২. নিপ্পপঞ্চৱগ্গো

১. নিপ্পপঞ্চপঞ্হো

১. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা ‘নিপ্পপঞ্চাৰামা, ভিক্খৱে, ৱিহৰথ নিপ্পপঞ্চৰতিনো’তি, কতমং তং নিপ্পপঞ্চ’’ন্তি? ‘‘সোতাপত্তিফলং, মহাৰাজ, নিপ্পপঞ্চং, সকদাগামিফলং নিপ্পপঞ্চং, অনাগামিফলং নিপ্পপঞ্চং, অৰহত্তফলং নিপ্পপঞ্চ’’ন্তি.

‘‘যদি, ভন্তে নাগসেন, সোতাপত্তিফলং নিপ্পপঞ্চং, সকদাগামিঅনাগামিঅৰহত্তফলং নিপ্পপঞ্চং, কিস্স পন ইমে ভিক্খূ উদ্দিসন্তি পৰিপুচ্ছন্তি সুত্তং গেয্যং ৱেয্যাকৰণং গাথং উদানং ইতিৱুত্তকং জাতকং অব্ভুতধম্মং ৱেদল্লং, নৱকম্মেন পলিবুজ্ঝন্তি দানেন চ পূজায চ, ননু তে জিনপ্পটিক্খিত্তং কম্মং কৰোতী’’তি?

‘‘যে তে, মহাৰাজ, ভিক্খূ উদ্দিসন্তি পৰিপুচ্ছন্তি সুত্তং গেয্যং ৱেয্যাকৰণং গাথং উদানং ইতিৱুত্তকং জাতকং অব্ভুতধম্মং ৱেদল্লং, নৱকম্মেন পলিবুজ্ঝন্তি দানেন চ পূজায চ, সব্বে তে নিপ্পপঞ্চস্স পত্তিযা কৰোন্তি. যে তে, মহাৰাজ, সভাৱপৰিসুদ্ধা পুব্বে ৱাসিতৱাসনা, তে একচিত্তক্খণেন নিপ্পপচ হোন্তি. যে পন তে ভিক্খূ মহাৰজক্খা, তে ইমেহি পযোগেহি নিপ্পপঞ্চা হোন্তি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, একো পুৰিসো খেত্তে বীজং ৰোপেত্ৱা অত্তনো যথাবলৱীৰিযেন ৱিনা পাকাৰৱতিযা ধঞ্ঞং উদ্ধৰেয্য, একো পুৰিসো খেত্তে বীজং ৰোপেত্ৱা ৱনং পৱিসিত্ৱা কট্ঠঞ্চ সাখঞ্চ ছিন্দিত্ৱা ৱতিপাকাৰং কত্ৱা ধঞ্ঞং উদ্ধৰেয্য. যা তত্থ তস্স ৱতিপাকাৰপৰিযেসনা, সা ধঞ্ঞত্থায. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যে তে সভাৱপৰিসুদ্ধা পুব্বে ৱাসিতৱাসনা, তে একচিত্তক্খণেন নিপ্পপঞ্চা হোন্তি, ৱিনা ৱতিপাকাৰং পুৰিসো ৱিয ধঞ্ঞুদ্ধাৰো. যে পন তে ভিক্খূ মহাৰজক্খা, তে ইমেহি পযোগেহি নিপ্পপঞ্চা হোন্তি, ৱতিপাকাৰং কত্ৱা পুৰিসো ৱিয ধঞ্ঞুদ্ধাৰো.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, পুৰিসো মহতিমহন্তে অম্বৰুক্খমত্থকে ফলপিণ্ডি ভৱেয্য, অথ তত্থ যো কোচি ইদ্ধিমা আগন্ত্ৱা তস্স ফলং হৰেয্য, যো পন তত্থ অনিদ্ধিমা, সো কট্ঠঞ্চ ৱল্লিঞ্চ ছিন্দিত্ৱা নিস্সেণিং বন্ধিত্ৱা তায তং ৰুক্খং অভিৰুহিত্ৱা ফলং হৰেয্য. যা তত্থ তস্স নিস্সেণিপৰিযেসনা, সা ফলত্থায. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যে তে সভাৱপৰিসুদ্ধা পুব্বে ৱাসিতৱাসনা, তে একচিত্তক্খণেন নিপ্পপঞ্চা হোন্তি, ইদ্ধিমা ৱিয ৰুক্খফলং হৰন্তো. যে পন তে ভিক্খূ মহাৰজক্খা, তে ইমিনা পযোগেন সচ্চানি অভিসমেন্তি, নিস্সেণিযা ৱিয পুৰিসো ৰুক্খফলং হৰন্তো.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, একো পুৰিসো অত্থকৰণিকো এককো যেৱ সামিকং উপগন্ত্ৱা অত্থং সাধেতি. একো ধনৱা ধনৱসেন পৰিসং ৱড্ঢেত্ৱা পৰিসায অত্থং সাধেতি. যা তত্থ তস্স পৰিসপৰিযেসনা, সা অত্থত্থায. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যে তে সভাৱপৰিসুদ্ধা পুব্বে ৱাসিতৱাসনা, তে একচিত্তক্খণেন ছসু অভিঞ্ঞাসু ৱসিভাৱং পাপুণন্তি, পুৰিসো ৱিয এককো অত্থসিদ্ধিং কৰোন্তো. যে পন তে ভিক্খূ মহাৰজক্খা, তে ইমেহি পযোগেহি সামঞ্ঞত্থমভিসাধেন্তি, পৰিসায ৱিয পুৰিসো অত্থসিদ্ধিং কৰোন্তো.

