১০. নিব্বানৰূপসণ্ঠানপঞ্হো

১০. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘নিব্বানং নিব্বান’ন্তি যং ৱদেসি, সক্কা পন তস্স নিব্বানস্স ৰূপং ৱা সণ্ঠানং ৱা ৱযং ৱা পমাণং ৱা ওপম্মেন ৱা কাৰণেন ৱা হেতুনা ৱা নযেন ৱা উপদস্সযিতু’’ন্তি? ‘‘অপ্পটিভাগং, মহাৰাজ, নিব্বানং, ন সক্কা নিব্বানস্স ৰূপং ৱা সণ্ঠানং ৱা ৱযং ৱা পমাণং ৱা ওপম্মেন ৱা কাৰণেন ৱা হেতুনা ৱা নযেন ৱা উপদস্সযিতু’’ন্তি. ‘‘এতম্পাহং, ভন্তে নাগসেন, ন সম্পটিচ্ছামি, যং অত্থিধম্মস্স নিব্বানস্স ৰূপং ৱা সণ্ঠানং ৱা ৱযং ৱা পমাণং ৱা ওপম্মেন ৱা কাৰণেন ৱা হেতুনা ৱা নযেন ৱা অপঞ্ঞাপনং, কাৰণেন মং সঞ্ঞাপেহী’’তি. ‘‘হোতু, মহাৰাজ, কাৰণেন তং সঞ্ঞাপেস্সামি. অত্থি, মহাৰাজ, মহাসমুদ্দো নামা’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, অত্থেসো মহাসমুদ্দো’’তি. ‘‘সচে তং, মহাৰাজ, কোচি এৱং পুচ্ছেয্য ‘কিত্তকং, মহাৰাজ, মহাসমুদ্দে উদকং, কতি পন তে সত্তা, যে মহাসমুদ্দে পটিৱসন্তী’তি, এৱং পুট্ঠো ত্ৱং, মহাৰাজ, কিন্তি তস্স ব্যাকৰেয্যাসী’’তি? ‘‘সচে মং, ভন্তে, কোচি এৱং পুচ্ছেয্য ‘কিত্তকং, মহাৰাজ, মহাসমুদ্দে উদকং, কতি পন তে সত্তা, যে মহাসমুদ্দে পটিৱসন্তী’তি, তমহং, ভন্তে, এৱং ৱদেয্যং ‘অপুচ্ছিতব্বং মং ত্ৱং অম্ভো পুৰিস পুচ্ছসি, নেসা পুচ্ছা কেনচি পুচ্ছিতব্বা, ঠপনীযো এসো পঞ্হো. অৱিভত্তো লোকক্খাযিকেহি মহাসমুদ্দো, ন সক্কা মহাসমুদ্দে উদকং পৰিমিনিতুং সত্তা ৱা যে তত্থ ৱাসমুপগতাতি এৱাহং ভন্তে তস্স পটিৱচনং দদেয্য’’’ন্তি.

‘‘কিস্স পন, ত্ৱং মহাৰাজ, অত্থিধম্মে মহাসমুদ্দে এৱং পটিৱচনং দদেয্যাসি, ননু ৱিগণেত্ৱা [মিনিত্ৱা (ক.)] তস্স আচিক্খিতব্বং ‘এত্তকং মহাসমুদ্দে উদকং, এত্তকা চ সত্তা মহাসমুদ্দে পটিৱসন্তী’’তি? ‘‘ন সক্কা, ভন্তে, অৱিসযো এসো পঞ্হো’’তি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, অত্থিধম্মে যেৱ মহাসমুদ্দে ন সক্কা উদকং পৰিগণেতুং [পৰিমিনিতুং (ক.)] সত্তা ৱা যে তত্থ ৱাসমুপগতা, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অত্থিধম্মস্সেৱ নিব্বানস্স ন সক্কা ৰূপং ৱা সণ্ঠানং ৱা ৱযং ৱা পমাণং ৱা ওপম্মেন ৱা কাৰণেন ৱা হেতুনা ৱা নযেন ৱা উপদস্সযিতুং, ৱিগণেয্য, মহাৰাজ, ইদ্ধিমা চেতোৱসিপ্পত্তো মহাসমুদ্দে উদকং তত্ৰাসযে চ সত্তে, ন ত্ৱেৱ সো ইদ্ধিমা চেতোৱসিপ্পত্তো সক্কুণেয্য নিব্বানস্স ৰূপং ৱা সণ্ঠানং ৱা ৱযং ৱা পমাণং ৱা ওপম্মেন ৱা কাৰণেন ৱা হেতুনা ৱা নযেন ৱা উপদস্সযিতুং.

