৫. অকম্মজাদিপঞ্হো
৫. ‘‘ভন্তে নাগসেন, দিস্সন্তি লোকে কম্মনিব্বত্তা, দিস্সন্তি হেতুনিব্বত্তা, দিস্সন্তি উতুনিব্বত্তা, যং লোকে অকম্মজং অহেতুজং অনুতুজং, তং মে কথেহী’’তি. ‘‘দ্ৱেমে, মহাৰাজ, লোকস্মিং অকম্মজা অহেতুজা অনুতুজা. কতমে দ্ৱে? আকাসো, মহাৰাজ, অকম্মজো অহেতুজো অনুতুজো; নিব্বানং, মহাৰাজ, অকম্মজং অহেতুজং অনুতুজং. ইমে খো, মহাৰাজ, দ্ৱে অকম্মজা অহেতুজা অনুতুজা’’তি.
‘‘মা, ভন্তে নাগসেন, জিনৱচনং মক্খেহি, মা অজানিত্ৱা পঞ্হং ব্যাকৰোহী’’তি. ‘‘কিং খো, মহাৰাজ, অহং ৱদামি, যং মং ত্ৱং এৱং ৱদেসি ‘মা, ভন্তে নাগসেন, জিনৱচনং মক্খেহি, মা অজানিত্ৱা পঞ্হং ব্যাকৰোহী’’’তি? ‘‘ভন্তে নাগসেন, যুত্তমিদং তাৱ ৱত্তুং ‘আকাসো অকম্মজো অহেতুজো অনুতুজো’তি. অনেকসতেহি পন, ভন্তে নাগসেন, কাৰণেহি ভগৱতা সাৱকানং নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায মগ্গো অক্খাতো, অথ চ পন ত্ৱং এৱং ৱদেসি ‘অহেতুজং নিব্বান’’’ন্তি. ‘‘সচ্চং, মহাৰাজ, ভগৱতা অনেকসতেহি কাৰণেহি সাৱকানং নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায মগ্গো অক্খাতো, ন চ পন নিব্বানস্স উপ্পাদায হেতু অক্খাতো’’তি.
‘‘এত্থ মযং, ভন্তে নাগসেন, অন্ধকাৰতো অন্ধকাৰতৰং পৱিসাম, ৱনতো ৱনতৰং পৱিসাম, গহনতো গহনতৰং [গহনন্তৰতো গহনন্তৰং (ক.)] পৱিসাম, যত্ৰ হি নাম নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায হেতু অত্থি, তস্স পন ধম্মস্স উপ্পাদায হেতু নত্থি. যদি, ভন্তে নাগসেন, নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায হেতু অত্থি, তেন হি নিব্বানস্স উপ্পাদাযপি হেতু ইচ্ছিতব্বো.
‘‘যথা পন, ভন্তে নাগসেন, পুত্তস্স পিতা অত্থি, তেন কাৰণেন পিতুনোপি পিতা ইচ্ছিতব্বো. যথা অন্তেৱাসিকস্স আচৰিযো অত্থি, তেন কাৰণেন আচৰিযস্সপি আচৰিযো ইচ্ছিতব্বো. যথা অঙ্কুৰস্স বীজং অত্থি, তেন কাৰণেন বীজস্সপি বীজং ইচ্ছিতব্বং. এৱমেৱ খো, ভন্তে নাগসেন, যদি নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায হেতু অত্থি, তেন কাৰণেন নিব্বানস্স উপ্পাদাযপি হেতু ইচ্ছিতব্বো.
‘‘যথা ৰুক্খস্স ৱা লতায ৱা অগ্গে সতি তেন কাৰণেন মজ্ঝম্পি অত্থি, মূলম্পি অত্থি. এৱমেৱ খো, ভন্তে নাগসেন, যদি নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায হেতু অত্থি, তেন কাৰণেন নিব্বানস্স উপ্পাদাযপি হেতু ইচ্ছিতব্বো’’’তি.
‘‘অনুপ্পাদনীযং, মহাৰাজ, নিব্বানং, তস্মা ন নিব্বানস্স উপ্পাদায হেতু অক্খাতো’’তি. ‘‘ইঙ্ঘ, ভন্তে নাগসেন, কাৰণং দস্সেত্ৱা কাৰণেন মং সঞ্ঞাপেহি, যথাহং জানেয্যং নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায হেতু অত্থি, নিব্বানস্স উপ্পাদায হেতু নত্থী’’তি.