‘‘উদ্দেসোপি, মহাৰাজ, বহুকাৰো, পৰিপুচ্ছাপি বহুকাৰা, নৱকম্মম্পি বহুকাৰং, দানম্পি বহুকাৰং, পূজাপি বহুকাৰা তেসু তেসু কৰণীযেসু. যথা, মহাৰাজ, পুৰিসো ৰাজূপসেৱী কতাৱী অমচ্চভটবলদোৱাৰিকঅনীকট্ঠপাৰিসজ্জজনেহি, তে তস্স কৰণীযে অনুপ্পত্তে সব্বেপি উপকাৰা হোন্তি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, উদ্দেসোপি বহুকাৰো, পৰিপুচ্ছাপি বহুকাৰা, নৱকম্মম্পি বহুকাৰং, দানম্পি বহুকাৰং, পূজাপি বহুকাৰা তেসু তেসু কৰণীযেসু. যদি, মহাৰাজ, সব্বেপি অভিজাতিপৰিসুদ্ধা ভৱেয্যুং, অনুসাসনেন [অনুসাসকেন (সী. পী.)] কৰণীযং ন ভৱেয্য. যস্মা চ খো, মহাৰাজ, সৱনেন কৰণীযং হোতি, থেৰো, মহাৰাজ, সাৰিপুত্তো অপৰিমিতমসঙ্খেয্যকপ্পং উপাদায উপচিতকুসলমূলো পঞ্ঞায কোটিং গতো, সোপি ৱিনা সৱনেন নাসক্খি আসৱক্খযং পাপুণিতুং. তস্মা, মহাৰাজ, বহুকাৰং সৱনং, তথা উদ্দেসোপি পৰিপুচ্ছাপি. তস্মা উদ্দেসপৰিপুচ্ছাপি নিপ্পপঞ্চা সঙ্খতা’’তি. ‘‘সুনিজ্ঝাপিতো, ভন্তে নাগসেন, পঞ্হো, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

নিপ্পপঞ্চপঞ্হো পঠমো.

২. খীণাসৱভাৱপঞ্হো

২. ‘‘ভন্তে নাগসেন, তুম্হে ভণথ ‘যো গিহী অৰহত্তং পত্তো, দ্ৱে ৱাস্স গতিযো ভৱন্তি অনঞ্ঞা, তস্মিং যেৱ দিৱসে পব্বজতি ৱা পৰিনিব্বাযতি ৱা. ন সো দিৱসো সক্কা অতিক্কমেতু’ন্তি. সচে সো, ভন্তে নাগসেন, তস্মিং দিৱসে আচৰিযং ৱা উপজ্ঝাযং ৱা পত্তচীৱৰং ৱা ন লভেথ, অপি নু খো সো অৰহা সযং ৱা পব্বজেয্য দিৱসং ৱা অতিক্কমেয্য, অঞ্ঞো কোচি অৰহা ইদ্ধিমা আগন্ত্ৱা তং পব্বাজেয্য ৱা পৰিনিব্বাযেয্য ৱা’’তি? ‘‘ন সো, মহাৰাজ, অৰহা সযং পব্বজেয্য, সযং পব্বজন্তো থেয্যং আপজ্জতি, ন চ দিৱসং অতিক্কমেয্য, অঞ্ঞস্স অৰহন্তস্স আগমনং ভৱেয্য ৱা ন ৱা ভৱেয্য, তস্মিং যেৱ দিৱসে পৰিনিব্বাযেয্যা’’তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে নাগসেন, অৰহত্তস্স সন্তভাৱো ৱিজহিতো হোতি, যেন অধিগতস্স জীৱিতহাৰো ভৱতী’’তি.

‘‘ৱিসমং, মহাৰাজ, গিহিলিঙ্গং, ৱিসমে লিঙ্গে লিঙ্গদুব্বলতায অৰহত্তং পত্তো গিহী তস্মিং যেৱ দিৱসে পব্বজতি ৱা পৰিনিব্বাযতি ৱা. নেসো, মহাৰাজ, দোসো অৰহত্তস্স, গিহিলিঙ্গস্সেৱেসো দোসো যদিদং লিঙ্গদুব্বলতা.