‘‘অপৰম্পি, মহাৰাজ, উত্তৰিং কাৰণং সুণোহি, অত্থিধম্মস্সেৱ নিব্বানস্স ন সক্কা ৰূপং ৱা সণ্ঠানং ৱা ৱযং ৱা পমাণং ৱা ওপম্মেন ৱা কাৰণেন ৱা হেতুনা ৱা নযেন ৱা উপদস্সযিতুন্তি. অত্থি, মহাৰাজ, দেৱেসু অৰূপকাযিকা নাম দেৱা’’তি. ‘‘আম, ভন্তে, সুয্যতি ‘অত্থি দেৱেসু অৰূপকাযিকা নাম দেৱা’’’তি. ‘‘সক্কা পন, মহাৰাজ, তেসং অৰূপকাযিকানং দেৱানং ৰূপং ৱা সণ্ঠানং ৱা ৱযং ৱা পমাণং ৱা ওপম্মেন ৱা কাৰণেন ৱা হেতুনা ৱা নযেন ৱা উপদস্সযিতু’’ন্তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘তেন হি, মহাৰাজ, নত্থি অৰূপকাযিকা দেৱা’’তি? ‘‘অত্থি, ভন্তে, অৰূপকাযিকা দেৱা, ন চ সক্কা তেসং ৰূপং ৱা সণ্ঠানং ৱা ৱযং ৱা পমাণং ৱা ওপম্মেন ৱা কাৰণেন ৱা হেতুনা ৱা নযেন ৱা উপদস্সযিতু’’ন্তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, অত্থিসত্তানং যেৱ অৰূপকাযিকানং দেৱানং ন সক্কা ৰূপং ৱা সণ্ঠানং ৱা ৱযং ৱা পমাণং ৱা ওপম্মেন ৱা কাৰণেন ৱা হেতুনা ৱা নযেন ৱা উপদস্সযিতুং, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অত্থিধম্মস্সেৱ নিব্বানস্স ন সক্কা ৰূপং ৱা সণ্ঠানং ৱা ৱযং ৱা পমাণং ৱা ওপম্মেন ৱা কাৰণেন ৱা হেতুনা ৱা নযেন ৱা উপদস্সযিতু’’ন্তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, হোতু একন্তসুখং নিব্বানং, ন চ সক্কা তস্স ৰূপং ৱা সণ্ঠানং ৱা ৱযং ৱা পমাণং ৱা ওপম্মেন ৱা কাৰণেন ৱা হেতুনা ৱা নযেন ৱা উপদস্সযিতুং. অত্থি পন, ভন্তে, নিব্বানস্স গুণং অঞ্ঞেহি অনুপৱিট্ঠং কিঞ্চি ওপম্মনিদস্সনমত্ত’’ন্তি? ‘‘সৰূপতো, মহাৰাজ, নত্থি, গুণতো পন সক্কা কিঞ্চি ওপম্মনিদস্সনমত্তং উপদস্সযিতু’’ন্তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, যথাহং লভামি নিব্বানস্স গুণতোপি একদেসপৰিদীপনমত্তং, তথা সীঘং ব্ৰূহি, নিব্বাপেহি মে হদযপৰিড়াহং ৱিনয সীতলমধুৰৱচনমালুতেনা’’তি.

