মেণ্ডকপঞ্হাৰম্ভকথা
অট্ঠমন্তপৰিৱজ্জনীযট্ঠানানি
ভস্সপ্পৱাদো [ভস্সপ্পৱেদী (সী. পী.)] ৱেতণ্ডী, অতিবুদ্ধি ৱিচক্খণো;
মিলিন্দো ঞাণভেদায, নাগসেনমুপাগমি.
ৱসন্তো তস্স ছাযায, পৰিপুচ্ছং পুনপ্পুনং;
পভিন্নবুদ্ধি হুত্ৱান, সোপি আসি তিপেটকো.
নৱঙ্গং অনুমজ্জন্তো, ৰত্তিভাগে ৰহোগতো;
অদ্দক্খি মেণ্ডকে পঞ্হে, দুন্নিৱেঠে সনিগ্গহে.
‘‘পৰিযাযভাসিতং অত্থি, অত্থি সন্ধাযভাসিতং;
সভাৱভাসিতং অত্থি, ধম্মৰাজস্স সাসনে.
‘‘তেসমত্থং অৱিঞ্ঞায, মেণ্ডকে জিনভাসিতে;
অনাগতম্হি অদ্ধানে, ৱিগ্গহো তত্থ হেস্সতি.
‘‘হন্দ কথিং পসাদেত্ৱা, ছেজ্জাপেস্সামি মেণ্ডকে;
তস্স নিদ্দিট্ঠমগ্গেন, নিদ্দিসিস্সন্ত্যনাগতে’’তি.
অথ খো মিলিন্দো ৰাজা পভাতায ৰত্তিযা উদ্ধস্তে [উট্ঠিতে (স্যা.), উগ্গতে (সী. পী.)] অৰুণে সীসং ন্হত্ৱা সিৰসি অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৱা অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নে সম্মাসম্বুদ্ধে অনুস্সৰিত্ৱা অট্ঠ ৱত্তপদানি সমাদিযি ‘‘ইতো মে অনাগতানি সত্ত দিৱসানি অট্ঠ গুণে সমাদিযিত্ৱা তপো চৰিতব্বো ভৱিস্সতি, সোহং চিণ্ণতপো সমানো আচৰিযং আৰাধেত্ৱা মেণ্ডকে পঞ্হে পুচ্ছিস্সামী’’তি. অথ খো মিলিন্দো ৰাজা পকতিদুস্সযুগং অপনেত্ৱা আভৰণানি চ ওমুঞ্চিত্ৱা কাসাৱং নিৱাসেত্ৱা মুণ্ডকপটিসীসকং সীসে পটিমুঞ্চিত্ৱা মুনিভাৱমুপগন্ত্ৱা অট্ঠ গুণে সমাদিযি ‘‘ইমং সত্তাহং মযা ন ৰাজত্থো অনুসাসিতব্বো, ন ৰাগূপসঞ্হিতং চিত্তং উপ্পাদেতব্বং, ন দোসূপসঞ্হিতং চিত্তং উপ্পাদেতব্বং, ন মোহূপসঞ্হিতং চিত্তং উপ্পাদেতব্বং, দাসকম্মকৰপোৰিসে জনেপি নিৱাতৱুত্তিনা ভৱিতব্বং, কাযিকং ৱাচসিকং অনুৰক্খিতব্বং, ছপি আযতনানি নিৰৱসেসতো অনুৰক্খিতব্বানি, মেত্তাভাৱনায মানসং পক্খিপিতব্ব’’ন্তি. ইমে অট্ঠ গুণে সমাদিযিত্ৱা তেস্ৱেৱ অট্ঠসু গুণেসু মানসং পতিট্ঠপেত্ৱা বহি অনিক্খমিত্ৱা সত্তাহং ৱীতিনামেত্ৱা অট্ঠমে দিৱসে পভাতায ৰত্তিযা পগেৱ পাতৰাসং কত্ৱা ওক্খিত্তচক্খু মিতভাণী সুসণ্ঠিতেন ইৰিযাপথেন অৱিক্খিত্তেন চিত্তেন হট্ঠেন উদগ্গেন ৱিপ্পসন্নেন থেৰং নাগসেনং উপসঙ্কমিত্ৱা থেৰস্স পাদে সিৰসা ৱন্দিত্ৱা একমন্তং ঠিতো ইদমৱোচ –
