলভন্তী’’তি. ‘‘কে, ভন্তে, পটিলভন্তি, কে নপ্পটিলভন্তী’’তি? ‘‘নিৰযূপপন্না, মহাৰাজ, নপ্পটিলভন্তি, সগ্গগতা নপ্পটিলভন্তি, তিৰচ্ছানযোনিগতা নপ্পটিলভন্তি, চতুন্নং পেতানং তযো পেতা নপ্পটিলভন্তি ৱন্তাসিকা খুপ্পিপাসিনো নিজ্ঝামতণ্হিকা, লভন্তি পেতা পৰদত্তূপজীৱিনো, তেপি সৰমানা যেৱ লভন্তী’’তি.

‘‘তেন হি, ভন্তে নাগসেন, দাযকানং দানং ৱিসোসিতং [ৱিসোতং (সী. পী.)] হোতি অফলং, যেসং উদ্দিস্স কতং যদি তে নপ্পটিলভন্তী’’তি? ‘‘ন হি তং, মহাৰাজ, দানং অফলং হোতি অৱিপাকং, দাযকা যেৱ তস্স ফলং অনুভৱন্তী’’তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে নাগসেন, কাৰণেন মং সঞ্ঞাপেহী’’তি. ‘‘ইধ, মহাৰাজ, কেচি মনুস্সা মচ্ছমংসসুৰাভত্তখজ্জকানি পটিযাদেত্ৱা ঞাতিকুলং গচ্ছন্তি, যদি তে ঞাতকা তং উপাযনং ন সম্পটিচ্ছেয্যুং, অপি নু তং উপাযনং ৱিসোসিতং গচ্ছেয্য ৱিনস্সেয্য ৱা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, সামিকানং যেৱ তং হোতী’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, দাযকা যেৱ তস্স ফলং অনুভৱন্তি. যথা পন, মহাৰাজ, পুৰিসো গব্ভং পৱিট্ঠো অসতি পুৰতো নিক্খমনমুখে কেন নিক্খমেয্যা’’তি. ‘‘পৱিট্ঠেনেৱ ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, দাযকা যেৱ তস্স ফলং অনুভৱন্তী’’তি. ‘‘হোতু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামি, দাযকা যেৱ তস্স ফলং অনুভৱন্তি, ন মযং তং কাৰণং ৱিলোমেমাতি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, যদি ইমেসং দাযকানং দিন্নদানং পুব্বপেতানং পাপুণাতি, তে চ তস্স ৱিপাকং অনুভৱন্তি. তেন হি যো পাণাতিপাতী লুদ্দো লোহিতপাণী পদুট্ঠমনসঙ্কপ্পো মনুস্সে ঘাতেত্ৱা দাৰুণং কম্মং কত্ৱা পুব্বপেতানং আদিসেয্য ‘ইমস্স মে কম্মস্স ৱিপাকো পুব্বপেতানং পাপুণাতূ’তি, অপি নু তস্স ৱিপাকো পুব্বপেতানং পাপুণাতী’’তি? ‘‘ন হি, মহাৰাজা’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, কো তত্থ হেতু কিং কাৰণং, যেন কুসলং পাপুণাতি অকুসলং ন পাপুণাতী’’তি? ‘‘নেসো, মহাৰাজ, পঞ্হো পুচ্ছিতব্বো, মা চ ত্ৱং, মহাৰাজ, ‘ৱিসজ্জকো অত্থী’তি অপুচ্ছিতব্বং পুচ্ছি, ‘কিস্স আকাসো নিৰালম্বো, কিস্স গঙ্গা উদ্ধম্মুখা ন সন্দতি, কিস্স ইমে মনুস্সা চ দিজা চ দ্ৱিপদা মিগা চতুপ্পদা’তি তম্পি মং ত্ৱং পুচ্ছিস্সসী’’তি. ‘‘নাহং তং, ভন্তে নাগসেন, ৱিহেসাপেক্খো পুচ্ছামি, অপি চ নিব্বাহনত্থায [নিব্বানত্থায (ক.)] সন্দেহস্স পুচ্ছামি, বহূ মনুস্সা লোকে ৱামগামিনো [পাপগাহিনো (স্যা.)] ৱিচক্খুকা, ‘কিন্তি তে ওতাৰং ন লভেয্যু’ন্তি এৱাহং তং পুচ্ছামী’’তি. ‘‘ন সক্কা, মহাৰাজ, সহ অকতেন অননুমতেন সহ পাপং কম্মং সংৱিভজিতুং.

‘‘যথা, মহাৰাজ, মনুস্সা উদকনিব্বাহনেন উদকং সুৱিদূৰম্পি হৰন্তি, অপি নু, মহাৰাজ, সক্কা ঘনমহাসেলপব্বতো [পব্বততো (ক.)] নিব্বাহনেন যথিচ্ছিতং হৰিতু’’ন্তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সক্কা কুসলং সংৱিভজিতুং, ন সক্কা অকুসলং সংৱিভজিতুং. যথা ৱা পন, মহাৰাজ, সক্কা তেলেন পদীপো জালেতুং, অপি নু, মহাৰাজ, সক্কা উদকেন পদীপো জালেতু’’ন্তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সক্কা কুসলং সংৱিভজিতুং, ন সক্কা অকুসলং সংৱিভজিতুং. যথা ৱা পন, মহাৰাজ, কস্সকা তড়াকতো উদকং নীহৰিত্ৱা ধঞ্ঞং পৰিপাচেন্তি, অপি নু খো, মহাৰাজ, সক্কা মহাসমুদ্দতো উদকং নীহৰিত্ৱা ধঞ্ঞং পৰিপাচেতু’’ন্তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সক্কা কুসলং সংৱিভজিতুং, ন সক্কা অকুসলং সংৱিভজিতু’’ন্তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, কেন কাৰণেন সক্কা কুসলং সংৱিভজিতুং, ন সক্কা অকুসলং সংৱিভজিতুং. কাৰণেন মং সঞ্ঞাপেহি, নাহং অন্ধো অনালোকো সুত্ৱা ৱেদিস্সামী’’তি. ‘‘অকুসলং, মহাৰাজ, থোকং, কুসলং বহুকং, থোকত্তা অকুসলং কত্তাৰং যেৱ পৰিযাদিযতি, বহুকত্তা কুসলং সদেৱকং লোকং অজ্ঝোত্থৰতী’’তি. ‘‘ওপম্মং কৰোহী’’তি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, পৰিত্তং একং উদকবিন্দু পথৱিযং নিপতেয্য, অপি নু খো তং, মহাৰাজ, উদকবিন্দু দসপি দ্ৱাদসপি যোজনানি অজ্ঝোত্থৰেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, যত্থ তং উদকবিন্দু নিপতিতং, তত্থেৱ পৰিযাদিযতী’’তি. ‘‘কেন কাৰণেন, মহাৰাজা’’তি? ‘‘পৰিত্তত্তা, ভন্তে, উদকবিন্দুস্সা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, পৰিত্তং অকুসলং পৰিত্তত্তা কত্তাৰং যেৱ পৰিযাদিযতি, ন সক্কা সংৱিভজিতুং.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, মহতিমহামেঘো অভিৱস্সেয্য তপ্পযন্তো ধৰণিতলং, অপি নু খো সো, মহাৰাজ, মহামেঘো সমন্ততো ওত্থৰেয্যা’’তি. ‘‘আম, ভন্তে, পূৰযিত্ৱা সো মহামেঘো সোব্ভসৰ সৰিতসাখাকন্দৰপদৰদহতড়াক [মাতিকাতড়াক (ক.)] উদপানপোক্খৰণিযো দসপি দ্ৱাদসপি যোজনানি অজ্ঝোত্থৰেয্যা’’তি. ‘‘কেন কাৰণেন, মহাৰাজা’’তি? ‘‘মহন্তত্তা, ভন্তে, মেঘস্সা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, কুসলং বহুকং, বহুকত্তা সক্কা দেৱমনুস্সেহিপি সংৱিভজিতু’’ন্তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, কেন কাৰণেন অকুসলং থোকং কুসলং বহুতৰ’’ন্তি? ‘‘ইধ, মহাৰাজ, যো কোচি দানং দেতি, সীলং সমাদিযতি, উপোসথকম্মং কৰোতি, সো হট্ঠো পহট্ঠো হসিতো পমুদিতো পসন্নমানসো ৱেদজাতো হোতি, তস্স অপৰাপৰং পীতি উপ্পজ্জতি, পীতিমনস্স ভিয্যো ভিয্যো কুসলং পৱড্ঢতি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, উদপানে বহুসলিলসম্পুণ্ণে একেন দেসেন উদকং পৱিসেয্য, একেন নিক্খমেয্য, নিক্খমন্তেপি অপৰাপৰং উপ্পজ্জতি, ন সক্কা হোতি খযং পাপেতুং. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, কুসলং ভিয্যো ভিয্যো পৱড্ঢতি. ৱস্সসতেপি চে, মহাৰাজ, পুৰিসো কতং কুসলং আৱজ্জেয্য, আৱজ্জিতে আৱজ্জিতে ভিয্যো ভিয্যো কুসলং পৱড্ঢতি. তস্স তং কুসলং সক্কা হোতি যথিচ্ছকেহি সদ্ধিং সংৱিভজিতুং, ইদমেত্থ, মহাৰাজ, কাৰণং, যেন কাৰণেন কুসলং বহুতৰং.