‘‘পদুমস্স, মহাৰাজ, একো গুণো নিব্বানং অনুপৱিট্ঠো, উদকস্স দ্ৱে গুণা, অগদস্স তযো গুণা, মহাসমুদ্দস্স চত্তাৰো গুণা, ভোজনস্স পঞ্চ গুণা, আকাসস্স দস গুণা, মণিৰতনস্স তযো গুণা, লোহিতচন্দনস্স তযো গুণা, সপ্পিমণ্ডস্স তযো গুণা, গিৰিসিখৰস্স পঞ্চ গুণা নিব্বানং অনুপৱিট্ঠা’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘পদুমস্স একো গুণো নিব্বানং অনুপৱিট্ঠো’তি যং ৱদেসি, কতমো পদুমস্স একো গুণো নিব্বানং অনুপৱিট্ঠো’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, পদুমং অনুপলিত্তং উদকেন, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নিব্বানং সব্বকিলেসেহি অনুপলিত্তং. অযং, মহাৰাজ, পদুমস্স একো গুণো নিব্বানং অনুপৱিট্ঠো’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘উদকস্স দ্ৱে গুণা নিব্বানং অনুপৱিট্ঠা’তি যং ৱদেসি, কতমে উদকস্স দ্ৱে গুণা নিব্বানং অনুপৱিট্ঠা’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, উদকং সীতলং পৰিড়াহনিব্বাপনং, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নিব্বানং সীতলং সব্বকিলেসপৰিড়াহনিব্বাপনং. অযং, মহাৰাজ, উদকস্স পঠমো গুণো নিব্বানং অনুপৱিট্ঠো. পুন চপৰং, মহাৰাজ, উদকং কিলন্ততসিতপিপাসিতঘম্মাভিতত্তানং জনপসুপজানং পিপাসাৱিনযনং, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নিব্বানং কামতণ্হাভৱতণ্হাৱিভৱতণ্হাপিপাসাৱিনযনং. অযং, মহাৰাজ, উদকস্স দুতিযো গুণো নিব্বানং অনুপৱিট্ঠো. ইমে খো, মহাৰাজ, উদকস্স দ্ৱে গুণা নিব্বানং অনুপৱিট্ঠা’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘অগদস্স তযো গুণা নিব্বানং অনুপৱিট্ঠা’তি যং ৱদেসি, কতমে অগদস্স তযো গুণা নিব্বানং অনুপৱিট্ঠা’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, অগদো ৱিসপীড়িতানং সত্তানং পটিসৰণং, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নিব্বানং কিলেসৱিসপীড়িতানং সত্তানং পটিসৰণং. অযং, মহাৰাজ, অগদস্স পঠমো গুণো নিব্বানং অনুপৱিট্ঠো. পুন চপৰং, মহাৰাজ, অগদো ৰোগানং অন্তকৰো, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নিব্বানং সব্বদুক্খানং অন্তকৰং. অযং, মহাৰাজ, অগদস্স দুতিযো গুণো নিব্বানং অনুপৱিট্ঠো. পুন চপৰং, মহাৰাজ, অগদো অমতং, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নিব্বানং অমতং. অযং, মহাৰাজ, অগদস্স ততিযো গুণো নিব্বানং অনুপৱিট্ঠো. ইমে খো, মহাৰাজ, অগদস্স তযো গুণা নিব্বানং অনুপৱিট্ঠা’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘মহাসমুদ্দস্স চত্তাৰো গুণা নিব্বানং অনুপৱিট্ঠা’তি যং ৱদেসি, কতমে মহাসমুদ্দস্স চত্তাৰো গুণা নিব্বানং অনুপৱিট্ঠা’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, মহাসমুদ্দো সুঞ্ঞো সব্বকুণপেহি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নিব্বানং সুঞ্ঞং সব্বকিলেসকুণপেহি. অযং, মহাৰাজ, মহাসমুদ্দস্স পঠমো গুণো নিব্বানং অনুপৱিট্ঠো. পুন চপৰং, মহাৰাজ, মহাসমুদ্দো মহন্তো অনোৰপাৰো, ন পৰিপূৰতি সব্বসৱন্তীহি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নিব্বানং মহন্তং অনোৰপাৰং, ন পূৰতি সব্বসত্তেহি. অযং, মহাৰাজ, মহাসমুদ্দস্স দুতিযো গুণো নিব্বানং অনুপৱিট্ঠো. পুন চপৰং, মহাৰাজ, মহাসমুদ্দো মহন্তানং ভূতানং আৱাসো, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নিব্বানং মহন্তানং অৰহন্তানং ৱিমলখীণাসৱবলপ্পত্তৱসীভূতমহাভূতানং আৱাসো. অযং, মহাৰাজ, মহাসমুদ্দস্স ততিযো