৪. মেণ্ডকপঞ্হো

১. ইদ্ধিবলৱগ্গো

১. কতাধিকাৰসফলপঞ্হো

১. অথ খো মিলিন্দো ৰাজা কতাৱকাসো নিপচ্চ গৰুনো পাদে সিৰসি অঞ্জলিং কত্ৱা এতদৱোচ ‘‘ভন্তে নাগসেন, ইমে তিত্থিযা এৱং ভণন্তি [ৱঞ্চো ভৱতি অফলো (সী. পী. ক.)] ‘যদি বুদ্ধো পূজং সাদিযতি, ন পৰিনিব্বুতো বুদ্ধো সংযুত্তো লোকেন অন্তোভৱিকো লোকস্মিং লোকসাধাৰণো, তস্মা তস্স কতো অধিকাৰো অৱঞ্ঝো ভৱতি সফলো. যদি পৰিনিব্বুতো ৱিসংযুত্তো লোকেন নিস্সটো সব্বভৱেহি, তস্স পূজা নুপ্পজ্জতি, পৰিনিব্বুতো ন কিঞ্চি সাদিযতি, অসাদিযন্তস্স কতো অধিকাৰো ৱঞ্ঝো ভৱতি অফলো’তি উভতো কোটিকো এসো পঞ্হো, নেসো ৱিসযো অপ্পত্তমানসানং, মহন্তানং যেৱেসো ৱিসযো, ভিন্দেতং দিট্ঠিজালং একংসে ঠপয, তৱেসো পঞ্হো অনুপ্পত্তো, অনাগতানং জিনপুত্তানং চক্খুং দেহি পৰৱাদনিগ্গহাযা’’তি.

থেৰো আহ ‘‘পৰিনিব্বুতো, মহাৰাজ, ভগৱা, ন চ ভগৱা পূজং সাদিযতি, বোধিমূলে যেৱ তথাগতস্স সাদিযনা পহীনা, কিং পন অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বুতস্স. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, থেৰেন সাৰিপুত্তেন ধম্মসেনাপতিনা –

‘‘‘পূজিযন্তা [পূজিতা (স্যা.)] অসমসমা, সদেৱমানুসেহি তে;

ন সাদিযন্তি সক্কাৰং, বুদ্ধানং এস ধম্মতা’’’তি.

ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, পুত্তো ৱা পিতুনো ৱণ্ণং ভাসতি, পিতা ৱা পুত্তস্স ৱণ্ণং ভাসতি, ন চেতং কাৰণং পৰৱাদানং নিগ্গহায, পসাদপ্পকাসনং নামেতং, ইঙ্ঘ মে ত্ৱং তত্থ কাৰণং সম্মা ব্ৰূহি সকৱাদস্স পতিট্ঠাপনায দিট্ঠিজালৱিনিৱেঠনাযা’’তি.

থেৰো আহ ‘‘পৰিনিব্বুতো, মহাৰাজ, ভগৱা, ন চ ভগৱা পূজং সাদিযতি, অসাদিযন্তস্সেৱ তথাগতস্স দেৱমনুস্সা ধাতুৰতনং ৱত্থুং কৰিত্ৱা তথাগতস্স ঞাণৰতনাৰম্মণেন সম্মাপটিপত্তিং সেৱন্তা তিস্সো সম্পত্তিযো পটিলভন্তি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, মহতিমহাঅগ্গিক্খন্ধো পজ্জলিত্ৱা নিব্বাযেয্য, অপি নু খো সো, মহাৰাজ, মহাঅগ্গিক্খন্ধো সাদিযতি তিণকট্ঠুপাদান’’ন্তি? ‘‘জলমানোপি সো, ভন্তে, মহাঅগ্গিক্খন্ধো তিণকট্ঠুপাদানং ন সাদিযতি, কিং পন নিব্বুতো উপসন্তো অচেতনো সাদিযতি? ‘‘তস্মিং পন, মহাৰাজ, অগ্গিক্খন্ধে উপৰতে উপসন্তে লোকে অগ্গি সুঞ্ঞো হোতী’’তি. ‘‘ন হি, ভন্তে, কট্ঠং অগ্গিস্স ৱত্থু হোতি উপাদানং, যে কেচি মনুস্সা অগ্গিকামা, তে অত্তনো থামবলৱীৰিযেন পচ্চত্তপুৰিসকাৰেন কট্ঠং মন্থযিত্ৱা [মদ্দিত্ৱা (ক.)] অগ্গিং নিব্বত্তেত্ৱা তেন অগ্গিনা অগ্গিকৰণীযানি কম্মানি কৰোন্তী’’তি. ‘‘তেন হি, মহাৰাজ, তিত্থিযানং ৱচনং মিচ্ছা ভৱতি ‘অসাদিযন্তস্স কতো অধিকাৰো ৱঞ্ঝো ভৱতি অফলো’তি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, মহতিমহাঅগ্গিক্খন্ধো পজ্জলি, এৱমেৱ ভগৱা দসসহস্সিযা [দসসহস্সিম্হি (সী. পী. ক.)] লোকধাতুযা বুদ্ধসিৰিযা পজ্জলি. যথা, মহাৰাজ, মহতিমহাঅগ্গিক্খন্ধো পজ্জলিত্ৱা নিব্বুতো, এৱমেৱ ভগৱা দসসহস্সিযা লোকধাতুযা বুদ্ধসিৰিযা পজ্জলিত্ৱা অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বুতো. যথা, মহাৰাজ, নিব্বুতো অগ্গিক্খন্ধো তিণকট্ঠুপাদানং ন সাদিযতি, এৱমেৱ খো লোকহিতস্স সাদিযনা পহীনা উপসন্তা. যথা, মহাৰাজ, মনুস্সা নিব্বুতে অগ্গিক্খন্ধে অনুপাদানে অত্তনো থামবলৱীৰিযেন পচ্চত্তপুৰিসকাৰেন কট্ঠং মন্থযিত্ৱা অগ্গিং নিব্বত্তেত্ৱা তেন অগ্গিনা অগ্গিকৰণীযানি কম্মানি কৰোন্তি, এৱমেৱ খো দেৱমনুস্সা তথাগতস্স পৰিনিব্বুতস্স অসাদিযন্তস্সেৱ ধাতুৰতনং ৱত্থুং কৰিত্ৱা তথাগতস্স ঞাণৰতনাৰম্মণেন সম্মাপটিপত্তিং সেৱন্তা তিস্সো সম্পত্তিযো পটিলভন্তি, ইমিনাপি, মহাৰাজ, কাৰণেন তথাগতস্স পৰিনিব্বুতস্স অসাদিযন্তস্সেৱ কতো অধিকাৰো অৱঞ্ঝো ভৱতি সফলো.

‘‘অপৰম্পি, মহাৰাজ, উত্তৰিং কাৰণং সুণোহি যেন কাৰণেন তথাগতস্স পৰিনিব্বুতস্স অসাদিযন্তস্সেৱ কতো অধিকাৰো অৱঞ্ঝো ভৱতি সফলো. যথা, মহাৰাজ, মহতিমহাৱাতো ৱাযিত্ৱা উপৰমেয্য, অপি নু খো সো, মহাৰাজ, উপৰতো ৱাতো সাদিযতি পুন নিব্বত্তাপন’’ন্তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, উপৰতস্স ৱাতস্স আভোগো ৱা মনসিকাৰো ৱা পুন নিব্বত্তাপনায’’. ‘‘কিং কাৰণং’’? ‘‘অচেতনা সা ৱাযোধাতূ’’তি. ‘‘অপি নু তস্স, মহাৰাজ, উপৰতস্স ৱাতস্স ৱাতোতি সমঞ্ঞা অপগচ্ছতী’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, তালৱণ্টৱিধূপনানি ৱাতস্স উপ্পত্তিযা পচ্চযা, যে কেচি মনুস্সা উণ্হাভিতত্তা পৰিড়াহপৰিপীড়িতা, তে তালৱণ্টেন ৱা ৱিধূপনেন ৱা অত্তনো থামবলৱীৰিযেন পচ্চত্তপুৰিসকাৰেন তং নিব্বত্তেত্ৱা তেন ৱাতেন উণ্হং নিব্বাপেন্তি পৰিড়াহং ৱূপসমেন্তী’’তি. ‘‘তেন হি, মহাৰাজ, তিত্থিযানং ৱচনং মিচ্ছা ভৱতি ‘অসাদিযন্তস্স কতো অধিকাৰো ৱঞ্ঝো ভৱতি অফলো’তি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, মহতিমহাৱাতো ৱাযি, এৱমেৱ ভগৱা দসসহস্সিযা লোকধাতুযা সীতলমধুৰসন্তসুখুমমেত্তাৱাতেন উপৱাযি. যথা, মহাৰাজ, মহতিমহাৱাতো ৱাযিত্ৱা উপৰতো, এৱমেৱ ভগৱা সীতলমধুৰসন্তসুখুমমেত্তাৱাতেন উপৱাযিত্ৱা অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বুতো. যথা, মহাৰাজ, উপৰতো ৱাতো পুন নিব্বত্তাপনং ন সাদিযতি, এৱমেৱ লোকহিতস্স সাদিযনা পহীনা উপসন্তা. যথা, মহাৰাজ, তে মনুস্সা উণ্হাভিতত্তা পৰিড়াহপৰিপীড়িতা, এৱমেৱ দেৱমনুস্সা তিৱিধগ্গিসন্তাপপৰিড়াহপৰিপীড়িতা. যথা তালৱণ্টৱিধূপনানি ৱাতস্স নিব্বত্তিযা পচ্চযা হোন্তি, এৱমেৱ তথাগতস্স ধাতু চ ঞাণৰতনঞ্চ পচ্চযো হোতি তিস্সন্নং সম্পত্তীনং পটিলাভায. যথা মনুস্সা উণ্হাভিতত্তা পৰিড়াহপৰিপীড়িতা তালৱণ্টেন ৱা ৱিধূপনেন ৱা ৱাতং নিব্বত্তেত্ৱা উণ্হং নিব্বাপেন্তি পৰিড়াহং ৱূপসমেন্তি, এৱমেৱ দেৱমনুস্সা তথাগতস্স পৰিনিব্বুতস্স অসাদিযন্তস্সেৱ ধাতুঞ্চ ঞাণৰতনঞ্চ পূজেত্ৱা কুসলং নিব্বত্তেত্ৱা তেন কুসলেন তিৱিধগ্গিসন্তাপপৰিড়াহং নিব্বাপেন্তি ৱূপসমেন্তি. ইমিনাপি, মহাৰাজ, কাৰণেন তথাগতস্স পৰিনিব্বুতস্স অসাদিযন্তস্সেৱ কতো অধিকাৰো অৱঞ্ঝো ভৱতি সফলোতি.

‘‘অপৰম্পি, মহাৰাজ, উত্তৰিং কাৰণং সুণোহি পৰৱাদানং নিগ্গহায. যথা, মহাৰাজ, পুৰিসো ভেৰিং আকোটেত্ৱা সদ্দং নিব্বত্তেয্য, যো সো ভেৰিসদ্দো পুৰিসেন নিব্বত্তিতো, সো সদ্দো অন্তৰধাযেয্য, অপি নু খো সো, মহাৰাজ, সদ্দো সাদিযতি পুন নিব্বত্তাপন’’ন্তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, অন্তৰহিতো সো সদ্দো, নত্থি তস্স পুন উপ্পাদায আভোগো ৱা মনসিকাৰো ৱা, সকিং নিব্বত্তে ভেৰিসদ্দে অন্তৰহিতে সো ভেৰিসদ্দো সমুচ্ছিন্নো হোতি. ভেৰী পন, ভন্তে, পচ্চযো হোতি সদ্দস্স নিব্বত্তিযা, অথ পুৰিসো পচ্চযে সতি অত্তজেন ৱাযামেন ভেৰিং অকোটেত্ৱা সদ্দং নিব্বত্তেতী’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ভগৱা সীলসমাধিপঞ্ঞাৱিমুত্তিৱিমুত্তিঞাণদস্সনপৰিভাৱিতং ধাতুৰতনঞ্চ ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ অনুসিট্ঠঞ্চ [অনুসত্থিঞ্চ (সী. পী.)] সত্থাৰং ঠপযিত্ৱা সযং অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বুতো, ন চ পৰিনিব্বুতে ভগৱতি সম্পত্তিলাভো উপচ্ছিন্নো হোতি, ভৱদুক্খপটিপীড়িতা সত্তা ধাতুৰতনঞ্চ ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ অনুসিট্ঠঞ্চ পচ্চযং কৰিত্ৱা সম্পত্তিকামা সম্পত্তিযো পটিলভন্তি, ইমিনাপি, মহাৰাজ, কাৰণেন তথাগতস্স পৰিনিব্বুতস্স অসাদিযন্তস্সেৱ কতো অধিকাৰো অৱঞ্ঝো ভৱতি সফলোতি.

‘‘দিট্ঠঞ্চেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা অনাগতমদ্ধানং. কথিতঞ্চ ভণিতঞ্চ আচিক্খিতঞ্চ ‘সিযা খো পনানন্দ, তুম্হাকং এৱমস্স অতীতসত্থুকং পাৱচনং নত্থি নো সত্থাতি, ন খো পনেতং, আনন্দ, এৱং দট্ঠব্বং, যো ৱো, আনন্দ, মযা ধম্মো চ ৱিনযো চ দেসিতো পঞ্ঞত্তো, সো ৱো মমচ্চযেন সত্থা’তি. পৰিনিব্বুতস্স তথাগতস্স অসাদিযন্তস্স কতো অধিকাৰো ৱঞ্ঝো ভৱতি অফলোতি, তং তেসং তিত্থিযানং ৱচনং মিচ্ছা অভূতং ৱিতথং অলিকং ৱিৰুদ্ধং ৱিপৰীতং দুক্খদাযকং দুক্খৱিপাকং অপাযগমনীযন্তি.

‘‘অপৰম্পি, মহাৰাজ, উত্তৰিং কাৰণং সুণোহি যেন কাৰণেন তথাগতস্স পৰিনিব্বুতস্স অসাদিযন্তস্সেৱ কতো অধিকাৰো অৱঞ্ঝো ভৱতি সফলো. সাদিযতি নু খো, মহাৰাজ, অযং মহাপথৱী ‘সব্ববীজানি মযি সংৱিৰুহন্তূ’’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘কিস্স পন তানি, মহাৰাজ, বীজানি অসাদিযন্তিযা মহাপথৱিযা সংৱিৰুহিত্ৱা দড়্হমূলজটাপতিট্ঠিতা খন্ধসাৰসাখাপৰিৱিত্থিণ্ণা পুপ্ফফলধৰা হোন্তী’’তি? ‘‘অসাদিযন্তীপি, ভন্তে, মহাপথৱী তেসং বীজানং ৱত্থুং হোতি পচ্চযং দেতি ৱিৰুহনায, তানি বীজানি তং ৱত্থুং নিস্সায তেন পচ্চযেন সংৱিৰুহিত্ৱা দড়্হমূলজটাপতিট্ঠিতা খন্ধসাৰসাখাপৰিৱিত্থিণ্ণা পুপ্ফফলধৰা হোন্তী’’তি. ‘‘তেন হি, মহাৰাজ, তিত্থিযা সকে ৱাদে নট্ঠা হোন্তি হতা ৱিৰুদ্ধা, সচে তে ভণন্তি ‘অসাদিযন্তস্স কতো অধিকাৰো ৱঞ্ঝো ভৱতি অফলো’ তি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, মহাপথৱী, এৱং তথাগতো অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো. যথা, মহাৰাজ, মহাপথৱী ন কিঞ্চি সাদিযতি, এৱং তথাগতো ন কিঞ্চি সাদিযতি. যথা, মহাৰাজ, তানি বীজানি পথৱিং নিস্সায সংৱিৰুহিত্ৱা দড়্হমূলজটাপতিট্ঠিতা খন্ধসাৰসাখাপৰিৱিত্থিণ্ণা পুপ্ফফলধৰা হোন্তি, এৱং দেৱমনুস্সা তথাগতস্স পৰিনিব্বুতস্স অসাদিযন্তস্সেৱ ধাতুঞ্চ ঞাণৰতনঞ্চ নিস্সায দড়্হকুসলমূলপতিট্ঠিতা সমাধিক্খন্ধধম্মসাৰসীলসাখাপৰিৱিত্থিণ্ণা ৱিমুত্তিপুপ্ফসামঞ্ঞফলধৰা হোন্তি, ইমিনাপি, মহাৰাজ, কাৰণেন তথাগতস্স পৰিনিব্বুতস্স অসাদিযন্তস্সেৱ কতো অধিকাৰো অৱঞ্ঝো ভৱতি সফলোতি.

‘‘অপৰম্পি, মহাৰাজ, উত্তৰিং কাৰণং সুণোহি যেন কাৰণেন তথাগতস্স পৰিনিব্বুতস্স অসাদিযন্তস্সেৱ কতো অধিকাৰো অৱঞ্ঝো ভৱতি সফলো. সাদিযন্তি নু খো, মহাৰাজ, ইমে ওট্ঠা গোণা গদ্ৰভা অজা পসূ মনুস্সা অন্তোকুচ্ছিস্মিং কিমিকুলানং সম্ভৱ’’ন্তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘কিস্স পন তে, মহাৰাজ, কিমযো তেসং অসাদিযন্তানং অন্তোকুচ্ছিস্মিং সম্ভৱিত্ৱা বহুপুত্তনত্তা ৱেপুল্লতং পাপুণন্তী’’তি? ‘‘পাপস্স, ভন্তে, কম্মস্স বলৱতায অসাদিযন্তানং যেৱ তেসং সত্তানং অন্তোকুচ্ছিস্মিং কিমযো সম্ভৱিত্ৱা বহুপুত্তনত্তা ৱেপুল্লতং পাপুণন্তী’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতস্স পৰিনিব্বুতস্স অসাদিযন্তস্সেৱ ধাতুস্স চ ঞাণাৰম্মণস্স চ বলৱতায তথাগতে কতো অধিকাৰো অৱঞ্ঝো ভৱতি সফলোতি.

‘‘অপৰম্পি, মহাৰাজ, উত্তৰিং কাৰণং সুণোহি যেন কাৰণেন তথাগতস্স পৰিনিব্বুতস্স অসাদিযন্তস্সেৱ কতো অধিকাৰো অৱঞ্ঝো ভৱতি সফলো. সাদিযন্তি নু খো, মহাৰাজ, ইমে মনুস্সা ইমে অট্ঠনৱুতি ৰোগা কাযে নিব্বত্তন্তূ’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘কিস্স পন তে, মহাৰাজ, ৰোগা অসাদিযন্তানং কাযে নিপতন্তী’’তি? ‘‘পুব্বে কতেন, ভন্তে, দুচ্চৰিতেনা’’তি. ‘‘যদি, মহাৰাজ, পুব্বে কতং অকুসলং ইধ ৱেদনীযং হোতি, তেন হি, মহাৰাজ, পুব্বে কতম্পি ইধ কতম্পি কুসলাকুসলং কম্মং অৱঞ্ঝং ভৱতি সফলন্তি. ইমিনাপি, মহাৰাজ, কাৰণেন তথাগতস্স পৰিনিব্বুতস্স অসাদিযন্তস্সেৱ কতো অধিকাৰো অৱঞ্ঝো ভৱতি সফলোতি.