‘‘যথা, মহাৰাজ, ভোজনং সব্বসত্তানং আযুপালকং জীৱিতৰক্খকং ৱিসমকোট্ঠস্স মন্দদুব্বলগহণিকস্স অৱিপাকেন জীৱিতং হৰতি. নেসো, মহাৰাজ, দোসো ভোজনস্স, কোট্ঠস্সেৱেসো দোসো যদিদং অগ্গিদুব্বলতা. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ৱিসমে লিঙ্গে লিঙ্গদুব্বলতায অৰহত্তং পত্তো গিহী তস্মিং যেৱ দিৱসে পব্বজতি ৱা পৰিনিব্বাযতি ৱা. নেসো, মহাৰাজ, দোসো অৰহত্তস্স, গিহিলিঙ্গস্সেৱেসো দোসো যদিদং লিঙ্গদুব্বলতা.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, পৰিত্তং তিণসলাকং উপৰি গৰুকে পাসাণে ঠপিতে দুব্বলতায ভিজ্জিত্ৱা পততি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অৰহত্তং পত্তো গিহী তেন লিঙ্গেন অৰহত্তং ধাৰেতুং অসক্কোন্তো তস্মিং যেৱ দিৱসে পব্বজতি ৱা পৰিনিব্বাযতি ৱা.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, পুৰিসো অবলো দুব্বলো নিহীনজচ্চো পৰিত্তপুঞ্ঞো মহতিমহাৰজ্জং লভিত্ৱা খণেন পৰিপততি পৰিধংসতি ওসক্কতি, ন সক্কোতি ইস্সৰিযং ধাৰেতুং, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অৰহত্তং পত্তো গিহী তেন লিঙ্গেন অৰহত্তং ধাৰেতুং ন সক্কোতি, তেন কাৰণেন তস্মিং যেৱ দিৱসে পব্বজতি ৱা পৰিনিব্বাযতি ৱা’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

খীণাসৱভাৱপঞ্হো দুতিযো.

৩. খীণাসৱসতিসম্মোসপঞ্হো

৩. ‘‘ভন্তে নাগসেন, অত্থি অৰহতো সতিসম্মোসো’’তি? ‘‘ৱিগতসতিসম্মোসা খো, মহাৰাজ, অৰহন্তো, নত্থি অৰহন্তানং সতিসম্মোসো’’তি. ‘‘আপজ্জেয্য পন, ভন্তে, অৰহা আপত্তি’’ন্তি? ‘‘আম, মহাৰাজা’’তি. ‘‘কিস্মিং ৱত্থুস্মি’’ন্তি? ‘‘কুটিকাৰে, মহাৰাজ, সঞ্চৰিত্তে, ৱিকালে কালসঞ্ঞায, পৱাৰিতে অপ্পৱাৰিতসঞ্ঞায, অনতিৰিত্তে অতিৰিত্তসঞ্ঞাযা’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, তুম্হে ভণথ ‘যে আপত্তিং আপজ্জন্তি, তে দ্ৱীহি কাৰণেহি আপজ্জন্তি অনাদৰিযেন ৱা অজাননেন ৱা’তি. অপি নু খো, ভন্তে, অৰহতো অনাদৰিযং হোতি, যং অৰহা আপত্তিং আপজ্জতী’’তি? ‘‘ন হি, মহাৰাজা’’তি.

‘‘যদি, ভন্তে নাগসেন, অৰহা আপত্তিং আপজ্জতি, নত্থি চ অৰহতো অনাদৰিযং, তেন হি অত্থি অৰহতো সতিসম্মোসো’’তি? ‘‘নত্থি, মহাৰাজ, অৰহতো সতিসম্মোসো, আপত্তিঞ্চ অৰহা আপজ্জতী’’তি.

‘‘তেন হি, ভন্তে, কাৰণেন মং সঞ্ঞাপেহি, কিং তত্থ কাৰণ’’ন্তি? ‘‘দ্ৱেমে, মহাৰাজ, কিলেসা লোকৱজ্জং পণ্ণত্তিৱজ্জঞ্চাতি. কতমং, মহাৰাজ, লোকৱজ্জং? দস অকুসলকম্মপথা, ইদং ৱুচ্চতি লোকৱজ্জং. কতমং পণ্ণত্তিৱজ্জং? যং লোকে অত্থি সমণানং অননুচ্ছৱিকং অননুলোমিকং, গিহীনং অনৱজ্জং. তত্থ ভগৱা সাৱকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞপেতি ‘যাৱজীৱং অনতিক্কমনীয’ন্তি. ৱিকালভোজনং, মহাৰাজ, লোকস্স অনৱজ্জং, তং জিনসাসনে ৱজ্জং. ভূতগামৱিকোপনং, মহাৰাজ, লোকস্স অনৱজ্জং, তং জিনসাসনে ৱজ্জং. উদকে হস্সধম্মং, মহাৰাজ, লোকস্স অনৱজ্জং, তং জিনসাসনে ৱজ্জং. ইতি এৱৰূপানি এৱৰূপানি, মহাৰাজ, জিনসাসনে ৱজ্জানি, ইদং ৱুচ্চতি পণ্ণত্তিৱজ্জং.

‘‘লোকৱজ্জং অভব্বো খীণাসৱো তং অজ্ঝাচৰিতুং, যং কিলেসং পণ্ণত্তিৱজ্জং, তং অজানন্তো আপজ্জেয্য. অৱিসযো, মহাৰাজ, একচ্চস্স অৰহতো সব্বং জানিতুং, ন হি তস্স বলং অত্থি সব্বং জানিতুং. অনঞ্ঞাতং, মহাৰাজ, অৰহতো ইত্থিপুৰিসানং নামম্পি গোত্তম্পি, মগ্গোপি তস্স মহিযা অনঞ্ঞাতো; ৱিমুত্তিং যেৱ, মহাৰাজ, একচ্চো অৰহা জানেয্য; ছড়ভিঞ্ঞো অৰহা সকৱিসযং জানেয্য; সব্বঞ্ঞূ, মহাৰাজ, তথাগতোৱ সব্বং জানাতী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

খীণাসৱসতিসম্মোসপঞ্হো ততিযো.