গুণো নিব্বানং অনুপৱিট্ঠো. পুন চপৰং, মহাৰাজ, মহাসমুদ্দো অপৰিমিতৱিৱিধৱিপুলৱীচিপুপ্ফসংকুসুমিতো, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নিব্বানং অপৰিমিতৱিৱিধৱিপুলপৰিসুদ্ধৱিজ্জাৱিমুত্তিপুপ্ফসংকুসুমিতং. অযং, মহাৰাজ, মহাসমুদ্দস্স চতুত্থো গুণো নিব্বানং অনুপৱিট্ঠো. ইমে খো, মহাৰাজ, মহাসমুদ্দস্স চত্তাৰো গুণা নিব্বানং অনুপৱিট্ঠা’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘ভোজনস্স পঞ্চ গুণা নিব্বানং অনুপৱিট্ঠা’তি যং ৱদেসি, কতমে ভোজনস্স পঞ্চ গুণা নিব্বানং অনুপৱিট্ঠা’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, ভোজনং সব্বসত্তানং আযুধাৰণং, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নিব্বানং সচ্ছিকতং জৰামৰণনাসনতো আযুধাৰণং. অযং, মহাৰাজ, ভোজনস্স পঠমো গুণো নিব্বানং অনুপৱিট্ঠো. পুন চপৰং, মহাৰাজ, ভোজনং সব্বসত্তানং বলৱড্ঢনং, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নিব্বানং সচ্ছিকতং সব্বসত্তানং ইদ্ধিবলৱড্ঢনং. অযং, মহাৰাজ, ভোজনস্স দুতিযো গুণো নিব্বানং অনুপৱিট্ঠো. পুন চপৰং, মহাৰাজ, ভোজনং সব্বসত্তানং ৱণ্ণজননং, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নিব্বানং সচ্ছিকতং সব্বসত্তানং গুণৱণ্ণজননং. অযং, মহাৰাজ, ভোজনস্স ততিযো গুণো নিব্বানং অনুপৱিট্ঠো. পুন চপৰং, মহাৰাজ, ভোজনং সব্বসত্তানং দৰথৱূপসমনং, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নিব্বানং সচ্ছিকতং সব্বসত্তানং সব্বকিলেসদৰথৱূপসমনং. অযং, মহাৰাজ, ভোজনস্স চতুত্থো গুণো নিব্বানং অনুপৱিট্ঠো. পুন চপৰং, মহাৰাজ, ভোজনং সব্বসত্তানং জিঘচ্ছাদুব্বল্যপটিৱিনোদনং, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নিব্বানং সচ্ছিকতং সব্বসত্তানং সব্বদুক্খজিঘচ্ছাদুব্বল্যপটিৱিনোদনং. অযং, মহাৰাজ, ভোজনস্স পঞ্চমো গুণো নিব্বানং অনুপৱিট্ঠো. ইমে খো, মহাৰাজ, ভোজনস্স পঞ্চ গুণা নিব্বানং অনুপৱিট্ঠা’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘আকাসস্স দস গুণা নিব্বানং অনুপৱিট্ঠা’তি যং ৱদেসি, কতমে আকাসস্স দস গুণা নিব্বানং অনুপৱিট্ঠা’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, আকাসো ন জাযতি, ন জীযতি, ন মীযতি, ন চৱতি, ন উপ্পজ্জতি, দুপ্পসহো, অচোৰাহৰণো, অনিস্সিতো, ৱিহগগমনো, নিৰাৱৰণো, অনন্তো. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নিব্বানং ন জাযতি, ন জীযতি, ন মীযতি, ন চৱতি, ন উপ্পজ্জতি, দুপ্পসহং, অচোৰাহৰণং, অনিস্সিতং, অৰিযগমনং, নিৰাৱৰণং, অনন্তং. ইমে খো, মহাৰাজ, আকাসস্স দস গুণা নিব্বানং অনুপৱিট্ঠা’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘মণিৰতনস্স তযো গুণা নিব্বানং অনুপৱিট্ঠা’তি যং ৱদেসি, কতমে মণিৰতনস্স তযো গুণা নিব্বানং অনুপৱিট্ঠা’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, মণিৰতনং কামদদং, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নিব্বানং কামদদং. অযং, মহাৰাজ, মণিৰতনস্স পঠমো গুণো নিব্বানং অনুপৱিট্ঠো. পুন চপৰং, মহাৰাজ, মণিৰতনং হাসকৰং, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নিব্বানং হাসকৰং. অযং, মহাৰাজ, মণিৰতনস্স দুতিযো গুণো নিব্বানং অনুপৱিট্ঠো. পুন চপৰং, মহাৰাজ, মণিৰতনং উজ্জোতত্তকৰং, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নিব্বানং উজ্জোতত্তকৰং [উজ্জোতত্থকৰং (সী. পী.), উজ্জোতিতত্থকৰং (স্যা.)]