‘‘অকুসলং পন, মহাৰাজ, কৰোন্তো পচ্ছা ৱিপ্পটিসাৰী হোতি, ৱিপ্পটিসাৰিনো চিত্তং পটিলীযতি পটিকুটতি পটিৱত্ততি ন সম্পসাৰীযতি সোচতি তপ্পতি হাযতি খীযতি ন পৰিৱড্ঢতি তত্থেৱ পৰিযাদিযতি. যথা, মহাৰাজ, সুক্খায নদিযা মহাপুড়িনায উন্নতাৱনতায কুটিলসঙ্কুটিলায উপৰিতো পৰিত্তং উদকং আগচ্ছন্তং হাযতি খীযতি ন পৰিৱড্ঢতি তত্থেৱ পৰিযাদিযতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অকুসলং কৰোন্তস্স চিত্তং পটিলীযতি পটিকুটতি পটিৱত্ততি ন সম্পসাৰীযতি সোচতি তপ্পতি হাযতি খীযতি ন পৰিৱড্ঢতি তত্থেৱ পৰিযাদিযতি, ইদমেত্থ, মহাৰাজ, কাৰণং, যেন কাৰণেন অকুসলং থোক’’ন্তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

পুব্বপেতাদিসপঞ্হো চতুত্থো.

৫. সুপিনপঞ্হো

৫. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ইমস্মিং লোকে নৰনাৰিযো সুপিনং পস্সন্তি কল্যাণম্পি পাপকম্পি, দিট্ঠপুব্বম্পি অদিট্ঠপুব্বম্পি, কতপুব্বম্পি অকতপুব্বম্পি, খেমম্পি সভযম্পি, দূৰেপি সন্তিকেপি, বহুৱিধানিপি অনেকৱণ্ণসহস্সানি দিস্সন্তি, কিঞ্চেতং সুপিনং নাম, কো চেতং পস্সতী’’তি? ‘‘নিমিত্তমেতং, মহাৰাজ, সুপিনং নাম, যং চিত্তস্স আপাত [আপাথ (সী. পী.)] মুপগচ্ছতি. ছযিমে, মহাৰাজ, সুপিনং পস্সন্তি, ৱাতিকো সুপিনং পস্সতি, পিত্তিকো সুপিনং পস্সতি, সেম্হিকো সুপিনং পস্সতি, দেৱতূপসংহাৰতো সুপিনং পস্সতি, সমুদাচিণ্ণতো সুপিনং পস্সতি, পুব্বনিমিত্ততো সুপিনং পস্সতি, তত্ৰ, মহাৰাজ, যং পুব্বনিমিত্ততো সুপিনং পস্সতি, তং যেৱ সচ্চং, অৱসেসং মিচ্ছা’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, যো পুব্বনিমিত্ততো সুপিনং পস্সতি, কিং তস্স চিত্তং সযং গন্ত্ৱা তং নিমিত্তং ৱিচিনাতি, তং ৱা নিমিত্তং চিত্তস্স আপাতমুপগচ্ছতি, অঞ্ঞো ৱা আগন্ত্ৱা তস্স আৰোচেতী’’তি? ‘‘ন, মহাৰাজ, তস্স চিত্তং সযং গন্ত্ৱা তং নিমিত্তং ৱিচিনাতি, নাপি অঞ্ঞো কোচি আগন্ত্ৱা তস্স আৰোচেতি, অথ খো তং যেৱ নিমিত্তং চিত্তস্স আপাতমুপগচ্ছতি. যথা, মহাৰাজ, আদাসো ন সযং কুহিঞ্চি গন্ত্ৱা ছাযং ৱিচিনাতি, নাপি অঞ্ঞো কোচি ছাযং আনেত্ৱা আদাসং আৰোপেতি [আৰোচেতি (ক.)], অথ খো যতো কুতোচি ছাযা আগন্ত্ৱা আদাসস্স আপাতমুপগচ্ছতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ন তস্স চিত্তং সযং গন্ত্ৱা তং নিমিত্তং ৱিচিনাতি, নাপি অঞ্ঞো কোচি আগন্ত্ৱা আৰোচেতি, অথ খো যতো কুতোচি নিমিত্তং আগন্ত্ৱা চিত্তস্স আপাতমুপগচ্ছতী’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, যং তং চিত্তং সুপিনং পস্সতি, অপি নু তং চিত্তং জানাতি ‘এৱং নাম ৱিপাকো ভৱিস্সতি খেমং ৱা ভযং ৱা’তি? ‘‘ন হি, মহাৰাজ, তং চিত্তং জানাতি ‘এৱংৱিপাকো ভৱিস্সতি খেমং ৱা ভযং ৱা’তি, নিমিত্তে পন উপ্পন্নে অঞ্ঞেসং কথেতি, ততো তে অত্থং কথেন্তী’’তি.

‘‘ইঙ্ঘ, ভন্তে নাগসেন, কাৰণং মে দস্সেহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, সৰীৰে তিলকা পীড়কা দদ্দূনি উট্ঠহন্তি লাভায ৱা অলাভায ৱা, যসায ৱা অযসায ৱা, নিন্দায ৱা পসংসায ৱা, সুখায ৱা দুক্খায ৱা, অপি নু তা, মহাৰাজ, পীড়কা জানিত্ৱা উপ্পজ্জন্তি ‘ইমং নাম মযং অত্থং নিপ্ফাদেস্সামা’’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, যাদিসে তা ওকাসে পীড়কা সম্ভৱন্তি, তত্থ তা পীড়কা দিস্ৱা নেমিত্তকা ব্যাকৰোন্তি ‘এৱং নাম ৱিপাকো ভৱিস্সতী’’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যং তং চিত্তং সুপিনং পস্সতি, ন তং চিত্তং জানাতি ‘এৱং নাম ৱিপাকো ভৱিস্সতি খেমং ৱা ভযং ৱা’তি, নিমিত্তে পন উপ্পন্নে অঞ্ঞেসং কথেতি, ততো তে অত্থং কথেন্তী’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, যো সুপিনং পস্সতি, সো নিদ্দাযন্তো, উদাহু জাগৰন্তো [জগ্গন্তো (সী. পী.)] পস্সতী’’তি? ‘‘যো সো, মহাৰাজ, সুপিনং পস্সতি, ন সো নিদ্দাযন্তো পস্সতি, নাপি জাগৰন্তো পস্সতি. অপি চ ওক্কন্তে মিদ্ধে অসম্পত্তে ভৱঙ্গে এত্থন্তৰে সুপিনং পস্সতি. মিদ্ধসমাৰূড়্হস্স, মহাৰাজ, চিত্তং ভৱঙ্গগতং হোতি, ভৱঙ্গগতং চিত্তং নপ্পৱত্ততি, অপ্পৱত্তং চিত্তং সুখদুক্খং নপ্পজানাতি, অপ্পটিৱিজানন্তস্স সুপিনো ন হোতি, পৱত্তমানে চিত্তে সুপিনং পস্সতি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, তিমিৰে অন্ধকাৰে অপ্পভাসে সুপৰিসুদ্ধেপি আদাসে ছাযা ন দিস্সতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, মিদ্ধসমাৰূড়্হে চিত্তে ভৱঙ্গগতে তিট্ঠমানেপি সৰীৰে চিত্তং অপ্পৱত্তং হোতি, অপ্পৱত্তে চিত্তে সুপিনং ন পস্সতি. যথা, মহাৰাজ, আদাসো, এৱং সৰীৰং দট্ঠব্বং; যথা অন্ধকাৰো, এৱং মিদ্ধং দট্ঠব্বং; যথা আলোকো, এৱং চিত্তং দট্ঠব্বং.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, মহিকোত্থটস্স সূৰিযস্স পভা ন দিস্সতি সন্তা যেৱ সূৰিযৰস্মি অপ্পৱত্তা হোতি, অপ্পৱত্তায সূৰিযৰস্মিযা আলোকো ন হোতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, মিদ্ধসমাৰূড়্হস্স চিত্তং ভৱঙ্গগতং হোতি, ভৱঙ্গগতং চিত্তং নপ্পৱত্ততি, অপ্পৱত্তে চিত্তে সুপিনং ন পস্সতি. যথা, মহাৰাজ, সূৰিযো, এৱং সৰীৰং দট্ঠব্বং; যথা মহিকোত্থৰণং, এৱং মিদ্ধং দট্ঠব্বং; যথা সূৰিযৰস্মি, এৱং চিত্তং দট্ঠব্বং.

