৭. অৰূপধম্মৱৱত্তনৱগ্গো
১. সতিউপ্পজ্জনপঞ্হো
১. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, কতিহাকাৰেহি সতি উপ্পজ্জতী’’তি? ‘‘সত্তৰসহাকাৰেহি, মহাৰাজ, সতি উপ্পজ্জতী’’তি. ‘‘কতমেহি সত্তৰসহাকাৰেহী’’তি? ‘‘অভিজানতোপি, মহাৰাজ, সতি উপ্পজ্জতি, কটুমিকাযপি সতি উপ্পজ্জতি, ওড়াৰিকৱিঞ্ঞাণতোপি সতি উপ্পজ্জতি, হিতৱিঞ্ঞাণতোপি সতি উপ্পজ্জতি, অহিতৱিঞ্ঞাণতোপি সতি উপ্পজ্জতি, সভাগনিমিত্ততোপি সতি উপ্পজ্জতি, ৱিসভাগনিমিত্ততোপি সতি উপ্পজ্জতি, কথাভিঞ্ঞাণতোপি সতি উপ্পজ্জতি, লক্খণতোপি সতি উপ্পজ্জতি, সাৰণতোপি সতি উপ্পজ্জতি, মুদ্দাতোপি সতি উপ্পজ্জতি, গণনাতোপি সতি উপ্পজ্জতি, ধাৰণতোপি সতি উপ্পজ্জতি, ভাৱনতোপি সতি উপ্পজ্জতি, পোত্থকনিবন্ধনতোপি সতি উপ্পজ্জতি, উপনিক্খেপতোপি সতি উপ্পজ্জতি, অনুভূততোপি সতি উপ্পজ্জতীতি.
‘‘কথং অভিজানতো সতি উপ্পজ্জতি? যথা, মহাৰাজ, আযস্মা চ আনন্দো খুজ্জুত্তৰা চ উপাসিকা, যে ৱা পন অঞ্ঞেপি কেচি জাতিস্সৰা জাতিং সৰন্তি, এৱং অভিজানতো সতি উপ্পজ্জতি.
‘‘কথং কটুমিকায সতি উপ্পজ্জতি? যো পকতিযা মুট্ঠস্সতিকো, পৰে চ তং সৰাপনত্থং নিবন্ধন্তি, এৱং কটুমিকায সতি উপ্পজ্জতি.
‘‘কথং ওড়াৰিকৱিঞ্ঞাণতো সতি উপ্পজ্জতি? যদা ৰজ্জে ৱা অভিসিত্তো হোতি, সোতাপত্তিফলং ৱা পত্তো হোতি, এৱং ওড়াৰিকৱিঞ্ঞাণতো সতি উপ্পজ্জতি.
‘‘কথং হিতৱিঞ্ঞাণতো সতি উপ্পজ্জতি? যম্হি সুখাপিতো, ‘অমুকস্মিং এৱং সুখাপিতো’তি সৰতি, এৱং হিতৱিঞ্ঞাণতো সতি উপ্পজ্জতি.
‘‘কথং অহিতৱিঞ্ঞাণতো সতি উপ্পজ্জতি? যম্হি দুক্খাপিতো, ‘অমুকস্মিং এৱং দুক্খাপিতো’তি সৰতি, এৱং অহিতৱিঞ্ঞাণতো সতি উপ্পজ্জতি.
‘‘কথং সভাগনিমিত্ততো সতি উপ্পজ্জতি? সদিসং পুগ্গলং দিস্ৱা মাতৰং ৱা পিতৰং ৱা ভাতৰং ৱা ভগিনিং ৱা সৰতি, ওট্ঠং ৱা গোণং ৱা গদ্ৰভং ৱা দিস্ৱা অঞ্ঞং তাদিসং ওট্ঠং ৱা গোণং ৱা গদ্ৰভং ৱা সৰতি, এৱং সভাগনিমিত্ততো সতি উপ্পজ্জতি.
