৩. কুসলাকুসলবলৱতৰপঞ্হো
৩. ‘‘ভন্তে নাগসেন, কতমং অধিমত্তং বলৱতৰং কুসলং ৱা অকুসলং ৱা’’তি? ‘‘কুসলং, মহাৰাজ, অধিমত্তং বলৱতৰং, নো তথা অকুসল’ন্তি. ‘‘নাহং, ভন্তে নাগসেন, তং ৱচনং সম্পটিচ্ছামি ‘কুসলং অধিমত্তং বলৱতৰং, নো তথা অকুসল’ন্তি, দিস্সন্তি, ভন্তে নাগসেন, ইধ পাণাতিপাতিনো অদিন্নাদাযিনো কামেসুমিচ্ছাচাৰিনো মুসাৱাদিনো গামঘাতিকা পন্থদূসকা নেকতিকা ৱঞ্চনিকা, সব্বে তে তাৱতকেন পাপেন লভন্তি হত্থচ্ছেদং পাদচ্ছেদং হত্থপাদচ্ছেদং কণ্ণচ্ছেদং নাসচ্ছেদং কণ্ণনাসচ্ছেদং বিলঙ্গথালিকং সঙ্খমুণ্ডিকং ৰাহুমুখং জোতিমালিকং হত্থপজ্জোতিকং এৰকৱত্তিকং চীৰকৱাসিকং এণেয্যকং বড়িসমংসিকং কহাপণিকং খাৰাপতচ্ছিকং পলিঘপৰিৱত্তিকং পলালপীঠকং তত্তেনপি তেলেন ওসিঞ্চনং সুনখেহিপি খাদাপনং জীৱসূলাৰোপনং অসিনাপি সীসচ্ছেদং, কেচি ৰত্তিং পাপং কত্ৱা ৰত্তিং যেৱ ৱিপাকং অনুভৱন্তি, কেচি ৰত্তিং কত্ৱা দিৱা যেৱ অনুভৱন্তি, কেচি দিৱা কত্ৱা দিৱা যেৱ অনুভৱন্তি, কেচি দিৱা কত্ৱা ৰত্তিং যেৱ অনুভৱন্তি, কেচি দ্ৱে তযো দিৱসে ৱীতিৱত্তে অনুভৱন্তি, সব্বেপি তে দিট্ঠেৱ ধম্মে ৱিপাকং অনুভৱন্তি. অত্থি পন, ভন্তে নাগসেন, কোচি একস্স ৱা দ্ৱিন্নং ৱা তিণ্ণং ৱা চতুন্নং ৱা পঞ্চন্নং ৱা দসন্নং ৱা সতস্স ৱা সহস্সস্স ৱা সতসহস্সস্স ৱা সপৰিৱাৰং দানং দত্ৱা দিট্ঠধম্মিকং ভোগং ৱা যসং ৱা সুখং ৱা অনুভৱিতা সীলেন ৱা উপোসথকম্মেন ৱা’’তি?
‘‘অত্থি, মহাৰাজ, চত্তাৰো পুৰিসা দানং দত্ৱা সীলং সমাদিযিত্ৱা উপোসথকম্মং কত্ৱা দিট্ঠেৱ ধম্মে তেনেৱ সৰীৰদেহেন তিদসপুৰে সমনুপ্পত্তা’’তি [যসমনুপত্তাতি (সী. পী.)]. ‘‘কো চ কো চ ভন্তে’’তি? ‘‘মন্ধাতা, মহাৰাজ, ৰাজা, নিমি ৰাজা, সাধীনো ৰাজা, গুত্তিলো চ গন্ধব্বো’’তি.