‘‘দ্ৱিন্নং, মহাৰাজ, সন্তেপি সৰীৰে চিত্তং অপ্পৱত্তং হোতি, মিদ্ধসমাৰূড়্হস্স ভৱঙ্গগতস্স সন্তেপি সৰীৰে চিত্তং অপ্পৱত্তং হোতি, নিৰোধসমাপন্নস্স সন্তেপি সৰীৰে চিত্তং অপ্পৱত্তং হোতি, জাগৰন্তস্স, মহাৰাজ, চিত্তং লোলং হোতি ৱিৱটং পাকটং অনিবদ্ধং, এৱৰূপস্স চিত্তে নিমিত্তং আপাতং ন উপেতি. যথা, মহাৰাজ, পুৰিসং ৱিৱটং পাকটং অকিৰিযং অৰহস্সং ৰহস্সকামা পৰিৱজ্জেন্তি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, জাগৰন্তস্স দিব্বো অত্থো আপাতং ন উপেতি, তস্মা জাগৰন্তো সুপিনং ন পস্সতি. যথা ৱা পন, মহাৰাজ, ভিক্খুং ভিন্নাজীৱং অনাচাৰং পাপমিত্তং দুস্সীলং কুসীতং হীনৱীৰিযং কুসলা বোধিপক্খিযা ধম্মা আপাতং ন উপেন্তি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, জাগৰন্তস্স দিব্বো অত্থো আপাতং ন উপেতি, তস্মা জাগৰন্তো সুপিনং ন পস্সতী’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, অত্থি মিদ্ধস্স আদিমজ্ঝপৰিযোসান’’ন্তি? ‘‘আম, মহাৰাজ, অত্থি মিদ্ধস্স আদিমজ্ঝপৰিযোসান’’ন্তি. ‘‘কতমং আদি, কতমং মজ্ঝং, কতমং পৰিযোসান’’ন্তি? ‘‘যো, মহাৰাজ, কাযস্স ওনাহো পৰিযোনাহো দুব্বল্যং মন্দতা অকম্মঞ্ঞতা কাযস্স, অযং মিদ্ধস্স আদি; যো, মহাৰাজ, কপিনিদ্দাপৰেতো ৱোকিণ্ণকং জগ্গতি [ৱোকিণ্ণতং গচ্ছতি (নিস্য)], ইদং মিদ্ধস্স মজ্ঝং; ভৱঙ্গগতি পৰিযোসনং. মজ্ঝূপগতো, মহাৰাজ, কপিনিদ্দাপৰেতো সুপিনং পস্সতি. যথা, মহাৰাজ, কোচি যতচাৰী সমাহিতচিত্তো ঠিতধম্মো অচলবুদ্ধি পহীনকোতূহলসদ্দং ৱনমজ্ঝোগাহিত্ৱা সুখুমং অত্থং চিন্তযতি, ন চ সো তত্থ মিদ্ধং ওক্কমতি, সো তত্থ সমাহিতো একগ্গচিত্তো সুখুমং অত্থং পটিৱিজ্ঝতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, জাগৰো ন মিদ্ধসমাপন্নো, মজ্ঝূপগতো কপিনিদ্দাপৰেতো সুপিনং পস্সতি. যথা, মহাৰাজ, কোতূহলসদ্দো, এৱং জাগৰং দট্ঠব্বং; যথা ৱিৱিত্তং ৱনং, এৱং কপিনিদ্দাপৰেতো দট্ঠব্বো; যথা সো কোতূহলসদ্দং ওহায মিদ্ধং ৱিৱজ্জেত্ৱা মজ্ঝত্তভূতো সুখুমং অত্থং পটিৱিজ্ঝতি, এৱং জাগৰো ন মিদ্ধসমাপন্নো কপিনিদ্দাপৰেতো সুপিনং পস্সতী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

সুপিনপঞ্হো পঞ্চমো.

৬. অকালমৰণপঞ্হো

৬. ‘‘ভন্তে নাগসেন, যে তে সত্তা মৰন্তি, সব্বে তে কালে যেৱ মৰন্তি, উদাহু অকালেপি মৰন্তী’’তি? ‘‘অত্থি, মহাৰাজ, কালেপি মৰণং, অত্থি অকালেপি মৰণ’’ন্তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, কে কালে মৰন্তি, কে অকালে মৰন্তী’’তি? ‘‘দিট্ঠপুব্বা পন, মহাৰাজ, তযা অম্বৰুক্খা ৱা জম্বুৰুক্খা ৱা, অঞ্ঞস্মা ৱা পন ফলৰুক্খা ফলানি পতন্তানি আমানি চ পক্কানি চা’’তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘যানি তানি, মহাৰাজ, ফলানি ৰুক্খতো পতন্তি, সব্বানি তানি কালে যেৱ পতন্তি, উদাহু অকালেপী’’তি? ‘‘যানি তানি, ভন্তে নাগসেন, ফলানি পৰিপক্কানি ৱিলীনানি পতন্তি, সব্বানি তানি কালে পতন্তি. যানি পন তানি অৱসেসানি ফলানি তেসু কানিচি কিমিৱিদ্ধানি পতন্তি, কানিচি লগুড়হতানি [সকুণপহতা (স্যা.), লকুটহতানি (সী. পী. ক.)] পতন্তি, কানিচি ৱাতপ্পহতানি পতন্তি, কানিচি অন্তোপূতিকানি হুত্ৱা পতন্তি, সব্বানি তানি অকালে পতন্তী’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যে তে জৰাৱেগহতা মৰন্তি, তে যেৱ কালে মৰন্তি, অৱসেসা কেচি কম্মপ্পটিবাড়্হা মৰন্তি, কেচি গতিপ্পটিবাড়্হা মৰন্তি, কেচি কিৰিযপ্পটিবাড়্হা মৰন্তী’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, যে তে কম্মপ্পটিবাড়্হা মৰন্তি, যেপি তে গতিপ্পটিবাড়্হা মৰন্তি, যেপি তে কিৰিযপ্পটিবাড়্হা মৰন্তি, যেপি তে জৰাৱেগপ্পটিবাড়্হা মৰন্তি, সব্বে তে কালে যেৱ মৰন্তি, যোপি মাতুকুচ্ছিগতো মৰতি, সো তস্স কালো, কালে যেৱ সো মৰতি. যোপি ৱিজাতঘৰে মৰতি, সো তস্স কালো, সোপি কালে যেৱ মৰতি. যোপি মাসিকো মৰতি…পে… যোপি ৱস্সসতিকো মৰতি, সো তস্স কালো, কালে যেৱ সো মৰতি, তেন হি, ভন্তে নাগসেন, অকালে মৰণং নাম ন হোতি, যে কেচি মৰন্তি, সব্বে তে কালে যেৱ মৰন্তী’’তি.

‘‘সত্তিমে, মহাৰাজ, ৱিজ্জমানেপি উত্তৰিং আযুস্মিং অকালে মৰন্তি. কতমে সত্ত? জিঘচ্ছিতো, মহাৰাজ, ভোজনং অলভমানো উপহতব্ভন্তৰো ৱিজ্জমানেপি উত্তৰিং আযুস্মিং অকালে মৰতি, পিপাসিতো, মহাৰাজ, পানীযং অলভমানো পৰিসুক্খহদযো ৱিজ্জমানেপি উত্তৰিং আযুস্মিং অকালে মৰতি, অহিনা দট্ঠো, মহাৰাজ, ৱিসৱেগাভিহতো তিকিচ্ছকং অলভমানো ৱিজ্জমানেপি উত্তৰিং আযুস্মিং অকালে মৰতি, ৱিসমাসিতো, মহাৰাজ, ডয্হন্তেসু অঙ্গপচ্চঙ্গেসু অগদং অলভমানো ৱিজ্জমানেপি উত্তৰিং আযুস্মিং অকালে মৰতি, অগ্গিগতো, মহাৰাজ, ঝাযমানো নিব্বাপনং অলভমানো ৱিজ্জমানেপি উত্তৰিং আযুস্মিং অকালে মৰতি, উদকগতো, মহাৰাজ, পতিট্ঠং অলভমানো ৱিজ্জমানেপি উত্তৰিং আযুস্মিং অকালে মৰতি, সত্তিহতো, মহাৰাজ, আবাধিকো ভিসক্কং অলভমানো ৱিজ্জমানেপি উত্তৰিং আযুস্মিং অকালে মৰতি, ইমে খো, মহাৰাজ, সত্ত ৱিজ্জমানেপি উত্তৰিং আযুস্মিং অকালে মৰন্তি. তত্ৰাপাহং, মহাৰাজ, একংসেন ৱদামি.

‘‘অট্ঠৱিধেন, মহাৰাজ, সত্তানং কালঙ্কিৰিযা হোতি, ৱাতসমুট্ঠানেন পিত্তসমুট্ঠানেন সেম্হসমুট্ঠানেন সন্নিপাতিকেন উতুৱিপৰিণামেন ৱিসমপৰিহাৰেন ওপক্কমিকেন কম্মৱিপাকেন, মহাৰাজ, সত্তানং কালঙ্কিৰিযা হোতি. তত্ৰ, মহাৰাজ, যদিদং কম্মৱিপাকেন কালঙ্কিৰিযা, সা যেৱ তত্থ সামযিকা [সামাযিকা (ক.)] কালঙ্কিৰিযা, অৱসেসা অসামযিকা কালঙ্কিৰিযাতি. ভৱতি চ –

‘‘‘জিঘচ্ছায পিপাসায, অহিদট্ঠা [অহিদট্ঠো (সী.), অহিনা দট্ঠো (পী.)] ৱিসেন চ;

অগ্গিউদকসত্তীহি, অকালে তত্থ মীযতি;

ৱাতপিত্তেন সেম্হেন, সন্নিপাতেনুতূহি চ;

ৱিসমোপক্কমকম্মেহি, অকালে তত্থ মীযতী’তি.