‘‘সুতপুব্বং পন তযা, মহাৰাজ, নন্দকো নাম যক্খো থেৰং সাৰিপুত্তং আসাদযিত্ৱা পথৱিং পৱিট্ঠো’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, সুয্যতি, লোকে পাকটো এসো’’তি. ‘‘অপি নু খো, মহাৰাজ, থেৰো সাৰিপুত্তো সাদিযি নন্দকস্স যক্খস্স মহাপথৱিগিলন’’ন্তি [পৱত্তমানেপি (স্যা.)]. ‘‘উব্বত্তিযন্তেপি, ভন্তে, সদেৱকে লোকে পতমানেপি ছমাযং চন্দিমসূৰিযে ৱিকিৰন্তেপি সিনেৰুপব্বতৰাজে থেৰো সাৰিপুত্তো ন পৰস্স দুক্খং সাদিযেয্য. তং কিস্স হেতু? যেন হেতুনা থেৰো সাৰিপুত্তো কুজ্ঝেয্য ৱা দুস্সেয্য ৱা, সো হেতু থেৰস্স সাৰিপুত্তস্স সমূহতো সমুচ্ছিন্নো, হেতুনো সমুগ্ঘাতিতত্তা, ভন্তে, থেৰো সাৰিপুত্তো জীৱিতহাৰকেপি কোপং ন কৰেয্যা’’তি. ‘‘যদি, মহাৰাজ, থেৰো সাৰিপুত্তো নন্দকস্স যক্খস্স পথৱিগিলনং ন সাদিযি, কিস্স পন নন্দকো যক্খো পথৱিং পৱিট্ঠো’’তি? ‘‘অকুসলস্স, ভন্তে, কম্মস্স বলৱতাযা’’তি. ‘‘যদি, মহাৰাজ, অকুসলস্স কম্মস্স বলৱতায নন্দকো যক্খো পথৱিং পৱিট্ঠো, অসাদিযন্তস্সাপি কতো অপৰাধো অৱঞ্ঝো ভৱতি সফলো. তেন হি, মহাৰাজ, অকুসলস্সপি কম্মস্স বলৱতায অসাদিযন্তস্স কতো অধিকাৰো অৱঞ্ঝো ভৱতি সফলোতি. ইমিনাপি, মহাৰাজ, কাৰণেন তথাগতস্স পৰিনিব্বুতস্স অসাদিযন্তস্সেৱ কতো অধিকাৰো অৱঞ্ঝো ভৱতি সফলোতি.

‘‘কতি নু খো তে, মহাৰাজ, মনুস্সা, যে এতৰহি মহাপথৱিং পৱিট্ঠা, অত্থি তে তত্থ সৱণ’’ন্তি? ‘‘আম, ভন্তে, সুয্যতী’’তি. ‘‘ইঙ্ঘ ত্ৱং, মহাৰাজ, সাৱেহী’’তি? ‘‘চিঞ্চমাণৱিকা, ভন্তে, সুপ্পবুদ্ধো চ সক্কো, দেৱদত্তো চ থেৰো, নন্দকো চ যক্খো, নন্দো চ মাণৱকোতি. সুতমেতং, ভন্তে, ইমে পঞ্চ জনা মহাপথৱিং পৱিট্ঠা’’তি. ‘‘কিস্মিং তে, মহাৰাজ, অপৰদ্ধা’’তি? ‘‘ভগৱতি চ, ভন্তে, সাৱকেসু চা’’তি. ‘‘অপি নু খো, মহাৰাজ, ভগৱা ৱা সাৱকা ৱা সাদিযিংসু ইমেসং মহাপথৱিপৱিসন’’ন্তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘তেন হি, মহাৰাজ, তথাগতস্স পৰিনিব্বুতস্স অসাদিযন্তস্সেৱ কতো অধিকাৰো অৱঞ্ঝো ভৱতি সফলো’’তি. ‘‘সুৱিঞ্ঞাপিতো, ভন্তে নাগসেন, পঞ্হো গম্ভীৰো উত্তানীকতো, গুয্হং ৱিদংসিতং, গণ্ঠি ভিন্নো, গহনং অগহনং কতং, নট্ঠা পৰৱাদা, ভগ্গা কুদিট্ঠী, নিপ্পভা জাতা কুতিত্থিযা, ত্ৱং গণীৱৰপৱৰমাসজ্জা’’তি.

কতাধিকাৰসফলপঞ্হো পঠমো.

২. সব্বঞ্ঞুভাৱপঞ্হো

২. ‘‘ভন্তে নাগসেন, বুদ্ধো সব্বঞ্ঞূ’’তি? ‘‘আম, মহাৰাজ, ভগৱা সব্বঞ্ঞূ, ন চ ভগৱতো সততং সমিতং ঞাণদস্সনং পচ্চুপট্ঠিতং, আৱজ্জনপটিবদ্ধং ভগৱতো সব্বঞ্ঞুতঞাণং, আৱজ্জিত্ৱা যদিচ্ছকং জানাতী’’তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে নাগসেন, বুদ্ধো অসব্বঞ্ঞূতি. যদি তস্স পৰিযেসনায সব্বঞ্ঞুতঞাণং হোতী’’তি. ‘‘ৱাহসতং খো, মহাৰাজ, ৱীহীনং অড্ঢচূড়ঞ্চ ৱাহা ৱীহিসত্তম্বণানি দ্ৱে চ তুম্বা একচ্ছৰাক্খণে পৱত্তচিত্তস্স এত্তকা ৱীহী লক্খং ঠপীযমানা [ঠপীযমানে (সী. পী.)] পৰিক্খযং পৰিযাদানং গচ্ছেয্যুং?

‘‘তত্ৰিমে সত্তৱিধা চিত্তা পৱত্তন্তি, যে তে, মহাৰাজ, সৰাগা সদোসা সমোহা সকিলেসা অভাৱিতকাযা অভাৱিতসীলা অভাৱিতচিত্তা অভাৱিতপঞ্ঞা, তেসং তং চিত্তং গৰুকং উপ্পজ্জতি দন্ধং পৱত্ততি. কিং কাৰণা? অভাৱিতত্তা চিত্তস্স. যথা, মহাৰাজ, ৱংসনাড়স্স ৱিততস্স ৱিসালস্স ৱিত্থিণ্ণস্স সংসিব্বিতৱিসিব্বিতস্স সাখাজটাজটিতস্স আকড্ঢিযন্তস্স গৰুকং হোতি আগমনং দন্ধং. কিং কাৰণা? সংসিব্বিতৱিসিব্বিতত্তা সাখানং. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যে তে সৰাগা সদোসা সমোহা সকিলেসা অভাৱিতকাযা অভাৱিতসীলা অভাৱিতচিত্তা অভাৱিতপঞ্ঞা, তেসং তং চিত্তং গৰুকং উপ্পজ্জতি দন্ধং পৱত্ততি. কিং কাৰণা? সংসিব্বিতৱিসিব্বিতত্তা কিলেসেহি, ইদং পঠমং চিত্তং.

‘‘তত্ৰিদং দুতিযং চিত্তং ৱিভত্তমাপজ্জতি – যে তে, মহাৰাজ, সোতাপন্না পিহিতাপাযা দিট্ঠিপ্পত্তা ৱিঞ্ঞাতসত্থুসাসনা, তেসং তং চিত্তং তীসু ঠানেসু লহুকং উপ্পজ্জতি লহুকং পৱত্ততি. উপৰিভূমীসু গৰুকং উপ্পজ্জতি দন্ধং পৱত্ততি. কিং কাৰণা? তীসু ঠানেসু চিত্তস্স পৰিসুদ্ধত্তা উপৰি কিলেসানং অপ্পহীনত্তা. যথা, মহাৰাজ, ৱংসনাড়স্স তিপব্বগণ্ঠিপৰিসুদ্ধস্স উপৰি সাখাজটাজটিতস্স আকড্ঢিযন্তস্স যাৱ তিপব্বং তাৱ লহুকং এতি, ততো উপৰি থদ্ধং. কিং কাৰণা? হেট্ঠা পৰিসুদ্ধত্তা উপৰি সাখাজটাজটিতত্তা. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যে তে সোতাপন্না পিহিতাপাযা দিট্ঠিপ্পত্তা ৱিঞ্ঞাতসত্থুসাসনা, তেসং তং চিত্তং তীসু ঠানেসু লহুকং উপ্পজ্জতি লহুকং পৱত্ততি, উপৰিভূমীসু গৰুকং উপ্পজ্জতি দন্ধং পৱত্ততি. কিং কাৰণা? তীসু ঠানেসু চিত্তস্স পৰিসুদ্ধত্তা উপৰি কিলেসানং অপ্পহীনত্তা, ইদং দুতিযং চিত্তং.

‘‘তত্ৰিদং ততিযং চিত্তং ৱিভত্তমাপজ্জতি – যে তে, মহাৰাজ, সকদাগামিনো, যেসং ৰাগদোসমোহা তনুভূতা, তেসং তং চিত্তং পঞ্চসু ঠানেসু লহুকং উপ্পজ্জতি লহুকং পৱত্ততি, উপৰিভূমীসু গৰুকং উপ্পজ্জতি দন্ধং পৱত্ততি. কিং কাৰণা? পঞ্চসু ঠানেসু চিত্তস্স পৰিসুদ্ধত্তা উপৰি কিলেসানং অপ্পহীনত্তা. যথা, মহাৰাজ, ৱংসনাড়স্স পঞ্চপব্বগণ্ঠিপৰিসুদ্ধস্স উপৰি সাখাজটাজটিতস্স আকড্ঢিযন্তস্স যাৱ পঞ্চপব্বং তাৱ লহুকং এতি, ততো উপৰি থদ্ধং. কিং কাৰণা? হেট্ঠা পৰিসুদ্ধত্তা উপৰি সাখাজটাজটিতত্তা. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যে তে সকদাগামিনো, যেসং ৰাগদোসমোহা তনুভূতা, তেসং তং চিত্তং পঞ্চসু ঠানেসু লহুকং উপ্পজ্জতি লহুকং পৱত্ততি, উপৰিভূমীসু গৰুকং উপ্পজ্জতি দন্ধং পৱত্ততি. কিং কাৰণা? পঞ্চসু ঠানেসু চিত্তস্স পৰিসুদ্ধত্তা উপৰি কিলেসানং অপ্পহীনত্তা, ইদং ততিযং চিত্তং.

‘‘তত্ৰিদং চতুত্থং চিত্তং ৱিভত্তমাপজ্জতি – যে তে, মহাৰাজ, অনাগামিনো, যেসং পঞ্চোৰম্ভাগিযানি সঞ্ঞোজনানি পহীনানি, তেসং তং চিত্তং দসসু ঠানেসু লহুকং উপ্পজ্জতি লহুকং পৱত্ততি, উপৰিভূমীসু গৰুকং উপ্পজ্জতি দন্ধং পৱত্ততি. কিং কাৰণা? দসসু ঠানেসু চিত্তস্স পৰিসুদ্ধত্তা উপৰি কিলেসানং অপ্পহীনত্তা. যথা, মহাৰাজ, ৱংসনাড়স্স দসপব্বগণ্ঠিপৰিসুদ্ধস্স উপৰি সাখাজটাজটিতস্স আকড্ঢিযন্তস্স যাৱ দসপব্বং তাৱ লহুকং এতি, ততো উপৰি থদ্ধং. কিং কাৰণা? হেট্ঠা পৰিসুদ্ধত্তা উপৰি সাখাজটাজটিতত্তা. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যে তে অনাগামিনো, যেসং পঞ্চোৰম্ভাগিযানি সঞ্ঞোজনানি পহীনানি, তেসং তং চিত্তং দসসু ঠানেসু লহুকং উপ্পজ্জতি লহুকং পৱত্ততি, উপৰিভূমীসু গৰুকং উপ্পজ্জতি দন্ধং পৱত্ততি. কিং কাৰণা? দসসু ঠানেসু চিত্তস্স পৰিসুদ্ধত্তা উপৰি কিলেসানং অপ্পহীনত্তা, ইদং চতুত্থং চিত্তং.

‘‘তত্ৰিদং পঞ্চমং চিত্তং ৱিভত্তমাপজ্জতি – যে তে, মহাৰাজ, অৰহন্তো খীণাসৱা ধোতমলা ৱন্তকিলেসা ৱুসিতৱন্তো কতকৰণীযা ওহিতভাৰা অনুপ্পত্তসদত্থা পৰিক্খীণভৱসঞ্ঞোজনা পত্তপটিসম্ভিদা সাৱকভূমীসু পৰিসুদ্ধা, তেসং তং চিত্তং সাৱকৱিসযে লহুকং উপ্পজ্জতি লহুকং পৱত্ততি, পচ্চেকবুদ্ধভূমীসু গৰুকং উপ্পজ্জতি দন্ধং পৱত্ততি. কিং কাৰণা? পৰিসুদ্ধত্তা সাৱকৱিসযে, অপৰিসুদ্ধত্তা পচ্চেকবুদ্ধৱিসযে. যথা, মহাৰাজ, ৱংসনাড়স্স সব্বপব্বগণ্ঠিপৰিসুদ্ধস্স আকড্ঢিযন্তস্স লহুকং হোতি আগমনং অদন্ধং. কিং কাৰণা? সব্বপব্বগণ্ঠিপৰিসুদ্ধত্তা অগহনত্তা ৱংসস্স. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যে তে অৰহন্তো খীণাসৱা ধোতমলা ৱন্তকিলেসা ৱুসিতৱন্তো কতকৰণীযা ওহিতভাৰা অনুপ্পত্তসদত্থা পৰিক্খীণভৱসঞ্ঞোজনা পত্তপটিসম্ভিদা সাৱকভূমীসু পৰিসুদ্ধা, তেসং তং চিত্তং সাৱকৱিসযে লহুকং উপ্পজ্জতি লহুকং পৱত্ততি, পচ্চেকবুদ্ধভূমীসু গৰুকং উপ্পজ্জতি দন্ধং পৱত্ততি. কিং কাৰণা? পৰিসুদ্ধত্তা সাৱকৱিসযে, অপৰিসুদ্ধত্তা পচ্চেকবুদ্ধৱিসযে, ইদং পঞ্চমং চিত্তং.

‘‘তত্ৰিদং ছট্ঠং চিত্তং ৱিভত্তমাপজ্জতি – যে তে, মহাৰাজ, পচ্চেকবুদ্ধা সযম্ভুনো অনাচৰিযকা একচাৰিনো খগ্গৱিসাণকপ্পা সকৱিসযে পৰিসুদ্ধৱিমলচিত্তা, তেসং তং চিত্তং সকৱিসযে লহুকং উপ্পজ্জতি লহুকং পৱত্ততি, সব্বঞ্ঞুবুদ্ধভূমীসু গৰুকং উপ্পজ্জতি দন্ধং পৱত্ততি. কিং কাৰণা? পৰিসুদ্ধত্তা সকৱিসযে মহন্তত্তা সব্বঞ্ঞুবুদ্ধৱিসযস্স. যথা, মহাৰাজ, পুৰিসো সকৱিসযং পৰিত্তং নদিং ৰত্তিম্পি দিৱাপি যদিচ্ছক অচ্ছম্ভিতো ওতৰেয্য, অথ পৰতো মহাসমুদ্দং গম্ভীৰং ৱিত্থতং অগাধমপাৰং দিস্ৱা ভাযেয্য, দন্ধাযেয্য ন ৱিসহেয্য ওতৰিতুং. কিং কাৰণা? তিণ্ণত্তা [চিণ্ণত্তা (সী. স্যা. পী.)] সকৱিসযস্স, মহন্তত্তা চ মহাসমুদ্দস্স. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যে তে পচ্চেকবুদ্ধা সযম্ভুনো অনাচৰিযকা একচাৰিনো খগ্গৱিসাণকপ্পা সকৱিসযে পৰিসুদ্ধৱিমলচিত্তা, তেসং তং চিত্তং সকৱিসযে লহুকং উপ্পজ্জতি লহুকং পৱত্ততি, সব্বঞ্ঞুবুদ্ধভূমীসু গৰুকং উপ্পজ্জতি দন্ধং পৱত্ততি. কিং কাৰণা? পৰিসুদ্ধত্তা সকৱিসযে মহন্তত্তা সব্বঞ্ঞুবুদ্ধৱিসযস্স, ইদং ছট্ঠং চিত্তং.

‘‘তত্ৰিদং সত্তমং চিত্তং ৱিভত্তমাপজ্জতি – যে তে, মহাৰাজ, সম্মাসম্বুদ্ধা সব্বঞ্ঞুনো দসবলধৰা চতুৱেসাৰজ্জৱিসাৰদা অট্ঠাৰসহি বুদ্ধধম্মেহি সমন্নাগতা অনন্তজিনা অনাৱৰণঞাণা, তেসং তং চিত্তং সব্বত্থ লহুকং উপ্পজ্জতি লহুকং পৱত্ততি. কিং কাৰণা? সব্বত্থ পৰিসুদ্ধত্তা. অপি নু খো, মহাৰাজ, নাৰাচস্স সুধোতস্স ৱিমলস্স নিগ্গণ্ঠিস্স সুখুমধাৰস্স অজিম্হস্স অৱঙ্কস্স অকুটিলস্স দড়্হচাপসমাৰূড়্হস্স খোমসুখুমে ৱা কপ্পাসসুখুমে ৱা কম্বলসুখুমে ৱা বলৱনিপাতিতস্স দন্ধাযিতত্তং ৱা লগ্গনং ৱা হোতী’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, ‘‘কিং কাৰণা’’? ‘‘সুখুমত্তা ৱত্থানং সুধোতত্তা নাৰাচস্স নিপাতস্স চ বলৱত্তা’’তি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যে তে সম্মাসম্বুদ্ধা সব্বঞ্ঞুনো দসবলধৰা চতুৱেসাৰজ্জৱিসাৰদা অট্ঠাৰসহি বুদ্ধধম্মেহি সমন্নাগতা অনন্তজিনা অনাৱৰণঞাণা, তেসং তং চিত্তং সব্বত্থ লহুকং উপ্পজ্জতি লহুকং পৱত্ততি. কিং কাৰণা? সব্বত্থ পৰিসুদ্ধত্তা, ইদং সত্তমং চিত্তং.

‘‘তত্ৰ, মহাৰাজ, যদিদং সব্বঞ্ঞুবুদ্ধানং চিত্তং, তং ছন্নম্পি চিত্তানং গণনং অতিক্কমিত্ৱা অসঙ্খ্যেয্যেন গুণেন পৰিসুদ্ধঞ্চ লহুকঞ্চ. যস্মা চ ভগৱতো চিত্তং পৰিসুদ্ধঞ্চ লহুকঞ্চ, তস্মা, মহাৰাজ, ভগৱা যমকপাটিহীৰং দস্সেতি. যমকপাটিহীৰে, মহাৰাজ, ঞাতব্বং বুদ্ধানং ভগৱন্তানং চিত্তং এৱং লহুপৰিৱত্তন্তি, ন তত্থ সক্কা উত্তৰিং কাৰণং ৱত্তুং, তেপি, মহাৰাজ, পাটিহীৰা সব্বঞ্ঞুবুদ্ধানং চিত্তং উপাদায গণনম্পি সঙ্খম্পি কলম্পি কলভাগম্পি ন উপেন্তি, আৱজ্জনপটিবদ্ধং, মহাৰাজ, ভগৱতো সব্বঞ্ঞুতঞাণং, আৱজ্জেত্ৱা যদিচ্ছকং জানাতি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, পুৰিসো হত্থে ঠপিতং যং কিঞ্চি দুতিযে হত্থে ঠপেয্য ৱিৱটেন মুখেন ৱাচং নিচ্ছাৰেয্য, মুখগতং ভোজনং গিলেয্য, উম্মীলেত্ৱা ৱা নিমীলেয্য, নিমীলেত্ৱা ৱা উম্মীলেয্য, সমিঞ্জিতং ৱা বাহং পসাৰেয্য, পসাৰিতং ৱা বাহং সমিঞ্জেয্য, চিৰতৰং এতং, মহাৰাজ, লহুতৰং ভগৱতো সব্বঞ্ঞুতঞাণং, লহুতৰং আৱজ্জনং, আৱজ্জেত্ৱা যদিচ্ছকং জানাতি, আৱজ্জনৱিকলমত্তকেন ন তাৱতা বুদ্ধা ভগৱন্তো অসব্বঞ্ঞুনো নাম হোন্তী’’তি.