৪. লোকে নত্থিভাৱপঞ্হো

৪. ‘‘ভন্তে নাগসেন, দিস্সন্তি লোকে বুদ্ধা, দিস্সন্তি পচ্চেকবুদ্ধা, দিস্সন্তি তথাগতস্স সাৱকা, দিস্সন্তি চক্কৱত্তিৰাজানো, দিস্সন্তি পদেসৰাজানো, দিস্সন্তি দেৱমনুস্সা, দিস্সন্তি সধনা, দিস্সন্তি অধনা, দিস্সন্তি সুগতা, দিস্সন্তি দুগ্গতা, দিস্সতি পুৰিসস্স ইত্থিলিঙ্গং পাতুভূতং, দিস্সতি ইত্থিযা পুৰিসলিঙ্গং পাতুভূতং, দিস্সতি সুকতং দুক্কতং কম্মং, দিস্সন্তি কল্যাণপাপকানং কম্মানং ৱিপাকূপভোগিনো সত্তা, অত্থি লোকে সত্তা অণ্ডজা জলাবুজা সংসেদজা ওপপাতিকা, অত্থি সত্তা অপদা দ্ৱিপদা চতুপ্পদা বহুপ্পদা, অত্থি লোকে যক্খা ৰক্খসা কুম্ভণ্ডা অসুৰা দানৱা গন্ধব্বা পেতা পিসাচা, অত্থি কিন্নৰা মহোৰগা নাগা সুপণ্ণা সিদ্ধা ৱিজ্জাধৰা, অত্থি হত্থী অস্সা গাৱো মহিংসা [মহিসা (সী. পী.)] ওট্ঠা গদ্ৰভা অজা এড়কা মিগা সূকৰা সীহা ব্যগ্ঘা দীপী অচ্ছা কোকা তৰচ্ছা সোণা সিঙ্গালা, অত্থি বহুৱিধা সকুণা, অত্থি সুৱণ্ণং ৰজতং মুত্তা মণি সঙ্খো সিলা পৱাড়ং লোহিতঙ্কো মসাৰগল্লং ৱেড়ুৰিযো ৱজিৰং ফলিকং কাড়লোহং তম্বলোহং ৱট্টলোহং কংসলোহং, অত্থি খোমং কোসেয্যং কপ্পাসিকং সাণং ভঙ্গং কম্বলং, অত্থি সালি ৱীহি যৱো কঙ্গু কুদ্ৰূসো ৱৰকো গোধূমো মুগ্গো, মাসো তিলং কুলত্থং, অত্থি মূলগন্ধো সাৰগন্ধো ফেগ্গুগন্ধো তচগন্ধো পত্তগন্ধো পুপ্ফগন্ধো ফলগন্ধো সব্বগন্ধো, অত্থি তিণ লতা গচ্ছ ৰুক্খ ওসধি ৱনপ্পতি নদী পব্বত সমুদ্দ মচ্ছকচ্ছপা সব্বং লোকে অত্থি. যং, ভন্তে, লোকে নত্থি, তং মে কথেহী’’তি.

‘‘তীণিমানি, মহাৰাজ, লোকে নত্থি. কতমানি তীণি? সচেতনা ৱা অচেতনা ৱা অজৰামৰা লোকে নত্থি, সঙ্খাৰানং নিচ্চতা নত্থি, পৰমত্থেন সত্তূপলদ্ধি নত্থি, ইমানি খো, মহাৰাজ, তীণি লোকে নত্থী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

লোকে নত্থিভাৱপঞ্হো চতুত্থো.

৫. অকম্মজাদিপঞ্হো

৫. ‘‘ভন্তে নাগসেন, দিস্সন্তি লোকে কম্মনিব্বত্তা, দিস্সন্তি হেতুনিব্বত্তা, দিস্সন্তি উতুনিব্বত্তা, যং লোকে অকম্মজং অহেতুজং অনুতুজং, তং মে কথেহী’’তি. ‘‘দ্ৱেমে, মহাৰাজ, লোকস্মিং অকম্মজা অহেতুজা অনুতুজা. কতমে দ্ৱে? আকাসো, মহাৰাজ, অকম্মজো অহেতুজো অনুতুজো; নিব্বানং, মহাৰাজ, অকম্মজং অহেতুজং অনুতুজং. ইমে খো, মহাৰাজ, দ্ৱে অকম্মজা অহেতুজা অনুতুজা’’তি.