‘‘কথং ৱিসভাগনিমত্ততো সতি উপ্পজ্জতি? অসুকস্স নাম ৱণ্ণো এদিসো, সদ্দো এদিসো, গন্ধো এদিসো, ৰসো এদিসো, ফোট্ঠব্বো এদিসোতি সৰতি, এৱম্পি ৱিসভাগনিমিত্ততোপি সতি উপ্পজ্জতি.
‘‘কথং কথাভিঞ্ঞাণতো সতি উপ্পজ্জতি? যো পকতিযা মুট্ঠস্সতিকো হোতি, তং পৰে সৰাপেন্তি, তেন সো সৰতি, এৱং কথাভিঞ্ঞাণতো সতি উপ্পজ্জতি.
‘‘কথং লক্খণতো সতি উপ্পজ্জতি? যো পকতিযা বলীবদ্দানং অঙ্গেন জানাতি, লক্খণেন জানাতি, এৱং লক্খণতো সতি উপ্পজ্জতি.
‘‘কথং সাৰণতো সতি উপ্পজ্জতি? যো পকতিযা মুট্ঠস্সতিকো হোতি, যো তং ‘সৰাহি ভো, সৰাহি ভো’তি পুনপ্পুনং সৰাপেতি, এৱং সাৰণতো সতি উপ্পজ্জতি.
‘‘কথং মুদ্দাতো সতি উপ্পজ্জতি? লিপিযা সিক্খিতত্তা জানাতি ‘ইমস্স অক্খৰস্স অনন্তৰং ইমং অক্খৰং কাতব্ব’ন্তি এৱং মুদ্দাতো সতি উপ্পজ্জতি.
‘‘কথং গণনাতো সতি উপ্পজ্জতি? গণনায সিক্খিতত্তা গণকা বহুম্পি গণেন্তি, এৱং গণনাতো সতি উপ্পজ্জতি.
‘‘কথং ধাৰণতো সতি উপ্পজ্জতি? ধাৰণায সিক্খিতত্তা ধাৰণকা বহুম্পি ধাৰেন্তি, এৱং ধাৰণতো সতি উপ্পজ্জতি.
‘‘কথং ভাৱনাতো সতি উপ্পজ্জতি? ইধ ভিক্খু অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি, সেয্যথীদং, একম্পি জাতিং দ্ৱেপি জাতিযো…পে… ইতি সাকাৰং সউদ্দেসং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি, এৱং ভাৱনাতো সতি উপ্পজ্জতি.
‘‘কথং পোত্থকনিবন্ধনতো সতি উপ্পজ্জতি? ৰাজানো অনুসাসনিযং অস্সৰন্তা [অনুস্সৰন্তা (সব্বত্থ)] এতং পোত্থকং আহৰথাতি, তেন পোত্থকেন অনুস্সৰন্তি, এৱং পোত্থকনিবন্ধনতো সতি উপ্পজ্জতি.
‘‘কথং উপনিক্খেপতো সতি উপ্পজ্জতি? উপনিক্খিত্তং ভণ্ডং দিস্ৱা সৰতি, এৱং উপনিক্খেপতো সতি উপ্পজ্জতি.
‘‘কথং অনুভূততো সতি উপ্পজ্জতি? দিট্ঠত্তা ৰূপং সৰতি, সুতত্তা সদ্দং সৰতি, ঘাযিতত্তা গন্ধং সৰতি, সাযিতত্তা ৰসং সৰতি, ফুট্ঠত্তা ফোট্ঠব্বং সৰতি, ৱিঞ্ঞাতত্তা ধম্মং সৰতি, এৱং অনুভূততো সতি উপ্পজ্জতি. ইমেহি খো, মহাৰাজ, সত্তৰসহাকাৰেহি সতি উপ্পজ্জতী’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
সতিউপ্পজ্জনপঞ্হো পঠমো.