‘‘কেচি, মহাৰাজ, সত্তা পুব্বে কতেন তেন তেন অকুসলকম্মৱিপাকেন মৰন্তি. ইধ, মহাৰাজ, যো পুব্বে পৰে জিঘচ্ছায মাৰেতি, সো বহূনি ৱস্সসতসহস্সানি জিঘচ্ছায পৰিপীড়িতো ছাতো পৰিকিলন্তো সুক্খমিলাতহদযো বুভুক্খিতো [সুক্খিতো (সী. পী. ক.)] ৱিসুক্খিতো ঝাযন্তো অব্ভন্তৰং পৰিডয্হন্তো জিঘচ্ছায যেৱ মৰতি দহৰোপি মজ্ঝিমোপি মহল্লকোপি, ইদম্পি তস্স সামযিকমৰণং.

‘‘যো পুব্বে পৰে পিপাসায মাৰেতি, সো বহূনি ৱস্সসতসহস্সানি পেতো হুত্ৱা নিজ্ঝামতণ্হিকো সমানো লূখো কিসো পৰিসুক্খিতহদযো পিপাসায যেৱ মৰতি দহৰোপি মজ্ঝিমোপি মহল্লকোপি, ইদম্পি তস্স সামযিকমৰণং.

‘‘যো পুব্বে পৰে অহিনা ডংসাপেত্ৱা মাৰেতি, সো বহূনি ৱস্সসতসহস্সানি অজগৰমুখেনেৱ অজগৰমুখং কণ্হসপ্পমুখেনেৱ কণ্হসপ্পমুখং পৰিৱত্তিত্ৱা তেহি খাযিতখাযিতো অহীহি দট্ঠো যেৱ মৰতি দহৰোপি মজ্ঝিমোপি মহল্লকোপি, ইদম্পি তস্স সামযিকমৰণং.

‘‘যো পুব্বে পৰে ৱিসং দত্ৱা মাৰেতি, সো বহূনি ৱস্সসতসহস্সানি ডয্হন্তেহি অঙ্গপচ্চঙ্গেহি ভিজ্জমানেন সৰীৰেন কুণপগন্ধং ৱাযন্তো ৱিসেনেৱ মৰতি দহৰোপি মজ্ঝিমোপি মহল্লকোপি, ইদম্পি তস্স সামযিকমৰণং.

‘‘যো পুব্বে পৰে অগ্গিনা মাৰেতি, সো বহূনি ৱস্সসতসহস্সানি অঙ্গাৰপব্বতেনেৱ অঙ্গাৰপব্বতং যমৱিসযেনেৱ যমৱিসযং পৰিৱত্তিত্ৱা দড্ঢৱিদড্ঢগত্তো অগ্গিনা যেৱ মৰতি দহৰোপি মজ্ঝিমোপি মলল্লকোপি, ইদম্পি তস্স সামযিকমৰণং.

‘‘যো পুব্বে পৰে উদকেন মাৰেতি, সো বহূনি ৱস্সসতসহস্সানি হতৱিলুত্তভগ্গদুব্বলগত্তো খুব্ভিতচিত্তো [খুভিতচিত্তো (সী. পী.)] উদকেনেৱ [উদকে যেৱ (বহূসু)] মৰতি দহৰোপি মজ্ঝিমোপি মহল্লকোপি, ইদম্পি তস্স সামযিকমৰণং.

‘‘যো পুব্বে পৰে সত্তিযা মাৰেতি, সো বহূনি ৱস্সসতসহস্সানি ছিন্নভিন্নকোট্টিতৱিকোট্টিতো সত্তিমুখসমাহতো সত্তিযা যেৱ মৰতি দহৰোপি মজ্ঝিমোপি মহল্লকোপি, ইদম্পি তস্স সামযিকমৰণং’’.