‘‘মা, ভন্তে নাগসেন, জিনৱচনং মক্খেহি, মা অজানিত্ৱা পঞ্হং ব্যাকৰোহী’’তি. ‘‘কিং খো, মহাৰাজ, অহং ৱদামি, যং মং ত্ৱং এৱং ৱদেসি ‘মা, ভন্তে নাগসেন, জিনৱচনং মক্খেহি, মা অজানিত্ৱা পঞ্হং ব্যাকৰোহী’’’তি? ‘‘ভন্তে নাগসেন, যুত্তমিদং তাৱ ৱত্তুং ‘আকাসো অকম্মজো অহেতুজো অনুতুজো’তি. অনেকসতেহি পন, ভন্তে নাগসেন, কাৰণেহি ভগৱতা সাৱকানং নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায মগ্গো অক্খাতো, অথ চ পন ত্ৱং এৱং ৱদেসি ‘অহেতুজং নিব্বান’’’ন্তি. ‘‘সচ্চং, মহাৰাজ, ভগৱতা অনেকসতেহি কাৰণেহি সাৱকানং নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায মগ্গো অক্খাতো, ন চ পন নিব্বানস্স উপ্পাদায হেতু অক্খাতো’’তি.

‘‘এত্থ মযং, ভন্তে নাগসেন, অন্ধকাৰতো অন্ধকাৰতৰং পৱিসাম, ৱনতো ৱনতৰং পৱিসাম, গহনতো গহনতৰং [গহনন্তৰতো গহনন্তৰং (ক.)] পৱিসাম, যত্ৰ হি নাম নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায হেতু অত্থি, তস্স পন ধম্মস্স উপ্পাদায হেতু নত্থি. যদি, ভন্তে নাগসেন, নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায হেতু অত্থি, তেন হি নিব্বানস্স উপ্পাদাযপি হেতু ইচ্ছিতব্বো.

‘‘যথা পন, ভন্তে নাগসেন, পুত্তস্স পিতা অত্থি, তেন কাৰণেন পিতুনোপি পিতা ইচ্ছিতব্বো. যথা অন্তেৱাসিকস্স আচৰিযো অত্থি, তেন কাৰণেন আচৰিযস্সপি আচৰিযো ইচ্ছিতব্বো. যথা অঙ্কুৰস্স বীজং অত্থি, তেন কাৰণেন বীজস্সপি বীজং ইচ্ছিতব্বং. এৱমেৱ খো, ভন্তে নাগসেন, যদি নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায হেতু অত্থি, তেন কাৰণেন নিব্বানস্স উপ্পাদাযপি হেতু ইচ্ছিতব্বো.

‘‘যথা ৰুক্খস্স ৱা লতায ৱা অগ্গে সতি তেন কাৰণেন মজ্ঝম্পি অত্থি, মূলম্পি অত্থি. এৱমেৱ খো, ভন্তে নাগসেন, যদি নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায হেতু অত্থি, তেন কাৰণেন নিব্বানস্স উপ্পাদাযপি হেতু ইচ্ছিতব্বো’’’তি.

‘‘অনুপ্পাদনীযং, মহাৰাজ, নিব্বানং, তস্মা ন নিব্বানস্স উপ্পাদায হেতু অক্খাতো’’তি. ‘‘ইঙ্ঘ, ভন্তে নাগসেন, কাৰণং দস্সেত্ৱা কাৰণেন মং সঞ্ঞাপেহি, যথাহং জানেয্যং নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায হেতু অত্থি, নিব্বানস্স উপ্পাদায হেতু নত্থী’’তি.

‘‘তেন হি, মহাৰাজ, সক্কচ্চং সোতং ওদহ, সাধুকং সুণোহি, ৱক্খামি তত্থ কাৰণং, সক্কুণেয্য, মহাৰাজ, পুৰিসো পাকতিকেন বলেন ইতো হিমৱন্তং পব্বতৰাজং উপগন্তু’’ন্তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘সক্কুণেয্য পন সো, মহাৰাজ, পুৰিসো পাকতিকেন বলেন হিমৱন্তং পব্বতৰাজং ইধ আহৰিতু’’ন্তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সক্কা নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায মগ্গো অক্খাতুং, ন সক্কা নিব্বানস্স উপ্পাদায হেতু দস্সেতুং.

‘‘সক্কুণেয্য, মহাৰাজ, পুৰিসো পাকতিকেন বলেন মহাসমুদ্দং নাৱায উত্তৰিত্ৱা পাৰিমতীৰং গন্তু’’ন্তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি? ‘‘সক্কুণেয্য পন সো, মহাৰাজ, পুৰিসো পাকতিকেন বলেন মহাসমুদ্দস্স পাৰিমতীৰং ইধ আহৰিতু’’ন্তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সক্কা নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায মগ্গো অক্খাতুং, ন সক্কা নিব্বানস্স উপ্পাদায হেতু দস্সেতুং. কিং কাৰণা? অসঙ্খতত্তা ধম্মস্সা’’তি.