‘‘আৱজ্জনম্পি, ভন্তে নাগসেন, পৰিযেসনায কাতব্বং, ইঙ্ঘ মং তত্থ কাৰণেন সঞ্ঞাপেহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, পুৰিসস্স অড্ঢস্স মহদ্ধনস্স মহাভোগস্স পহূতজাতৰূপৰজতস্স পহূতৱিত্তূপকৰণস্স পহূতধনধঞ্ঞস্স সালিৱীহিযৱতণ্ডুলতিলমুগ্গমাসপুব্বণ্ণাপৰণ্ণসপ্পিতেলনৱনীতখীৰদধিমধুগুড়ফাণিতা চ খড়োপিকুম্ভিপীঠৰকোট্ঠভাজনগতা ভৱেয্যুং, তস্স চ পুৰিসস্স পাহুনকো আগচ্ছেয্য ভত্তাৰহো ভত্তাভিকঙ্খী, তস্স চ গেহে যং ৰন্ধং ভোজনং, তং পৰিনিট্ঠিতং ভৱেয্য, কুম্ভিতো তণ্ডুলে নীহৰিত্ৱা ভোজনং ৰন্ধেয্য, অপি চ খো সো, মহাৰাজ, তাৱতকেন ভোজনৱেকল্লমত্তকেন অধনো নাম কপণো নাম ভৱেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, চক্কৱত্তিৰঞ্ঞো ঘৰেপি, ভন্তে, অকালে ভোজনৱেকল্লং হোতি, কিং পন গহপতিকস্সা’’তি? ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতস্স আৱজ্জনৱিকলমত্তকং সব্বঞ্ঞুতঞাণং আৱজ্জেত্ৱা যদিচ্ছকং জানাতি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, ৰুক্খো অস্স ফলিতো ওণতৱিনতো পিণ্ডিভাৰভৰিতো, ন কিঞ্চি তত্থ পতিতং ফলং ভৱেয্য, অপি নু খো সো, মহাৰাজ, ৰুক্খো তাৱতকেন পতিতফলৱেকল্লমত্তকেন অফলো নাম ভৱেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, পতনপটিবদ্ধানি তানি ৰুক্খফলানি, পতিতে যদিচ্ছকং লভতী’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতস্স আৱজ্জনপটিবদ্ধং সব্বঞ্ঞুতঞাণং আৱজ্জেত্ৱা যদিচ্ছকং জানাতী’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, আৱজ্জেত্ৱা আৱজ্জেত্ৱা বুদ্ধো যদিচ্ছকং জানাতী’’তি? ‘‘আম, মহাৰাজ, ভগৱা আৱজ্জেত্ৱা আৱজ্জেত্ৱা যদিচ্ছকং জানাতী’’তি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, চক্কৱত্তী ৰাজা যদা চক্কৰতনং সৰতি ‘উপেতু মে চক্কৰতন’ন্তি, সৰিতে চক্কৰতনং উপেতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতো আৱজ্জেত্ৱা আৱজ্জেত্ৱা যদিচ্ছকং জানাতী’’তি. ‘‘দড়্হং, ভন্তে নাগসেন, কাৰণং, বুদ্ধো সব্বঞ্ঞূ, সম্পটিচ্ছাম বুদ্ধো সব্বঞ্ঞূ’’তি.

বুদ্ধসব্বঞ্ঞুভাৱপঞ্হো দুতিযো.

৩. দেৱদত্তপব্বজ্জপঞ্হো

৩. ‘‘ভন্তে নাগসেন, দেৱদত্তো কেন পব্বাজিতো’’তি? ‘‘ছ যিমে, মহাৰাজ, খত্তিযকুমাৰা ভদ্দিযো চ অনুৰুদ্ধো চ আনন্দো চ ভগু চ কিমিলো [কিম্বিলো (সী. পী.) ম. নি. ২.১৬৬ পস্সিতব্বং] চ দেৱদত্তো চ উপালিকপ্পকো সত্তমো অভিসম্বুদ্ধে সত্থৰি সক্যকুলানন্দজননে ভগৱন্তং অনুপব্বজন্তা নিক্খমিংসু, তে ভগৱা পব্বাজেসী’’তি. ‘‘ননু, ভন্তে, দেৱদত্তেন পব্বজিত্ৱা সঙ্ঘো ভিন্নো’’তি? ‘‘আম, মহাৰাজ, দেৱদত্তেন পব্বজিত্ৱা সঙ্ঘো ভিন্নো, ন গিহী সঙ্ঘং ভিন্দতি, ন ভিক্খুনী, ন সিক্খমানা, ন সামণেৰো, ন সামণেৰী সঙ্ঘং ভিন্দতি, ভিক্খু পকতত্তো সমানসংৱাসকো সমানসীমাযং ঠিতো সঙ্ঘং ভিন্দতীতি. সঙ্ঘভেদকো, ভন্তে, পুগ্গলো কিং কম্মং ফুসতী’’তি? ‘‘কপ্পট্ঠিতিকং, মহাৰাজ, কম্মং ফুসতী’’তি.

‘‘কিং পন, ভন্তে নাগসেন, বুদ্ধো জানাতি ‘দেৱদত্তো পব্বজিত্ৱা সঙ্ঘং ভিন্দিস্সতি, সঙ্ঘং ভিন্দিত্ৱা কপ্পং নিৰযে পচ্চিস্সতী’’’তি? ‘‘আম, মহাৰাজ, তথাগতো জানাতি ‘দেৱদত্তো পব্বজিত্ৱা সঙ্ঘং ভিন্দিস্সতি, সঙ্ঘং ভিন্দিত্ৱা কপ্পং নিৰযে পচ্চিস্সতী’’’তি. ‘‘যদি, ভন্তে নাগসেন, বুদ্ধো জানাতি ‘দেৱদত্তো পব্বজিত্ৱা সঙ্ঘং ভিন্দিস্সতি, সঙ্ঘং ভিন্দিত্ৱা কপ্পং নিৰযে পচ্চিস্সতী’তি, তেন হি, ভন্তে নাগসেন, বুদ্ধো কাৰুণিকো অনুকম্পকো হিতেসী সব্বসত্তানং অহিতং অপনেত্ৱা হিতমুপদহতীতি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি তং অজানিত্ৱা পব্বাজেসি, তেন হি বুদ্ধো অসব্বঞ্ঞূতি, অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৱানুপ্পত্তো, ৱিজটেহি এতং মহাজটং, ভিন্দ পৰাপৱাদং, অনাগতে অদ্ধানে তযা সদিসা বুদ্ধিমন্তো ভিক্খূ দুল্লভা ভৱিস্সন্তি, এত্থ তৱ বলং পকাসেহী’’তি.

‘‘কাৰুণিকো, মহাৰাজ, ভগৱা সব্বঞ্ঞূ চ, কাৰুঞ্ঞেন, মহাৰাজ, ভগৱা সব্বঞ্ঞুতঞাণেন দেৱদত্তস্স গতিং ওলোকেন্তো অদ্দস দেৱদত্তং আপাযিকং কম্মং [অপৰাপৰিযকম্মং (সী. স্যা. পী.)] আযূহিত্ৱা অনেকানি কপ্পকোটিসতসহস্সানি নিৰযেন নিৰযং ৱিনিপাতেন ৱিনিপাতং গচ্ছন্তং, তং ভগৱা সব্বঞ্ঞুতঞাণেন জানিত্ৱা ইমস্স অপৰিযন্তকতং কম্মং মম সাসনে পব্বজিতস্স পৰিযন্তকতং ভৱিস্সতি, পুৰিমং উপাদায পৰিযন্তকতং দুক্খং ভৱিস্সতি, অপব্বজিতোপি অযং মোঘপুৰিসো কপ্পট্ঠিযমেৱ কম্মং আযূহিস্সতীতি কাৰুঞ্ঞেন দেৱদত্তং পব্বাজেসী’’তি.

‘‘তেন হি, ভন্তে নাগসেন, বুদ্ধো ৱধিত্ৱা তেলেন মক্খেতি, পপাতে পাতেত্ৱা হত্থং দেতি, মাৰেত্ৱা জীৱিতং পৰিযেসতি, যং সো পঠমং দুক্খং দত্ৱা পচ্ছা সুখং উপদহতী’’তি? ‘‘ৱধেতিপি, মহাৰাজ, তথাগতো সত্তানং হিতৱসেন, পাতেতিপি সত্তানং হিতৱসেন, মাৰেতিপি সত্তানং হিতৱসেন, ৱধিত্ৱাপি, মহাৰাজ, তথাগতো সত্তানং হিতমেৱ উপদহতি, পাতেত্ৱাপি সত্তানং হিতমেৱ উপদহতি, মাৰেত্ৱাপি সত্তানং হিতমেৱ উপদহতি. যথা, মহাৰাজ, মাতাপিতৰো নাম ৱধিত্ৱাপি পাতযিত্ৱাপি পুত্তানং হিতমেৱ উপদহন্তি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতো ৱধেতিপি সত্তানং হিতৱসেন, পাতেতিপি সত্তানং হিতৱসেন, মাৰেতিপি সত্তানং হিতৱসেন, ৱধিত্ৱাপি, মহাৰাজ, তথাগতো সত্তানং হিতমেৱ উপদহতি, পাতেত্ৱাপি সত্তানং হিতমেৱ উপদহতি, মাৰেত্ৱাপি সত্তানং হিতমেৱ উপদহতি, যেন যেন যোগেন সত্তানং গুণৱুড্ঢি হোতি, তেন তেন যোগেন সব্বসত্তানং হিতমেৱ উপদহতি. সচে, মহাৰাজ, দেৱদত্তো ন পব্বাজেয্য, গিহিভূতো সমানো নিৰযসংৱত্তনিকং বহুং পাপকম্মং কত্ৱা অনেকানি কপ্পকোটিসতসহস্সানি নিৰযেন নিৰযং ৱিনিপাতেন ৱিনিপাতং গচ্ছন্তো বহুং দুক্খং ৱেদযিস্সতি, তং ভগৱা জানমানো কাৰুঞ্ঞেন দেৱদত্তং পব্বাজেসি, ‘মম সাসনে পব্বজিতস্স দুক্খং পৰিযন্তকতং ভৱিস্সতী’তি কাৰুঞ্ঞেন গৰুকং দুক্খং লহুকং অকাসি.

‘‘যথা ৱা, মহাৰাজ, ধনযসসিৰিঞাতিবলেন বলৱা পুৰিসো অত্তনো ঞাতিং ৱা মিত্তং ৱা ৰঞ্ঞা গৰুকং দণ্ডং ধাৰেন্তং অত্তনো বহুৱিস্সত্থভাৱেন সমত্থতায গৰুকং দণ্ডং লহুকং অকাসি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ভগৱা বহূনি কপ্পকোটিসতসহস্সানি দুক্খং ৱেদযমানং দেৱদত্তং পব্বাজেত্ৱা সীলসমাধিপঞ্ঞাৱিমুত্তিবলসমত্থভাৱেন গৰুকং দুক্খং লহুকং অকাসি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, কুসলো ভিসক্কো সল্লকত্তো গৰুকং ৰোগং বলৱোসধবলেন লহুকং কৰোতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, বহূনি কপ্পকোটিসতসহস্সানি দুক্খং ৱেদযমানং দেৱদত্তং ভগৱা ৰোগঞ্ঞুতায পব্বাজেত্ৱা কাৰুঞ্ঞবলো পত্থদ্ধধম্মোসধবলেন গৰুকং দুক্খং লহুকং অকাসি. অপি নু খো সো, মহাৰাজ, ভগৱা বহুৱেদনীযং দেৱদত্তং অপ্পৱেদনীযং কৰোন্তো কিঞ্চি অপুঞ্ঞং আপজ্জেয্যা’’তি? ‘‘ন কিঞ্চি, ভন্তে, অপুঞ্ঞং আপজ্জেয্য অন্তমসো গদ্দূহনমত্তম্পী’’তি. ‘‘ইমম্পি খো, মহাৰাজ, কাৰণং অত্থতো সম্পটিচ্ছ, যেন কাৰণেন ভগৱা দেৱদত্তং পব্বাজেসি.

‘‘অপৰম্পি, মহাৰাজ, উত্তৰিং কাৰণং সুণোহি, যেন কাৰণেন ভগৱা দেৱদত্তং পব্বাজেসি. যথা, মহাৰাজ, চোৰং আগুচাৰিং গহেত্ৱা ৰঞ্ঞো দস্সেয্যুং, ‘অযং খো, দেৱ, চোৰো আগুচাৰী, ইমস্স যং ইচ্ছসি, তং দণ্ডং পণেহী’তি. তমেনং ৰাজা এৱং ৱদেয্য ‘তেন হি, ভণে, ইমং চোৰং বহিনগৰং নীহৰিত্ৱা আঘাতনে সীসং ছিন্দথা’’তি, ‘এৱং দেৱা’তি খো তে ৰঞ্ঞো পটিস্সুত্ৱা তং বহিনগৰং নীহৰিত্ৱা আঘাতনং নযেয্যুং. তমেনং পস্সেয্য কোচিদেৱ পুৰিসো ৰঞ্ঞো সন্তিকা লদ্ধৱৰো লদ্ধযসধনভোগো আদেয্যৱচনো বলৱিচ্ছিতকাৰী, সো তস্স কাৰুঞ্ঞং কত্ৱা তে পুৰিসে এৱং ৱদেয্য ‘অলং, ভো, কিং তুম্হাকং ইমস্স সীসচ্ছেদনেন, তেন হি ভো ইমস্স হত্থং ৱা পাদং ৱা ছিন্দিত্ৱা জীৱিতং ৰক্খথ, অহমেতস্স কাৰণা ৰঞ্ঞো সন্তিকে পটিৱচনং কৰিস্সামী’তি. তে তস্স বলৱতো ৱচনেন তস্স চোৰস্স হত্থং ৱা পাদং ৱা ছিন্দিত্ৱা জীৱিতং ৰক্খেয্যুং. অপি নু খো সো, মহাৰাজ, পুৰিসো এৱং কাৰী তস্স চোৰস্স কিচ্চকাৰী অস্সা’’তি? ‘‘জীৱিতদাযকো সো, ভন্তে, পুৰিসো তস্স চোৰস্স, জীৱিতে দিন্নে কিং তস্স অকতং নাম অত্থী’’তি? ‘‘যা পন হত্থপাদচ্ছেদনে ৱেদনা, সো তায ৱেদনায কিঞ্চি অপুঞ্ঞং আপজ্জেয্যা’’তি? ‘‘অত্তনো কতেন সো, ভন্তে, চোৰো দুক্খৱেদনং ৱেদযতি, জীৱিতদাযকো পন পুৰিসো ন কিঞ্চি অপুঞ্ঞং আপজ্জেয্যা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ভগৱা কাৰুঞ্ঞেন দেৱদত্তং পব্বাজেসি ‘মম সাসনে পব্বজিতস্স দুক্খং পৰিযন্তকতং ভৱিস্সতী’তি. পৰিযন্তকতঞ্চ, মহাৰাজ, দেৱদত্তস্স দুক্খং, দেৱদত্তো, মহাৰাজ, মৰণকালে –

‘‘‘ইমেহি অট্ঠীহি তমগ্গপুগ্গলং, দেৱাতিদেৱং নৰদম্মসাৰথিং;

সমন্তচক্খুং সতপুঞ্ঞলক্খণং, পাণেহি বুদ্ধং সৰণং উপেমী’তি.

‘‘পাণুপেতং সৰণমগমাসি. দেৱদত্তো, মহাৰাজ, ছ কোট্ঠাসে কতে কপ্পে অতিক্কন্তে পঠমকোট্ঠাসে সঙ্ঘং ভিন্দি, পঞ্চ কোট্ঠাসে নিৰযে পচ্চিত্ৱা ততো মুচ্চিত্ৱা অট্ঠিস্সৰো নাম পচ্চেকবুদ্ধো ভৱিস্সতি. অপি নু খো সো, মহাৰাজ, ভগৱা এৱং কাৰী দেৱদত্তস্স কিচ্চকাৰী অস্সা’’তি? ‘‘সব্বদদো, ভন্তে নাগসেন, তথাগতো দেৱদত্তস্স, যং তথাগতো দেৱদত্তং পচ্চেকবোধিং পাপেস্সতি, কিং তথাগতেন দেৱদত্তস্স অকতং নাম অত্থী’’তি? ‘‘যং পন, মহাৰাজ, দেৱদত্তো সঙ্ঘং ভিন্দিত্ৱা নিৰযে দুক্খৱেদনং ৱেদযতি, অপি নু খো ভগৱা ততোনিদানং কিঞ্চি অপুঞ্ঞং আপজ্জেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, অত্তনা কতেন, ভন্তে, দেৱদত্তো কপ্পং নিৰযে পচ্চতি, দুক্খপৰিযন্তকাৰকো সত্থা ন কিঞ্চি অপুঞ্ঞং আপজ্জতী’’তি. ‘‘ইমম্পি খো, ত্ৱং মহাৰাজ, কাৰণং অত্থতো সম্পটিচ্ছ, যেন কাৰণেন ভগৱা দেৱদত্তং পব্বাজেসি.

‘‘অপৰম্পি, মহাৰাজ, উত্তৰিং কাৰণং সুণোহি, যেন কাৰণেন ভগৱা দেৱদত্তং পব্বাজেসি. যথা, মহাৰাজ, কুসলো ভিসক্কো সল্লকত্তো ৱাতপিত্তসেম্হসন্নিপাতউতুপৰিণামৱিসমপৰিহাৰওপক্কমিকোপক্কন্তং পূতিকুণপদুগ্গন্ধাভিসঞ্ছন্নং অন্তোসল্লং সুসিৰগতং পুব্বৰুহিৰসম্পুণ্ণং ৱণং ৱূপসমেন্তো ৱণমুখং কক্খড়তিখিণখাৰকটুকেন ভেসজ্জেন অনুলিম্পতি পৰিপচ্চনায, পৰিপচ্চিত্ৱা মুদুভাৱমুপগতং সত্থেন ৱিকন্তযিত্ৱা ডহতি সলাকায, দড্ঢে খাৰলৱণং দেতি, ভেসজ্জেন অনুলিম্পতি ৱণৰুহনায ব্যাধিতস্স সোত্থিভাৱমনুপ্পত্তিযা, অপি নু খো সো, মহাৰাজ, ভিসক্কো সল্লকত্তো অহিতচিত্তো ভেসজ্জেন অনুলিম্পতি, সত্থেন ৱিকন্তেতি, ডহতি সলাকায, খাৰলৱণং দেতী’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, হিতচিত্তো সোত্থিকামো তানি কিৰিযানি কৰোতী’’তি. ‘‘যা পনস্স ভেসজ্জকিৰিযাকৰণেন উপ্পন্না দুক্খৱেদনা, ততোনিদানং সো ভিসক্কো সল্লকত্তো কিঞ্চি অপুঞ্ঞং আপজ্জেয্যা’’তি? ‘‘হিতচিত্তো, ভন্তে, সোত্থিকামো ভিসক্কো সল্লকত্তো তানি কিৰিযানি কৰোতি, কিং সো ততোনিদানং অপুঞ্ঞং আপজ্জেয্য, সগ্গগামী সো, ভন্তে, ভিসক্কো সল্লকত্তো’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, কাৰুঞ্ঞেন ভগৱা দেৱদত্তং পব্বাজেসি দুক্খপৰিমুত্তিযা.

‘‘অপৰম্পি, মহাৰাজ, উত্তৰিং কাৰণং সুণোহি, যেন কাৰণেন ভগৱা দেৱদত্তং পব্বাজেসি. যথা, মহাৰাজ, পুৰিসো কণ্টকেন ৱিদ্ধো অস্স, অথঞ্ঞতৰো পুৰিসো তস্স হিতকামো সোত্থিকামো তিণ্হেন কণ্টকেনৱা সত্থমুখেন ৱা সমন্ততো ছিন্দিত্ৱা পগ্ঘৰন্তেন লোহিতেন তং কণ্টকং নীহৰেয্য, অপি নু খো সো, মহাৰাজ, পুৰিসো অহিতকামো তং কণ্টকং নীহৰতী’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, হিতকামো সো, ভন্তে, পুৰিসো সোত্থিকামো তং কণ্টকং নীহৰতি. সচে সো, ভন্তে, তং কণ্টকং ন নীহৰেয্য, মৰণং ৱা সো তেন পাপুণেয্য মৰণমত্তং ৱা দুক্খ’’ন্তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতো কাৰুঞ্ঞেন দেৱদত্তং পব্বাজেসি দুক্খপৰিমুত্তিযা. সচে মহাৰাজ, ভগৱা দেৱদত্তং ন পব্বাজেয্য, কপ্পকোটিসতসহস্সম্পি দেৱদত্তো ভৱপৰম্পৰায নিৰযে পচ্চেয্যা’’তি.