২. বুদ্ধগুণসতিপটিলাভপঞ্হো
২. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, তুম্হে এতং ভণথ ‘যো ৱস্সসতং অকুসলং কৰেয্য, মৰণকালে চ একং বুদ্ধগুণং সতিং পটিলভেয্য, সো দেৱেসু উপ্পজ্জেয্যা’তি এতং ন সদ্দহামি, এৱঞ্চ পন ৱদেথ ‘এতেন পাণাতিপাতেন নিৰযে উপ্পজ্জেয্যা’তি এতম্পি ন সদ্দহামী’’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহাৰাজ, খুদ্দকোপি পাসাণো ৱিনা নাৱায উদকে উপ্পিলৱেয্যা’’তি. ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘কিং নু খো, মহাৰাজ, ৱাহসতম্পি পাসাণানং নাৱায আৰোপিতং উদকে উপ্পিলৱেয্যা’’তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, নাৱা, এৱং কুসলানি কম্মানি দট্ঠব্বানী’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
বুদ্ধগুণসতিপটিলাভপঞ্হো দুতিযো.
৩. দুক্খপ্পহানৱাযমপঞ্হো
৩. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, কিং তুম্হে অতীতস্স দুক্খস্স পহানায ৱাযমথা’’তি? ‘‘ন হি, মহাৰাজা’’তি. ‘‘কিং পন, ভন্তে, অনাগতস্স দুক্খস্স পহানায ৱাযমথা’’তি? ‘‘ন হি, মহাৰাজা’’তি. ‘‘কিং পন পচ্চুপ্পন্নস্স দুক্খস্স পহানায ৱাযমথা’’তি? ‘‘ন হি, মহাৰাজা’’তি. ‘‘যদি তুম্হে ন অতীতস্স দুক্খস্স পহানায ৱাযমথ, ন অনাগতস্স দুক্খস্স পহানায ৱাযমথ, ন পচ্চুপ্পন্নস্স দুক্খস্স পহানায ৱাযমথ, অথ কিমত্থায ৱাযমথা’’তি. থেৰো আহ ‘কিন্তি, মহাৰাজ, ইদঞ্চ দুক্খং নিৰুজ্ঝেয্য, অঞ্ঞঞ্চ দুক্খং নুপ্পজ্জেয্যা’তি এতদত্থায ৱাযমামা’’তি.
‘‘অত্থি পন তে, ভন্তে নাগসেন, অনাগতং দুক্খ’’ন্তি? ‘‘নত্থি [কথা. ৮২৮, ৮২৯ পস্সিতব্বং], মহাৰাজা’’তি ‘‘তুম্হে খো, ভন্তে নাগসেন, অতিপণ্ডিতা, যে তুম্হে অসন্তানং অনাগতানং দুক্খানং পহানায ৱাযমথা’’তি? ‘‘অত্থি পন তে, মহাৰাজ, কেচি পটিৰাজানো পচ্চত্থিকা পচ্চামিত্তা পচ্চুপট্ঠিতা হোন্তী’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, অত্থী’’তি. ‘‘কিংনু খো, মহাৰাজ, তদা তুম্হে পৰিখং খণাপেয্যাথ, পাকাৰং চিনাপেয্যাথ গোপুৰং কাৰাপেয্যাথ, অট্টালকং কাৰাপেয্যাথ, ধঞ্ঞং অতিহৰাপেয্যাথা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, পটিকচ্চেৱ তং পটিযত্তং হোতী’’তি. ‘‘কিং তুম্হে, মহাৰাজ, তদা হত্থিস্মিং সিক্খেয্যাথ, অস্সস্মিং সিক্খেয্যাথ, ৰথস্মিং সিক্খেয্যাথ, ধনুস্মিং সিক্খেয্যাথ, থৰুস্মিং সিক্খেয্যাথা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, পটিকচ্চেৱ তং সিক্খিতং হোতী’’তি. ‘‘কিস্সত্থাযা’’তি? ‘‘অনাগতানং, ভন্তে, ভযানং পটিবাহনত্থাযা’’তি. ‘‘কিং নু খো, মহাৰাজ, অত্থি অনাগতং ভয’’ন্তি? ‘‘নত্থি, ভন্তে’’তি. ‘‘তুম্হে চ খো, মহাৰাজ, অতিপণ্ডিতা, যে তুম্হে অসন্তানং অনাগতানং ভযানং পটিবাহনত্থায পটিযাদেথা’’তি.