‘‘ভন্তে নাগসেন, অনেকেহি তং ভৱসহস্সেহি অন্তৰিতং, দ্ৱিন্নম্পেতং অম্হাকং [দীপিতং, অম্হাকম্পেতং (ক.)] পৰোক্খং, যদি সমত্থোসি ৱত্তমানকে ভৱে ভগৱতো ধৰমানকালে কথেহী’’তি? ‘‘ৱত্তমানকেপি, মহাৰাজ, ভৱে পুণ্ণকো দাসো থেৰস্স সাৰিপুত্তস্স ভোজনং দত্ৱা তদহেৱ সেট্ঠিট্ঠানং অজ্ঝুপগতো, সো এতৰহি পুণ্ণকো সেট্ঠীতি পঞ্ঞাযি, গোপালমাতা দেৱী অত্তনো কেসে ৱিক্কিণিত্ৱা লদ্ধেহি অট্ঠহি কহাপণেহি থেৰস্স মহাকচ্চাযনস্স অত্তট্ঠমকস্স পিণ্ডপাতং দত্ৱা তদহেৱ ৰঞ্ঞো চন্দপজ্জোতস্স [উদেনস্স (সী. পী.)] অগ্গমহেসিট্ঠানং পত্তা. সুপ্পিযা উপাসিকা অঞ্ঞতৰস্স গিলানভিক্খুনো অত্তনো ঊৰুমংসেন পটিচ্ছাদনীযং দত্ৱা দুতিযদিৱসে যেৱ ৰূড়্হৱণা সঞ্ছৱী [সচ্ছৱী (সী. পী.)] অৰোগা জাতা. মল্লিকা দেৱী ভগৱতো আভিদোসিকং কুম্মাসপিণ্ডং দত্ৱা তদহেৱ ৰঞ্ঞো কোসলস্স অগ্গমহেসী জাতা. সুমনো মালাকাৰো অট্ঠহি সুমনপুপ্ফমুট্ঠীহি ভগৱন্তং পূজেত্ৱা তং দিৱসং যেৱ মহাসম্পত্তিং পত্তো. একসাটকো ব্ৰাহ্মণো উত্তৰসাটকেন ভগৱন্তং পূজেত্ৱা তং দিৱসং যেৱ সব্বট্ঠকং লভি, সব্বেপেতে, মহাৰাজ, দিট্ঠধম্মিকং ভোগঞ্চ যসঞ্চ অনুভৱিংসূ’’তি.
‘‘ভন্তে নাগসেন, ৱিচিনিত্ৱা পৰিযেসিত্ৱা ছ জনে যেৱ অদ্দসাসী’’তি. ‘‘আম, মহাৰাজা’’তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে নাগসেন, অকুসলং যেৱ অধিমত্তং বলৱতৰং, নো তথা কুসলং. অহঞ্হি, ভন্তে নাগসেন, একদিৱসং যেৱ দসপি পুৰিসে পস্সামি পাপস্স কম্মস্স ৱিপাকেন সূলেসু আৰোপেন্তে, ৱীসম্পি তিংসম্পি চত্তালীসম্পি পঞ্ঞাসম্পি পুৰিসসতম্পি পুৰিসসহস্সম্পি পস্সামি পাপস্স কম্মস্স ৱিপাকেন সূলেসু আৰোপেন্তে. নন্দকুলস্স, ভন্তে নাগসেন, ভদ্দসালো নাম সেনাপতিপুত্তো অহোসি. তেন চ ৰঞ্ঞা চন্দগুত্তেন সঙ্গামো সমুপব্যূড়্হো অহোসি. তস্মিং খো পন, ভন্তে নাগসেন, সঙ্গামে উভতো বলকাযে অসীতিকবন্ধৰূপানি অহেসুং, একস্মিং কিৰ সীসকবন্ধে পৰিপাতে [পৰিপুণ্ণে (সব্বত্থ)] একং কবন্ধৰূপং উট্ঠহতি, সব্বেপেতে পাপস্সেৱ কম্মস্স ৱিপাকেন অনযব্যসনং আপন্না. ইমিনাপি, ভন্তে নাগসেন, কাৰণেন ভণামি অকুসলং যেৱ অধিমত্তং বলৱতৰং, নো তথা কুসল’’ন্তি.
‘‘সুয্যতি, ভন্তে নাগসেন, ইমস্মিং বুদ্ধসাসনে কোসলেন ৰঞ্ঞা অসদিসদানং দিন্ন’’ন্তি? ‘‘আম, মহাৰাজ, সুয্যতী’’তি. ‘‘অপি নু খো, ভন্তে নাগসেন, কোসলৰাজা তং অসদিসং দানং দত্ৱা ততোনিদানং কঞ্চি দিট্ঠধম্মিকং ভোগং ৱা যসং ৱা সুখং ৱা পটিলভী’’তি [পটিলভতীতি (ক.)]? ‘‘ন হি, মহাৰাজা’’তি. ‘‘যদি, ভন্তে নাগসেন, কোসলৰাজা এৱৰূপং অনুত্তৰং দানং দত্ৱাপি ন লভি [ন লভতি (ক.)] ততোনিদানং কঞ্চি দিট্ঠধম্মিকং ভোগং ৱা যসং ৱা সুখং ৱা, তেন হি, ভন্তে নাগসেন, অকুসলং যেৱ অধিমত্তং বলৱতৰং, নো তথা কুসল’’ন্তি.
