৪. পুব্বপেতাদিসপঞ্হো

৪. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ইমে দাযকা দানং দত্ৱা পুব্বপেতানং আদিসন্তি [উদ্দিসন্তি (ক. সী.)] ‘ইদং তেসং পাপুণাতূ’তি, অপি নু তে কিঞ্চি ততোনিদানং ৱিপাকং পটিলভন্তী’’তি? ‘‘কেচি, মহাৰাজ, পটিলভন্তি, কেচি নপ্পটিলভন্তী’’তি. ‘‘কে, ভন্তে, পটিলভন্তি, কে নপ্পটিলভন্তী’’তি? ‘‘নিৰযূপপন্না, মহাৰাজ, নপ্পটিলভন্তি, সগ্গগতা নপ্পটিলভন্তি, তিৰচ্ছানযোনিগতা নপ্পটিলভন্তি, চতুন্নং পেতানং তযো পেতা নপ্পটিলভন্তি ৱন্তাসিকা খুপ্পিপাসিনো নিজ্ঝামতণ্হিকা, লভন্তি পেতা পৰদত্তূপজীৱিনো, তেপি সৰমানা যেৱ লভন্তী’’তি.

‘‘তেন হি, ভন্তে নাগসেন, দাযকানং দানং ৱিসোসিতং [ৱিসোতং (সী. পী.)] হোতি অফলং, যেসং উদ্দিস্স কতং যদি তে নপ্পটিলভন্তী’’তি? ‘‘ন হি তং, মহাৰাজ, দানং অফলং হোতি অৱিপাকং, দাযকা যেৱ তস্স ফলং অনুভৱন্তী’’তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে নাগসেন, কাৰণেন মং সঞ্ঞাপেহী’’তি. ‘‘ইধ, মহাৰাজ, কেচি মনুস্সা মচ্ছমংসসুৰাভত্তখজ্জকানি পটিযাদেত্ৱা ঞাতিকুলং গচ্ছন্তি, যদি তে ঞাতকা তং উপাযনং ন সম্পটিচ্ছেয্যুং, অপি নু তং উপাযনং ৱিসোসিতং গচ্ছেয্য ৱিনস্সেয্য ৱা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, সামিকানং যেৱ তং হোতী’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, দাযকা যেৱ তস্স ফলং অনুভৱন্তি. যথা পন, মহাৰাজ, পুৰিসো গব্ভং পৱিট্ঠো অসতি পুৰতো নিক্খমনমুখে কেন নিক্খমেয্যা’’তি. ‘‘পৱিট্ঠেনেৱ ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, দাযকা যেৱ তস্স ফলং অনুভৱন্তী’’তি. ‘‘হোতু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামি, দাযকা যেৱ তস্স ফলং অনুভৱন্তি, ন মযং তং কাৰণং ৱিলোমেমাতি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, যদি ইমেসং দাযকানং দিন্নদানং পুব্বপেতানং পাপুণাতি, তে চ তস্স ৱিপাকং অনুভৱন্তি. তেন হি যো পাণাতিপাতী লুদ্দো লোহিতপাণী পদুট্ঠমনসঙ্কপ্পো মনুস্সে ঘাতেত্ৱা দাৰুণং কম্মং কত্ৱা পুব্বপেতানং আদিসেয্য ‘ইমস্স মে কম্মস্স ৱিপাকো পুব্বপেতানং পাপুণাতূ’তি, অপি নু তস্স ৱিপাকো পুব্বপেতানং পাপুণাতী’’তি? ‘‘ন হি, মহাৰাজা’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, কো তত্থ হেতু কিং কাৰণং, যেন কুসলং পাপুণাতি অকুসলং ন পাপুণাতী’’তি? ‘‘নেসো, মহাৰাজ, পঞ্হো পুচ্ছিতব্বো, মা চ ত্ৱং, মহাৰাজ, ‘ৱিসজ্জকো অত্থী’তি অপুচ্ছিতব্বং পুচ্ছি, ‘কিস্স আকাসো নিৰালম্বো, কিস্স গঙ্গা উদ্ধম্মুখা ন সন্দতি, কিস্স ইমে মনুস্সা চ দিজা চ দ্ৱিপদা মিগা চতুপ্পদা’তি তম্পি মং ত্ৱং পুচ্ছিস্সসী’’তি. ‘‘নাহং তং, ভন্তে নাগসেন, ৱিহেসাপেক্খো পুচ্ছামি, অপি চ নিব্বাহনত্থায [নিব্বানত্থায (ক.)] সন্দেহস্স পুচ্ছামি, বহূ মনুস্সা লোকে ৱামগামিনো [পাপগাহিনো (স্যা.)] ৱিচক্খুকা, ‘কিন্তি তে ওতাৰং ন লভেয্যু’ন্তি এৱাহং তং পুচ্ছামী’’তি. ‘‘ন সক্কা, মহাৰাজ, সহ অকতেন অননুমতেন সহ পাপং কম্মং সংৱিভজিতুং.