‘‘ভিয্যো ওপম্মং কৰোহীতি. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহাৰাজ, যদা ত্ৱং পিপাসিতো ভৱেয্যাসি, তদা ত্ৱং উদপানং খণাপেয্যাসি, পোক্খৰণিং খণাপেয্যাসি, তড়াকং খণাপেয্যাসি ‘পানীযং পিৱিস্সামী’’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, পটিকচ্চেৱ তং পটিযত্তং হোতী’’তি. ‘‘কিস্সত্থাযা’’তি? ‘‘অনাগতানং, ভন্তে, পিপাসানং পটিবাহনত্থায পটিযত্তং হোতী’’তি. ‘‘অত্থি পন, মহাৰাজ, অনাগতা পিপাসা’’তি? ‘‘নত্থি, ভন্তে’’তি. ‘‘তুম্হে খো, মহাৰাজ, অতিপণ্ডিতা, যে তুম্হে অসন্তানং অনাগতানং পিপাসানং পটিবাহনত্থায তং পটিযাদেথা’’তি.
‘‘ভিয্যো ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহাৰাজ, যদা ত্ৱং বুভুক্খিতো ভৱেয্যাসি, তদা ত্ৱং খেত্তং কসাপেয্যাসি, সালিং ৱপাপেয্যাসি ‘ভত্তং ভুঞ্জিস্সামী’’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, পটিকচ্চেৱ তং পটিযত্তং হোতী’’তি. ‘‘কিস্সত্থাযা’’তি. ‘‘অনাগতানং, ভন্তে, বুভুক্খানং পটিবাহনত্থাযা’’তি. ‘‘অত্থি পন, মহাৰাজ, অনাগতা বুভুক্খা’’তি? ‘‘নত্থি, ভন্তে’’তি. ‘‘তুম্হে খো, মহাৰাজ, অতিপণ্ডিতা, যে তুম্হে অসন্তানং অনাগতানং বুভুক্খানং পটিবাহনত্থায পটিযাদেথা’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
দুক্খপ্পহানৱাযমপঞ্হো ততিযো.
৪. ব্ৰহ্মলোকপঞ্হো
৪. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, কীৱদূৰো ইতো ব্ৰহ্মলোকো’’তি? ‘‘দূৰো খো, মহাৰাজ, ইতো ব্ৰহ্মলোকো কূটাগাৰমত্তা সিলা তম্হা পতিতা অহোৰত্তেন অট্ঠচত্তালীসযোজনসহস্সানি ভস্সমানা চতূহি মাসেহি পথৱিযং পতিট্ঠহেয্যা’’তি.
‘‘ভন্তে নাগসেন, তুম্হে এৱং ভণথ ‘সেয্যথাপি বলৱা পুৰিসো সমিঞ্জিতং ৱা বাহং পসাৰেয্য, পসাৰিতং ৱা বাহং সমিঞ্জেয্য, এৱমেৱ ইদ্ধিমা ভিক্খু চেতোৱসিপ্পত্তো জম্বুদীপে অন্তৰহিতো ব্ৰহ্মলোকে পাতুভৱেয্যা’তি এতং ৱচনং ন সদ্দহামি, এৱং অতিসীঘং তাৱ বহূনি যোজনসতানি গচ্ছিস্সতী’’তি.
থেৰো আহ ‘‘কুহিং পন, মহাৰাজ, তৱ জাতভূমী’’তি? ‘‘অত্থি, ভন্তে, অলসন্দো নাম দীপো, তত্থাহং জাতো’’তি. ‘‘কীৱ দূৰো, মহাৰাজ, ইতো অলসন্দো হোতী’’তি? ‘‘দ্ৱিমত্তানি, ভন্তে, যোজনসতানী’’তি. ‘‘অভিজানাসি নু ত্ৱং, মহাৰাজ, তত্থ কিঞ্চিদেৱ কৰণীযং কৰিত্ৱা সৰিতা’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, সৰামী’’তি. ‘‘লহুং খো ত্ৱং, মহাৰাজ, গতোসি দ্ৱিমত্তানি যোজনসতানী’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
ব্ৰহ্মলোকপঞ্হো চতুত্থো.