‘‘অনুসোতগামিং, ভন্তে নাগসেন, দেৱদত্তং তথাগতো পটিসোতং পাপেসি, ৱিপন্থপটিপন্নং দেৱদত্তং পন্থে পটিপাদেসি, পপাতে পতিতস্স দেৱদত্তস্স পতিট্ঠং অদাসি, ৱিসমগতং দেৱদত্তং তথাগতো সমং আৰোপেসি, ইমে চ, ভন্তে নাগসেন, হেতূ ইমানি চ কাৰণানি ন সক্কা অঞ্ঞেন সন্দস্সেতুং অঞ্ঞত্ৰ তৱাদিসেন বুদ্ধিমতা’’তি.

দেৱদত্তপব্বজ্জপঞ্হো ততিযো.

৪. পথৱিচলনপঞ্হো

৪. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা – ‘অট্ঠিমে, ভিক্খৱে [অট্ঠিমে আনন্দ (অ. নি. ৮.৭০)], হেতূ অট্ঠ পচ্চযা মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৱাযা’তি. অসেসৱচনং ইদং, নিস্সেসৱচনং ইদং, নিপ্পৰিযাযৱচনং ইদং, নত্থঞ্ঞো নৱমো হেতু মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৱায. যদি, ভন্তে নাগসেন, অঞ্ঞো নৱমো হেতু ভৱেয্য মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৱায, তম্পি হেতুং ভগৱা কথেয্য. যস্মা চ খো, ভন্তে নাগসেন, নত্থঞ্ঞো নৱমো হেতু মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৱায, তস্মা অনাচিক্খিতো ভগৱতা, অযঞ্চ নৱমো হেতু দিস্সতি মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৱায, যং ৱেস্সন্তৰেন ৰঞ্ঞা মহাদানে দীযমানে সত্তক্খত্তুং মহাপথৱী কম্পিতাতি. যদি, ভন্তে নাগসেন, অট্ঠেৱ হেতূ অট্ঠ পচ্চযা মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৱায, তেন হি ৱেস্সন্তৰেন ৰঞ্ঞা মহাদানে দীযমানে সত্তক্খত্তুং মহাপথৱী কম্পিতাতি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি ৱেস্সন্তৰেন ৰঞ্ঞা মহাদানে দীযমানে সত্তক্খত্তুং মহাপথৱী কম্পিতা, তেন হি অট্ঠেৱ হেতূ অট্ঠ পচ্চযা মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৱাযাতি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো সুখুমো দুন্নিৱেঠিযো অন্ধকৰণো চেৱ গম্ভীৰো চ, সো তৱানুপ্পত্তো, নেসো অঞ্ঞেন ইত্তৰপঞ্ঞেন সক্কা ৱিসজ্জেতুং অঞ্ঞত্ৰ তৱাদিসেন বুদ্ধিমতা’’তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা – ‘অট্ঠিমে, ভিক্খৱে, হেতূ অট্ঠ পচ্চযা মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৱাযা’তি. যং ৱেস্সন্তৰেন ৰঞ্ঞা মহাদানে দীযমানে সত্তক্খত্তুং মহাপথৱী কম্পিতা, তঞ্চ পন অকালিকং কদাচুপ্পত্তিকং অট্ঠহি হেতূহি ৱিপ্পমুত্তং, তস্মা অগণিতং অট্ঠহি হেতূহি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, লোকে তযো যেৱ মেঘা গণীযন্তি ৱস্সিকো হেমন্তিকো পাৱুসকোতি. যদি তে মুঞ্চিত্ৱা অঞ্ঞো মেঘো পৱস্সতি, ন সো মেঘো গণীযতি সম্মতেহি মেঘেহি, অকালমেঘোত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ৱেস্সন্তৰেন ৰঞ্ঞা মহাদানে দীযমানে যং সত্তক্খত্তুং মহাপথৱী কম্পিতা, অকালিকং এতং কদাচুপ্পত্তিকং অট্ঠহি হেতূহি ৱিপ্পমুত্তং, ন তং গণীযতি অট্ঠহি হেতূহি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, হিমৱন্তা পব্বতা পঞ্চ নদিসতানি সন্দন্তি, তেসং, মহাৰাজ, পঞ্চন্নং নদিসতানং দসেৱ নদিযো নদিগণনায গণীযন্তি. সেয্যথীদং, গঙ্গা যমুনা অচিৰৱতী সৰভূ মহী সিন্ধু সৰস্সতী ৱেত্ৰৱতী ৱীতংসা চন্দভাগাতি, অৱসেসা নদিযো নদিগণনায অগণিতা. কিং কাৰণা? ন তা নদিযো ধুৱসলিলা. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ৱেস্সন্তৰেন ৰঞ্ঞা মহাদানে দীযমানে যং সত্তক্খত্তুং মহাপথৱী কম্পিতা, অকালিকং এতং কদাচুপ্পত্তিকং অট্ঠহি হেতূহি ৱিপ্পমুত্তং, ন তং গণীযতি অট্ঠহি হেতূহি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, ৰঞ্ঞো সতম্পি দ্ৱিসতম্পি তিসতম্পি অমচ্চা হোন্তি, তেসং ছ যেৱ জনা অমচ্চগণনায গণীযন্তি. সেয্যথীদং, সেনাপতি পুৰোহিতো অক্খদস্সো ভণ্ডাগাৰিকো ছত্তগ্গাহকো খগ্গগ্গাহকো. এতে যেৱ অমচ্চগণনায গণীযন্তি. কিং কাৰণা? যুত্তত্তা ৰাজগুণেহি, অৱসেসা অগণিতা, সব্বে অমচ্চাত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছন্তি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ৱেস্সন্তৰেন ৰঞ্ঞা মহাদানে দীযমানে যং সত্তক্খত্তুং মহাপথৱী কম্পিতা, অকালিকং এতং কদাচুপ্পত্তিকং অট্ঠহি হেতূহি ৱিপ্পমুত্তং, ন তং গণীযতি অট্ঠহি হেতূহি.

‘‘সুয্যতি নু খো, মহাৰাজ, এতৰহি জিনসাসনে কতাধিকাৰানং দিট্ঠধম্মসুখৱেদনীযকম্মং, কিত্তি চ যেসং অব্ভুগ্গতা দেৱমনুস্সেসূ’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, সুয্যতি এতৰহি জিনসাসনে কতাধিকাৰানং দিট্ঠধম্মসুখৱেদনীযকম্মং, কিত্তি চ যেসং অব্ভুগ্গতা দেৱমনুস্সেসু সত্ত জনাতি’’. ‘‘কে চ তে, মহাৰাজা’’তি? ‘‘সুমনো চ, ভন্তে, মালাকাৰো, একসাটকো চ ব্ৰাহ্মণো, পুণ্ণো চ ভতকো, মল্লিকা চ দেৱী, গোপালমাতা চ দেৱী, সুপ্পিযা চ উপাসিকা, পুণ্ণা চ দাসীতি ইমে সত্ত দিট্ঠধম্মসুখৱেদনীযা সত্তা, কিত্তি চ ইমেসং অব্ভুগ্গতা দেৱমনুস্সেসূ’’তি.

‘‘অপৰেপি সুয্যন্তি নু খো অতীতে মানুসকেনেৱ সৰীৰদেহেন তিদসভৱনং গতা’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, সুয্যন্তী’’তি. ‘‘কে চ তে, মহাৰাজা’’তি? ‘‘গুত্তিলো চ গন্ধব্বো, সাধীনো চ ৰাজা, নিমি চ ৰাজা, মন্ধাতা চ ৰাজাতি ইমে চতুৰো জনা সুয্যন্তি, তেনেৱ মানুসকেন সৰীৰদেহেন তিদসভৱনং গতা’’তি. ‘‘সুচিৰম্পি কতং সুয্যতি সুকতদুক্কটন্তি? সুতপুব্বং পন তযা, মহাৰাজ, অতীতে ৱা অদ্ধানে ৱত্তমানে ৱা অদ্ধানে ইত্থন্নামস্স দানে দীযমানে সকিং ৱা দ্ৱিক্খত্তুং ৱা তিক্খত্তুং ৱা মহাপথৱী কম্পিতা’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘অত্থি মে, মহাৰাজ, আগমো অধিগমো পৰিযত্তি সৱনং সিক্খাবলং সুস্সূসা পৰিপুচ্ছা আচৰিযুপাসনং, মযাপি ন সুতপুব্বং ‘ইত্থন্নামস্স দানে দীযমানে সকিং ৱা দ্ৱিক্খত্তুং ৱা তিক্খত্তুং ৱা মহাপথৱী কম্পিতা’তি ঠপেত্ৱা ৱেস্সন্তৰস্স ৰাজৱসভস্স দানৱৰং. ভগৱতো চ, মহাৰাজ, কস্সপস্স, ভগৱতো চ সক্যমুনিনোতি দ্ৱিন্নং বুদ্ধানং অন্তৰে গণনপথং ৱীতিৱত্তা ৱস্সকোটিযো অতিক্কন্তা, তত্থপি মে সৱনং নত্থি ‘ইত্থন্নামস্স দানে দীযমানে সকিং ৱা দ্ৱিক্খত্তুং ৱা তিক্খত্তুং ৱা মহাপথৱী কম্পিতা’তি. ন, মহাৰাজ, তাৱতকেন ৱীৰিযেন তাৱতকেন পৰক্কমেন মহাপথৱী কম্পতি, গুণভাৰভৰিতা, মহাৰাজ, সব্বসোচেয্যকিৰিযগুণভাৰভৰিতা ধাৰেতুং ন ৱিসহন্তী মহাপথৱী চলতি কম্পতি পৱেধতি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, সকটস্স অতিভাৰভৰিতস্স নাভিযো চ নেমিযো চ ফলন্তি অক্খো ভিজ্জতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সব্বসোচেয্যকিৰিযগুণভাৰভৰিতা মহাপথৱী ধাৰেতুং ন ৱিসহন্তী চলতি কম্পতি পৱেধতি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, গগনং অনিলজলৱেগসঞ্ছাদিতং উস্সন্নজলভাৰভৰিতং অতিৱাতেন ফুটিতত্তা নদতি ৰৱতি গড়গড়াযতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, মহাপথৱী ৰঞ্ঞো ৱেস্সন্তৰস্স দানবলৱিপুলউস্সন্নভাৰভৰিতা ধাৰেতুং ন ৱিসহন্তী চলতি কম্পতি পৱেধতি. ন হি, মহাৰাজ, ৰঞ্ঞো ৱেস্সন্তৰস্স চিত্তং ৰাগৱসেন পৱত্ততি, ন দোসৱসেন পৱত্ততি, ন মোহৱসেন পৱত্ততি, ন মানৱসেন পৱত্ততি, ন দিট্ঠিৱসেন পৱত্ততি, ন কিলেসৱসেন পৱত্ততি, ন ৱিতক্কৱসেন পৱত্ততি, ন অৰতিৱসেন পৱত্ততি, অথ খো দানৱসেন বহুলং পৱত্ততি ‘কিন্তি অনাগতা যাচকা মম সন্তিকে আগচ্ছেয্যুং, আগতা চ যাচকা যথাকামং লভিত্ৱা অত্তমনা ভৱেয্যু’ন্তি সততং সমিতং দানং পতি মানসং ঠপিতং হোতি. ৰঞ্ঞো, মহাৰাজ, ৱেস্সন্তৰস্স সততং সমিতং দসসু ঠানেসু মানসং ঠপিতং হোতি দমে সমে খন্তিযং সংৱৰে যমে নিযমে অক্কোধে অৱিহিংসাযং সচ্চে সোচেয্যে. ৰঞ্ঞো, মহাৰাজ, ৱেস্সন্তৰস্স কামেসনা পহীনা, ভৱেসনা পটিপ্পস্সদ্ধা, ব্ৰহ্মচৰিযেসনায যেৱ উস্সুক্কং আপন্নো, ৰঞ্ঞো, মহাৰাজ, ৱেস্সন্তৰস্স অত্তৰক্খা [পৰৰক্খায (সী. পী.)] পহীনা, সব্বসত্তৰক্খায উস্সুক্কং আপন্নো ‘কিন্তি ইমে সত্তা সমগ্গা অস্সু অৰোগা সধনা দীঘাযুকা’তি বহুলং যেৱ মানসং পৱত্ততি. দদমানো চ, মহাৰাজ, ৱেস্সন্তৰো ৰাজা তং দানং ন ভৱসম্পত্তিহেতু দেতি, ন ধনহেতু দেতি, ন পটিদানহেতু দেতি, ন উপলাপনহেতু দেতি, ন আযুহেতু দেতি, ন ৱণ্ণহেতু দেতি, ন সুখহেতু দেতি, ন বলহেতু দেতি, ন যসহেতু দেতি, ন পুত্তহেতু দেতি, ন ধীতুহেতু দেতি, অথ খো সব্বঞ্ঞুতঞাণহেতু সব্বঞ্ঞুতঞাণৰতনস্স কাৰণা এৱৰূপে অতুলৱিপুলানুত্তৰে দানৱৰে অদাসি, সব্বঞ্ঞুতং পত্তো চ ইমং গাথং অভাসি –

‘‘‘জালিং কণ্হাজিনং ধীতং, মদ্দিদেৱিং পতিব্বতং;

চজমানো ন চিন্তেসিং, বোধিযা যেৱ কাৰণা’তি.

‘‘ৱেস্সন্তৰো, মহাৰাজ, ৰাজা অক্কোধেন কোধং জিনাতি, অসাধুং সাধুনা জিনাতি, কদৰিযং দানেন জিনাতি, অলিকৱাদিনং সচ্চেন জিনাতি, সব্বং অকুসলং কুসলেন জিনাতি. তস্স এৱং দদমানস্স ধম্মানুগতস্স ধম্মসীসকস্স [ধম্মাসীসকস্স (ক.)] দাননিস্সন্দবলৱ [দাননিস্সন্দবল (সী. পী.)] ৱীৰিযৱিপুলৱিপ্ফাৰেন হেট্ঠা মহাৱাতা সঞ্চলন্তি সণিকং সণিকং সকিং সকিং আকুলাকুলা ৱাযন্তি ওনমন্তি উন্নমন্তি ৱিনমন্তি, ছিন্নপত্তপাদপা [সীন্নপ্পত্তপাদপা (সী.)] পপতন্তি, গুম্বং গুম্বং ৱলাহকা গগনে সন্ধাৱন্তি, ৰজোসঞ্চিতা ৱাতা দাৰুণা হোন্তি, গগনং উপ্পীড়িতা ৱাতা ৱাযন্তি, সহসা ধমধমাযন্তি, মহাভীমো সদ্দো নিচ্ছৰতি, তেসু ৱাতেসু কুপিতেসু উদকং সণিকং সণিকং চলতি, উদকে চলিতে খুব্ভন্তি মচ্ছকচ্ছপা, যমকযমকা ঊমিযো জাযন্তি, জলচৰা সত্তা তসন্তি, জলৱীচি যুগনদ্ধো ৱত্ততি, ৱীচিনাদো পৱত্ততি, ঘোৰা বুব্বুড়া [পুব্বুড়া (ক.)] উট্ঠহন্তি, ফেণমালা ভৱন্তি, উত্তৰতি মহাসমুদ্দো, দিসাৱিদিসং ধাৱতি উদকং, উদ্ধংসোতপটিসোতমুখা সন্দন্তি সলিলধাৰা, তসন্তি অসুৰা গৰুড়া নাগা যক্খা, উব্বিজ্জন্তি ‘কিং নু খো, কথং নু খো, সাগৰো ৱিপৰিৱত্ততী’তি, গমনপথমেসন্তি ভীতচিত্তা, খুভিতে লুড়িতে জলধাৰে পকম্পতি মহাপথৱী সনগা সসাগৰা, পৰিৱত্ততি সিনেৰুগিৰি কূটসেলসিখৰো ৱিনমমানো হোতি, ৱিমনা হোন্তি অহিনকুলবিড়াৰকোট্ঠুকসূকৰমিগপক্খিনো, ৰুদন্তি যক্খা অপ্পেসক্খা, হসন্তি যক্খা মহেসক্খা কম্পমানায মহাপথৱিযা.

‘‘যথা, মহাৰাজ, মহতি মহাপৰিযোগে উদ্ধনগতে উদকসম্পুণ্ণে আকিণ্ণতণ্ডুলে হেট্ঠতো অগ্গি জলমানো পঠমং তাৱ পৰিযোগং সন্তাপেতি, পৰিযোগো সন্তত্তো উদকং সন্তাপেতি, উদকং সন্তত্তং তণ্ডুলং সন্তাপেতি, তণ্ডুলং সন্তত্তং উম্মুজ্জতি নিমুজ্জতি, বুব্বুড়কজাতং হোতি, ফেণমালা উত্তৰতি; এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ৱেস্সন্তৰো ৰাজা যং লোকে দুচ্চজং, তং চজি, তস্স তং দুচ্চজং চজন্তস্স দানস্স সভাৱনিস্সন্দেন হেট্ঠা মহাৱাতা ধাৰেতুং ন ৱিসহন্তা পৰিকুপ্পিংসু [পৰিকম্পিংসু (ক.)], মহাৱাতেসু পৰিকুপিতেসু [পৰিখুব্ভিতেসু (স্যা.)] উদকং কম্পি, উদকে কম্পিতে মহাপথৱী কম্পি, ইতি তদা মহাৱাতা চ উদকঞ্চ মহাপথৱী চাতি ইমে তযো একমনা ৱিয অহেসুং মহাদাননিস্সন্দেন ৱিপুলবলৱীৰিযেন নত্থেদিসো, মহাৰাজ, অঞ্ঞস্স দানানুভাৱো, যথা ৱেস্সন্তৰস্স ৰঞ্ঞো মহাদানানুভাৱো. যথা, মহাৰাজ, মহিযা বহুৱিধা মণযো ৱিজ্জন্তি. সেয্যথীদং, ইন্দনীলো মহানীলো জোতিৰসো ৱেড়ুৰিযো উম্মাপুপ্ফো সিৰীসপুপ্ফো মনোহৰো সূৰিযকন্তো চন্দকন্তো ৱজিৰো খজ্জোপনকো ফুস্সৰাগো লোহিতঙ্গো মসাৰগল্লোতি, এতে সব্বে অতিক্কম্ম চক্কৱত্তিমণি অগ্গমক্খাযতি, চক্কৱত্তিমণি, মহাৰাজ, সমন্তা যোজনং ওভাসেতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যং কিঞ্চি মহিযা দানং ৱিজ্জতি অপি অসদিসদানং পৰমং, তং সব্বং অতিক্কম্ম ৱেস্সন্তৰস্স ৰঞ্ঞো মহাদানং অগ্গমক্খাযতি, ৱেস্সন্তৰস্স, মহাৰাজ, ৰঞ্ঞো মহাদানে দীযমানে সত্তক্খত্তুং মহাপথৱী কম্পিতা’’তি.

‘‘অচ্ছৰিযং, ভন্তে নাগসেন, বুদ্ধানং, অব্ভুতং, ভন্তে নাগসেন, বুদ্ধানং, যং তথাগতো বোধিসত্তো সমানো অসমো লোকেন এৱংখন্তি এৱংচিত্তো এৱংঅধিমুত্তি এৱংঅধিপ্পাযো, বোধিসত্তানং, ভন্তে নাগসেন, পৰক্কমো দক্খাপিতো, পাৰমী চ জিনানং ভিয্যো ওভাসিতা, চৰিযং চৰতোপি তাৱ তথাগতস্স সদেৱকে লোকে সেট্ঠভাৱো অনুদস্সিতো. সাধু, ভন্তে নাগসেন, থোমিতং জিনসাসনং, জোতিতা জিনপাৰমী, ছিন্নো তিত্থিযানং ৱাদগণ্ঠি, ভিন্নো পৰাপৱাদকুম্ভো [গুম্বো তযা ৱিদ্ধংসিতো (স্যা.)], পঞ্হো গম্ভীৰো উত্তানীকতো, গহনং অগহনং কতং, সম্মা লদ্ধং জিনপুত্তানং নিব্বাহনং [নিব্বাযনং (ক.)], এৱমেতং গণিৱৰপৱৰ তথা সম্পটিচ্ছামা’’তি.

পথৱিচলনপঞ্হো চতুত্থো.

