২. দুক্কৰকাৰিকপঞ্হো

২. ‘‘ভন্তে নাগসেন, সব্বেৱ বোধিসত্তা দুক্কৰকাৰিকং কৰোন্তি, উদাহু গোতমেনেৱ বোধিসত্তেন দুক্কৰকাৰিকা কতা’’তি? ‘‘নত্থি, মহাৰাজ, সব্বেসং বোধিসত্তানং দুক্কৰকাৰিকা, গোতমেনেৱ বোধিসত্তেন দুক্কৰকাৰিকা কতা’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, যদি এৱং অযুত্তং, যং বোধিসত্তানং বোধিসত্তেহি ৱেমত্ততা হোতী’’তি. ‘‘চতূহি, মহাৰাজ, ঠানেহি বোধিসত্তানং বোধিসত্তেহি ৱেমত্ততা হোতি. কতমেহি চতূহি? কুলৱেমত্ততা পধানৱেমত্ততা [অদ্ধানৱেমত্ততা (সী. স্যা. পী.)] আযুৱেমত্ততা পমাণৱেমত্ততাতি. ইমেহি খো, মহাৰাজ, চতূহি ঠানেহি বোধিসত্তানং বোধিসত্তেহি ৱেমত্ততা হোতি. সব্বেসম্পি, মহাৰাজ, বুদ্ধানং ৰূপে সীলে সমাধিম্হি পঞ্ঞায ৱিমুত্তিযা ৱিমুত্তিঞাণদস্সনে চতুৱেসাৰজ্জে দসতথাগতবলে ছঅসাধাৰণঞাণে চুদ্দসবুদ্ধঞাণে অট্ঠাৰসবুদ্ধধম্মে কেৱলে চ বুদ্ধগুণে [বুদ্ধধম্মে (সী. পী.)] নত্থি ৱেমত্ততা, সব্বেপি বুদ্ধা বুদ্ধধম্মেহি সমসমা’’তি.

‘‘যদি, ভন্তে নাগসেন, সব্বেপি বুদ্ধা বুদ্ধধম্মেহি সমসমা, কেন কাৰণেন গোতমেনেৱ বোধিসত্তেন দুক্কৰকাৰিকা কতা’’তি? ‘‘অপৰিপক্কে, মহাৰাজ, ঞাণে অপৰিপক্কায বোধিযা গোতমো বোধিসত্তো নেক্খম্মমভিনিক্খন্তো অপৰিপক্কং ঞাণং পৰিপাচযমানেন দুক্কৰকাৰিকা কতা’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, কেন কাৰণেন বোধিসত্তো অপৰিপক্কে ঞাণে অপৰিপক্কায বোধিযা মহাভিনিক্খমনং নিক্খন্তো, ননু নাম ঞাণং পৰিপাচেত্ৱা পৰিপক্কে ঞাণে নিক্খমিতব্ব’’ন্তি?

‘‘বোধিসত্তো, মহাৰাজ, ৱিপৰীতং ইত্থাগাৰং দিস্ৱা ৱিপ্পটিসাৰী অহোসি, তস্স ৱিপ্পটিসাৰিস্স অৰতি উপ্পজ্জি, অৰতিচিত্তং উপ্পন্নং দিস্ৱা অঞ্ঞতৰো মাৰকাযিকো দেৱপুত্তো ‘অযং খো কালো অৰতিচিত্তস্স ৱিনোদনাযা’তি ৱেহাসে ঠত্ৱা ইদং ৱচনমব্ৰৱি –

‘‘মাৰিস, মা খো ত্ৱং উক্কণ্ঠিতো অহোসি, ইতো তে সত্তমে দিৱসে দিব্বং চক্কৰতনং পাতুভৱিস্সতি সহস্সাৰং সনেমিকং সনাভিকং সব্বাকাৰপৰিপূৰং, পথৱিগতানি চ তে ৰতনানি আকাসট্ঠানি চ সযমেৱ উপগচ্ছিস্সন্তি, দ্ৱিসহস্সপৰিত্তদীপপৰিৱাৰেসু চতূসু মহাদীপেসু একমুখেন আণা পৱত্তিস্সতি, পৰোসহস্সঞ্চ তে পুত্তা ভৱিস্সন্তি সূৰা ৱীৰঙ্গৰূপা পৰসেনপ্পমদ্দনা, তেহি পুত্তেহি পৰিকিণ্ণো সত্তৰতনসমন্নাগতো চতুদ্দীপমনুসাসিস্সসী’তি.