‘‘অত্থি মে, ভন্তে নাগসেন, কোচি অত্থো তুম্হেহি সদ্ধিং মন্তযিতব্বো, ন তত্থ অঞ্ঞো কোচি ততিযো ইচ্ছিতব্বো, সুঞ্ঞে ওকাসে পৱিৱিত্তে অৰঞ্ঞে অট্ঠঙ্গুপাগতে সমণসাৰুপ্পে. তত্থ সো পঞ্হো পুচ্ছিতব্বো ভৱিস্সতি, তত্থ মে গুয্হং ন কাতব্বং ন ৰহস্সকং, অৰহামহং ৰহস্সকং সুণিতুং সুমন্তনে উপগতে, উপমাযপি সো অত্থো উপপৰিক্খিতব্বো, যথা কিং ৱিয, যথা নাম, ভন্তে নাগসেন, মহাপথৱী নিক্খেপং অৰহতি নিক্খেপে উপগতে. এৱমেৱ খো, ভন্তে নাগসেন, অৰহামহং ৰহস্সকং সুণিতুং সুমন্তনে উপগতে’’তি. গৰুনা সহ পৱিৱিত্তপৱনং পৱিসিত্ৱা ইদমৱোচ – ‘‘ভন্তে নাগসেন, ইধ পুৰিসেন মন্তযিতুকামেন অট্ঠ ঠানানি পৰিৱজ্জযিতব্বানি ভৱন্তি, ন তেসু ঠানেসু ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো অত্থং মন্তেতি, মন্তিতোপি অত্থো পৰিপততি ন সম্ভৱতি. কতমানি অট্ঠ ঠানানি? ৱিসমট্ঠানং পৰিৱজ্জনীযং, সভযং পৰিৱজ্জনীযং, অতিৱাতট্ঠানং পৰিৱজ্জনীযং, পটিচ্ছন্নট্ঠানং পৰিৱজ্জনীযং, দেৱট্ঠানং পৰিৱজ্জনীযং, পন্থো পৰিৱজ্জনীযো, সঙ্গামো [সঙ্কমো (সী. পী.)] পৰিৱজ্জনীযো, উদকতিত্থং পৰিৱজ্জনীযং. ইমানি অট্ঠ ঠানানি পৰিৱজ্জনীযানী’’তি.
থেৰো আহ ‘‘কো দোসো ৱিসমট্ঠানে, সভযে, অতিৱাতে, পটিচ্ছন্নে, দেৱট্ঠানে, পন্থে, সঙ্গামে, উদকতিত্থে’’তি? ‘‘ৱিসমে, ভন্তে নাগসেন, মন্তিতো অত্থো ৱিকিৰতি ৱিধমতি পগ্ঘৰতি ন সম্ভৱতি, সভযে মনো সন্তস্সতি, সন্তস্সিতো ন সম্মা অত্থং সমনুপস্সতি, অতিৱাতে সদ্দো অৱিভূতো হোতি, পটিচ্ছন্নে উপস্সুতিং তিট্ঠন্তি, দেৱট্ঠানে মন্তিতো অত্থো গৰুকং পৰিণমতি, পন্থে মন্তিতো অত্থো তুচ্ছো ভৱতি, সঙ্গামে চঞ্চলো ভৱতি, উদকতিত্থে পাকটো ভৱতি. ভৱতীহ –
‘‘‘ৱিসমং সভযং অতিৱাতো, পটিচ্ছন্নং দেৱনিস্সিতং;
পন্থো চ সঙ্গামো তিত্থং, অট্ঠেতে পৰিৱজ্জিযা’’’তি.