৫. সিৱিৰাজচক্খুদানপঞ্হো

৫. ‘‘ভন্তে নাগসেন, তুম্হে এৱং ভণথ ‘সিৱিৰাজেন যাচকস্স চক্খূনি দিন্নানি, অন্ধস্স সতো পুন দিব্বচক্খূনি উপ্পন্নানী’তি, এতম্পি ৱচনং সকসটং সনিগ্গহং সদোসং ‘হেতুসমুগ্ঘাতে অহেতুস্মিং অৱত্থুস্মিং নত্থি দিব্বচক্খুস্স উপ্পাদো’তি সুত্তে ৱুত্তং, যদি, ভন্তে নাগসেন, সিৱিৰাজেন যাচকস্স চক্খূনি দিন্নানি, তেন হি ‘পুন দিব্বচক্খূনি উপ্পন্নানী’তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা; যদি দিব্বচক্খূনি উপ্পন্নানি, তেন হি ‘সিৱিৰাজেন যাচকস্স চক্খূনি দিন্নানী’তি যং ৱচনং, তম্পি মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো গণ্ঠিতোপি গণ্ঠিতৰো ৱেঠতোপি ৱেঠতৰো গহনতোপি গহনতৰো, সো তৱানুপ্পত্তো, তত্থ ছন্দমভিজনেহি নিব্বাহনায পৰৱাদানং নিগ্গহাযা’’তি.

‘‘দিন্নানি, মহাৰাজ, সিৱিৰাজেন যাচকস্স চক্খূনি, তত্থ মা ৱিমতিং উপ্পাদেহি, পুন দিব্বানি চ চক্খূনি উপ্পন্নানি, তত্থাপি মা ৱিমতিং জনেহী’’তি. ‘‘অপি নু খো, ভন্তে নাগসেন, হেতুসমুগ্ঘাতে অহেতুস্মিং অৱত্থুস্মিং দিব্বচক্খু উপ্পজ্জতী’’তি? ‘‘ন হি, মহাৰাজা’’তি. ‘‘কিং পন, ভন্তে, এত্থ কাৰণং, যেন কাৰণেন হেতুসমুগ্ঘাতে অহেতুস্মিং অৱত্থুস্মিং দিব্বচক্খু উপ্পজ্জতি, ইঙ্ঘ তাৱ কাৰণেন মং সঞ্ঞাপেহী’’তি?

‘‘কিং পন, মহাৰাজ, অত্থি লোকে সচ্চং নাম, যেন সচ্চৱাদিনো সচ্চকিৰিযং কৰোন্তী’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, অত্থি লোকে সচ্চং নাম, সচ্চেন, ভন্তে নাগসেন, সচ্চৱাদিনো সচ্চকিৰিযং কত্ৱা দেৱং ৱস্সাপেন্তি, অগ্গিং নিব্বাপেন্তি, ৱিসং পটিহনন্তি, অঞ্ঞম্পি ৱিৱিধং কত্তব্বং কৰোন্তী’’তি. ‘‘তেন হি, মহাৰাজ, যুজ্জতি সমেতি সিৱিৰাজস্স সচ্চবলেন দিব্বচক্খূনি উপ্পন্নানীতি, সচ্চবলেন, মহাৰাজ, অৱত্থুস্মিং দিব্বচক্খু উপ্পজ্জতি, সচ্চং যেৱ তত্থ ৱত্থু ভৱতি দিব্বচক্খুস্স উপ্পাদায.

‘‘যথা, মহাৰাজ, যে কেচি সত্তা সচ্চমনুগাযন্তি ‘মহামেঘো পৱস্সতূ’তি, তেসং সহ সচ্চমনুগীতেন মহামেঘো পৱস্সতি, অপি নু খো, মহাৰাজ, অত্থি আকাসে ৱস্সহেতু সন্নিচিতো ‘যেন হেতুনা মহামেঘো পৱস্সতী’’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, সচ্চং যেৱ তত্থ হেতু ভৱতি মহতো মেঘস্স পৱস্সনাযা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নত্থি তস্স পকতিহেতু, সচ্চং যেৱেত্থ ৱত্থু ভৱতি দিব্বচক্খুস্স উপ্পাদাযাতি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, যে কেচি সত্তা সচ্চমনুগাযন্তি ‘জলিতপজ্জলিতমহাঅগ্গিক্খন্ধো পটিনিৱত্ততূ’তি, তেসং সহ সচ্চমনুগীতেন জলিতপজ্জলিতমহাঅগ্গিক্খন্ধো খণেন পটিনিৱত্ততি. অপি নু খো, মহাৰাজ, অত্থি তস্মিং জলিতপজ্জলিতে মহাঅগ্গিক্খন্ধে হেতু সন্নিচিতো ‘যেন হেতুনা জলিতপজ্জলিতমহাঅগ্গিক্খন্ধো খণেন পটিনিৱত্ততী’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, সচ্চং যেৱ তত্থ ৱত্থু হোতি তস্স জলিতপজ্জলিতস্স মহাঅগ্গিক্খন্ধস্স খণেন পটিনিৱত্তনাযা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, নত্থি তস্স পকতিহেতু, সচ্চং যেৱেত্থ ৱত্থু ভৱতি দিব্বচক্খুস্স উপ্পাদাযাতি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, যে কেচি সত্তা সচ্চমনুগাযন্তি ‘ৱিসং হলাহলং অগদং ভৱতূ’তি. তেসং সহ সচ্চমনুগীতেন ৱিসং হলাহলং খণেন অগদং ভৱতি, অপি নু খো, মহাৰাজ, অত্থি তস্মিং হলাহলৱিসে হেতু সন্নিচিতো ‘যেন হেতুনা ৱিসং হলাহলং খণেন অগদং ভৱতী’’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, সচ্চং যেৱ তত্থ হেতু ভৱতি ৱিসস্স হলাহলস্স খণেন পটিঘাতাযা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ৱিনা পকতিহেতুং সচ্চং যেৱেত্থ ৱত্থু ভৱতি দিব্বচক্খুস্স উপ্পাদাযাতি.

‘‘চতুন্নম্পি, মহাৰাজ, অৰিযসচ্চানং পটিৱেধায নত্থঞ্ঞং ৱত্থু, সচ্চং ৱত্থুং কত্ৱা চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি পটিৱিজ্ঝন্তীতি. অত্থি, মহাৰাজ, চীনৱিসযে চীনৰাজা, সো মহাসমুদ্দে কীড়িতুকামো [বলিং কাতুকামো (সী. পী.)] চতুমাসে চতুমাসে সচ্চকিৰিযং কত্ৱা সহ ৰথেন অন্তোমহাসমুদ্দে যোজনং পৱিসতি, তস্স ৰথসীসস্স পুৰতো পুৰতো মহাৱাৰিক্খন্ধো পটিক্কমতি, নিক্খন্তস্স পুন ওত্থৰতি, অপি নু খো, মহাৰাজ, সো মহাসমুদ্দো সদেৱমনুস্সেনপি লোকেন পকতিকাযবলেন সক্কা পটিক্কমাপেতু’’ন্তি? ‘‘অতিপৰিত্তকেপি, ভন্তে, তড়াকে উদকং ন সক্কা সদেৱমনুস্সেনপি লোকেন পকতিকাযবলেন পটিক্কমাপেতুং, কিং পন মহাসমুদ্দে উদক’’ন্তি? ‘‘ইমিনাপি, মহাৰাজ, কাৰণেন সচ্চবলং ঞাতব্বং ‘নত্থি তং ঠানং, যং সচ্চেন ন পত্তব্ব’ন্তি.

‘‘নগৰে, মহাৰাজ, পাটলিপুত্তে অসোকো ধম্মৰাজা সনেগমজানপদঅমচ্চভটবলমহামত্তেহি পৰিৱুতো গঙ্গং নদিং [গঙ্গানদিং (সী.)] নৱসলিলসম্পুণ্ণং সমতিত্থিকং সম্ভৰিতং পঞ্চযোজনসতাযামং যোজনপুথুলং সন্দমানং দিস্ৱা অমচ্চে এৱমাহ ‘অত্থি কোচি, ভণে, সমত্থো, যো ইমং মহাগঙ্গং পটিসোতং সন্দাপেতু’ন্তি. অমচ্চা আহংসু ‘দুক্কৰং দেৱা’তি.

‘‘তস্মিং যেৱ গঙ্গাকূলে ঠিতা বন্ধুমতী নাম গণিকা অস্সোসি ৰঞ্ঞা কিৰ এৱং ৱুত্তং ‘সক্কা নু খো ইমং মহাগঙ্গং পটিসোতং সন্দাপেতু’ন্তি, সা এৱমাহ ‘অহঞ্হি নগৰে পাটলিপুত্তে গণিকা ৰূপূপজীৱিনী অন্তিমজীৱিকা, মম তাৱ ৰাজা সচ্চকিৰিযং পস্সতূ’তি. অথ সা সচ্চকিৰিযং অকাসি, সহ তস্সা সচ্চকিৰিযায খণেন সা মহাগঙ্গা গড়গড়াযন্তী পটিসোতং সন্দিত্থ মহতো জনকাযস্স পস্সতো.

‘‘অথ ৰাজা গঙ্গায আৱট্টঊমিৱেগজনিতং হলাহলসদ্দং সুত্ৱা ৱিম্হিতো অচ্ছৰিযব্ভুতজাতো অমচ্চে এৱমাহ ‘কিস্সাযং, ভণে, মহাগঙ্গা পটিসোতং সন্দতী’তি? ‘বন্ধুমতী, মহাৰাজ, গণিকা তৱ ৱচনং সুত্ৱা সচ্চকিৰিযং অকাসি, তস্সা সচ্চকিৰিযায মহাগঙ্গা উদ্ধংমুখা সন্দতী’তি.

‘‘অথ সংৱিগ্গহদযো ৰাজা তুৰিততুৰিতো সযং গন্ত্ৱা তং গণিকং পুচ্ছি ‘সচ্চং কিৰ, জে, তযা সচ্চকিৰিযায অযং গঙ্গা পটিসোতং সন্দাপিতা’তি? ‘আম দেৱা’তি. ৰাজা আহ ‘কিং তে তত্থ বলং অত্থি, কো ৱা তে ৱচনং আদিযতি অনুম্মত্তো, কেন ত্ৱং বলেন ইমং মহাগঙ্গং পটিসোতং সন্দাপেসী’তি? সা আহ ‘সচ্চবলেনাহং, মহাৰাজ, ইমং মহাগঙ্গং পটিসোতং সন্দাপেসি’ন্তি. ৰাজা আহ ‘কিং তে সচ্চবলং অত্থি চোৰিযা ধুত্তিযা অসতিযা ছিন্নিকায পাপিযা ভিন্নসীলায [পাপিকায ভিন্নসীমায (সী.)] হিৰিঅতিক্কন্তিকায অন্ধজনপলোভিকাযা’তি. ‘সচ্চং, মহাৰাজ, তাদিসিকা অহং, তাদিসিকাযপি মে, মহাৰাজ, সচ্চকিৰিযা অত্থি, যাযাহং ইচ্ছমানা সদেৱকম্পি লোকং পৰিৱত্তেয্য’ন্তি. ৰাজা আহ ‘কতমা পন সা হোতি সচ্চকিৰিযা, ইঙ্ঘ মং সাৱেহী’তি. ‘যো মে, মহাৰাজ, ধনং দেতি খত্তিযো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা ৱেস্সো ৱা সুদ্দো ৱা অঞ্ঞো ৱা কোচি, তেসং সমকং যেৱ উপট্ঠহামি, ‘‘খত্তিযো’’তি ৱিসেসো নত্থি, ‘‘সুদ্দো’’তি অতিমঞ্ঞনা [অতিমঞ্ঞমানো (ক.)] নত্থি, অনুনযপ্পটিঘৱিপ্পমুত্তা ধনস্সামিকং পৰিচৰামি, এসা মে দেৱ সচ্চকিৰিযা, যাযাহং ইমং মহাগঙ্গং পটিসোতং সন্দাপেসি’ন্তি.

‘‘ইতিপি, মহাৰাজ, সচ্চে ঠিতা ন কিঞ্চি অত্থং ন ৱিন্দন্তি. দিন্নানি চ, মহাৰাজ, সিৱিৰাজেন যাচকস্স চক্খূনি, দিব্বচক্খূনি চ উপ্পন্নানি, তঞ্চ সচ্চকিৰিযায. যং পন সুত্তে ৱুত্তং ‘মংসচক্খুস্মিং নট্ঠে অহেতুস্মিং অৱত্থুস্মিং নত্থি দিব্বচক্খুস্স উপ্পাদো’তি. তং ভাৱনামযং চক্খুং সন্ধায ৱুত্তং, এৱমেতং, মহাৰাজ, ধাৰেহী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, সুনিব্বেঠিতো পঞ্হো, সুনিদ্দিট্ঠো নিগ্গহো, সুমদ্দিতা পৰৱাদা, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

সিৱিৰাজচক্খুদানপঞ্হো পঞ্চমো.

৬. গব্ভাৱক্কন্তিপঞ্হো

৬. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা ‘তিণ্ণং খো পন, ভিক্খৱে, সন্নিপাতা গব্ভস্স অৱক্কন্তি [গব্ভস্সাৱক্কন্তি (ম. নি. ১.৪০৮)] হোতি, ইধ মাতাপিতৰো চ সন্নিপতিতা হোন্তি, মাতা চ উতুনী হোতি, গন্ধব্বো চ পচ্চুপট্ঠিতো হোতি, ইমেসং খো, ভিক্খৱে, তিণ্ণং সন্নিপাতা গব্ভস্স অৱক্কন্তি হোতী’তি, অসেসৱচনমেতং, নিস্সেসৱচনমেতং, নিপ্পৰিযাযৱচনমেতং, অৰহস্সৱচনমেতং, সদেৱমনুস্সানং মজ্ঝে নিসীদিত্ৱা ভণিতং, অযঞ্চ দ্ৱিন্নং সন্নিপাতা গব্ভস্স অৱক্কন্তি দিস্সতি, দুকূলেন তাপসেন পাৰিকায তাপসিযা উতুনিকালে দক্খিণেন হত্থঙ্গুট্ঠেন নাভি পৰামট্ঠা, তস্স তেন নাভিপৰামসনেন সামকুমাৰো নিব্বত্তো. মাতঙ্গেনাপি ইসিনা ব্ৰাহ্মণকঞ্ঞায উতুনিকালে দক্খিণেন হত্থঙ্গুট্ঠেন নাভি পৰামট্ঠা, তস্স তেন নাভিপৰামসনেন মণ্ডব্যো নাম মাণৱকো নিব্বত্তোতি. যদি, ভন্তে নাগসেন, ভগৱতা ভণিতং ‘তিণ্ণং খো পন, ভিক্খৱে, সন্নিপাতা গব্ভস্স অৱক্কন্তি হোতী’তি. তেন হি সামো চ কুমাৰো মণ্ডব্যো চ মাণৱকো উভোপি তে নাভিপৰামসনেন নিব্বত্তাতি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি, ভন্তে, তথাগতেন ভণিতং ‘সামো চ কুমাৰো মণ্ডব্যো চ মাণৱকো নাভিপৰামসনেন নিব্বত্তা’’তি, তেন হি ‘তিণ্ণং খো পন, ভিক্খৱে, সন্নিপাতা গব্ভস্স অৱক্কন্তি হোতী’তি যং ৱচনং, তম্পি মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো সুগম্ভীৰো সুনিপুণো ৱিসযো বুদ্ধিমন্তানং, সো তৱানুপ্পত্তো, ছিন্দ ৱিমতিপথং, ধাৰেহি ঞাণৱৰপ্পজ্জোত’’ন্তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা ‘তিণ্ণং খো পন, ভিক্খৱে, সন্নিপাতা গব্ভস্স অৱক্কন্তি হোতি, ইধ মাতাপিতৰো চ সন্নিপতিতা হোন্তি, মাতা চ উতুনী হোতি, গন্ধব্বো চ পচ্চুপট্ঠিতো হোতি, এৱং তিণ্ণং সন্নিপাতা গব্ভস্স অৱক্কন্তি হোতী’তি. ভণিতঞ্চ ‘সামো চ কুমাৰো মণ্ডব্যো চ মাণৱকো নাভিপৰামসনেন নিব্বত্তা’’তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে নাগসেন, যেন কাৰণেন পঞ্হো সুৱিনিচ্ছিতো হোতি, তেন কাৰণেন মং সঞ্ঞাপেহী’’তি.

‘‘সুতপুব্বং পন তযা, মহাৰাজ, সংকিচ্চো চ কুমাৰো ইসিসিঙ্গো চ তাপসো থেৰো চ কুমাৰকস্সপো ‘ইমিনা নাম তে নিব্বত্তা’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, সুয্যতি, অব্ভুগ্গতা তেসং জাতি, দ্ৱে মিগধেনুযো তাৱ উতুনিকালে দ্ৱিন্নং তাপসানং পস্সাৱট্ঠানং আগন্ত্ৱা সসম্ভৱং পস্সাৱং পিৱিংসু, তেন পস্সাৱসম্ভৱেন সংকিচ্চো চ কুমাৰো ইসিসিঙ্গো চ তাপসো নিব্বত্তা. থেৰস্স উদাযিস্স ভিক্খুনুপস্সযং উপগতস্স ৰত্তচিত্তেন ভিক্খুনিযা অঙ্গজাতং উপনিজ্ঝাযন্তস্স সম্ভৱং কাসাৱে মুচ্চি. অথ খো আযস্মা উদাযি তং ভিক্খুনিং এতদৱোচ ‘গচ্ছ ভগিনি, উদকং আহৰ অন্তৰৱাসকং ধোৱিস্সামী’তি. ‘আহৰয্য অহমেৱ ধোৱিস্সামী’তি. ততো সা ভিক্খুনী উতুনিসমযে তং সম্ভৱং একদেসং মুখেন অগ্গহেসি, একদেসং অঙ্গজাতে পক্খিপি, তেন থেৰো কুমাৰকস্সপো নিব্বত্তোতি এতং জনো আহা’’তি.

‘‘অপি নু খো ত্ৱং, মহাৰাজ, সদ্দহসি তং ৱচন’’ন্তি? ‘‘আম ভন্তে, বলৱং তত্থ মযং কাৰণং উপলভাম, যেন মযং কাৰণেন সদ্দহাম ‘ইমিনা কাৰণেন নিব্বত্তা’’তি. ‘‘কিং পনেত্থ, মহাৰাজ, কাৰণ’’ন্তি? ‘‘সুপৰিকম্মকতে, ভন্তে, কললে বীজং নিপতিত্ৱা খিপ্পং সংৱিৰুহতী’’তি. ‘‘আম মহাৰাজা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, ভন্তে, সা ভিক্খুনী উতুনী সমানা সণ্ঠিতে কললে ৰুহিৰে পচ্ছিন্নৱেগে ঠিতায ধাতুযা তং সম্ভৱং গহেত্ৱা তস্মিং কললে পক্খিপি, তেন তস্সা গব্ভো সণ্ঠাসি, এৱং তত্থ কাৰণং পচ্চেম তেসং নিব্বত্তিযা’’তি. ‘‘এৱমেতং, মহাৰাজ, তথা সম্পটিচ্ছামি, যোনিপ্পৱেসেন গব্ভো সম্ভৱতীতি. সম্পটিচ্ছসি পন, ত্ৱং মহাৰাজ, থেৰস্স কুমাৰকস্সপস্স গব্ভাৱক্কমন’’ন্তি? ‘‘আম ভন্তে’’তি. ‘‘সাধু, মহাৰাজ, পচ্চাগতোসি মম ৱিসযং, একৱিধেনপি গব্ভাৱক্কন্তিং কথযন্তো মমানুবলং ভৱিস্সসি, অথ যা পন তা দ্ৱে মিগধেনুযো পস্সাৱং পিৱিত্ৱা গব্ভং পটিলভিংসু, তাসং ত্ৱং সদ্দহসি গব্ভস্সাৱক্কমন’’ন্তি? ‘‘আম, ভন্তে, যং কিঞ্চি ভুত্তং পীতং খাযিতং লেহিতং, সব্বং তং কললং ওসৰতি, ঠানগতং ৱুড্ঢিমাপজ্জতি. যথা, ভন্তে নাগসেন, যা কাচি সৰিতা নাম, সব্বা তা মহাসমুদ্দং ওসৰন্তি, ঠানগতা ৱুড্ঢিমাপজ্জন্তি. এৱমেৱ খো, ভন্তে নাগসেন, যং কিঞ্চি ভুত্তং পীতং খাযিতং লেহিতং, সব্বং তং কললং ওসৰতি, ঠানগতং ৱুড্ঢিমাপজ্জতি, তেনাহং কাৰণেন সদ্দহামি মুখগতেনপি গব্ভস্স অৱক্কন্তি হোতী’’তি. ‘‘সাধু, মহাৰাজ, গাড়্হতৰং উপগতোসি মম ৱিসযং, মুখপানেনপি দ্ৱযসন্নিপাতো ভৱতি. সংকিচ্চস্স চ, মহাৰাজ, কুমাৰস্স ইসিসিঙ্গস্স চ তাপসস্স থেৰস্স চ কুমাৰকস্সপস্স গব্ভাৱক্কমনং সম্পটিচ্ছসী’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, সন্নিপাতো ওসৰতী’’তি.