‘‘পৰিত্তত্তা, মহাৰাজ, অকুসলং খিপ্পং পৰিণমতি, ৱিপুলত্তা কুসলং দীঘেন কালেন পৰিণমতি, উপমাযপি, মহাৰাজ, এতং উপপৰিক্খিতব্বং. যথা, মহাৰাজ, অপৰন্তে জনপদে কুমুদভণ্ডিকা নাম ধঞ্ঞজাতি মাসলূনা [মাসপূৰা (ক.)] অন্তোগেহগতা হোতি, সালযো ছপ্পঞ্চমাসেহি পৰিণমন্তি, কিং পনেত্থ, মহাৰাজ, অন্তৰং কো ৱিসেসো কুমুদভণ্ডিকায চ সালীনঞ্চা’’তি? ‘‘পৰিত্তত্তা, ভন্তে, কুমুদভণ্ডিকায, ৱিপুলত্তা চ সালীনং. সালযো, ভন্তে নাগসেন, ৰাজাৰহা ৰাজভোজনং, কুমুদভণ্ডিকা দাসকম্মকৰানং ভোজন’’ন্তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, পৰিত্তত্তা অকুসলং খিপ্পং পৰিণমতি, ৱিপুলত্তা কুসলং দীঘেন কালেন পৰিণমতী’’তি.
‘‘যং তত্থ, ভন্তে নাগসেন, খিপ্পং পৰিণমতি, তং নাম লোকে অধিমত্তং বলৱতৰং, তস্মা অকুসলং বলৱতৰং, নো তথা কুসলং. যথা নাম, ভন্তে নাগসেন, যো কোচি যোধো মহতিমহাযুদ্ধং পৱিসিত্ৱা পটিসত্তুং উপকচ্ছকে গহেত্ৱা আকড্ঢিত্ৱা খিপ্পতৰং সামিনো উপনেয্য, সো যোধো লোকে সমত্থো সূৰো নাম. যো চ ভিসক্কো খিপ্পং সল্লং উদ্ধৰতি ৰোগমপনেতি, সো ভিসক্কো ছেকো নাম. যো গণকো সীঘসীঘং গণেত্ৱা খিপ্পং দস্সযতি, সো গণকো ছেকো নাম. যো মল্লো খিপ্পং পটিমল্লং উক্খিপিত্ৱা উত্তানকং পাতেতি, সো মল্লো সমত্থো সূৰো নাম. এৱমেৱ খো, ভন্তে নাগসেন, যং খিপ্পং পৰিণমতি কুসলং ৱা অকুসলং ৱা, তং লোকে অধিমত্তং বলৱতৰ’’ন্তি.
‘‘উভযম্পি তং, মহাৰাজ, কম্মং সম্পৰাযৱেদনীযমেৱ, অপি চ খো অকুসলং সাৱজ্জতায খণেন দিট্ঠধম্মৱেদনীযং হোতি, পুব্বকেহি, মহাৰাজ, খত্তিযেহি ঠপিতো এসো নিযমো ‘যো পাণং হনতি, সো দণ্ডাৰহো…পে… যো অদিন্নং আদিযতি…পে… যো পৰদাৰং গচ্ছতি…পে… যো মুসা ভণতি…পে… যো গামং ঘাতেতি…পে… যো পন্থং দূসেতি…পে… যো নিকতিং কৰোতি…পে… যো ৱঞ্চনং কৰোতি, সো দণ্ডাৰহো ৱধিতব্বো ছেত্তব্বো ভেত্তব্বো হন্তব্বো’তি. তং তে উপাদায ৱিচিনিত্ৱা ৱিচিনিত্ৱা দণ্ডেন্তি ৱধেন্তি ছিন্দন্তি ভিন্দন্তি হনন্তি চ, অপি নু, মহাৰাজ, অত্থি কেহিচি ঠপিতো নিযমো ‘যো দানং ৱা দেতি, সীলং ৱা ৰক্খতি, উপোসথকম্মং ৱা কৰোতি, তস্স ধনং ৱা যসং ৱা দাতব্ব’ন্তি; অপি নু তং ৱিচিনিত্ৱা ৱিচিনিত্ৱা ধনং ৱা যসং ৱা দেন্তি, চোৰস্স কতকম্মস্স ৱধবন্ধনং ৱিযা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘যদি, মহাৰাজ, দাযকানং ৱিচিনিত্ৱা ৱিচিনিত্ৱা ধনং ৱা যসং ৱা দদেয্যুং, কুসলম্পি দিট্ঠধম্মৱেদনীযং ভৱেয্য, যস্মা চ খো, মহাৰাজ, দাযকে ন ৱিচিনন্তি ‘ধনং ৱা যসং ৱা দস্সামা’তি, তস্মা কুসলং ন দিট্ঠধম্মৱেদনীযং. ইমিনা, মহাৰাজ, কাৰণেন অকুসলং দিট্ঠধম্মৱেদনীযং, সম্পৰাযেৱ সো অধিমত্তং বলৱতৰং ৱেদনং ৱেদযতী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, তৱাদিসেন বুদ্ধিমন্তেন ৱিনা নেসো পঞ্হো সুনিব্বেঠিযো, লোকিকং, ভন্তে নাগসেন, লোকুত্তৰেন ৱিঞ্ঞাপিত’’ন্তি.
কুসলাকুসলবলৱতৰপঞ্হো ততিযো.