অট্ঠ মন্তনস্স পৰিৱজ্জনীযট্ঠানানি.
অট্ঠমন্তৱিনাসকপুগ্গলা
‘‘ভন্তে নাগসেন, অট্ঠিমে পুগ্গলা মন্তিযমানা মন্তিতং অত্থং ব্যাপাদেন্তি. কতমে অট্ঠ? ৰাগচৰিতো দোসচৰিতো মোহচৰিতো মানচৰিতো লুদ্ধো অলসো একচিন্তী বালোতি. ইমে অট্ঠ পুগ্গলা মন্তিতং অত্থং ব্যাপাদেন্তী’’তি.
থেৰো আহ ‘‘তেসং কো দোসো’’তি? ‘‘ৰাগচৰিতো, ভন্তে নাগসেন, ৰাগৱসেন মন্তিতং অত্থং ব্যাপাদেতি, দোসচৰিতো দোসৱসেন মন্তিতং অত্থং ব্যাপাদেতি, মোহচৰিতো মোহৱসেন মন্তিতং অত্থং ব্যাপাদেতি, মানচৰিতো মানৱসেন মন্তিতং অত্থং ব্যাপাদেতি, লুদ্ধো লোভৱসেন মন্তিতং অত্থং ব্যাপাদেতি, অলসো অলসতায মন্তিতং অত্থং ব্যাপাদেতি, একচিন্তী একচিন্তিতায মন্তিতং অত্থং ব্যাপাদেতি, বালো বালতায মন্তিতং অত্থং ব্যাপাদেতি. ভৱতীহ –
‘‘‘ৰত্তো দুট্ঠো চ মূড়্হো চ, মানী লুদ্ধো তথালসো;
একচিন্তী চ বালো চ, এতে অত্থৱিনাসকা’’’তি.
অট্ঠ মন্তৱিনাসকপুগ্গলা.
নৱগুয্হমন্তৱিধংসকং
‘‘ভন্তে নাগসেন, নৱিমে পুগ্গলা মন্তিতং গুয্হং ৱিৱৰন্তি ন ধাৰেন্তি. কতমে নৱ? ৰাগচৰিতো দোসচৰিতো মোহচৰিতো ভীৰুকো আমিসগৰুকো ইত্থী সোণ্ডো পণ্ডকো দাৰকো’’তি.
থেৰো আহ ‘‘তেসং কো দোসো’’তি? ‘‘ৰাগচৰিতো, ভন্তে নাগসেন, ৰাগৱসেন মন্তিতং গুয্হং ৱিৱৰতি ন ধাৰেতি, দোসচৰিতো, ভন্তে, দোসৱসেন মন্তিতং গুয্হং ৱিৱৰতি ন ধাৰেতি, মূড়্হো মোহৱসেন মন্তিতং গুয্হং ৱিৱৰতি ন ধাৰেতি, ভীৰুকো ভযৱসেন মন্তিতং গুয্হং ৱিৱৰতি ন ধাৰেতি, আমিসগৰুকো আমিসহেতু মন্তিতং গুয্হং ৱিৱৰতি ন ধাৰেতি, ইত্থী পঞ্ঞায ইত্তৰতায মন্তিতং গুয্হং ৱিৱৰতি ন ধাৰেতি, সোণ্ডিকো সুৰালোলতায মন্তিতং গুয্হং ৱিৱৰতি ন ধাৰেতি, পণ্ডকো অনেকংসিকতায মন্তিতং গুয্হং ৱিৱৰতি ন ধাৰেতি, দাৰকো চপলতায মন্তিতং গুয্হং ৱিৱৰতি ন ধাৰেতি. ভৱতীহ –
‘‘‘ৰত্তো দুট্ঠো চ মূড়্হো চ, ভীৰু আমিসগৰুকো [আমিসচক্খুকো (সী. পী.)];
ইত্থী সোণ্ডো পণ্ডকো চ, নৱমো ভৱতি দাৰকো.