‘‘সামোপি, মহাৰাজ, কুমাৰো মণ্ডব্যোপি মাণৱকো তীসু সন্নিপাতেসু অন্তোগধা, একৰসা যেৱ পুৰিমেন, তত্থ কাৰণং ৱক্খামি. দুকূলো চ, মহাৰাজ, তাপসো পাৰিকা চ তাপসী উভোপি তে অৰঞ্ঞৱাসা অহেসুং পৱিৱেকাধিমুত্তা উত্তমত্থগৱেসকা, তপতেজেন যাৱ ব্ৰহ্মলোকং সন্তাপেসুং. তেসং তদা সক্কো দেৱানমিন্দো সাযং পাতং উপট্ঠানং আগচ্ছতি. সো তেসং গৰুকতমেত্ততায উপধাৰেন্তো অদ্দস অনাগতমদ্ধানে দ্ৱিন্নম্পি তেসং চক্খূনং অন্তৰধানং, দিস্ৱা তে এৱমাহ ‘একং মে, ভোন্তো, ৱচনং কৰোথ, সাধু একং পুত্তং জনেয্যাথ, সো তুম্হাকং উপট্ঠাকো ভৱিস্সতি আলম্বনো চা’তি. ‘অলং, কোসিয, মা এৱং ভণী’তি. তে তস্স তং ৱচনং ন সম্পটিচ্ছিংসু. অনুকম্পকো অত্থকামো সক্কো দেৱানমিন্দো দুতিযম্পি…পে… ততিযম্পি তে এৱমাহ ‘একং মে, ভোন্তো, ৱচনং কৰোথ, সাধু একং পুত্তং জনেয্যাথ, সো তুম্হাকং উপট্ঠাকো ভৱিস্সতি আলম্বনো চা’তি. ততিযম্পি তে আহংসু ‘অলং, কোসিয, মা ত্ৱং খো অম্হে অনত্থে নিযোজেহি, কদাযং কাযো ন ভিজ্জিস্সতি, ভিজ্জতু অযং কাযো ভেদনধম্মো, ভিজ্জন্তিযাপি ধৰণিযা পতন্তেপি সেলসিখৰে ফলন্তেপি আকাসে পতন্তেপি চন্দিমসূৰিযে নেৱ মযং লোকধম্মেহি মিস্সযিস্সাম, মা ত্ৱং অম্হাকং সম্মুখভাৱং উপগচ্ছ, উপগতস্স তে এসো ৱিস্সাসো, অনত্থচৰো ত্ৱং মঞ্ঞে’তি.

ততো সক্কো দেৱানমিন্দো তেসং মনং অলভমানো গৰুকতো পঞ্জলিকো পুন যাচি ‘যদি মে ৱচনং ন উস্সহথ কাতুং, যদা তাপসী উতুনী হোতি পুপ্ফৱতী, তদা ত্ৱং, ভন্তে, দক্খিণেন হত্থঙ্গুট্ঠেন নাভিং পৰামসেয্যাসি, তেন সা গব্ভং লচ্ছতি, সন্নিপাতো যেৱেস গব্ভাৱক্কন্তিযা’তি. ‘সক্কোমহং, কোসিয, তং ৱচনং কাতুং, ন তাৱতকেন অম্হাকং তপো ভিজ্জতি, হোতূ’তি সম্পটিচ্ছিংসু. তায চ পন ৱেলায দেৱভৱনে অত্থি দেৱপুত্তো উস্সন্নকুসলমূলো খীণাযুকো আযুক্খযপ্পত্তো যদিচ্ছকং সমত্থো ওক্কমিতুং অপি চক্কৱত্তিকুলেপি. অথ সক্কো দেৱানমিন্দো তং দেৱপুত্তং উপসঙ্কমিত্ৱা এৱমাহ ‘এহি খো, মাৰিস, সুপভাতো তে দিৱসো, অত্থসিদ্ধি উপগতা, যমহং তে উপট্ঠানমাগমিং, ৰমণীযে তে ওকাসে ৱাসো ভৱিস্সতি, পতিৰূপে কুলে পটিসন্ধি ভৱিস্সতি, সুন্দৰেহি মাতাপিতূহি ৱড্ঢেতব্বো, এহি মে ৱচনং কৰোহী’তি যাচি. দুতিযম্পি…পে… ততিযম্পি যাচি সিৰসি পঞ্জলিকতো.

ততো সো দেৱপুত্তো এৱমাহ ‘কতমং তং, মাৰিস, কুলং, যং ত্ৱং অভিক্খণং কিত্তযসি পুনপ্পুন’ন্তি. ‘দুকূলো চ তাপসো পাৰিকা চ তাপসী’তি. সো তস্স ৱচনং সুত্ৱা তুট্ঠো সম্পটিচ্ছি ‘সাধু, মাৰিস, যো তৱ ছন্দো, সো হোতু, আকঙ্খমানো অহং, মাৰিস, পত্থিতে কুলে উপ্পজ্জেয্যং, কিম্হি কুলে উপ্পজ্জামি অণ্ডজে ৱা জলাবুজে ৱা সংসেদজে ৱা ওপপাতিকে ৱা’তি? ‘জলাবুজায, মাৰিস, যোনিযা উপ্পজ্জাহী’তি. অথ সক্কো দেৱানমিন্দো উপ্পত্তিদিৱসং ৱিগণেত্ৱা দুকূলস্স তাপসস্স আৰোচেসি ‘অসুকস্মিং নাম দিৱসে তাপসী উতুনী ভৱিস্সতি পুপ্ফৱতী, তদা ত্ৱং, ভন্তে, দক্খিণেন হত্থঙ্গুট্ঠেন নাভিং পৰামসেয্যাসী’তি. তস্মিং, মহাৰাজ, দিৱসে তাপসী চ উতুনী পুপ্ফৱতী অহোসি, দেৱপুত্তো চ তত্থূপগো পচ্চুপট্ঠিতো অহোসি, তাপসো চ দক্খিণেন হত্থঙ্গুট্ঠেন তাপসিযা নাভিং পৰামসি, ইতি তে তযো সন্নিপাতা অহেসুং, নাভিপৰামসনেন তাপসিযা ৰাগো উদপাদি, সো পনস্সা ৰাগো নাভিপৰামসনং পটিচ্চ মা ত্ৱং সন্নিপাতং অজ্ঝাচাৰমেৱ মঞ্ঞি, ঊহসনম্পি [হসনম্পি (ক.)] সন্নিপাতো, উল্লপনম্পি সন্নিপাতো, উপনিজ্ঝাযনম্পি সন্নিপাতো, পুব্বভাগভাৱতো ৰাগস্স উপ্পাদায আমসনেন সন্নিপাতো জাযতি, সন্নিপাতা ওক্কমনং হোতীতি.

‘‘অনজ্ঝাচাৰেপি, মহাৰাজ, পৰামসনেন গব্ভাৱক্কন্তি হোতি. যথা, মহাৰাজ, অগ্গি জলমানো অপৰামসনোপি উপগতস্স সীতং ব্যপহন্তি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অনজ্ঝাচাৰেপি পৰামসনেন গব্ভাৱক্কন্তি হোতি.

‘‘চতুন্নং, মহাৰাজ, ৱসেন সত্তানং গব্ভাৱক্কন্তি হোতি কম্মৱসেন যোনিৱসেন কুলৱসেন আযাচনৱসেন, অপি চ সব্বেপেতে সত্তা কম্মসম্ভৱা কম্মসমুট্ঠানা.

‘‘কথং, মহাৰাজ, কম্মৱসেন সত্তানং গব্ভাৱক্কন্তি হোতি? উস্সন্নকুসলমূলা, মহাৰাজ, সত্তা যদিচ্ছকং উপ্পজ্জন্তি খত্তিযমহাসালকুলে ৱা ব্ৰাহ্মণমহাসালকুলে ৱা গহপতিমহাসালকুলে ৱা দেৱেসু ৱা অণ্ডজায ৱা যোনিযা জলাবুজায ৱা যোনিযা সংসেদজায ৱা যোনিযা ওপপাতিকায ৱা যোনিযা. যথা, মহাৰাজ, পুৰিসো অড্ঢো মহদ্ধনো মহাভোগো পহূতজাতৰূপৰজতো পহূতৱিত্তূপকৰণো পহূতধনধঞ্ঞো পহূতঞাতিপক্খো দাসিং ৱা দাসং ৱা খেত্তং ৱা ৱত্থুং ৱা গামং ৱা নিগমং ৱা জনপদং ৱা যং কিঞ্চি মনসা অভিপত্থিতং, যদিচ্ছকং দ্ৱিগুণতিগুণম্পি ধনং দত্ৱা কিণাতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, উস্সন্নকুসলমূলা সত্তা যদিচ্ছকং উপ্পজ্জন্তি খত্তিযমহাসালকুলে ৱা ব্ৰাহ্মণমহাসালকুলে ৱা গহপতিমহাসালকুলে ৱা দেৱেসু ৱা অণ্ডজায ৱা যোনিযা জলাবুজায ৱা যোনিযা সংসেদজয ৱা যোনিযা ওপপাতিকায ৱা যোনিযা. এৱং কম্মৱসেন সত্তানং গব্ভাৱক্কন্তি হোতি.

‘‘কথং যোনিৱসেন সত্তানং গব্ভাৱক্কন্তি হোতি? কুক্কুটানং, মহাৰাজ, ৱাতেন গব্ভাৱক্কন্তি হোতি. বলাকানং মেঘসদ্দেন গব্ভাৱক্কন্তি হোতি. সব্বেপি দেৱা অগব্ভসেয্যকা সত্তা যেৱ, তেসং নানাৱণ্ণেন গব্ভাৱক্কন্তি হোতি. যথা, মহাৰাজ, মনুস্সা নানাৱণ্ণেন মহিযা চৰন্তি, কেচি পুৰতো পটিচ্ছাদেন্তি, কেচি পচ্ছতো পটিচ্ছাদেন্তি, কেচি নগ্গা হোন্তি, কেচি ভণ্ডূ হোন্তি সেতপটধৰা, কেচি মোড়িবদ্ধা হোন্তি, কেচি ভণ্ডূ কাসাৱৱসনা হোন্তি, কেচি কাসাৱৱসনা মোড়িবদ্ধা হোন্তি, কেচি জটিনো ৱাকচীৰধৰা [ৱাকচীৰা (ক.)] হোন্তি, কেচি চম্মৱসনা হোন্তি, কেচি ৰস্মিযো নিৱাসেন্তি, সব্বেপেতে মনুস্সা নানাৱণ্ণেন মহিযা চৰন্তি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সত্তা যেৱ তে সব্বে, তেসং নানাৱণ্ণেন গব্ভাৱক্কন্তি হোতি. এৱং যোনিৱসেন সত্তানং গব্ভাৱক্কন্তি হোতি.

‘‘কথং কুলৱসেন সত্তানং গব্ভাৱক্কন্তি হোতি? কুলং নাম, মহাৰাজ, চত্তাৰি কুলানি অণ্ডজং জলাবুজং সংসেদজং ওপপাতিকং. যদি তত্থ গন্ধব্বো যতো কুতোচি আগন্ত্ৱা অণ্ডজে কুলে উপ্পজ্জতি, সো তত্থ অণ্ডজো হোতি…পে… জলাবুজে কুলে…পে… সংসেদজে কুলে…পে… ওপপাতিকে কুলে উপ্পজ্জতি, সো তত্থ ওপপাতিকো হোতি. তেসু তেসু কুলেসু তাদিসা যেৱ সত্তা সম্ভৱন্তি. যথা, মহাৰাজ, হিমৱতি নেৰুপব্বতং যে কেচি মিগপক্খিনো উপেন্তি, সব্বে তে সকৱণ্ণং ৱিজহিত্ৱা সুৱণ্ণৱণ্ণা হোন্তি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যো কোচি গন্ধব্বো যতো কুতোচি আগন্ত্ৱা অণ্ডজং যোনিং উপগন্ত্ৱা সভাৱৱণ্ণং ৱিজহিত্ৱা অণ্ডজো হোতি…পে… জলাবুজং…পে… সংসেদজং…পে… ওপপাতিকং যোনিং উপগন্ত্ৱা সভাৱৱণ্ণং ৱিজহিত্ৱা ওপপাতিকো হোতি, এৱং কুলৱসেন সত্তানং গব্ভাৱক্কন্তি হোতি.

‘‘কথং আযাচনৱসেন সত্তানং গব্ভাৱক্কন্তি হোতি? ইধ, মহাৰাজ, কুলং হোতি অপুত্তকং বহুসাপতেয্যং সদ্ধং পসন্নং সীলৱন্তং কল্যাণধম্মং তপনিস্সিতং, দেৱপুত্তো চ উস্সন্নকুসলমূলো চৱনধম্মো হোতি. অথ সক্কো দেৱানমিন্দো তস্স কুলস্স অনুকম্পায তং দেৱপুত্তং আযাচতি ‘পণিধেহি, মাৰিস, অসুকস্স কুলস্স মহেসিযা কুচ্ছি’ন্তি. সো তস্স আযাচনহেতু তং কুলং পণিধেতি. যথা, মহাৰাজ, মনুস্সা পুঞ্ঞকামা সমণং মনোভাৱনীযং আযাচিত্ৱা গেহং উপনেন্তি, অযং উপগন্ত্ৱা সব্বস্স কুলস্স সুখাৱহো ভৱিস্সতীতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সক্কো দেৱানমিন্দো তং দেৱপুত্তং আযাচিত্ৱা তং কুলং উপনেতি. এৱং আযাচনৱসেন সত্তানং গব্ভাৱক্কন্তি হোতি.

‘‘সামো, মহাৰাজ, কুমাৰো সক্কেন দেৱানমিন্দেন আযাচিতো পাৰিকায তাপসিযা কুচ্ছিং ওক্কন্তো. সামো, মহাৰাজ, কুমাৰো কতপুঞ্ঞো, মাতাপিতৰো সীলৱন্তো কল্যাণধম্মা, আযাচকো সক্কো, তিণ্ণং চেতোপণিধিযা সামো কুমাৰো নিব্বত্তো. ইধ, মহাৰাজ, নযকুসলো পুৰিসো সুকট্ঠে অনূপখেত্তে বীজং ৰোপেয্য, অপি নু তস্স বীজস্স অন্তৰাযং ৱিৱজ্জেন্তস্স ৱুড্ঢিযা কোচি অন্তৰাযো ভৱেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, নিৰুপঘাতং বীজং খিপ্পং সংৱিৰুহেয্যা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সামো কুমাৰো মুত্তো উপ্পন্নন্তৰাযেহি তিণ্ণং চেতোপণিধিযা নিব্বত্তো.

‘‘অপি নু খো, মহাৰাজ, সুতপুব্বং তযা ইসীনং মনোপদোসেন ইদ্ধো ফীতো মহাজনপদো সজনো সমুচ্ছিন্নো’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, সুয্যতি. মহিযা দণ্ডকাৰঞ্ঞং [দণ্ডকীৰঞ্ঞং (ম. নি. ২.৬৫)] মজ্ঝাৰঞ্ঞং কালিঙ্গাৰঞ্ঞং মাতঙ্গাৰঞ্ঞং, সব্বং তং অৰঞ্ঞং অৰঞ্ঞভূতং, সব্বেপেতে জনপদা ইসীনং মনোপদোসেন খযং গতা’’তি. ‘‘যদি, মহাৰাজ, তেসং মনোপদোসেন সুসমিদ্ধা জনপদা উচ্ছিজ্জন্তি, অপি নু খো তেসং মনোপসাদেন কিঞ্চি নিব্বত্তেয্যা’’তি? ‘‘আম ভন্তে’’তি. ‘‘তেন হি, মহাৰাজ, সামো কুমাৰো তিণ্ণং বলৱন্তানং চেতোপসাদেন নিব্বত্তো ইসিনিম্মিতো দেৱনিম্মিতো পুঞ্ঞনিম্মিতোতি. এৱমেতং, মহাৰাজ, ধাৰেহি.

‘‘তযোমে, মহাৰাজ, দেৱপুত্তা সক্কেন দেৱানমিন্দেন আযাচিতা কুলং উপ্পন্না. কতমে তযো? সামো কুমাৰো মহাপনাদো কুসৰাজা, তযোপেতে বোধিসত্তা’’তি. ‘‘সুনিদ্দিট্ঠা, ভন্তে নাগসেন, গব্ভাৱক্কন্তি, সুকথিতং কাৰণং, অন্ধকাৰো আলোকো কতো, জটা ৱিজটিতা, নিচ্ছুদ্ধা পৰৱাদা, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

গব্ভাৱক্কন্তিপঞ্হো ছট্ঠো.

৭. সদ্ধম্মন্তৰধানপঞ্হো

৭. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা ‘পঞ্চেৱ দানি, আনন্দ, ৱস্সসতানি [ৱস্সসহস্সানি (সী.) পস্স অ. নি. ৮.৫১] সদ্ধম্মো ঠস্সতী’তি. পুন চ পৰিনিব্বানসমযে সুভদ্দেন পৰিব্বাজকেন পঞ্হং পুট্ঠেন ভগৱতা ভণিতং ‘ইমে চ, সুভদ্দ [দী. নি. ২.২১৪ পস্সিতব্বং], ভিক্খূ সম্মা ৱিহৰেয্যুং, অসুঞ্ঞো লোকো অৰহন্তেহি অস্সা’তি, অসেসৱচনমেতং, নিস্সেসৱচনমেতং, নিপ্পৰিযাযৱচনমেতং. যদি, ভন্তে নাগসেন, তথাগতেন ভণিতং ‘পঞ্চেৱ দানি, আনন্দ, ৱস্সসতানি সদ্ধম্মো ঠস্সতী’তি, তেন হি ‘অসুঞ্ঞো লোকো অৰহন্তেহি অস্সা’তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি তথাগতেন ভণিতং ‘অসুঞ্ঞো লোকো অৰহন্তেহি অস্সা’তি, তেন হি ‘পঞ্চেৱ দানি, আনন্দ, ৱস্সসতানি সদ্ধম্মো ঠস্সতী’তি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো গহনতোপি গহনতৰো বলৱতোপি বলৱতৰো গণ্ঠিতোপি গণ্ঠিতৰো, সো তৱানুপ্পত্তো, তত্থ তে ঞাণবলৱিপ্ফাৰং দস্সেহি মকৰো ৱিয সাগৰব্ভন্তৰগতো’’তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা ‘পঞ্চেৱ দানি, আনন্দ, ৱস্সসতানি সদ্ধম্মো ঠস্সতী’তি. পৰিনিব্বানসমযে চ সুভদ্দস্স পৰিব্বাজকস্স ভণিতং ‘ইমে চ, সুভদ্দ, ভিক্খূ সম্মা ৱিহৰেয্যুং, অসুঞ্ঞো লোকো অৰহন্তেহি অস্সা’তি. তঞ্চ পন, মহাৰাজ, ভগৱতো ৱচনং নানত্থঞ্চেৱ হোতি নানাব্যঞ্জনঞ্চ, অযং সাসনপৰিচ্ছেদো, অযং পটিপত্তি পৰিদীপনাতি দূৰং ৱিৱজ্জিতা তে উভো অঞ্ঞমঞ্ঞং. যথা, মহাৰাজ, নভং পথৱিতো দূৰং ৱিৱজ্জিতং, নিৰযং সগ্গতো দূৰং ৱিৱজ্জিতং, কুসলং অকুসলতো দূৰং ৱিৱজ্জিতং, সুখং দুক্খতো দূৰং ৱিৱজ্জিতং. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তে উভো অঞ্ঞমঞ্ঞং দূৰং ৱিৱজ্জিতা.