‘‘ভন্তে নাগসেন, অকালে মৰণং অত্থীতি যং ৱদেতি, ইঙ্ঘ মে ত্ৱং তত্থ কাৰণং অতিদিসাতি’’. ‘‘যথা, মহাৰাজ, মহতিমহাঅগ্গিক্খন্ধো আদিন্নতিণকট্ঠসাখাপলাসো পৰিযাদিন্নভক্খো উপাদানসঙ্খযা নিব্বাযতি, সো অগ্গি ৱুচ্চতি ‘অনীতিকো অনুপদ্দৱো সমযে নিব্বুতো নামা’তি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যো কোচি বহূনি দিৱসসহস্সানি জীৱিত্ৱা জৰাজিণ্ণো আযুক্খযা অনীতিকো অনুপদ্দৱো মৰতি, সো ৱুচ্চতি ‘সমযে মৰণমুপগতো’তি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, মহতিমহাঅগ্গিক্খন্ধো আদিন্নতিণকট্ঠসাখাপলাসো অস্স, তং অপৰিযাদিন্নে যেৱ তিণকট্ঠসাখাপলাসে মহতিমহামেঘো অভিপ্পৱস্সিত্ৱা নিব্বাপেয্য, অপি নু খো, মহাৰাজ, মহাঅগ্গিক্খন্ধো সমযে নিব্বুতো নাম হোতী’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘কিস্স পন সো, মহাৰাজ, পচ্ছিমো অগ্গিক্খন্ধো পুৰিমকেন অগ্গিক্খন্ধেন সমসমগতিকো নাহোসী’’তি? ‘‘আগন্তুকেন, ভন্তে, মেঘেন পটিপীড়িতো সো অগ্গিক্খন্ধো অসমযে নিব্বুতো’’তি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যো কোচি অকালে মৰতি, সো আগন্তুকেন ৰোগেন পটিপীড়িতো ৱাতসমুট্ঠানেন ৱা পিত্তসমুট্ঠানেন ৱা সেম্হসমুট্ঠানেন ৱা সন্নিপাতিকেন ৱা উতুপৰিণামজেন ৱা ৱিসমপৰিহাৰজেন ৱা ওপক্কমিকেন ৱা জিঘচ্ছায ৱা পিপাসায ৱা সপ্পদট্ঠেন ৱা ৱিসমাসিতেন ৱা অগ্গিনা ৱা উদকেন ৱা সত্তিৱেগপ্পটিপীড়িতো ৱা অকালে মৰতি. ইদমেত্থ, মহাৰাজ, কাৰণং, যেন কাৰণেন অকালে মৰণং অত্থি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, গগনে মহতিমহাৱলাহকো উট্ঠহিত্ৱা নিন্নঞ্চ থলঞ্চ পৰিপূৰযন্তো অভিৱস্সতি, সো ৱুচ্চতি ‘মেঘো অনীতিকো অনুপদ্দৱো ৱস্সতী’তি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যো কোচি চিৰং জীৱিত্ৱা জৰাজিণ্ণো আযুক্খযা অনীতিকো অনুপদ্দৱো মৰতি, সো ৱুচ্চতি ‘সমযে মৰণমুপগতো’তি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, গগনে মহতিমহাৱলাহকো উট্ঠহিত্ৱা অন্তৰাযেৱ মহতা ৱাতেন অব্ভত্থং গচ্ছেয্য, অপি নু খো সো, মহাৰাজ, মহাৱলাহকো সমযে ৱিগতো নাম হোতী’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘কিস্স পন সো, মহাৰাজ, পচ্ছিমো ৱলাহকো পুৰিমেন ৱলাহকেন সমসমগতিকো নাহোসী’’তি? ‘‘আগন্তুকেন, ভন্তে, ৱাতেন পটিপীড়িতো সো ৱলাহকো অসমযপ্পত্তো যেৱ ৱিগতো’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যো কোচি অকালে মৰতি, সো আগন্তুকেন ৰোগেন পটিপীড়িতো ৱাতসমুট্ঠানেন ৱা…পে… সত্তিৱেগপ্পটিপীড়িতো ৱা অকালে মৰতি. ইদমেত্থ, মহাৰাজ, কাৰণং, যেন কাৰণেন অকালে মৰণং অত্থীতি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, বলৱা আসীৱিসো কুপিতো কিঞ্চিদেৱ পুৰিসং ডংসেয্য, তস্স তং ৱিসং অনীতিকং অনুপদ্দৱং মৰণং পাপেয্য, তং ৱিসং ৱুচ্চতি ‘অনীতিকমনুপদ্দৱং কোটিগত’ন্তি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যো কোচি চিৰং জীৱিত্ৱা জৰাজিণ্ণো আযুক্খযা অনীতিকো অনুপদ্দৱো মৰতি, সো ৱুচ্চতি ‘অনীতিকো অনুপদ্দৱো জীৱিতকোটিগতো সামযিকং মৰণমুপগতো’তি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, বলৱতা আসীৱিসেন দট্ঠস্স অন্তৰাযেৱ আহিতুণ্ডিকো অগদং দত্ৱা অৱিসং কৰেয্য, অপি নু খো তং, মহাৰাজ, ৱিসং সমযে ৱিগতং নাম হোতী’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘কিস্স পন তং, মহাৰাজ, পচ্ছিমং ৱিসং পুৰিমকেন ৱিসেন সমসমগতিকং নাহোসী’’তি? ‘‘আগন্তুকেন, ভন্তে, অগদেন পটিপীড়িতং ৱিসং অকোটিগতং যেৱ ৱিগত’’ন্তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যো কোচি অকালে মৰতি, সো আগন্তুকেন ৰোগেন পটিপীড়িতো ৱাতসমুট্ঠানেন ৱা…পে… সত্তিৱেগপ্পটিপীড়িতো ৱা অকালে মৰতি. ইদমেত্থ, মহাৰাজ, কাৰণং, যেন কাৰণেন অকালে মৰণং অত্থীতি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, ইস্সাসো সৰং পাতেয্য, সচে সো সৰো যথাগতিগমনপথমত্থকং গচ্ছতি, সো সৰো ৱুচ্চতি ‘অনীতিকো অনুপদ্দৱো যথাগতিগমনপথমত্থকং গতো নামা’তি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যো কোচি চিৰং জীৱিত্ৱা জৰাজিণ্ণো আযুক্খযা অনীতিকো অনুপদ্দৱো মৰতি, সো ৱুচ্চতি ‘অনীতিকো অনুপদ্দৱো সমযে মৰণমুপগতো’তি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, ইস্সাসো সৰং পাতেয্য, তস্স তং সৰং তস্মিং যেৱ খণে কোচি গণ্হেয্য, অপি নু খো সো, মহাৰাজ, সৰো যথাগতিগমনপথমত্থকং গতো নাম হোতী’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘কিস্স পন সো, মহাৰাজ, পচ্ছিমো সৰো পুৰিমকেন সৰেন সমসমগতিকো নাহোসী’’তি? ‘‘আগন্তুকেন, ভন্তে, গহণেন তস্স সৰস্স গমনং উপচ্ছিন্ন’’ন্তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যো কোচি অকালে মৰতি, সো আগন্তুকেন ৰোগেন পটিপীড়িতো ৱাতসমুট্ঠানেন ৱা…পে… সত্তিৱেগপ্পটিপীড়িতো ৱা অকালে মৰতি. ইদমেত্থ, মহাৰাজ, কাৰণং, যেন কাৰণেন অকালে মৰণং অত্থীতি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, যো কোচি লোহমযং ভাজনং আকোটেয্য, তস্স আকোটনেন সদ্দো নিব্বত্তিত্ৱা যথাগতিগমনপথমত্থকং গচ্ছতি, সো সদ্দো ৱুচ্চতি ‘অনীতিকো অনুপদ্দৱো যথাগতিগমনপথমত্থকং গতো নামা’তি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যো কোচি বহূনি দিৱসসহস্সানি জীৱিত্ৱা জৰাজিণ্ণো আযুক্খযা অনীতিকো অনুপদ্দৱো মৰতি, সো ৱুচ্চতি ‘অনীতিকো অনুপদ্দৱো সমযে মৰণমুপাগতো’তি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, যো কোচি লোহমযং ভাজনং আকোটেয্য, তস্স আকোটনেন সদ্দো নিব্বত্তেয্য, নিব্বত্তে সদ্দে অদূৰগতে কোচি আমসেয্য, সহ আমসনেন সদ্দো নিৰুজ্ঝেয্য, অপি নু খো সো, মহাৰাজ, সদ্দো যথাগতিগমনপথমত্থকং গতো নাম হোতী’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘কিস্স পন, মহাৰাজ, পচ্ছিমো সদ্দো পুৰিমকেন সদ্দেন সমসমগতিকো নাহোসী’’তি? ‘‘আগন্তুকেন, ভন্তে, আমসনেন সো সদ্দো উপৰতো’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যো কোচি অকালে মৰতি, সো আগন্তুকেন ৰোগেন পটিপীড়িতো ৱাতসমুট্ঠানেন ৱা…পে… সত্তিৱেগপ্পটিপীড়িতো ৱা অকালে মৰতি. ইদমেত্থ মহাৰাজ কাৰণং, যেন কাৰণেন অকালে মৰণং অত্থীতি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, খেত্তে সুৱিৰূড়্হং ধঞ্ঞবীজং সম্মা পৱত্তমানেন ৱস্সেন ওততৱিততআকিণ্ণবহুফলং হুত্ৱা [উট্ঠিতআকিণ্ণবহুফলং ভৱিত্ৱা (স্যা.)] সস্সুট্ঠানসমযং পাপুণাতি, তং ধঞ্ঞং ৱুচ্চতি ‘অনীতিকমনুপদ্দৱং সমযসম্পত্তং নাম হোতী’তি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যো কোচি বহূনি দিৱসসহস্সানি জীৱিত্ৱা জৰাজিণ্ণো আযুক্খযা অনীতিকো অনুপদ্দৱো মৰতি, সো ৱুচ্চতি ‘অনীতিকো অনুপদ্দৱো সমযে মৰণমুপগতো’তি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, খেত্তে সুৱিৰূড়্হং ধঞ্ঞবীজং উদকেন ৱিকলং মৰেয্য, অপি নু খো তং, মহাৰাজ, ধঞ্ঞং অসমযসম্পত্তং নাম হোতী’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘কিস্স পন তং, মহাৰাজ, পচ্ছিমং ধঞ্ঞং পুৰিমকেন ধঞ্ঞেন সমসমগতিকং নাহোসী’’তি? ‘‘আগন্তুকেন, ভন্তে, উণ্হেন পটিপীড়িতং তং ধঞ্ঞং মত’’ন্তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যো কোচি অকালে মৰতি, সো আগন্তুকেন ৰোগেন পটিপীড়িতো ৱাতসমুট্ঠানেন ৱা…পে… সত্তিৱেগপ্পটিপীড়িতো ৱা অকালে মৰতি. ইদমেত্থ, মহাৰাজ, কাৰণং, যেন কাৰণেন অকালে মৰণং অত্থীতি.

‘‘সুতপুব্বং পন তযা, মহাৰাজ, ‘সম্পন্নতৰুণসস্সং কিমযো উট্ঠহিত্ৱা সমূলং নাসেন্তী’’’তি? ‘‘সুতপুব্বঞ্চেৱ তং, ভন্তে, অম্হেহি দিট্ঠপুব্বঞ্চা’’তি. ‘‘কিং নু খো তং, মহাৰাজ, সস্সং কালে নট্ঠং, উদাহু অকালে নট্ঠ’’ন্তি? ‘‘অকালে, ভন্তে, যদি খো তং, ভন্তে, সস্সং কিমযো ন খাদেয্যুং, সস্সুদ্ধৰণসমযং পাপুণেয্যা’’তি. ‘‘কিং পন, মহাৰাজ, আগন্তুকেন উপঘাতেন সস্সং ৱিনস্সতি, নিৰুপঘাতং সস্সং সস্সুদ্ধৰণসমযং পাপুণাতী’’তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যো কোচি অকালে মৰতি, সো আগন্তুকেন ৰোগেন পটিপীড়িতো ৱাতসমুট্ঠানেন ৱা…পে… সত্তিৱেগপ্পটিপীড়িতো ৱা মৰতি. ইদমেত্থ, মহাৰাজ, কাৰণং, যেন কাৰণেন অকালে মৰণং অত্থীতি.

‘‘সুতপুব্বং পন তযা, মহাৰাজ, ‘সম্পন্নে সস্সে ফলভাৰনমিতে মঞ্চৰিতপত্তে কৰকৱস্সং নাম ৱস্সজাতি নিপতিত্ৱা ৱিনাসেতি অফলং কৰোতী’তি? ‘‘সুতপুব্বঞ্চেৱ তং, ভন্তে, অম্হেহি দিট্ঠপুব্বঞ্চা’’তি. ‘‘অপি নু খো তং, মহাৰাজ, সস্সং কালে নট্ঠং, উদাহু অকালে নট্ঠ’’ন্তি? ‘‘অকালে, ভন্তে, যদি খো তং, ভন্তে, সস্সং কৰকৱস্সং ন ৱস্সেয্য সস্সুদ্ধৰণসমযং পাপুণেয্যা’’তি. ‘‘কিং পন, মহাৰাজ, আগন্তুকেন উপঘাতেন সস্সং ৱিনস্সতি, নিৰুপঘাতং সস্সং সস্সুদ্ধৰণসমযং পাপুণাতী’’তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যো কোচি অকালে মৰতি, সো আগন্তুকেন ৰোগেন পটিপীড়িতো ৱাতসমুট্ঠানেন ৱা পিত্তসমুট্ঠানেন ৱা সেম্হসমুট্ঠানেন ৱা সন্নিপাতিকেন ৱা উতুপৰিণামজেন ৱা ৱিসমপৰিহাৰজেন ৱা ওপক্কমিকেন ৱা জিঘচ্ছায ৱা পিপাসায ৱা সপ্পদট্ঠেন ৱা ৱিসমাসিতেন ৱা অগ্গিনা ৱা উদকেন ৱা সত্তিৱেগপ্পটিপীড়িতো ৱা অকালে মৰতি. যদি পন আগন্তুকেন ৰোগেন পটিপীড়িতো ন ভৱেয্য, সমযেৱ মৰণং পাপুণেয্য. ইদমেত্থ, মহাৰাজ, কাৰণং, যেন কাৰণেন অকালে মৰণং অত্থী’’তি.