‘‘যথা নাম দিৱসসন্তত্তং অযোসূলং সব্বত্থ উপডহন্তং কণ্ণসোতং পৱিসেয্য, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, বোধিসত্তস্স তং ৱচনং কণ্ণসোতং পৱিসিত্থ, ইতি সো পকতিযাৱ উক্কণ্ঠিতো তস্সা দেৱতায ৱচনেন ভিয্যোসোমত্তায উব্বিজ্জি সংৱিজ্জি সংৱেগমাপজ্জি.

‘‘যথা পন, মহাৰাজ, মহতিমহাঅগ্গিক্খন্ধো জলমানো অঞ্ঞেন কট্ঠেন উপডহিতো ভিয্যোসোমত্তায জলেয্য, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, বোধিসত্তো পকতিযাৱ উক্কণ্ঠিতো তস্সা দেৱতায ৱচনেন ভিয্যোসোমত্তায উব্বিজ্জি সংৱিজ্জি সংৱেগমাপজ্জি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, মহাপথৱী পকতিতিন্তা নিব্বত্তহৰিতসদ্দলা আসিত্তোদকা চিক্খল্লজাতা পুনদেৱ মহামেঘে অভিৱুট্ঠে ভিয্যোসোমত্তায চিক্খল্লতৰা অস্স, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, বোধিসত্তো পকতিযাৱ উক্কণ্ঠিতো তস্সা দেৱতায ৱচনেন ভিয্যোসোমত্তায উব্বিজ্জি সংৱিজ্জি সংৱেগমাপজ্জী’’তি.

‘‘অপি নু খো, ভন্তে নাগসেন, বোধিসত্তস্স যদি সত্তমে দিৱসে দিব্বং চক্কৰতনং নিব্বত্তেয্য, পটিনিৱত্তেয্য বোধিসত্তো দিব্বে চক্কৰতনে নিব্বত্তে’’তি? ‘‘ন হি, মহাৰাজ, সত্তমে দিৱসে বোধিসত্তস্স দিব্বং চক্কৰতনং নিব্বত্তেয্য, অপি চ পলোভনত্থায তায দেৱতায মুসা ভণিতং, যদিপি, মহাৰাজ, সত্তমে দিৱসে দিব্বং চক্কৰতনং নিব্বত্তেয্য, বোধিসত্তো ন নিৱত্তেয্য. কিং কাৰণং? ‘অনিচ্চ’ন্তি, মহাৰাজ, বোধিসত্তো দড়্হং অগ্গহেসি, ‘দুক্খং অনত্তা’তি দড়্হং অগ্গহেসি, উপাদানক্খযং পত্তো.

‘‘যথা, মহাৰাজ, অনোতত্তদহতো উদকং গঙ্গং নদিং পৱিসতি, গঙ্গায নদিযা মহাসমুদ্দং পৱিসতি, মহাসমুদ্দতো পাতালমুখং পৱিসতি, অপি নু, মহাৰাজ, তং উদকং পাতালমুখগতং পটিনিৱত্তিত্ৱা মহাসমুদ্দং পৱিসেয্য, মহাসমুদ্দতো গঙ্গং নদিং পৱিসেয্য, গঙ্গায নদিযা পুন অনোতত্তং পৱিসেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, বোধিসত্তেন কপ্পানং সতসহস্সং চতুৰো চ অসঙ্খ্যেয্যে কুসলং পৰিপাচিতং ইমস্স ভৱস্স কাৰণা, সোযং অন্তিমভৱো অনুপ্পত্তো পৰিপক্কং বোধিঞাণং ছহি ৱস্সেহি বুদ্ধো ভৱিস্সতি সব্বঞ্ঞূ লোকে অগ্গপুগ্গলো, অপি নু খো, মহাৰাজ, বোধিসত্তো চক্কৰতনকাৰণা [চক্কৰতনস্স কাৰণা (সী. স্যা. পী.)] পটিনিৱত্তেয্যা’’তি [পৰিনিৱত্তেয্যাতি (সী. পী. ক.)]? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি.