‘‘অসঙ্খতং, ভন্তে নাগসেন, নিব্বান’’ন্তি? ‘‘আম, মহাৰাজ, অসঙ্খতং নিব্বানং ন কেহিচি কতং, নিব্বানং, মহাৰাজ, ন ৱত্তব্বং উপ্পন্নন্তি ৱা অনুপ্পন্নন্তি ৱা উপ্পাদনীযন্তি ৱা অতীতন্তি ৱা অনাগতন্তি ৱা পচ্চুপ্পন্নন্তি ৱা চক্খুৱিঞ্ঞেয্যন্তি ৱা সোতৱিঞ্ঞেয্যন্তি ৱা ঘানৱিঞ্ঞেয্যন্তি ৱা জিৱ্হাৱিঞ্ঞেয্যন্তি ৱা কাযৱিঞ্ঞেয্যন্তি ৱা’’তি. ‘‘যদি, ভন্তে নাগসেন, নিব্বানং ন উপ্পন্নং ন অনুপ্পন্নং ন উপ্পাদনীযং ন অতীতং ন অনাগতং ন পচ্চুপ্পন্নং ন চক্খুৱিঞ্ঞেয্যং ন সোতৱিঞ্ঞেয্যং ন ঘানৱিঞ্ঞেয্যং ন জিৱ্হাৱিঞ্ঞেয্যং ন কাযৱিঞ্ঞেয্যং, তেন হি, ভন্তে নাগসেন, তুম্হে নত্থিধম্মং নিব্বানং অপদিসথ ‘নত্থি নিব্বান’ন্তি. ‘‘অত্থি, মহাৰাজ, নিব্বানং, মনোৱিঞ্ঞেয্যং নিব্বানং, ৱিসুদ্ধেন মানসেন পণীতেন উজুকেন অনাৱৰণেন নিৰামিসেন সম্মাপটিপন্নো অৰিযসাৱকো নিব্বানং পস্সতী’’তি.

‘‘কীদিসং পন তং, ভন্তে, নিব্বানং, যং তং ওপম্মেহি আদীপনীযং কাৰণেহি মং সঞ্ঞাপেহি, যথা অত্থিধম্মং ওপম্মেহি আদীপনীয’’ন্তি. ‘‘অত্থি, মহাৰাজ, ৱাতো নামা’’তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘ইঙ্ঘ, মহাৰাজ, ৱাতং দস্সেহি ৱণ্ণতো ৱা সণ্ঠানতো ৱা অণুং ৱা থূলং ৱা দীঘং ৱা ৰস্সং ৱা’’তি. ‘‘ন সক্কা, ভন্তে নাগসেন, ৱাতো উপদস্সযিতুং, ন সো ৱাতো হত্থগ্গহণং ৱা নিম্মদ্দনং ৱা উপেতি, অপি চ অত্থি সো ৱাতো’’তি. ‘‘যদি, মহাৰাজ, ন সক্কা ৱাতো উপদস্সযিতুং, তেন হি নত্থি ৱাতো’’তি? ‘‘জানামহং, ভন্তে নাগসেন, ৱাতো অত্থীতি মে হদযে অনুপৱিট্ঠং, ন চাহং সক্কোমি ৱাতং উপদস্সযিতু’’ন্তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অত্থি নিব্বানং, ন চ সক্কা নিব্বানং উপদস্সযিতুং ৱণ্ণেন ৱা সণ্ঠানেন ৱা’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, সূপদস্সিতং ওপম্মং, সুনিদ্দিট্ঠং কাৰণং, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামি ‘অত্থি নিব্বান’’’ন্তি.

অকম্মজাদিপঞ্হো পঞ্চমো.

৬. কম্মজাদিপঞ্হো

৬. ‘‘ভন্তে নাগসেন, কতমে এত্থ কম্মজা, কতমে হেতুজা, কতমে উতুজা, কতমে ন কম্মজা, ন হেতুজা, ন উতুজা’’তি? ‘‘যে কেচি, মহাৰাজ, সত্তা সচেতনা, সব্বে তে কম্মজা; অগ্গি চ সব্বানি চ বীজজাতানি হেতুজানি; পথৱী চ পব্বতা চ উদকঞ্চ ৱাতো চ, সব্বে তে উতুজা; আকাসো চ নিব্বানঞ্চ ইমে দ্ৱে অকম্মজা অহেতুজা অনুতুজা. নিব্বানং পন, মহাৰাজ, ন ৱত্তব্বং কম্মজন্তি ৱা হেতুজন্তি ৱা উতুজন্তি ৱা উপ্পন্নন্তি ৱা অনুপ্পন্নন্তি ৱা উপ্পাদনীযন্তি ৱা অতীতন্তি ৱা অনাগতন্তি ৱা পচ্চুপ্পন্নন্তি ৱা চক্খুৱিঞ্ঞেয্যন্তি ৱা সোতৱিঞ্ঞেয্যন্তি ৱা ঘানৱিঞ্ঞেয্যন্তি ৱা জিৱ্হাৱিঞ্ঞেয্যন্তি ৱা কাযৱিঞ্ঞেয্যন্তি ৱা, অপি চ, মহাৰাজ, মনোৱিঞ্ঞেয্যং নিব্বানং, যং সো সম্মাপটিপন্নো অৰিযসাৱকো ৱিসুদ্ধেন ঞাণেন পস্সতী’’তি. ‘‘ৰমণীযো, ভন্তে নাগসেন, পঞ্হো সুৱিনিচ্ছিতো নিস্সংসযো একন্তগতো, ৱিমতি উপ্পচ্ছিন্না, ত্ৱং গণিৱৰপৱৰমাসজ্জা’’তি.