‘‘অচ্ছৰিযং, ভন্তে নাগসেন, অব্ভুতং ভন্তে নাগসেন, সুদস্সিতং কাৰণং, সুদস্সিতং ওপম্মং অকালে মৰণস্স পৰিদীপনায, ‘অত্থি অকালে মৰণ’ন্তি উত্তানীকতং পাকটং কতং ৱিভূতং কতং, অচিত্তৱিক্খিত্তকোপি, ভন্তে নাগসেন, মনুজো একমেকেনপি তাৱ ওপম্মেন নিট্ঠং গচ্ছেয্য ‘অত্থি অকালে মৰণ’ন্তি, কিং পন মনুজো সচেতনো? পঠমোপম্মেনেৱাহং, ভন্তে, সঞ্ঞত্তো ‘অত্থি অকালে মৰণ’ন্তি, অপি চ অপৰাপৰং নিব্বাহনং সোতুকামো ন সম্পটিচ্ছি’’ন্তি.

অকালমৰণপঞ্হো ছট্ঠো.

৭. চেতিযপাটিহাৰিযপঞ্হো

৭. ‘‘ভন্তে নাগসেন, সব্বেসং পৰিনিব্বুতানং চেতিযে পাটিহীৰং হোতি, উদাহু একচ্চানং যেৱ হোতী’’তি? ‘‘একচ্চানং, মহাৰাজ, হোতি, একচ্চানং ন হোতী’’তি. ‘‘কতমেসং, ভন্তে, হোতি, কতমেসং ন হোতী’’তি? ‘‘তিণ্ণন্নং, মহাৰাজ, অঞ্ঞতৰস্স অধিট্ঠানা পৰিনিব্বুতস্স চেতিযে পাটিহীৰং হোতি. কতমেসং তিণ্ণন্নং? ইধ, মহাৰাজ, অৰহা দেৱমনুস্সানং অনুকম্পায তিট্ঠন্তোৱ অধিট্ঠাতি ‘এৱংনাম চেতিযে পাটিহীৰং হোতূ’তি, তস্স অধিট্ঠানৱসেন চেতিযে পাটিহীৰং হোতি, এৱং অৰহতো অধিট্ঠানৱসেন পৰিনিব্বুতস্স চেতিযে পাটিহীৰং হোতি.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, দেৱতা মনুস্সানং অনুকম্পায পৰিনিব্বুতস্স চেতিযে পাটিহীৰং দস্সেন্তি ‘ইমিনা পাটিহীৰেন সদ্ধম্মো নিচ্চসম্পগ্গহিতো ভৱিস্সতি, মনুস্সা চ পসন্না কুসলেন অভিৱড্ঢিস্সন্তী’তি, এৱং দেৱতানং অধিট্ঠানৱসেন পৰিনিব্বুতস্স চেতিযে পাটিহীৰং হোতি.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, ইত্থী ৱা পুৰিসো ৱা সদ্ধো পসন্নো পণ্ডিতো ব্যত্তো মেধাৱী বুদ্ধিসম্পন্নো যোনিসো চিন্তযিত্ৱা গন্ধং ৱা মালং ৱা দুস্সং ৱা অঞ্ঞতৰং ৱা কিঞ্চি অধিট্ঠহিত্ৱা চেতিযে উক্খিপতি ‘এৱংনাম হোতূ’তি, তস্সপি অধিট্ঠানৱসেন পৰিনিব্বুতস্স চেতিযে পাটিহীৰং হোতি, এৱং মনুস্সানং অধিট্ঠানৱসেন পৰিনিব্বুতস্স চেতিযে পাটিহীৰং হোতি.

‘‘ইমেসং খো, মহাৰাজ, তিণ্ণন্নং অঞ্ঞতৰস্স অধিট্ঠানৱসেন পৰিনিব্বুতস্স চেতিযে পাটিহীৰং হোতি.

‘‘যদি, মহাৰাজ, তেসং অধিট্ঠানং ন হোতি, খীণাসৱস্সপি ছড়ভিঞ্ঞস্স চেতোৱসিপ্পত্তস্স চেতিযে পাটিহীৰং ন হোতি, অসতিপি, মহাৰাজ, পাটিহীৰে চৰিতং দিস্ৱা সুপৰিসুদ্ধং ওকপ্পেতব্বং নিট্ঠং গন্তব্বং সদ্দহিতব্বং ‘সুপৰিনিব্বুতো অযং বুদ্ধপুত্তো’’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

চেতিযপাটিহাৰিযপঞ্হো সত্তমো.

৮. ধম্মাভিসমযপঞ্হো

৮. ‘‘ভন্তে নাগসেন, যে তে সম্মা পটিপজ্জন্তি, তেসং সব্বেসং যেৱ ধম্মাভিসমযো হোতি, উদাহু কস্সচি ন হোতী’’তি? ‘‘কস্সচি, মহাৰাজ, হোতি, কস্সচি ন হোতী’’তি. ‘‘কস্স ভন্তে হোতি, কস্স ন হোতী’’তি? ‘‘তিৰচ্ছানগতস্স, মহাৰাজ, সুপ্পটিপন্নস্সাপি ধম্মাভিসমযো ন হোতি, পেত্তিৱিসযূপপন্নস্স…পে… মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স…পে… কুহকস্স…পে… মাতুঘাতকস্স…পে… পিতুঘাতকস্স…পে… অৰহন্তঘাতকস্স…পে… সঙ্ঘভেদকস্স…পে… লোহিতুপ্পাদকস্স…পে… থেয্যসংৱাসকস্স…পে… তিত্থিযপক্কন্তস্স…পে… ভিক্খুনিদূসকস্স…পে… তেৰসন্নং গৰুকাপত্তীনং অঞ্ঞতৰং আপজ্জিত্ৱা অৱুট্ঠিতস্স…পে… পণ্ডকস্স…পে… উভতোব্যঞ্জনকস্স সুপ্পটিপন্নস্সাপি ধম্মাভিসমযো ন হোতি…পে… যোপি মনুস্সদহৰকো ঊনকসত্তৱস্সিকো, তস্স সুপ্পটিপন্নস্সাপি ধম্মাভিসমযো ন হোতি. ইমেসং খো, মহাৰাজ, সোড়সন্নং পুগ্গলানং সুপ্পটিপন্নানম্পি ধম্মাভিসমযো ন হোতী’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, যে তে পন্নৰস পুগ্গলা ৱিৰুদ্ধা যেৱ, তেসং ধম্মাভিসমযো হোতু ৱা মা ৱা হোতু, অথ কেন কাৰণেন মনুস্সদহৰকস্স ঊনকসত্তৱস্সিকস্স সুপ্পটিপন্নস্সাপি ধম্মাভিসমযো ন হোতি? এত্থ তাৱ পঞ্হো ভৱতি ‘ননু নাম দহৰকস্স ন ৰাগো হোতি, ন দোসো হোতি, ন মোহো হোতি, ন মানো হোতি, ন মিচ্ছাদিট্ঠি হোতি, ন অৰতি হোতি, ন কামৱিতক্কো হোতি, অমিস্সিতো কিলেসেহি, সো নাম দহৰকো যুত্তো চ পত্তো চ অৰহতি চ চত্তাৰি সচ্চানি একপটিৱেধেন পটিৱিজ্ঝিতু’’’ন্তি.

‘‘তঞ্ঞেৱেত্থ, মহাৰাজ, কাৰণং, যেনাহং কাৰণেন ভণামি ‘ঊনকসত্তৱস্সিকস্স সুপ্পটিপন্নস্সাপি ধম্মাভিসমযো ন হোতী’তি. যদি, মহাৰাজ, ঊনকসত্তৱস্সিকো ৰজনীযে ৰজ্জেয্য, দুস্সনীযে দুস্সেয্য, মোহনীযে মুয্হেয্য, মদনীযে মজ্জেয্য, দিট্ঠিং ৱিজানেয্য, ৰতিঞ্চ অৰতিঞ্চ ৱিজানেয্য, কুসলাকুসলং ৱিতক্কেয্য, ভৱেয্য তস্স ধম্মাভিসমযো, অপি চ, মহাৰাজ, ঊনকসত্তৱস্সিকস্স চিত্তং অবলং দুব্বলং পৰিত্তং অপ্পং থোকং মন্দং অৱিভূতং, অসঙ্খতা নিব্বানধাতু গৰুকা ভাৰিকা ৱিপুলা মহতী. ঊনকসত্তৱস্সিকো, মহাৰাজ, তেন দুব্বলেন চিত্তেন পৰিত্তকেন মন্দেন অৱিভূতেন ন সক্কোতি গৰুকং ভাৰিকং ৱিপুলং মহতিং অসঙ্খতং নিব্বানধাতুং পটিৱিজ্ঝিতুং.