‘‘যথা, মহাৰাজ, মনুস্সা উদকনিব্বাহনেন উদকং সুৱিদূৰম্পি হৰন্তি, অপি নু, মহাৰাজ, সক্কা ঘনমহাসেলপব্বতো [পব্বততো (ক.)] নিব্বাহনেন যথিচ্ছিতং হৰিতু’’ন্তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সক্কা কুসলং সংৱিভজিতুং, ন সক্কা অকুসলং সংৱিভজিতুং. যথা ৱা পন, মহাৰাজ, সক্কা তেলেন পদীপো জালেতুং, অপি নু, মহাৰাজ, সক্কা উদকেন পদীপো জালেতু’’ন্তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সক্কা কুসলং সংৱিভজিতুং, ন সক্কা অকুসলং সংৱিভজিতুং. যথা ৱা পন, মহাৰাজ, কস্সকা তড়াকতো উদকং নীহৰিত্ৱা ধঞ্ঞং পৰিপাচেন্তি, অপি নু খো, মহাৰাজ, সক্কা মহাসমুদ্দতো উদকং নীহৰিত্ৱা ধঞ্ঞং পৰিপাচেতু’’ন্তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সক্কা কুসলং সংৱিভজিতুং, ন সক্কা অকুসলং সংৱিভজিতু’’ন্তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, কেন কাৰণেন সক্কা কুসলং সংৱিভজিতুং, ন সক্কা অকুসলং সংৱিভজিতুং. কাৰণেন মং সঞ্ঞাপেহি, নাহং অন্ধো অনালোকো সুত্ৱা ৱেদিস্সামী’’তি. ‘‘অকুসলং, মহাৰাজ, থোকং, কুসলং বহুকং, থোকত্তা অকুসলং কত্তাৰং যেৱ পৰিযাদিযতি, বহুকত্তা কুসলং সদেৱকং লোকং অজ্ঝোত্থৰতী’’তি. ‘‘ওপম্মং কৰোহী’’তি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, পৰিত্তং একং উদকবিন্দু পথৱিযং নিপতেয্য, অপি নু খো তং, মহাৰাজ, উদকবিন্দু দসপি দ্ৱাদসপি যোজনানি অজ্ঝোত্থৰেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, যত্থ তং উদকবিন্দু নিপতিতং, তত্থেৱ পৰিযাদিযতী’’তি. ‘‘কেন কাৰণেন, মহাৰাজা’’তি? ‘‘পৰিত্তত্তা, ভন্তে, উদকবিন্দুস্সা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, পৰিত্তং অকুসলং পৰিত্তত্তা কত্তাৰং যেৱ পৰিযাদিযতি, ন সক্কা সংৱিভজিতুং.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, মহতিমহামেঘো অভিৱস্সেয্য তপ্পযন্তো ধৰণিতলং, অপি নু খো সো, মহাৰাজ, মহামেঘো সমন্ততো ওত্থৰেয্যা’’তি. ‘‘আম, ভন্তে, পূৰযিত্ৱা সো মহামেঘো সোব্ভসৰ সৰিতসাখাকন্দৰপদৰদহতড়াক [মাতিকাতড়াক (ক.)] উদপানপোক্খৰণিযো দসপি দ্ৱাদসপি যোজনানি অজ্ঝোত্থৰেয্যা’’তি. ‘‘কেন কাৰণেন, মহাৰাজা’’তি? ‘‘মহন্তত্তা, ভন্তে, মেঘস্সা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, কুসলং বহুকং, বহুকত্তা সক্কা দেৱমনুস্সেহিপি সংৱিভজিতু’’ন্তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, কেন কাৰণেন অকুসলং থোকং কুসলং বহুতৰ’’ন্তি? ‘‘ইধ, মহাৰাজ, যো কোচি দানং দেতি, সীলং সমাদিযতি, উপোসথকম্মং কৰোতি, সো হট্ঠো পহট্ঠো হসিতো পমুদিতো পসন্নমানসো ৱেদজাতো হোতি, তস্স অপৰাপৰং পীতি উপ্পজ্জতি, পীতিমনস্স ভিয্যো ভিয্যো কুসলং পৱড্ঢতি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, উদপানে বহুসলিলসম্পুণ্ণে একেন দেসেন উদকং পৱিসেয্য, একেন নিক্খমেয্য, নিক্খমন্তেপি অপৰাপৰং উপ্পজ্জতি, ন সক্কা হোতি খযং পাপেতুং. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, কুসলং ভিয্যো ভিয্যো পৱড্ঢতি. ৱস্সসতেপি চে, মহাৰাজ, পুৰিসো কতং কুসলং আৱজ্জেয্য, আৱজ্জিতে আৱজ্জিতে ভিয্যো ভিয্যো কুসলং পৱড্ঢতি. তস্স তং কুসলং সক্কা হোতি যথিচ্ছকেহি সদ্ধিং সংৱিভজিতুং, ইদমেত্থ, মহাৰাজ, কাৰণং, যেন কাৰণেন কুসলং বহুতৰং.

‘‘অকুসলং পন, মহাৰাজ, কৰোন্তো পচ্ছা ৱিপ্পটিসাৰী হোতি, ৱিপ্পটিসাৰিনো চিত্তং পটিলীযতি পটিকুটতি পটিৱত্ততি ন সম্পসাৰীযতি সোচতি তপ্পতি হাযতি খীযতি ন পৰিৱড্ঢতি তত্থেৱ পৰিযাদিযতি. যথা, মহাৰাজ, সুক্খায নদিযা মহাপুড়িনায উন্নতাৱনতায কুটিলসঙ্কুটিলায উপৰিতো পৰিত্তং উদকং আগচ্ছন্তং হাযতি খীযতি ন পৰিৱড্ঢতি তত্থেৱ পৰিযাদিযতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অকুসলং কৰোন্তস্স চিত্তং পটিলীযতি পটিকুটতি পটিৱত্ততি ন সম্পসাৰীযতি সোচতি তপ্পতি হাযতি খীযতি ন পৰিৱড্ঢতি তত্থেৱ পৰিযাদিযতি, ইদমেত্থ, মহাৰাজ, কাৰণং, যেন কাৰণেন অকুসলং থোক’’ন্তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

পুব্বপেতাদিসপঞ্হো চতুত্থো.