‘‘অপি চ, মহাৰাজ, মহাপথৱী পৰিৱত্তেয্য সকাননা সপব্বতা, নত্ৱেৱ বোধিসত্তো পটিনিৱত্তেয্য অপত্ৱা সম্মাসম্বোধিং. আৰোহেয্যপি চে, মহাৰাজ, গঙ্গায উদকং পটিসোতং, নত্ৱেৱ বোধিসত্তো পটিনিৱত্তেয্য অপত্ৱা সম্মাসম্বোধিং; ৱিসুস্সেয্যপি চে, মহাৰাজ, মহাসমুদ্দো অপৰিমিতজলধৰো গোপদে উদকং ৱিয, নত্ৱেৱ বোধিসত্তো পটিনিৱত্তেয্য অপত্ৱা সম্মাসম্বোধিং; ফলেয্যপি চে, মহাৰাজ, সিনেৰুপব্বতৰাজা সতধা ৱা সহস্সধা ৱা, নত্ৱেৱ বোধিসত্তো পটিনিৱত্তেয্য অপত্ৱা সম্মাসম্বোধিং; পতেয্যুম্পি চে, মহাৰাজ, চন্দিমসূৰিযা সতাৰকা লেড্ডু ৱিয ছমাযং, নত্ৱেৱ বোধিসত্তো পটিনিৱত্তেয্য অপত্ৱা সম্মাসম্বোধিং; সংৱত্তেয্যপি চে, মহাৰাজ, আকাসো কিলঞ্জমিৱ, নত্ৱেৱ বোধিসত্তো পটিনিৱত্তেয্য অপত্ৱা সম্মাসম্বোধিং. কিং কাৰণা? পদালিতত্তা সব্ববন্ধনান’’ন্তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, কতি লোকে বন্ধনানী’’তি? ‘‘দস খো পনিমানি, মহাৰাজ, লোকে বন্ধনানি, যেহি বন্ধনেহি বদ্ধা সত্তা ন নিক্খমন্তি, নিক্খমিত্ৱাপি পটিনিৱত্তন্তি. কতমানি দস? মাতা, মহাৰাজ, লোকে বন্ধনং, পিতা, মহাৰাজ, লোকে বন্ধনং, ভৰিযা, মহাৰাজ, লোকে বন্ধনং, পুত্তা, মহাৰাজ, লোকে বন্ধনং, ঞাতী, মহাৰাজ, লোকে বন্ধনং, মিত্তং, মহাৰাজ, লোকে বন্ধনং, ধনং, মহাৰাজ, লোকে বন্ধনং, লাভসক্কাৰো, মহাৰাজ, লোকে বন্ধনং, ইস্সৰিযং, মহাৰাজ, লোকে বন্ধনং, পঞ্চ কামগুণা, মহাৰাজ, লোকে বন্ধনং, ইমানি খো মহাৰাজ দস লোকে বন্ধনানি, যেহি বন্ধনেহি বদ্ধা সত্তা ন নিক্খমন্তি, নিক্খমিত্ৱাপি পটিনিৱত্তন্তি, তানি দস বন্ধনানি বোধিসত্তস্স ছিন্নানি পদালিতানি, তস্মা, মহাৰাজ, বোধিসত্তো ন পটিনিৱত্ততী’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, যদি বোধিসত্তো উপ্পন্নে অৰতিচিত্তে দেৱতায ৱচনেন অপৰিপক্কে ঞাণে অপৰিপক্কায বোধিযা নেক্খম্মমভিনিক্খন্তো, কিং তস্স দুক্কৰকাৰিকায কতায, ননু নাম সব্বভক্খেন ভৱিতব্বং ঞাণপৰিপাকং আগমযমানেনা’’তি?

‘‘দস খো পনিমে, মহাৰাজ, পুগ্গলা লোকস্মিং ওঞ্ঞাতা অৱঞ্ঞাতা হীড়িতা খীড়িতা গৰহিতা পৰিভূতা অচিত্তীকতা. কতমে দস? ইত্থী, মহাৰাজ, ৱিধৱা লোকস্মিং ওঞ্ঞাতা অৱঞ্ঞাতা হীড়িতা খীড়িতা গৰহিতা পৰিভূতা অচিত্তীকতা. দুব্বলো, মহাৰাজ, পুগ্গলো…পে… অমিত্তঞাতি, মহাৰাজ, পুগ্গলো…পে… মহগ্ঘসো, মহাৰাজ, পুগ্গলো…পে… অগৰুকুলৱাসিকো, মহাৰাজ, পুগ্গলো…পে… পাপমিত্তো, মহাৰাজ, পুগ্গলো…পে… ধনহীনো, মহাৰাজ, পুগ্গলো…পে… আচাৰহীনো, মহাৰাজ, পুগ্গলো…পে… কম্মহীনো, মহাৰাজ, পুগ্গলো…পে… পযোগহীনো, মহাৰাজ, পুগ্গলো লোকস্মিং ওঞ্ঞাতো অৱঞ্ঞাতো হীড়িতো খীড়িতো গৰহিতো পৰিভূতো অচিত্তীকতো. ইমে খো, মহাৰাজ, দস পুগ্গলা লোকস্মিং ওঞ্ঞাতা অৱঞ্ঞাতা হীড়িতা খীড়িতা গৰহিতা পৰিভূতা অচিত্তীকতা. ইমানি খো, মহাৰাজ, দস ঠানানি অনুস্সৰমানস্স বোধিসত্তস্স এৱং সঞ্ঞা উপ্পজ্জি ‘মাহং কম্মহীনো অস্সং পযোগহীনো গৰহিতো দেৱমনুস্সানং, যংনূনাহং কম্মস্সামী অস্সং কম্মগৰু কম্মাধিপতেয্যো কম্মসীলো কম্মধোৰয্হো কম্মনিকেতৱা অপ্পমত্তো ৱিহৰেয্য’ন্তি, এৱং খো, মহাৰাজ, বোধিসত্তো ঞাণং পৰিপাচেন্তো দুক্কৰকাৰিকং অকাসী’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, বোধিসত্তো দুক্কৰকাৰিকং কৰোন্তো এৱমাহ ‘ন খো পনাহং ইমায কটুকায দুক্কৰকাৰিকায অধিগচ্ছামি উত্তৰিমনুস্সধম্মং অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসং, সিযা নু খো অঞ্ঞো মগ্গো বোধাযা’তি. অপি নু তস্মিং সমযে বোধিসত্তস্স মগ্গং আৰব্ভ সতিসম্মোসো অহোসী’’তি?