কম্মজাদিপঞ্হো ছট্ঠো.

৭. যক্খপঞ্হো

৭. ‘‘ভন্তে নাগসেন, অত্থি লোকে যক্খা নামা’’তি? ‘‘আম, মহাৰাজ, অত্থি লোকে যক্খা নামা’’তি. ‘‘চৱন্তি পন তে, ভন্তে, যক্খা তম্হা যোনিযা’’তি? ‘‘আম, মহাৰাজ, চৱন্তি তে যক্খা তম্হা যোনিযা’’তি. ‘‘কিস্স পন, ভন্তে নাগসেন, তেসং মতানং যক্খানং সৰীৰং ন দিস্সতি, কুণপগন্ধোপি ন ৱাযতী’’তি? ‘‘দিস্সতি, মহাৰাজ, মতানং যক্খানং সৰীৰং, কুণপগন্ধোপি তেসং ৱাযতি, মতানং, মহাৰাজ, যক্খানং সৰীৰং কীটৱণ্ণেন ৱা দিস্সতি, কিমিৱণ্ণেন ৱা দিস্সতি, কিপিল্লিকৱণ্ণেন ৱা দিস্সতি, পটঙ্গৱণ্ণেন ৱা দিস্সতি, অহিৱণ্ণেন ৱা দিস্সতি, ৱিচ্ছিকৱণ্ণেন ৱা দিস্সতি, সতপদিৱণ্ণেন ৱা দিস্সতি, দিজৱণ্ণেন ৱা দিস্সতি, মিগৱণ্ণেন ৱা দিস্সতী’’তি. ‘‘কো হি, ভন্তে নাগসেন, অঞ্ঞো ইদং পঞ্হং পুট্ঠো ৱিসজ্জেয্য অঞ্ঞত্ৰ তৱাদিসেন বুদ্ধিমতা’’তি.

যক্খপঞ্হো সত্তমো.

৮. অনৱসেসসিক্খাপদপঞ্হো

৮. ‘‘ভন্তে নাগসেন, যে তে অহেসুং তিকিচ্ছকানং পুব্বকা আচৰিযা সেয্যথিদং, নাৰদো ধম্মন্তৰী [ধন্ৱন্তৰী (?)] অঙ্গিৰসো কপিলো কণ্ডৰগ্গি সামো অতুলো পুব্বকচ্চাযনো, সব্বেপেতে আচৰিযা সকিং যেৱ ৰোগুপ্পত্তিঞ্চ নিদানঞ্চ সভাৱঞ্চ সমুট্ঠানঞ্চ তিকিচ্ছঞ্চ কিৰিযঞ্চ সিদ্ধাসিদ্ধঞ্চ সব্বং তং [সন্তং (ক.)] নিৰৱসেসং জানিত্ৱা ‘ইমস্মিং কাযে এত্তকা ৰোগা উপ্পজ্জিস্সন্তী’তি একপ্পহাৰেন কলাপগ্গাহং কৰিত্ৱা সুত্তং বন্ধিংসু, অসব্বঞ্ঞুনো এতে সব্বে, কিস্স পন তথাগতো সব্বঞ্ঞূ সমানো অনাগতং কিৰিযং বুদ্ধঞাণেন জানিত্ৱা ‘এত্তকে নাম ৱত্থুস্মিং এত্তকং নাম সিক্খাপদং পঞ্ঞপেতব্বং ভৱিস্সতী’তি পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা অনৱসেসতো সিক্খাপদং ন পঞ্ঞপেসি, উপ্পন্নুপ্পন্নে ৱত্থুস্মিং অযসে পাকটে দোসে ৱিত্থাৰিকে পুথুগতে উজ্ঝাযন্তেসু মনুস্সেসু তস্মিং তস্মিং কালে সাৱকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞপেসী’’তি?

‘‘ঞাতমেতং, মহাৰাজ, তথাগতস্স ‘ইমস্মিং সমযে ইমেসু মনুস্সেসু সাধিকং দিযড্ঢসিক্খাপদসতং পঞ্ঞপেতব্বং ভৱিস্সতী’তি, অপি চ তথাগতস্স এৱং অহোসি ‘সচে খো অহং সাধিকং দিযড্ঢসিক্খাপদসতং একপ্পহাৰং পঞ্ঞপেস্সামি, মহাজনো সন্তাসমাপজ্জিস্সতি ‘বহুকং ইধ ৰক্খিতব্বং, দুক্কৰং ৱত ভো সমণস্স গোতমস্স সাসনে পব্বজিতু’ন্তি, পব্বজিতুকামাপি ন পব্বজিস্সন্তি, ৱচনঞ্চ মে ন সদ্দহিস্সন্তি, অসদ্দহন্তা তে মনুস্সা অপাযগামিনো ভৱিস্সন্ন-তি উপ্পন্নুপ্পন্নে ৱত্থুস্মিং ধম্মদেসনায ৱিঞ্ঞাপেত্ৱা পাকটে দোসে সিক্খাপদং পঞ্ঞপেস্সামী’’’তি. ‘‘অচ্ছৰিযং, ভন্তে নাগসেন, বুদ্ধানং, অব্ভুতং, ভন্তে নাগসেন, বুদ্ধানং, যাৱ মহন্তং তথাগতস্স সব্বঞ্ঞুতঞাণং, এৱমেতং, ভন্তে নাগসেন, সুনিদ্দিট্ঠো এসো অত্থো তথাগতেন, ‘বহুকং ইধ সিক্খিতব্ব’ন্তি সুত্ৱা সত্তানং সন্তাসো উপ্পজ্জেয্য, একোপি জিনসাসনে ন পব্বজেয্য, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

অনৱসেসসিক্খাপদপঞ্হো অট্ঠমো.