‘‘যথা, মহাৰাজ, সিনেৰুপব্বতৰাজা গৰুকো ভাৰিকো ৱিপুলো মহন্তো, অপি নু খো তং, মহাৰাজ, পুৰিসো অত্তনো পাকতিকেন থামবলৱীৰিযেন সক্কুণেয্য সিনেৰুপব্বতৰাজানং উদ্ধৰিতু’’ন্তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘কেন কাৰণেন মহাৰাজা’’তি? ‘‘দুব্বলত্তা, ভন্তে, পুৰিসস্স, মহন্তত্তা সিনেৰুপব্বতৰাজস্সা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ঊনকসত্তৱস্সিকস্স চিত্তং অবলং দুব্বলং পৰিত্তং অপ্পং থোকং মন্দং অৱিভূতং, অসঙ্খতা নিব্বানধাতু গৰুকা ভাৰিকা ৱিপুলা মহতী. ঊনকসত্তৱস্সিকো তেন দুব্বলেন চিত্তেন পৰিত্তেন মন্দেন অৱিভূতেন ন সক্কোতি গৰুকং ভাৰিকং ৱিপুলং মহতিং অসঙ্খতং নিব্বানধাতুং পটিৱিজ্ঝিতুং, তেন কাৰণেন ঊনকসত্তৱস্সিকস্স সুপ্পটিপন্নস্সাপি ধম্মাভিসমযো ন হোতি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, অযং মহাপথৱী দীঘা আযতা পুথুলা ৱিত্থতা ৱিসালা ৱিত্থিণ্ণা ৱিপুলা মহন্তা, অপি নু খো তং, মহাৰাজ, মহাপথৱিং সক্কা পৰিত্তকেন উদকবিন্দুকেন তেমেত্ৱা উদকচিক্খল্লং কাতু’’ন্তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘কেন কাৰণেন, মহাৰাজা’’তি? ‘‘পৰিত্তত্তা, ভন্তে, উদকবিন্দুস্স, মহন্তত্তা মহাপথৱিযা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ঊনকসত্তৱস্সিকস্স চিত্তং অবলং দুব্বলং পৰিত্তং অপ্পং থোকং মন্দং অৱিভূতং, অসঙ্খতা নিব্বানধাতু দীঘা আযতা পুথুলা ৱিত্থতা ৱিসালা ৱিত্থিণ্ণা ৱিপুলা মহন্তা. ঊনকসত্তৱস্সিকো তেন দুব্বলেন চিত্তেন পৰিত্তকেন মন্দেন অৱিভূতেন ন সক্কোতি মহতিং অসঙ্খতং নিব্বানধাতুং পটিৱিজ্ঝিতুং, তেন কাৰণেন ঊনকসত্তৱস্সিকস্স সুপ্পটিপন্নস্সাপি ধম্মাভিসমযো ন হোতি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, অবলদুব্বলপৰিত্তঅপ্পথোকমন্দগ্গি ভৱেয্য, অপি নু খো, মহাৰাজ, তাৱতকেন মন্দেন অগ্গিনা সক্কা সদেৱকে লোকে অন্ধকাৰং ৱিধমিত্ৱা আলোকং দস্সেতু’’ন্তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘কেন কাৰণেন মহাৰাজা’’তি? ‘‘মন্দত্তা, ভন্তে, অগ্গিস্স, লোকস্স মহন্তত্তা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ঊনকসত্তৱস্সিকস্স চিত্তং অবলং দুব্বলং পৰিত্তং অপ্পং থোকং মন্দং অৱিভূতং, মহতা চ অৱিজ্জন্ধকাৰেন পিহিতং. তস্মা দুক্কৰং ঞাণালোকং দস্সযিতুং, তেন কাৰণেন ঊনকসত্তৱস্সিকস্স সুপ্পটিপন্নস্সাপি ধম্মাভিসমযো ন হোতি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, আতুৰো কিসো অণুপৰিমিতকাযো সালককিমি হত্থিনাগং তিধা পভিন্নং নৱাযতং তিৱিত্থতং দসপৰিণাহং অট্ঠৰতনিকং সকট্ঠানমুপগতং দিস্ৱা গিলিতুং পৰিকড্ঢেয্য, অপি নু খো সো, মহাৰাজ, সালককিমি সক্কুণেয্য তং হত্থিনাগং গিলিতু’’ন্তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘কেন কাৰণেন, মহাৰাজা’’তি? ‘‘পৰিত্তত্তা, ভন্তে, সালককিমিস্স, মহন্তত্তা হত্থিনাগস্সা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ঊনকসত্তৱস্সিকস্স চিত্তং অবলং দুব্বলং পৰিত্তং অপ্পং থোকং মন্দং অৱিভূতং, মহতী অসঙ্খতা নিব্বানধাতু. সো তেন দুব্বলেন চিত্তেন পৰিত্তকেন মন্দেন অৱিভূতেন ন সক্কোতি মহতিং অসঙ্খতং নিব্বানধাতুং পটিৱিজ্ঝিতুং, তেন কাৰণেন ঊনকসত্তৱস্সিকস্স সুপ্পটিপন্নস্সাপি ধম্মাভিসমযো ন হোতী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

ধম্মাভিসমযপঞ্হো অট্ঠমো.

৯. একন্তসুখনিব্বানপঞ্হো

৯. ‘‘ভন্তে নাগসেন, কিং একন্তসুখং নিব্বানং, উদাহু দুক্খেন মিস্স’’ন্তি? ‘‘একন্তসুখং, মহাৰাজ, নিব্বানং, দুক্খেন অমিস্স’’ন্তি.

‘‘ন মযং তং, ভন্তে নাগসেন, ৱচনং সদ্দহাম ‘একন্তসুখং নিব্বান’ন্তি, এৱমেত্থ মযং, ভন্তে নাগসেন, পচ্চেম ‘নিব্বানং দুক্খেন মিস্স’ন্তি, কাৰণঞ্চেত্থ উপলভাম ‘নিব্বানং দুক্খেন মিস্স’ন্তি. কতমং এত্থ কাৰণং? যে তে, ভন্তে নাগসেন, নিব্বানং পৰিযেসন্তি, তেসং দিস্সতি কাযস্স চ চিত্তস্স চ আতাপো পৰিতাপো ঠানচঙ্কমনিসজ্জাসযনাহাৰপৰিগ্গহো মিদ্ধস্স চ উপৰোধো আযতনানঞ্চ পটিপীড়নং ধনধঞ্ঞপিযঞাতিমিত্তপ্পজহনং. যে কেচি লোকে সুখিতা সুখসমপ্পিতা, তে সব্বেপি পঞ্চহি কামগুণেহি আযতনে ৰমেন্তি ব্ৰূহেন্তি, মনাপিকমনাপিকবহুৱিধসুভনিমিত্তেন ৰূপেন চক্খুং ৰমেন্তি ব্ৰূহেন্তি, মনাপিকমনাপিকগীতৱাদিতবহুৱিধসুভনিমিত্তেন সদ্দেন সোতং ৰমেন্তি ব্ৰূহেন্তি, মনাপিকমনাপিকপুপ্ফফলপত্ততচমূলসাৰবহুৱিধসুভনিমিত্তেন গন্ধেন ঘানং ৰমেন্তি ব্ৰূহেন্তি, মনাপিকমনাপিকখজ্জভোজ্জলেয্যপেয্যসাযনীযবহুৱিধসুভনিমিত্তেন ৰসেন জিৱ্হং ৰমেন্তি ব্ৰুহেন্তি, মনাপিকমনাপিকসণ্হসুখুমমুদুমদ্দৱবহুৱিধসুভনিমিত্তেন ফস্সেন কাযং ৰমেন্তি ব্ৰূহেন্তি, মনাপিকমনাপিককল্যাণপাপকসুভাসুভবহুৱিধৱিতক্কমনসিকাৰেন মনং ৰমেন্তি ব্ৰূহেন্তি. তুম্হে তং চক্খুসোতঘানজিৱ্হাকাযমনোব্ৰূহনং হনথ উপহনথ, ছিন্দথ উপচ্ছিন্দথ, ৰুন্ধথ উপৰুন্ধথ. তেন কাযোপি পৰিতপতি, চিত্তম্পি পৰিতপতি, কাযে পৰিতত্তে কাযিকদুক্খৱেদনং ৱেদিযতি, চিত্তে পৰিতত্তে চেতসিকদুক্খৱেদনং ৱেদযতি. ননু মাগণ্ডিযোপি [মাগন্দিযোপি (সী. পী.)] পৰিব্বাজকো ভগৱন্তং গৰহমানো এৱমাহ ‘ভূনহু [ভূতহচ্চো (পী.), ভূনহচ্চো (ক.)] সমণো গোতমো’তি. ইদমেত্থ কাৰণং, যেনাহং কাৰণেন ব্ৰূমি ‘নিব্বানং দুক্খেন মিস্স’’’ন্তি.