‘‘তেন হি, মহাৰাজ, সক্কচ্চং সোতং ওদহ, সাধুকং সুণোহি, ৱক্খামি তত্থ কাৰণং, সক্কুণেয্য, মহাৰাজ, পুৰিসো পাকতিকেন বলেন ইতো হিমৱন্তং পব্বতৰাজং উপগন্তু’’ন্তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘সক্কুণেয্য পন সো, মহাৰাজ, পুৰিসো পাকতিকেন বলেন হিমৱন্তং পব্বতৰাজং ইধ আহৰিতু’’ন্তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সক্কা নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায মগ্গো অক্খাতুং, ন সক্কা নিব্বানস্স উপ্পাদায হেতু দস্সেতুং.
‘‘সক্কুণেয্য, মহাৰাজ, পুৰিসো পাকতিকেন বলেন মহাসমুদ্দং নাৱায উত্তৰিত্ৱা পাৰিমতীৰং গন্তু’’ন্তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি? ‘‘সক্কুণেয্য পন সো, মহাৰাজ, পুৰিসো পাকতিকেন বলেন মহাসমুদ্দস্স পাৰিমতীৰং ইধ আহৰিতু’’ন্তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সক্কা নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায মগ্গো অক্খাতুং, ন সক্কা নিব্বানস্স উপ্পাদায হেতু দস্সেতুং. কিং কাৰণা? অসঙ্খতত্তা ধম্মস্সা’’তি.
‘‘অসঙ্খতং, ভন্তে নাগসেন, নিব্বান’’ন্তি? ‘‘আম, মহাৰাজ, অসঙ্খতং নিব্বানং ন কেহিচি কতং, নিব্বানং, মহাৰাজ, ন ৱত্তব্বং উপ্পন্নন্তি ৱা অনুপ্পন্নন্তি ৱা উপ্পাদনীযন্তি ৱা অতীতন্তি ৱা অনাগতন্তি ৱা পচ্চুপ্পন্নন্তি ৱা চক্খুৱিঞ্ঞেয্যন্তি ৱা সোতৱিঞ্ঞেয্যন্তি ৱা ঘানৱিঞ্ঞেয্যন্তি ৱা জিৱ্হাৱিঞ্ঞেয্যন্তি ৱা কাযৱিঞ্ঞেয্যন্তি ৱা’’তি. ‘‘যদি, ভন্তে নাগসেন, নিব্বানং ন উপ্পন্নং ন অনুপ্পন্নং ন উপ্পাদনীযং ন অতীতং ন অনাগতং ন পচ্চুপ্পন্নং ন চক্খুৱিঞ্ঞেয্যং ন সোতৱিঞ্ঞেয্যং ন ঘানৱিঞ্ঞেয্যং ন জিৱ্হাৱিঞ্ঞেয্যং ন কাযৱিঞ্ঞেয্যং, তেন হি, ভন্তে নাগসেন, তুম্হে নত্থিধম্মং নিব্বানং অপদিসথ ‘নত্থি নিব্বান’ন্তি. ‘‘অত্থি, মহাৰাজ, নিব্বানং, মনোৱিঞ্ঞেয্যং নিব্বানং, ৱিসুদ্ধেন মানসেন পণীতেন উজুকেন অনাৱৰণেন নিৰামিসেন সম্মাপটিপন্নো অৰিযসাৱকো নিব্বানং পস্সতী’’তি.
‘‘কীদিসং পন তং, ভন্তে, নিব্বানং, যং তং ওপম্মেহি আদীপনীযং কাৰণেহি মং সঞ্ঞাপেহি, যথা অত্থিধম্মং ওপম্মেহি আদীপনীয’’ন্তি. ‘‘অত্থি, মহাৰাজ, ৱাতো নামা’’তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘ইঙ্ঘ, মহাৰাজ, ৱাতং দস্সেহি ৱণ্ণতো ৱা সণ্ঠানতো ৱা অণুং ৱা থূলং ৱা দীঘং ৱা ৰস্সং ৱা’’তি. ‘‘ন সক্কা, ভন্তে নাগসেন, ৱাতো উপদস্সযিতুং, ন সো ৱাতো হত্থগ্গহণং ৱা নিম্মদ্দনং ৱা উপেতি, অপি চ অত্থি সো ৱাতো’’তি. ‘‘যদি, মহাৰাজ, ন সক্কা ৱাতো উপদস্সযিতুং, তেন হি নত্থি ৱাতো’’তি? ‘‘জানামহং, ভন্তে নাগসেন, ৱাতো অত্থীতি মে হদযে অনুপৱিট্ঠং, ন চাহং সক্কোমি ৱাতং উপদস্সযিতু’’ন্তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অত্থি নিব্বানং, ন চ সক্কা নিব্বানং উপদস্সযিতুং ৱণ্ণেন ৱা সণ্ঠানেন ৱা’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, সূপদস্সিতং ওপম্মং, সুনিদ্দিট্ঠং কাৰণং, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামি ‘অত্থি নিব্বান’’’ন্তি.
অকম্মজাদিপঞ্হো পঞ্চমো.