‘‘পঞ্চৱীসতি খো পনিমে, মহাৰাজ, চিত্তদুব্বলীকৰণা ধম্মা, যেহি দুব্বলীকতং চিত্তং ন সম্মা সমাধিযতি আসৱানং খযায. কতমে পঞ্চৱীসতি? কোধো, মহাৰাজ, চিত্তদুব্বলীকৰণো ধম্মো, যেন দুব্বলীকতং চিত্তং ন সম্মা সমাধিযতি আসৱানং খযায, উপনাহো…পে… মক্খো…পে… পড়াসো…পে… ইস্সা…পে… মচ্ছৰিযং…পে… মাযা…পে… সাঠেয্যং…পে… থম্ভো…পে… সাৰম্ভো…পে… মানো…পে… অতিমানো …পে… মদো…পে… পমাদো…পে… থিনমিদ্ধং…পে… তন্দি [নন্দী (পী. ক.)] …পে… আলস্যং…পে… পাপমিত্ততা…পে… ৰূপা…পে… সদ্দা…পে… গন্ধা…পে… ৰসা…পে… ফোট্ঠব্বা…পে… খুদাপিপাসা…পে… অৰতি, মহাৰাজ, চিত্তদুব্বলীকৰণো ধম্মো, যেন দুব্বলীকতং চিত্তং ন সম্মা সমাধিযতি আসৱানং খযায. ইমে খো, মহাৰাজ, পঞ্চৱীসতি চিত্তদুব্বলীকৰণা ধম্মা, যেহি দুব্বলীকতং চিত্তং ন সম্মা সমাধিযতি আসৱানং খযায.

বোধিসত্তস্স খো, মহাৰাজ, খুদাপিপাসা [খুদাপিপাসা (সী. পী. ক.)] কাযং পৰিযাদিযিংসু, কাযে পৰিযাদিন্নে চিত্তং ন সম্মা সমাধিযতি আসৱানং খযায. সতসহস্সং, মহাৰাজ, কপ্পানং [কপ্পে (ক.)] চতুৰো চ অসঙ্খ্যেয্যে কপ্পে বোধিসত্তো চতুন্নং যেৱ অৰিযসচ্চানং অভিসমযং অন্ৱেসি তাসু তাসু জাতীসু, কিং পনস্স পচ্ছিমে ভৱে অভিসমযজাতিযং মগ্গং আৰব্ভ সতিসম্মোসো হেস্সতি? অপি চ, মহাৰাজ, বোধিসত্তস্স সঞ্ঞামত্তং উপ্পজ্জি ‘সিযা নু খো অঞ্ঞো মগ্গো বোধাযা’তি. পুব্বে খো, মহাৰাজ, বোধিসত্তো একমাসিকো সমানো পিতু সক্কস্স কম্মন্তে সীতায জম্বুচ্ছাযায সিৰিসযনে পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা নিসিন্নো ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিচিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহাসি…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহাসী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামি, ঞাণং পৰিপাচেন্তো বোধিসত্তো দুক্কৰকাৰিকং অকাসী’’তি.

দুক্কৰকাৰিকপঞ্হো দুতিযো.