‘‘অপি চ, মহাৰাজ, মা তে পুচ্ছা মোঘা অস্স [অস্সু (সী. স্যা.)], ৰসতো তে সংসন্দিত্ৱা কথযিস্সামি ‘পঞ্চেৱ দানি, আনন্দ, ৱস্সসতানি সদ্ধম্মো ঠস্সতী’তি যং ভগৱা আহ, তং খযং পৰিদীপযন্তো সেসকং পৰিচ্ছিন্দি, ৱস্সসহস্সং, আনন্দ, সদ্ধম্মো তিট্ঠেয্য, সচে ভিক্খুনিযো ন পব্বাজেয্যুং. পঞ্চেৱ দানি, আনন্দ, ৱস্সসতানি সদ্ধম্মো ঠস্সতীতি. অপি নু খো, মহাৰাজ, ভগৱা এৱং ৱদন্তো সদ্ধম্মস্স অন্তৰধানং ৱা ৱদেতি অভিসমযং ৱা পটিক্কোসতী’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘নট্ঠং, মহাৰাজ, পৰিকিত্তযন্তো সেসকং পৰিদীপযন্তো পৰিচ্ছিন্দি. যথা, মহাৰাজ, পুৰিসো নট্ঠাযিকো সব্বসেসকং গহেত্ৱা জনস্স পৰিদীপেয্য ‘এত্তকং মে ভণ্ডং নট্ঠং, ইদং সেসক’ন্তি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ভগৱা নট্ঠং পৰিদীপযন্তো সেসকং দেৱমনুস্সানং কথেসি ‘পঞ্চেৱ দানি, আনন্দ, ৱস্সসতানি সদ্ধম্মো ঠস্সতী’তি. যং পন, মহাৰাজ, ভগৱতা ভণিতং ‘পঞ্চেৱ দানি, আনন্দ, ৱস্সসতানি সদ্ধম্মো ঠস্সতী’তি, সাসনপৰিচ্ছেদো এসো.

‘‘যং পন পৰিনিব্বানসমযে সুভদ্দস্স পৰিব্বাজকস্স সমণে পৰিকিত্তযন্তো আহ ‘ইমে চ, সুভদ্দ, ভিক্খূ সম্মা ৱিহৰেয্যুং, অসুঞ্ঞো লোকো অৰহন্তেহি অস্সা’তি, পটিপত্তিপৰিদীপনা এসা, ত্ৱং পন তং পৰিচ্ছেদঞ্চ পৰিদীপনঞ্চ একৰসং কৰোসি. যদি পন তে ছন্দো, একৰসং কত্ৱা কথযিস্সামি, সাধুকং সুণোহি মনসিকৰোহি অৱিক্খিত্তমানসো [অৱিচলমানসো (সী.) অৱিমানসো (পী. ক.)].

‘‘ইধ, মহাৰাজ, তড়াকো ভৱেয্য নৱসলিলসম্পুণ্ণো সম্মুখমুত্তৰিযমানো পৰিচ্ছিন্নো পৰিৱটুমকতো, অপৰিযাদিণ্ণে যেৱ তস্মিং তড়াকে উদকূপৰি মহামেঘো অপৰাপৰং অনুপ্পবন্ধো অভিৱস্সেয্য, অপি নু খো, মহাৰাজ, তস্মিং তড়াকে উদকং পৰিক্খযং পৰিযাদানং গচ্ছেয্যা’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘কেন কাৰণেন মহাৰাজা’’তি? ‘‘মেঘস্স, ভন্তে, অনুপ্পবন্ধতাযা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, জিনসাসনৱৰসদ্ধম্মতড়াকো আচাৰসীলগুণৱত্তপটিপত্তিৱিমলনৱসলিলসম্পুণ্ণো উত্তৰিযমানো ভৱগ্গমভিভৱিত্ৱা ঠিতো. যদি তত্থ বুদ্ধপুত্তা আচাৰসীলগুণৱত্তপটিপত্তিমেঘৱস্সং অপৰাপৰং অনুপ্পবন্ধাপেয্যুং অভিৱস্সাপেয্যুং. এৱমিদং জিনসাসনৱৰসদ্ধম্মতড়াকো চিৰং দীঘমদ্ধানং তিট্ঠেয্য, অৰহন্তেহি লোকো অসুঞ্ঞো ভৱেয্য, ইমমত্থং ভগৱতা সন্ধায ভাসিতং ‘ইমে চ, সুভদ্দ, ভিক্খূ সম্মা ৱিহৰেয্যুং, অসুঞ্ঞো লোকো অৰহন্তেহি অস্সা’তি.

‘‘ইধ পন, মহাৰাজ, মহতি মহাঅগ্গিক্খন্ধে জলমানে অপৰাপৰং সুক্খতিণকট্ঠগোমযানি উপসংহৰেয্যুং, অপি নু খো সো, মহাৰাজ, অগ্গিক্খন্ধো নিব্বাযেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, ভিয্যো ভিয্যো সো অগ্গিক্খন্ধো জলেয্য, ভিয্যো ভিয্যো পভাসেয্যা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, দসসহস্সিযা [দসসহস্সিম্হি (বহূসু)] লোকধাতুযা জিনসাসনৱৰম্পি আচাৰসীলগুণৱত্তপটিপত্তিযা জলতি পভাসতি. যদি পন, মহাৰাজ, তদুত্তৰিং বুদ্ধপুত্তা পঞ্চহি পধানিযঙ্গেহি সমন্নাগতা সততমপ্পমত্তা পদহেয্যুং, তীসু সিক্খাসু ছন্দজাতা সিক্খেয্যুং, চাৰিত্তঞ্চ সীলং সমত্তং পৰিপূৰেয্যুং, এৱমিদং জিনসাসনৱৰং ভিয্যো ভিয্যো চিৰং দীঘমদ্ধানং তিট্ঠেয্য, অসুঞ্ঞো লোকো অৰহন্তেহি অস্সাতি ইমমত্থং ভগৱতা সন্ধায ভাসিতং ‘ইমে চ, সুভদ্দ, ভিক্খূ সম্মা ৱিহৰেয্যুং, অসুঞ্ঞো লোকো অৰহন্তেহি অস্সা’তি.

‘‘ইধ পন, মহাৰাজ, সিনিদ্ধসমসুমজ্জিতসপ্পভাসৱিমলাদাসং [সপ্পভং সুৱিমলাদাসং (সী.)] সণ্হসুখুমগেৰুকচুণ্ণেন অপৰাপৰং মজ্জেয্যুং, অপি নু খো, মহাৰাজ, তস্মিং আদাসে মলকদ্দমৰজোজল্লং জাযেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, অঞ্ঞদত্থু ৱিমলতৰং যেৱ ভৱেয্যা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, জিনসাসনৱৰং পকতিনিম্মলং ব্যপগতকিলেসমলৰজোজল্লং, যদি তং বুদ্ধপুত্তা আচাৰসীলগুণৱত্তপটিপত্তিসল্লেখধুতগুণেন জিনসাসনৱৰং সল্লক্খেয্যুং [সল্লিক্খেয্যুং (সী. পী.)], এৱমিদং জিনসাসনৱৰং চিৰং দীঘমদ্ধানং তিট্ঠেয্য, অসুঞ্ঞো চ লোকো অৰহন্তেহি অস্সাতি ইমমত্থং ভগৱতা সন্ধায ভাসিতং ‘ইমে চ, সুভদ্দ, ভিক্খূ সম্মা ৱিহৰেয্যুং, অসুঞ্ঞো লোকো অৰহন্তেহি অস্সা’তি. পটিপত্তিমূলকং, মহাৰাজ, সত্থুসাসনং পটিপত্তিকাৰণং পটিপত্তিযা অনন্তৰহিতায তিট্ঠতী’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘সদ্ধম্মন্তৰধান’ন্তি যং ৱদেসি, কতমং তং সদ্ধম্মন্তৰধান’’ন্তি? ‘‘তীণিমানি, মহাৰাজ, সাসনন্তৰধানানি. কতমানি তীণি? অধিগমন্তৰধানং পটিপত্তন্তৰধানং লিঙ্গন্তৰধানং, অধিগমে, মহাৰাজ, অন্তৰহিতে সুপ্পটিপন্নস্সাপি ধম্মাভিসমযো ন হোতি, পটিপত্তিযা অন্তৰহিতায সিক্খাপদপঞ্ঞত্তি অন্তৰধাযতি, লিঙ্গংযেৱ তিট্ঠতি, লিঙ্গে অন্তৰহিতে পৱেণুপচ্ছেদো হোতি, ইমানি খো, মহাৰাজ, তীণি অন্তৰধানানী’’তি.

‘‘সুৱিঞ্ঞাপিতো, ভন্তে নাগসেন, পঞ্হো, গম্ভীৰো উত্তানীকতো, গণ্ঠি ভিন্নো, নট্ঠা পৰৱাদা ভগ্গা নিপ্পভা কতা, ত্ৱং গণিৱৰৱসভমাসজ্জাতি.

সদ্ধম্মন্তৰধানপঞ্হো সত্তমো.

৮. অকুসলচ্ছেদনপঞ্হো

৮. ‘‘ভন্তে নাগসেন, তথাগতো সব্বং অকুসলং ঝাপেত্ৱা সব্বঞ্ঞুতং পত্তো, উদাহু সাৱসেসে অকুসলে সব্বঞ্ঞুতং পত্তো’’তি? ‘‘সব্বং, মহাৰাজ, অকুসলং ঝাপেত্ৱা ভগৱা সব্বঞ্ঞুতং পত্তো, নত্থি ভগৱতো সেসেকং অকুসল’’ন্তি.

‘‘কিং পন, ভন্তে, দুক্খা ৱেদনা তথাগতস্স কাযে উপ্পন্নপুব্বা’’তি? ‘‘আম, মহাৰাজ, ৰাজগহে ভগৱতো পাদো সকলিকায [সক্খলিকায (স্যা. ক.)] খতো, লোহিতপক্খন্দিকাবাধো উপ্পন্নো, কাযে অভিসন্নে জীৱকেন ৱিৰেকো কাৰিতো, ৱাতাবাধে উপ্পন্নে উপট্ঠাকেন থেৰেন উণ্হোদকং পৰিযিট্ঠ’’ন্তি.

‘‘যদি, ভন্তে নাগসেন, তথাগতো সব্বং অকুসলং ঝাপেত্ৱা সব্বঞ্ঞুতং পত্তো, তেন হি ভগৱতো পাদো সকলিকায খতো, লোহিতপক্খন্দিকা চ আবাধো উপ্পন্নোতি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি তথাগতস্স পাদো সকলিকায খতো, লোহিতপক্খন্দিকা চ আবাধো উপ্পন্নো, তেন হি তথাগতো সব্বং অকুসলং ঝাপেত্ৱা সব্বঞ্ঞুতং পত্তোতি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. নত্থি, ভন্তে, ৱিনা কম্মেন ৱেদযিতং, সব্বং তং ৱেদযিতং কম্মমূলকং, তং কম্মেনেৱ ৱেদযতি, অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৱানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি [নিব্বাযিতব্বোতি (ক.)].

‘‘ন হি, মহাৰাজ, সব্বং তং ৱেদযিতং কম্মমূলকং. অট্ঠহি, মহাৰাজ, কাৰণেহি ৱেদযিতানি উপ্পজ্জন্তি, যেহি কাৰণেহি পুথূ সত্তা ৱেদনা ৱেদিযন্তি. কতমেহি অট্ঠহি? ৱাতসমুট্ঠানানিপি খো, মহাৰাজ, ইধেকচ্চানি ৱেদযিতানি উপ্পজ্জন্তি, পিত্তসমুট্ঠানানিপি খো, মহাৰাজ…পে… সেম্হসমুট্ঠানানিপি খো, মহাৰাজ…পে… সন্নিপাতিকানিপি খো, মহাৰাজ…পে… উতুপৰিণামজানিপি খো, মহাৰাজ…পে… ৱিসমপৰিহাৰজানিপি খো, মহাৰাজ…পে… ওপক্কমিকানিপি খো, মহাৰাজ…পে… কম্মৱিপাকজানিপি খো, মহাৰাজ, ইধেকচ্চানি ৱেদযিতানি উপ্পজ্জন্তি. ইমেহি খো, মহাৰাজ, অট্ঠহি কাৰণেহি পুথূ সত্তা ৱেদনা ৱেদযন্তি. তত্থ যে তে পুগ্গলা ‘সত্তে কম্মং ৱিবাধতী’তি ৱদেয্যুং, তে ইমে পুগ্গলা সত্তকাৰণং পটিবাহন্তি. তেসং তং ৱচনং মিচ্ছা’’তি. ‘‘ভন্তে নাগসেন, যঞ্চ ৱাতিকং যঞ্চ পিত্তিকং যঞ্চ সেম্হিকং যঞ্চ সন্নিপাতিকং যঞ্চ উতুপৰিণামজং যঞ্চ ৱিসমপৰিহাৰজং যঞ্চ ওপক্কমিকং, সব্বেতে কম্মসমুট্ঠানা যেৱ, কম্মেনেৱ তে সব্বে সম্ভৱন্তী’’তি.

‘‘যদি, মহাৰাজ, তেপি সব্বে কম্মসমুট্ঠানাৱ আবাধা ভৱেয্যুং, ন তেসং কোট্ঠাসতো লক্খণানি ভৱেয্যুং. ৱাতো খো, মহাৰাজ, কুপ্পমানো দসৱিধেন কুপ্পতি সীতেন উণ্হেন জিঘচ্ছায ৱিপাসায অতিভুত্তেন ঠানেন পধানেন আধাৱনেন উপক্কমেন কম্মৱিপাকেন. তত্ৰ যে তে নৱ ৱিধা, ন তে অতীতে, ন অনাগতে, ৱত্তমানকে ভৱে উপ্পজ্জন্তি, তস্মা ন ৱত্তব্বা ‘কম্মসম্ভৱা সব্বা ৱেদনা’তি. পিত্তং, মহাৰাজ, কুপ্পমানং তিৱিধেন কুপ্পতি সীতেন উণ্হেন ৱিসমভোজনেন. সেম্হং, মহাৰাজ, কুপ্পমানং তিৱিধেন কুপ্পতি সীতেন উণ্হেন অন্নপানেন. যো চ, মহাৰাজ, ৱাতো যঞ্চ পিত্তং যঞ্চ সেম্হং, তেহি তেহি কোপেহি কুপ্পিত্ৱা মিস্সী হুত্ৱা সকং সকং ৱেদনং আকড্ঢতি. উতুপৰিণামজা, মহাৰাজ, ৱেদনা উতুপৰিযামেন উপ্পজ্জতি. ৱিসমপৰিহাৰজা ৱেদনা ৱিসমপৰিহাৰেন উপ্পজ্জতি. ওপক্কমিকা, মহাৰাজ, ৱেদনা অত্থি কিৰিযা, অত্থি কম্মৱিপাকা, কম্মৱিপাকজা ৱেদনা পুব্বে কতেন কম্মেন উপ্পজ্জতি. ইতি খো, মহাৰাজ, অপ্পং কম্মৱিপাকজং, বহুতৰং অৱসেসং. তত্থ বালা ‘সব্বং কম্মৱিপাকজং যেৱা’তি অতিধাৱন্তি. তং কম্মং ন সক্কা ৱিনা বুদ্ধঞাণেন ৱৱত্থানং কাতুং.

‘‘যং পন, মহাৰাজ, ভগৱতো পাদো সকলিকায খতো, তং ৱেদযিতং নেৱ ৱাতসমুট্ঠানং, ন পিত্তসমুট্ঠানং, ন সেম্হসমুট্ঠানং, ন সন্নিপাতিকং, ন উতুপৰিণামজং, ন ৱিসমপৰিহাৰজং, ন কম্মৱিপাকজং, ওপক্কমিকং যেৱ. দেৱদত্তো হি, মহাৰাজ, বহূনি জাতিসতসহস্সানি তথাগতে আঘাতং বন্ধি, সো তেন আঘাতেন মহতিং গৰুং সিলং গহেত্ৱা ‘মত্থকে পাতেস্সামী’তি মুঞ্চি, অথঞ্ঞে দ্ৱে সেলা আগন্ত্ৱা তং সিলং তথাগতং অসম্পত্তং যেৱ সম্পটিচ্ছিংসু, তাসং পহাৰেন পপটিকা ভিজ্জিত্ৱা ভগৱতো পাদে পতিত্ৱা ৰুহিৰং [নিপতিত্ৱা ৰুধিৰং (স্যা.)] উপ্পাদেসি, কম্মৱিপাকতো ৱা, মহাৰাজ, ভগৱতো এসা ৱেদনা নিব্বত্তা কিৰিযতো ৱা, ততুদ্ধং নত্থঞ্ঞা ৱেদনা.

‘‘যথা, মহাৰাজ, খেত্তদুট্ঠতায ৱা বীজং ন সম্ভৱতি বীজদুট্ঠতায ৱা. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, কম্মৱিপাকতো ৱা ভগৱতো এসা ৱেদনা নিব্বত্তা কিৰিযতো ৱা, ততুদ্ধং নত্থঞ্ঞা ৱেদনা.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, কোট্ঠদুট্ঠতায ৱা ভোজনং ৱিসমং পৰিণমতি আহাৰদুট্ঠতায ৱা, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, কম্মৱিপাকতো ৱা ভগৱতো এসা ৱেদনা নিব্বত্তা কিৰিযতো ৱা, ততুদ্ধং নত্থঞ্ঞা ৱেদনা. অপি চ, মহাৰাজ, নত্থি ভগৱতো কম্মৱিপাকজা ৱেদনা, নত্থি ৱিসমপৰিহাৰজা ৱেদনা, অৱসেসেহি সমুট্ঠানেহি ভগৱতো ৱেদনা উপ্পজ্জতি, তায চ পন ৱেদনায ন সক্কা ভগৱন্তং জীৱিতা ৱোৰোপেতুং.

‘‘নিপতন্তি, মহাৰাজ, ইমস্মিং চাতুমহাভূতিকে [চাতুম্মহাভূতিকে (সী.)] কাযে ইট্ঠানিট্ঠা সুভাসুভৱেদনা. ইধ, মহাৰাজ, আকাসে খিত্তো লেড্ডু মহাপথৱিযা নিপততি, অপি নু খো সো, মহাৰাজ, লেড্ডু পুব্বে কতেন মহাপথৱিযা নিপতী’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, নত্থি সো, ভন্তে, হেতু মহাপথৱিযা, যেন হেতুনা মহাপথৱী কুসলাকুসলৱিপাকং পটিসংৱেদেয্য, পচ্চুপ্পন্নেন, ভন্তে, অকম্মকেন হেতুনা সো লেড্ডু মহাপথৱিযং নিপততি. যথা, মহাৰাজ, মহাপথৱী, এৱং তথাগতো দট্ঠব্বো. যথা লেড্ডু পুব্বে অকতেন মহাপথৱিযং নিপততি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতস্স পুব্বে অকতেন সা সকলিকাপাদে নিপতিতা.