‘‘নৱেতে পুগ্গলা লোকে, ইত্তৰা চলিতা চলা;
এতেহি মন্তিতং গুয্হং, খিপ্পং ভৱতি পাকট’’’ন্তি.
নৱ গুয্হমন্তৱিধংসকা পুগ্গলা.
অট্ঠ পঞ্ঞাপটিলাভকাৰণং
‘‘ভন্তে নাগসেন, অট্ঠহি কাৰণেহি বুদ্ধি পৰিণমতি পৰিপাকং গচ্ছতি. কতমেহি অট্ঠহি? ৱযপৰিণামেন বুদ্ধি পৰিণমতি পৰিপাকং গচ্ছতি, যসপৰিণামেন বুদ্ধি পৰিণমতি পৰিপাকং গচ্ছতি, পৰিপুচ্ছায বুদ্ধি পৰিণমতি পৰিপাকং গচ্ছতি, তিত্থসংৱাসেন বুদ্ধি পৰিণমতি পৰিপাকং গচ্ছতি, যোনিসো মনসিকাৰেন বুদ্ধি পৰিণমতি পৰিপাকং গচ্ছতি, সাকচ্ছায বুদ্ধি পৰিণমতি পৰিপাকং গচ্ছতি, স্নেহূপসেৱনেন বুদ্ধি পৰিণমতি পৰিপাকং গচ্ছতি, পতিৰূপদেসৱাসেন বুদ্ধি পৰিণমতি পৰিপাকং গচ্ছতি. ভৱতীহ –
‘‘‘ৱযেন যসপুচ্ছাহি, তিত্থৱাসেন যোনিসো;
সাকচ্ছা স্নেহসংসেৱা, পতিৰূপৱসেন চ.
‘‘এতানি অট্ঠ ঠানানি, বুদ্ধিৱিসদকাৰণা;
যেসং এতানি সম্ভোন্তি, তেসং বুদ্ধি পভিজ্জতী’’’তি.
অট্ঠ পঞ্ঞাপটিলাভকাৰণানি.
আচৰিযগুণং
‘‘ভন্তে নাগসেন, অযং ভূমিভাগো অট্ঠ মন্তদোসৱিৱজ্জিতো, অহঞ্চ লোকে পৰমো মন্তিসহাযো [মন্তসহাযো (সী.)], গুয্হমনুৰক্খী চাহং যাৱাহং জীৱিস্সামি তাৱ গুয্হমনুৰক্খিস্সামি, অট্ঠহি চ মে কাৰণেহি বুদ্ধি পৰিণামং গতা, দুল্লভো এতৰহি মাদিসো অন্তেৱাসী, সম্মা পটিপন্নে অন্তেৱাসিকে যে আচৰিযানং পঞ্চৱীসতি আচৰিযগুণা, তেহি গুণেহি আচৰিযেন সম্মা পটিপজ্জিতব্বং. কতমে পঞ্চৱীসতি গুণা?