‘‘ন হি, মহাৰাজ, নিব্বানং দুক্খেন মিস্সং, একন্তসুখং নিব্বানং. যং পন ত্ৱং, মহাৰাজ, ব্ৰূসি ‘নিব্বানং দুক্খ’ন্তি, নেতং দুক্খং নিব্বানং নাম, নিব্বানস্স পন সচ্ছিকিৰিযায পুব্বভাগো এসো, নিব্বানপৰিযেসনং এতং, একন্তসুখং যেৱ, মহাৰাজ, নিব্বানং, ন দুক্খেন মিস্সং. এত্থ কাৰণং ৱদামি. অত্থি, মহাৰাজ, ৰাজূনং ৰজ্জসুখং নামা’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, অত্থি ৰাজূনং ৰজ্জসুখ’’ন্তি. ‘‘অপি নু খো তং, মহাৰাজ, ৰজ্জসুখং দুক্খেন মিস্স’’ন্তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘কিস্স পন তে, মহাৰাজ, ৰাজানো পচ্চন্তে কুপিতে তেসং পচ্চন্তনিস্সিতানং পটিসেধায অমচ্চেহি পৰিণাযকেহি ভটেহি বলত্থেহি পৰিৱুতা পৱাসং গন্ত্ৱা ডংসমকসৱাতাতপপটিপীড়িতা সমৱিসমে পৰিধাৱন্তি, মহাযুদ্ধঞ্চ কৰোন্তি, জীৱিতসংসযঞ্চ পাপুণন্তী’’তি? ‘‘নেতং, ভন্তে নাগসেন, ৰজ্জসুখং নাম, ৰজ্জসুখস্স পৰিযেসনায পুব্বভাগো এসো, দুক্খেন, ভন্তে নাগসেন, ৰাজানো ৰজ্জং পৰিযেসিত্ৱা ৰজ্জসুখং অনুভৱন্তি, এৱং, ভন্তে নাগসেন, ৰজ্জসুখং দুক্খেন অমিস্সং, অঞ্ঞং তং ৰজ্জসুখং, অঞ্ঞং দুক্খ’’ন্তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, একন্তসুখং নিব্বানং, ন দুক্খেন মিস্সং. যে পন তং নিব্বানং পৰিযেসন্তি, তে কাযঞ্চ চিত্তঞ্চ আতাপেত্ৱা ঠানচঙ্কমনিসজ্জাসযনাহাৰং পৰিগ্গহেত্ৱা মিদ্ধং উপৰুন্ধিত্ৱা আযতনানি পটিপীড়েত্ৱা কাযঞ্চ জীৱিতঞ্চ পৰিচ্চজিত্ৱা দুক্খেন নিব্বানং পৰিযেসিত্ৱা একন্তসুখং নিব্বানং অনুভৱন্তি, নিহতপচ্চামিত্তা ৱিয ৰাজানো ৰজ্জসুখং. এৱং, মহাৰাজ, একন্তসুখং নিব্বানং, ন দুক্খেন মিস্সং, অঞ্ঞং নিব্বানং, অঞ্ঞং দুক্খন্তি.

‘‘অপৰম্পি, মহাৰাজ, উত্তৰিং কাৰণং সুণোহি একন্তসুখং নিব্বানং, ন দুক্খেন মিস্সং, অঞ্ঞং দুক্খং, অঞ্ঞং নিব্বানন্তি. অত্থি, মহাৰাজ, আচৰিযানং সিপ্পৱন্তানং সিপ্পসুখং নামা’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, অত্থি আচৰিযানং সিপ্পৱন্তানং সিপ্পসুখ’’ন্তি. ‘‘অপি নু খো তং, মহাৰাজ, সিপ্পসুখং দুক্খেন মিস্স’’ন্তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘কিস্স পন তে, মহাৰাজ, আচৰিযা [ইদং পদং সী. পী. পোত্থকেসু নত্থি] আচৰিযানং অভিৱাদনপচ্চুট্ঠানেন উদকাহৰণঘৰসম্মজ্জনদন্তকট্ঠমুখোদকানুপ্পদানেন উচ্ছিট্ঠপটিগ্গহণউচ্ছাদননহাপনপাদপৰিকম্মেন সকচিত্তং নিক্খিপিত্ৱা পৰচিত্তানুৱত্তনেন দুক্খসেয্যায ৱিসমভোজনেন কাযং আতাপেন্তী’’তি? ‘‘নেতং, ভন্তে নাগসেন, সিপ্পসুখং নাম, সিপ্পপৰিযেসনায পুব্বভাগো এসো, দুক্খেন, ভন্তে নাগসেন, আচৰিযা সিপ্পং পৰিযেসিত্ৱা সিপ্পসুখং অনুভৱন্তি, এৱং, ভন্তে নাগসেন, সিপ্পসুখং দুক্খেন অমিস্সং, অঞ্ঞং তং সিপ্পসুখং, অঞ্ঞং দুক্খ’’ন্তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, একন্তসুখং নিব্বানং, ন দুক্খেন মিস্সং. যে পন তং নিব্বানং পৰিযেসন্তি, তে কাযঞ্চ চিত্তঞ্চ আতাপেত্ৱা ঠানচঙ্কমনিসজ্জাসযনাহাৰং পৰিগ্গহেত্ৱা মিদ্ধং উপৰুন্ধিত্ৱা আযতনানি পটিপীড়েত্ৱা কাযঞ্চ জীৱিতঞ্চ পৰিচ্চজিত্ৱা দুক্খেন নিব্বানং পৰিযেসিত্ৱা একন্তসুখং নিব্বানং অনুভৱন্তি, আচৰিযা ৱিয সিপ্পসুখং. এৱং, মহাৰাজ, একন্তসুখং নিব্বানং, ন দুক্খেন মিস্সং, অঞ্ঞং দুক্খং, অঞ্ঞং নিব্বান’’ন্তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

একন্তসুখনিব্বানপঞ্হো নৱমো.

১০. নিব্বানৰূপসণ্ঠানপঞ্হো

১০. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘নিব্বানং নিব্বান’ন্তি যং ৱদেসি, সক্কা পন তস্স নিব্বানস্স ৰূপং ৱা সণ্ঠানং ৱা ৱযং ৱা পমাণং ৱা ওপম্মেন ৱা কাৰণেন ৱা হেতুনা ৱা নযেন ৱা উপদস্সযিতু’’ন্তি? ‘‘অপ্পটিভাগং, মহাৰাজ, নিব্বানং, ন সক্কা নিব্বানস্স ৰূপং ৱা সণ্ঠানং ৱা ৱযং ৱা পমাণং ৱা ওপম্মেন ৱা কাৰণেন ৱা হেতুনা ৱা নযেন ৱা উপদস্সযিতু’’ন্তি. ‘‘এতম্পাহং, ভন্তে নাগসেন, ন সম্পটিচ্ছামি, যং অত্থিধম্মস্স নিব্বানস্স ৰূপং ৱা সণ্ঠানং ৱা ৱযং ৱা পমাণং ৱা ওপম্মেন ৱা কাৰণেন ৱা হেতুনা ৱা নযেন ৱা অপঞ্ঞাপনং, কাৰণেন মং সঞ্ঞাপেহী’’তি. ‘‘হোতু, মহাৰাজ, কাৰণেন তং সঞ্ঞাপেস্সামি. অত্থি, মহাৰাজ, মহাসমুদ্দো নামা’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, অত্থেসো মহাসমুদ্দো’’তি. ‘‘সচে তং, মহাৰাজ, কোচি এৱং পুচ্ছেয্য ‘কিত্তকং, মহাৰাজ, মহাসমুদ্দে উদকং, কতি পন তে সত্তা, যে মহাসমুদ্দে পটিৱসন্তী’তি, এৱং পুট্ঠো ত্ৱং, মহাৰাজ, কিন্তি তস্স ব্যাকৰেয্যাসী’’তি? ‘‘সচে মং, ভন্তে, কোচি এৱং পুচ্ছেয্য ‘কিত্তকং, মহাৰাজ, মহাসমুদ্দে উদকং, কতি পন তে সত্তা, যে মহাসমুদ্দে পটিৱসন্তী’তি, তমহং, ভন্তে, এৱং ৱদেয্যং ‘অপুচ্ছিতব্বং মং ত্ৱং অম্ভো পুৰিস পুচ্ছসি, নেসা পুচ্ছা কেনচি পুচ্ছিতব্বা, ঠপনীযো এসো পঞ্হো. অৱিভত্তো লোকক্খাযিকেহি মহাসমুদ্দো, ন সক্কা মহাসমুদ্দে উদকং পৰিমিনিতুং সত্তা ৱা যে তত্থ ৱাসমুপগতাতি এৱাহং ভন্তে তস্স পটিৱচনং দদেয্য’’’ন্তি.