. অযং, মহাৰাজ, মণিৰতনস্স ততিযো গুণো নিব্বানং অনুপৱিট্ঠো. ইমে খো, মহাৰাজ, মণিৰতনস্স তযো গুণা নিব্বানং অনুপৱিট্ঠা’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘লোহিতচন্দনস্স তযো গুণা নিব্বানং অনুপৱিট্ঠা’তি যং ৱদেসি, কতমে লোহিতচন্দনস্স তযো গুণা নিব্বানং অনুপৱিট্ঠা’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, লোহিতচন্দনং দুল্লভং, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নিব্বানং দুল্লভং. অযং, মহাৰাজ, লোহিতচন্দনস্স পঠমো গুণো নিব্বানং অনুপৱিট্ঠো. পুন চপৰং, মহাৰাজ, লোহিতচন্দনং অসমসুগন্ধং, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নিব্বানং অসমসুগন্ধং. অযং, মহাৰাজ, লোহিতচন্দনস্স দুতিযো গুণো নিব্বানং অনুপৱিট্ঠো. পুন চপৰং, মহাৰাজ, লোহিতচন্দনং সজ্জনপসত্থং [সব্বজনপসত্থং (স্যা.)], এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নিব্বানং অৰিযসজ্জনপসত্থং. অযং, মহাৰাজ, লোহিতচন্দনস্স ততিযো গুণো নিব্বানং অনুপৱিট্ঠো. ইমে খো, মহাৰাজ, লোহিতচন্দনস্স তযো গুণা নিব্বানং অনুপৱিট্ঠা’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘সপ্পিমণ্ডস্স তযো গুণা নিব্বানং অনুপৱিট্ঠা’তি যং ৱদেসি, কতমে সপ্পিমণ্ডস্স তযো গুণা নিব্বানং অনুপৱিট্ঠা’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, সপ্পিমণ্ডো ৱণ্ণসম্পন্নো, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নিব্বানং গুণৱণ্ণসম্পন্নং. অযং, মহাৰাজ, সপ্পিমণ্ডস্স পঠমো গুণো নিব্বানং অনুপৱিট্ঠো. পুন চপৰং, মহাৰাজ, সপ্পিমণ্ডো গন্ধসম্পন্নো, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নিব্বানং সীলগন্ধসম্পন্নং. অযং, মহাৰাজ, সপ্পিমণ্ডস্স দুতিযো গুণো নিব্বানং অনুপৱিট্ঠো. পুন চপৰং, মহাৰাজ, সপ্পিমণ্ডো ৰসসম্পন্নো, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নিব্বানং ৰসসম্পন্নং. অযং, মহাৰাজ, সপ্পিমণ্ডস্স ততিযো গুণো নিব্বানং অনুপৱিট্ঠো. ইমে খো, মহাৰাজ, সপ্পিমণ্ডস্স তযো গুণা নিব্বানং অনুপৱিট্ঠা’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘গিৰিসিখৰস্স পঞ্চ গুণা নিব্বানং অনুপৱিট্ঠা’তি যং ৱদেসি, কতমে গিৰিসিখৰস্স পঞ্চ গুণা নিব্বানং অনুপৱিট্ঠা’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, গিৰিসিখৰং অচ্চুগ্গতং, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নিব্বানং অচ্চুগতং. অযং, মহাৰাজ, গিৰিসিখৰস্স পঠমো গুণো নিব্বানং অনুপৱিট্ঠো. পুন চপৰং, মহাৰাজ, গিৰিসিখৰং অচলং, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নিব্বানং অচলং. অযং, মহাৰাজ, গিৰিসিখৰস্স দুতিযো গুণো নিব্বানং অনুপৱিট্ঠো. পুন চপৰং, মহাৰাজ, গিৰিসিখৰং দুৰধিৰোহং, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নিব্বানং দুৰধিৰোহং সব্বকিলেসানং. অযং, মহাৰাজ, গিৰিসিখৰস্স ততিযো গুণো নিব্বানং অনুপৱিট্ঠো. পুন চপৰং, মহাৰাজ, গিৰিসিখৰং সব্ববীজানং অৱিৰূহনং, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নিব্বানং সব্বকিলেসানং অৱিৰূহনং. অযং, মহাৰাজ, গিৰিসিখৰস্স চতুত্থো গুণো নিব্বানং অনুপৱিট্ঠো. পুন চপৰং, মহাৰাজ, গিৰিসিখৰং অনুনযপ্পটিঘৱিপ্পমুত্তং, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নিব্বানং অনুনযপ্পটিঘৱিপ্পমুত্তং. অযং, মহাৰাজ, গিৰিসিখৰস্স পঞ্চমো গুণো নিব্বানং অনুপৱিট্ঠো. ইমে খো, মহাৰাজ, গিৰিসিখৰস্স পঞ্চ গুণা নিব্বানং অনুপৱিট্ঠা’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

নিব্বানৰূপসণ্ঠানপঞ্হো দসমো.