‘‘ইধ, ভন্তে নাগসেন, আচৰিযেন অন্তেৱাসিম্হি সততং সমিতং আৰক্খা উপট্ঠপেতব্বা, অসেৱনসেৱনা জানিতব্বা, পমত্তাপ্পমত্তা জানিতব্বা, সেয্যৱকাসো জানিতব্বো, গেলঞ্ঞং জানিতব্বং, ভোজনস্স [ভোজনীযং (স্যা.)] লদ্ধালদ্ধং জানিতব্বং, ৱিসেসো জানিতব্বো, পত্তগতং সংৱিভজিতব্বং, অস্সাসিতব্বো ‘মা ভাযি, অত্থো তে অভিক্কমতী’তি, ‘ইমিনা পুগ্গলেন পটিচৰতী’তি [পটিচৰাহীতি (ক.)] পটিচাৰো জানিতব্বো, গামে পটিচাৰো জানিতব্বো, ৱিহাৰে পটিচাৰো জানিতব্বো, ন তেন হাসো দৱো কাতব্বো [ন তেন সহ সল্লাপো কাতব্বো (সী. পী.)], তেন সহ আলাপো কাতব্বো, ছিদ্দং দিস্ৱা অধিৱাসেতব্বং, সক্কচ্চকাৰিনা ভৱিতব্বং, অখণ্ডকাৰিনা ভৱিতব্বং, অৰহস্সকাৰিনা ভৱিতব্বং, নিৰৱসেসকাৰিনা ভৱিতব্বং, ‘জনেমিমং [জানেমিমং (স্যা.)] সিপ্পেসূ’তি জনকচিত্তং উপট্ঠপেতব্বং, ‘কথং অযং ন পৰিহাযেয্যা’তি ৱড্ঢিচিত্তং উপট্ঠপেতব্বং, ‘বলৱং ইমং কৰোমি সিক্খাবলেনা’তি চিত্তং উপট্ঠপেতব্বং, মেত্তচিত্তং উপট্ঠপেতব্বং, আপদাসু ন ৱিজহিতব্বং, কৰণীযে নপ্পমজ্জিতব্বং, খলিতে ধম্মেন পগ্গহেতব্বোতি. ইমে খো, ভন্তে, পঞ্চৱীসতি আচৰিযস্স আচৰিযগুণা, তেহি গুণেহি মযি সম্মা পটিপজ্জস্সু, সংসযো মে, ভন্তে, উপ্পন্নো, অত্থি মেণ্ডকপঞ্হা জিনভাসিতা, অনাগতে অদ্ধানে তত্থ ৱিগ্গহো উপ্পজ্জিস্সতি, অনাগতে চ অদ্ধানে দুল্লভা ভৱিস্সন্তি তুম্হাদিসা বুদ্ধিমন্তো, তেসু মে পঞ্হেসু চক্খুং দেহি পৰৱাদানং নিগ্গহাযা’’তি.
উপাসকগুণং
থেৰো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৱা দস উপাসকস্স উপাসকগুণে পৰিদীপেসি. ‘‘দস ইমে, মহাৰাজ, উপাসকস্স উপাসকগুণা. কতমে দস, ইধ, মহাৰাজ, উপাসকো সঙ্ঘেন সমানসুখদুক্খো হোতি, ধম্মাধিপতেয্যো হোতি, যথাবলং সংৱিভাগৰতো হোতি, জিনসাসনপৰিহানিং দিস্ৱা অভিৱড্ঢিযা ৱাযমতি. সম্মাদিট্ঠিকো হোতি, অপগতকোতূহলমঙ্গলিকো জীৱিতহেতুপি ন অঞ্ঞং সত্থাৰং উদ্দিসতি, কাযিকৱাচসিকঞ্চস্স ৰক্খিতং হোতি, সমগ্গাৰামো হোতি সমগ্গৰতো, অনুসূযকো হোতি, ন চ কুহনৱসেন সাসনে চৰতি, বুদ্ধং সৰণং গতো হোতি, ধম্মং সৰণং গতো হোতি, সঙ্ঘং সৰণং গতো হোতি. ইমে খো, মহাৰাজ, দস উপাসকস্স উপাসকগুণা, তে সব্বে গুণা তযি সংৱিজ্জন্তি, তং তে যুত্তং পত্তং অনুচ্ছৱিকং পতিৰূপং যং ত্ৱং জিনসাসনপৰিহানিং দিস্ৱা অভিৱড্ঢিং ইচ্ছসি, কৰোমি তে ওকাসং, পুচ্ছ মং ত্ৱং যথাসুখ’’ন্তি.
মেণ্ডকপঞ্হাৰম্ভকথা নিট্ঠিতা.