৯. সূৰিযতপনপঞ্হো

৯. ‘‘ভন্তে নাগসেন, অযং সূৰিযো সব্বকালং কঠিনং তপতি, উদাহু কিঞ্চিকালং মন্দং তপতী’’তি? ‘‘সব্বকালং, মহাৰাজ, সূৰিযো কঠিনং তপতি, ন কিঞ্চিকালং মন্দং তপতী’’তি. ‘‘যদি, ভন্তে নাগসেন, সূৰিযো সব্বকালং কঠিনং তপতি, কিস্স পন অপ্পেকদা সূৰিযো কঠিনং তপতি, অপ্পেকদা মন্দং তপতী’’তি? ‘‘চত্তাৰোমে, মহাৰাজ, সূৰিযস্স ৰোগা, যেসং অঞ্ঞতৰেন ৰোগেন পটিপীড়িতো সূৰিযো মন্দং তপতি. কতমে চত্তাৰো? অব্ভং, মহাৰাজ, সূৰিযস্স ৰোগো, তেন ৰোগেন পটিপীড়িতো সূৰিযো মন্দং তপতি. মহিকা, মহাৰাজ, সূৰিযস্স ৰোগো, তেন ৰোগেন পটিপীড়িতো সূৰিযো মন্দং তপতি. মেঘো, মহাৰাজ, সূৰিযস্স ৰোগো, তেন ৰোগেন পটিপীড়িতো সূৰিযো মন্দং তপতি. ৰাহু, মহাৰাজ, সূৰিযস্স ৰোগো, তেন ৰোগেন পটিপীড়িতো সূৰিযো মন্দং তপতি. ইমে খো, মহাৰাজ, চত্তাৰো সূৰিযস্স ৰোগা, যেসং অঞ্ঞতৰেন ৰোগেন পটিপীড়িতো সূৰিযো মন্দং তপতী’’তি. ‘‘অচ্ছৰিযং, ভন্তে নাগসেন, অব্ভুতং, ভন্তে নাগসেন, সূৰিযস্সপি তাৱ তেজোসম্পন্নস্স ৰোগো উপ্পজ্জিস্সতি, কিমঙ্গং পন অঞ্ঞেসং সত্তানং, নত্থি, ভন্তে, এসা ৱিভত্তি অঞ্ঞস্স অঞ্ঞত্ৰ তৱাদিসেন বুদ্ধিমতা’’তি.

সূৰিযতপনপঞ্হো নৱমো.

১০. কঠিনতপনপঞ্হো

১০. ‘‘ভন্তে নাগসেন, কিস্স হেমন্তে সূৰিযো কঠিনং তপতি, নো তথা গিম্হে’’তি? ‘‘গিম্হে, মহাৰাজ, অনুপহতং হোতি ৰজোজল্লং, ৱাতক্খুভিতা ৰেণূ গগনানুগতা হোন্তি, আকাসেপি অব্ভা সুবহলা হোন্তি, মহাৱাতো চ অধিমত্তং ৱাযতি, তে সব্বে নানাকুলা সমাযুতা সূৰিযৰংসিযো পিদহন্তি, তেন গিম্হে সূৰিযো মন্দং তপতি.

‘‘হেমন্তে পন, মহাৰাজ, হেট্ঠা পথৱী নিব্বুতা হোতি, উপৰি মহামেঘো উপট্ঠিতো হোতি, উপসন্তং হোতি ৰজোজল্লং, ৰেণু চ সন্তসন্তং গগনে চৰতি, ৱিগতৱলাহকো চ হোতি আকাসো, ৱাতো চ মন্দমন্দং ৱাযতি, এতেসং উপৰতিযা ৱিসুদ্ধা [ৱিসদা (সী. পী.)] হোন্তি সূৰিযৰংসিযো, উপঘাতৱিমুত্তস্স সূৰিযস্স তাপো অতি ৱিয তপতি. ইদমেত্থ, মহাৰাজ, কাৰণং, যেন কাৰণেন সূৰিযো হেমন্তে কঠিনং তপতি, নো তথা গিম্হে’’তি. ‘‘সব্বীতিমুত্তো, ভন্তে, সূৰিযো কঠিনং তপতি, মেঘাদিসহগতো কঠিনং ন তপতী’’তি.

কঠিনতপনপঞ্হো দসমো.

নিপ্পপঞ্চৱগ্গো দুতিযো.

ইমস্মিং ৱগ্গে দস পঞ্হা.