‘‘ইধ পন, মহাৰাজ, মনুস্সা মহাপথৱিং ভিন্দন্তি চ খণন্তি চ, অপি নু খো, মহাৰাজ, তে মনুস্সা পুব্বে কতেন মহাপথৱিং ভিন্দন্তি চ খণন্তি চা’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যা সা সকলিকা ভগৱতো পাদে নিপতিতা, ন সা সকলিকা পুব্বে কতেন ভগৱতো পাদে নিপতিতা. যোপি, মহাৰাজ, ভগৱতো লোহিতপক্খন্দিকাবাধো উপ্পন্নো, সোপি আবাধো ন পুব্বে কতেন উপ্পন্নো, সন্নিপাতিকেনেৱ উপ্পন্নো, যে কেচি, মহাৰাজ, ভগৱতো কাযিকা আবাধা উপ্পন্না, ন তে কম্মাভিনিব্বত্তা, ছন্নং এতেসং সমুট্ঠানানং অঞ্ঞতৰতো নিব্বত্তা.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন সংযুত্তনিকাযৱৰলঞ্ছকে মোড়িযসীৱকে [মোলিযসিৱকে (স্যা. ক.) সং. নি. ৪.২৬৯ পস্সিতব্বং] ৱেয্যাকৰণে –

‘‘‘পিত্তসমুট্ঠানানিপি খো, সীৱক, ইধেকচ্চানি ৱেদযিতানি উপ্পজ্জন্তি. সামম্পি খো এতং, সীৱক, ৱেদিতব্বং, যথা পিত্তসমুট্ঠানানিপি ইধেকচ্চানি ৱেদযিতানি উপ্পজ্জন্তি. লোকস্সপি খো এতং, সীৱক, সচ্চসম্মতং, যথা পিত্তসমুট্ঠানানিপি ইধেকচ্চানি ৱেদযিতানি উপ্পজ্জন্তি. তত্ৰ, সীৱক, যে তে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো ‘‘যং কিঞ্চাযং পুৰিসপুগ্গলো পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা, সব্বং তং পুব্বে কতহেতূ’’তি. যঞ্চ সামং ঞাতং, তঞ্চ অতিধাৱন্তি, যঞ্চ লোকে সচ্চসম্মতং, তঞ্চ অতিধাৱন্তি. তস্মা তেসং সমণব্ৰাহ্মণানং মিচ্ছাতি ৱদামি.

‘‘‘সেম্হসমুট্ঠানানিপি খো, সীৱক, ইধেকচ্চানি ৱেদযিতানি উপ্পজ্জন্তি. ৱাতসমুট্ঠানানিপি খো, সীৱক…পে… সন্নিপাতিকানিপি খো, সীৱক…পে… উতুপৰিণামজানিপি খো, সীৱক…পে… ৱিসমপৰিহাৰজানিপি খো, সীৱক…পে… ওপক্কমিকানিপি খো, সীৱক…পে… কম্মৱিপাকজানিপি খো, সীৱক, ইধেকচ্চানি ৱেদযিতানি উপ্পজ্জন্তি. সামম্পি খো এতং, সীৱক, ৱেদিতব্বং, যথা কম্মৱিপাকজানিপি ইধেকচ্চানি ৱেদযিতানি উপ্পজ্জন্তি. লোকস্সপি খো এতং, সীৱক, সচ্চসম্মতং, যথা কম্মৱিপাকজানিপি ইধেকচ্চানি ৱেদযিতানি উপ্পজ্জন্তি. তত্ৰ, সীৱক, যে তে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো ‘‘যং কিঞ্চাযং পুৰিসপুগ্গলো পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা, সব্বং তং পুব্বে কতহেতূ’’তি. যঞ্চ সামং ঞাতং, তঞ্চ অতিধাৱন্তি, যঞ্চ লোকে সচ্চসম্মতং, তঞ্চ অতিধাৱন্তি. তস্মা তেসং সমণব্ৰাহ্মণানং মিচ্ছাতি ৱদামী’’’তি.

‘‘ইতিপি, মহাৰাজ, ন সব্বা ৱেদনা কম্মৱিপাকজা, সব্বং, মহাৰাজ, অকুসলং ঝাপেত্ৱা ভগৱা সব্বঞ্ঞুতং পত্তোতি এৱমেতং ধাৰেহী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

অকুসলচ্ছেদনপঞ্হো অট্ঠমো.

৯. উত্তৰিকৰণীযপঞ্হো

৯. ‘‘ভন্তে নাগসেন, তুম্হে ভণথ ‘যং কিঞ্চি কৰণীযং তথাগতস্স, সব্বং তং বোধিযা যেৱ মূলে পৰিনিট্ঠিতং, নত্থি তথাগতস্স উত্তৰিং কৰণীযং, কতস্স ৱা পতিচযো’তি, ইদঞ্চ তেমাসং পটিসল্লানং দিস্সতি. যদি, ভন্তে নাগসেন, যং কিঞ্চি কৰণীযং তথাগতস্স, সব্বং তং বোধিযা যেৱ মূলে পৰিনিট্ঠিতং, নত্থি তথাগতস্স উত্তৰিং কৰণীযং, কতস্স ৱা পতিচযো, তেন হি ‘তেমাসং পটিসল্লীনো’তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি তেমাসং পটিসল্লীনো, তেন হি ‘যং কিঞ্চি কৰণীযং, তথাগতস্স, সব্বং তং বোধিযা যেৱ মূলে পৰিনিট্ঠিত’ন্তি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. নত্থি কতকৰণীযস্স পটিসল্লানং, সকৰণীযস্সেৱ পটিসল্লানং যথা নাম ব্যাধিতস্সেৱ ভেসজ্জেন কৰণীযং হোতি, অব্যাধিতস্স কিং ভেসজ্জেন. ছাতস্সেৱ ভোজনেন কৰণীযং হোতি, অছাতস্স কিং ভোজনেন. এৱমেৱ খো, ভন্তে নাগসেন, নত্থি কতকৰণীযস্স পটিসল্লানং, সকৰণীযস্সেৱ পটিসল্লানং. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৱানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.

‘‘যং কিঞ্চি, মহাৰাজ, কৰণীযং তথাগতস্স, সব্বং তং বোধিযা যেৱ মূলে পৰিনিট্ঠিতং, নত্থি তথাগতস্স উত্তৰিং কৰণীযং, কতস্স ৱা পতিচযো, ভগৱা চ তেমাসং পটিসল্লীনো, পটিসল্লানং খো, মহাৰাজ, বহুগুণং, সব্বেপি তথাগতা পটিসল্লীযিত্ৱা সব্বঞ্ঞুতং পত্তা, তং তে সুকতগুণমনুস্সৰন্তা পটিসল্লানং সেৱন্তি. যথা, মহাৰাজ, পুৰিসো ৰঞ্ঞো সন্তিকা লদ্ধৱৰো পটিলদ্ধভোগো তং সুকতগুণমনুস্সৰন্তো অপৰাপৰং ৰঞ্ঞো উপট্ঠানং এতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সব্বেপি তথাগতা পটিসল্লীযিত্ৱা সব্বঞ্ঞুতং পত্তা, তং তে সুকতগুণমনুস্সৰন্তা পটিসল্লানং সেৱন্তি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, পুৰিসো আতুৰো দুক্খিতো বাড়্হগিলানো ভিসক্কমুপসেৱিত্ৱা সোত্থিমনুপ্পত্তো তং সুকতগুণমনুস্সৰন্তো অপৰাপৰং ভিসক্কমুপসেৱতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সব্বেপি তথাগতা পটিসল্লীযিত্ৱা সব্বঞ্ঞুতং পত্তা, তং তে সুকতগুণমনুস্সৰন্তা পটিসল্লানং সেৱন্তি.

‘‘অট্ঠৱীসতি খো পনিমে, মহাৰাজ, পটিসল্লানগুণা, যে গুণে সমনুস্সৰন্তা [সমনুপস্সন্তা (সী. পী.)] তথাগতা পটিসল্লানং সেৱন্তি. কতমে অট্ঠৱীসতি? ইধ, মহাৰাজ, পটিসল্লানং পটিসল্লীযমানং অত্তানং ৰক্খতি, আযুং ৱড্ঢেতি, বলং দেতি, ৱজ্জং পিদহতি, অযসমপনেতি, যসমুপনেতি, অৰতিং ৱিনোদেতি, ৰতিমুপদহতি, ভযমপনেতি, ৱেসাৰজ্জং কৰোতি, কোসজ্জমপনেতি, ৱীৰিযমভিজনেতি, ৰাগমপনেতি, দোসমপনেতি, মোহমপনেতি, মানং নিহন্তি, ৱিতক্কং ভঞ্জতি, চিত্তং একগ্গং কৰোতি, মানসং স্নেহযতি [সোভযতি (সী.)], হাসং জনেতি, গৰুকং কৰোতি, লাভমুপ্পাদযতি, নমস্সিযং কৰোতি, পীতিং পাপেতি, পামোজ্জং কৰোতি, সঙ্খাৰানং সভাৱং দস্সযতি, ভৱপ্পটিসন্ধিং উগ্ঘাটেতি, সব্বসামঞ্ঞং দেতি. ইমে খো, মহাৰাজ, অট্ঠৱীসতি পটিসল্লানগুণা, যে গুণে সমনুস্সৰন্তা তথাগতা পটিসল্লানং সেৱন্তি.

‘‘অপি চ খো, মহাৰাজ, তথাগতা সন্তং সুখং সমাপত্তিৰতিং অনুভৱিতুকামা পটিসল্লানং সেৱন্তি পৰিযোসিতসঙ্কপ্পা. চতূহি খো, মহাৰাজ, কাৰণেহি তথাগতা পটিসল্লানং সেৱন্তি. কতমেহি চতূহি? ৱিহাৰফাসুতাযপি, মহাৰাজ, তথাগতা পটিসল্লানং সেৱন্তি, অনৱজ্জগুণবহুলতাযপি তথাগতা পটিসল্লানং সেৱন্তি, অসেসঅৰিযৱীথিতোপি তথাগতা পটিসল্লানং সেৱন্তি, সব্ববুদ্ধানং থুতথোমিতৱণ্ণিতপসত্থতোপি তথাগতা পটিসল্লানং সেৱন্তি. ইমেহি খো, মহাৰাজ, চতূহি কাৰণেহি তথাগতা পটিসল্লানং সেৱন্তি. ইতি খো, মহাৰাজ, তথাগতা পটিসল্লানং সেৱন্তি ন সকৰণীযতায, ন কতস্স ৱা পতিচযায, অথ খো গুণৱিসেসদস্সাৱিতায তথাগতা পটিসল্লানং সেৱন্তী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

উত্তৰিকৰণীযপঞ্হো নৱমো.

১০. ইদ্ধিবলদস্সনপঞ্হো

১০. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা ‘তথাগতস্স খো, আনন্দ, চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা ভাৱিতা বহুলীকতা যানীকতা ৱত্থুকতা অনুট্ঠিতা পৰিচিতা সুসমাৰদ্ধা, সো আকঙ্খমানো, আনন্দ, তথাগতো কপ্পং ৱা তিট্ঠেয্য কপ্পাৱসেসং ৱা’তি. পুন চ ভণিতং ‘ইতো তিণ্ণং মাসানং অচ্চযেন তথাগতো পৰিনিব্বাযিস্সতী’তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, ভগৱতা ভণিতং ‘তথাগতস্স খো, আনন্দ, চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা ভাৱিতা…পে… কপ্পাৱসেসং ৱা’তি, তেন হি তেমাসপৰিচ্ছেদো মিচ্ছা. যদি, ভন্তে, তথাগতেন ভণিতং ‘ইতো তিণ্ণং মাসানং অচ্চযেন তথাগতো পৰিনিব্বাযিস্সতী’তি, তেন হি ‘‘তথাগতস্স খো, আনন্দ, চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা ভাৱিতা…পে… কপ্পাৱসেসং ৱা’তি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. নত্থি তথাগতানং অট্ঠানে গজ্জিতং. অমোঘৱচনা বুদ্ধা ভগৱন্তো তথৱচনা অদ্ৱেজ্ঝৱচনা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো গম্ভীৰো সুনিপুণো দুন্নিজ্ঝাপযো তৱানুপ্পত্তো, ভিন্দেতং দিট্ঠিজালং, একংসে ঠপয, ভিন্দ পৰৱাদ’’ন্তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা ‘তথাগতস্স খো, আনন্দ, চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা ভাৱিতা…পে… কপ্পাৱসেসং ৱা’তি, তেমাসপৰিচ্ছেদো চ ভণিতো, সো চ পন কপ্পো আযুকপ্পো ৱুচ্চতি. ন, মহাৰাজ, ভগৱা অত্তনো বলং কিত্তযমানো এৱমাহ, ইদ্ধিবলং পন মহাৰাজ, ভগৱা পৰিকিত্তযমানো এৱমাহ ‘তথাগতস্স খো, আনন্দ, চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা ভাৱিতা…পে… কপ্পাৱসেসং ৱা’তি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, ৰঞ্ঞো অস্সাজানীযো ভৱেয্য সীঘগতি অনিলজৱো, তস্স ৰাজা জৱবলং পৰিকিত্তযন্তো সনেগমজানপদভটবলব্ৰাহ্মণগহপতিকঅমচ্চজনমজ্ঝে এৱং ৱদেয্য ‘আকঙ্খমানো মে, ভো, অযং হযৱৰো সাগৰজলপৰিযন্তং মহিং অনুৱিচৰিত্ৱা খণেন ইধাগচ্ছেয্যা’তি, ন চ তং জৱগতিং তস্সং পৰিসাযং দস্সেয্য, ৱিজ্জতি চ সো জৱো তস্স, সমত্থো চ সো খণেন সাগৰজলপৰিযন্তং মহিং অনুৱিচৰিতুং. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ভগৱা অত্তনো ইদ্ধিবলং পৰিকিত্তযমানো এৱমাহ, তম্পি তেৱিজ্জানং ছড়ভিঞ্ঞানং অৰহন্তানং ৱিমলখীণাসৱানং দেৱমনুস্সানঞ্চ মজ্ঝে নিসীদিত্ৱা ভণিতং ‘তথাগতস্স খো, আনন্দ, চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা ভাৱিতা বহুলীকতা যানীকতা ৱত্থুকতা অনুট্ঠিতা পৰিচিতা সুসমাৰদ্ধা, সো আকঙ্খমানো, আনন্দ, তথাগতো কপ্পং ৱা তিট্ঠেয্য কপ্পাৱসেসং ৱা’তি. ৱিজ্জতি চ তং, মহাৰাজ, ইদ্ধিবলং ভগৱতো, সমত্থো চ ভগৱা ইদ্ধিবলেন কপ্পং ৱা ঠাতুং কপ্পাৱসেসং ৱা, ন চ ভগৱা তং ইদ্ধিবলং তস্সং পৰিসাযং দস্সেতি, অনত্থিকো, মহাৰাজ, ভগৱা সব্বভৱেহি, গৰহিতা চ তথাগতস্স সব্বভৱা. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা ‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, অপ্পমত্তকোপি গূথো দুগ্গন্ধো হোতি. এৱমেৱ খো অহং, ভিক্খৱে, অপ্পমত্তকম্পি ভৱং ন ৱণ্ণেমি অন্তমসো অচ্ছৰাসঙ্ঘাতমত্তম্পী’তি অপি নু খো, মহাৰাজ, ভগৱা সব্বভৱগতিযোনিযো গূথসমং দিস্ৱা ইদ্ধিবলং নিস্সায ভৱেসু ছন্দৰাগং কৰেয্যা’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘তেন হি, মহাৰাজ, ভগৱা ইদ্ধিবলং পৰিকিত্তযমানো এৱৰূপং বুদ্ধসীহনাদমভিনদী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

ইদ্ধিবলদস্সনপঞ্হো দসমো.

ইদ্ধিবলৱগ্গো পঠমো.

ইমস্মিং ৱগ্গে দস পঞ্হা.

২. অভেজ্জৱগ্গো

১. খুদ্দানুখুদ্দকপঞ্হো

১. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা ‘অভিঞ্ঞাযাহং, ভিক্খৱে, ধম্মং দেসেমি নো অনভিঞ্ঞাযা’তি. পুন চ ৱিনযপঞ্ঞত্তিযা এৱং ভণিতং ‘আকঙ্খমানো, আনন্দ, সঙ্ঘো মমচ্চযেন খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি সমূহনতূ’তি. কিং নু খো, ভন্তে নাগসেন, খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি দুপ্পঞ্ঞত্তানি, উদাহু অৱত্থুস্মিং অজানিত্ৱা পঞ্ঞত্তানি, যং ভগৱা অত্তনো অচ্চযেন খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি সমূহনাপেতি? যদি, ভন্তে নাগসেন, ভগৱতা ভণিতং ‘অভিঞ্ঞাযাহং, ভিক্খৱে, ধম্মং দেসেমি নো অনভিঞ্ঞাযা’তি, তেন হি ‘আকঙ্খমানো, আনন্দ, সঙ্ঘো মমচ্চযেন খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি সমূহনতূ’তি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি তথাগতে ৱিনযপঞ্ঞত্তিযা এৱং ভণিতং ‘আকঙ্খমানো, আনন্দ, সঙ্ঘো মমচ্চযেন খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি সমূহনতূ’তি তেন হি ‘অভিঞ্ঞাযাহং, ভিক্খৱে, ধম্মং দেসেমি নো অনভিঞ্ঞাযা’তি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো সুখুমো নিপুণো গম্ভীৰো সুগম্ভীৰো দুন্নিজ্ঝাপযো, সো তৱানুপ্পত্তো, তত্থ তে ঞাণবলৱিপ্ফাৰং দস্সেহী’’তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা ‘অভিঞ্ঞাযাহং, ভিক্খৱে, ধম্মং দেসেমি নো অনভিঞ্ঞাযা’তি, ৱিনযপঞ্ঞত্তিযাপি এৱং ভণিতং ‘আকঙ্খমানো, আনন্দ, সঙ্ঘো মমচ্চযেন খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি সমূহনতূ’তি, তং পন, মহাৰাজ, তথাগতো ভিক্খূ ৱীমংসমানো আহ ‘উক্কলেস্সন্তি [উক্কড্ঢিস্সন্তি (সী.), উস্সক্কিস্সন্তি (স্যা.)] নু খো মম সাৱকা মযা ৱিস্সজ্জাপীযমানা মমচ্চযেন খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি, উদাহু আদিযিস্সন্তী’তি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, চক্কৱত্তী ৰাজা পুত্তে এৱং ৱদেয্য ‘অযং খো, তাতা, মহাজনপদো সব্বদিসাসু সাগৰপৰিযন্তো, দুক্কৰো, তাতা, তাৱতকেন বলেন ধাৰেতুং, এথ তুম্হে, তাতা, মমচ্চযেন পচ্চন্তে পচ্চন্তে দেসে পজহথা’তি. অপি নু খো তে, মহাৰাজ, কুমাৰা পিতুঅচ্চযেন হত্থগতে জনপদে সব্বে তে পচ্চন্তে পচ্চন্তে দেসে মুঞ্চেয্যু’’ন্তি? ‘‘ন হি ভন্তে, ৰাজতো [ৰাজানো (সী. পী.)], ভন্তে, লুদ্ধতৰা [লদ্ধতৰা (ক.)] কুমাৰা ৰজ্জলোভেন তদুত্তৰিং দিগুণতিগুণং জনপদং পৰিগ্গণ্হেয্যুং [পৰিকড্ঢেয্যুং (সী. পী.)], কিং পন তে হত্থগতং জনপদং মুঞ্চেয্যু’’ন্তি? ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতো ভিক্খূ ৱীমংসমানো এৱমাহ ‘আকঙ্খমানো, আনন্দ, সঙ্ঘো মমচ্চযেন খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি সমূহনতূ’তি. দুক্খপৰিমুত্তিযা, মহাৰাজ, বুদ্ধপুত্তা ধম্মলোভেন অঞ্ঞম্পি উত্তৰিং দিযড্ঢসিক্খাপদসতং গোপেয্যুং, কিং পন পকতিপঞ্ঞত্তং সিক্খাপদং মুঞ্চেয্যু’’ন্তি?

‘‘ভন্তে নাগসেন, যং ভগৱা আহ ‘খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানী’তি, এত্থাযং জনো সম্মূড়্হো ৱিমতিজাতো অধিকতো সংসযপক্খন্দো. কতমানি তানি খুদ্দকানি সিক্খাপদানি, কতমানি অনুখুদ্দকানি সিক্খাপদানীতি? দুক্কটং, মহাৰাজ, খুদ্দকং সিক্খাপদং, দুব্ভাসিতং অনুখুদ্দকং সিক্খাপদং, ইমানি দ্ৱে খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি, পুব্বকেহিপি, মহাৰাজ, মহাথেৰেহি এত্থ ৱিমতি উপ্পাদিতা, তেহিপি একজ্ঝং ন কতো ধম্মসণ্ঠিতিপৰিযাযে ভগৱতা এসো পঞ্হো উপদিট্ঠোতি. চিৰনিক্খিত্তং, ভন্তে নাগসেন, জিনৰহস্সং অজ্জেতৰহি লোকে ৱিৱটং পাকটং কত’’ন্তি.

খুদ্দানুখুদ্দকপঞ্হো পঠমো.

২. অব্যাকৰণীযপঞ্হো