৫. দ্ৱিন্নং লোকুপ্পন্নানং সমকভাৱপঞ্হো
৫. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, যো ইধ কালঙ্কতো ব্ৰহ্মলোকে উপ্পজ্জেয্য, যো চ ইধ কালঙ্কতো কস্মীৰে উপ্পজ্জেয্য, কো চিৰতৰং কো সীঘতৰ’’ন্তি? ‘‘সমকং, মহাৰাজা’’তি.
‘‘ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘কুহিং পন, মহাৰাজ, তৱ জাতনগৰ’’ন্তি? ‘‘অত্থি, ভন্তে, কলসিগামো নাম, তত্থাহং জাতো’’তি. ‘‘কীৱ দূৰো, মহাৰাজ, ইতো কলসিগামো হোতী’’তি. ‘‘দ্ৱিমত্তানি, ভন্তে, যোজনসতানী’’তি. ‘‘কীৱ দূৰং, মহাৰাজ, ইতো কস্মীৰং হোতী’’তি? ‘‘দ্ৱাদস, ভন্তে, যোজনানী’’তি. ‘‘ইঙ্ঘ, ত্ৱং মহাৰাজ, কলসিগামং চিন্তেহী’’তি. ‘‘চিন্তিতো, ভন্তে’’তি. ‘‘ইঙ্ঘ, ত্ৱং মহাৰাজ, কস্মীৰং চিন্তেহী’’তি. ‘‘চিন্তিতং ভন্তে’’তি. ‘‘কতমং নু খো, মহাৰাজ, চিৰেন চিন্তিতং, কতমং সীঘতৰ’’ন্তি? ‘‘সমকং ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যো ইধ কালঙ্কতো ব্ৰহ্মলোকে উপ্পজ্জেয্য, যো চ ইধ কালঙ্কতো কস্মীৰে উপ্পজ্জেয্য, সমকং যেৱ উপ্পজ্জন্তী’’তি.
‘‘ভিয্যো ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহাৰাজ, দ্ৱে সকুণা আকাসেন গচ্ছেয্যুং, তেসু একো উচ্চে ৰুক্খে নিসীদেয্য, একো নীচে ৰুক্খে নিসীদেয্য, তেসং সমকং পতিট্ঠিতানং কতমস্স ছাযা পঠমতৰং পথৱিযং পতিট্ঠহেয্য, কতমস্স ছাযা চিৰেন পথৱিযং পতিট্ঠহেয্যা’’তি? ‘‘সমকং, ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যো ইধ কালঙ্কতো ব্ৰহ্মলোকে উপ্পজ্জেয্য, যো চ ইধ কালঙ্কতো কস্মীৰে উপ্পজ্জেয্য, সমকং যেৱ উপ্পজ্জন্তী’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
দ্ৱিন্নং লোকুপ্পন্নানং সমকভাৱপঞ্হো পঞ্চমো.
৬. বোজ্ঝঙ্গপঞ্হো
৬. ৰাজা আহ ‘‘কতি নু খো, ভন্তে নাগসেন, বোজ্ঝঙ্গা’’তি? ‘‘সত্ত খো, মহাৰাজ, বোজ্ঝঙ্গা’’তি. ‘‘কতিহি পন, ভন্তে, বোজ্ঝঙ্গেহি বুজ্ঝতী’’তি? ‘‘একেন খো, মহাৰাজ, বোজ্ঝঙ্গেন বুজ্ঝতি ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গেনা’’তি. ‘‘অথ কিস্স নু খো, ভন্তে, ৱুচ্চন্তি ‘সত্ত বোজ্ঝঙ্গা’’’তি? ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহাৰাজ, অসি কোসিযা পক্খিত্তো অগ্গহিতো হত্থেন উস্সহতি ছেজ্জং ছিন্দিতু’’ন্তি. ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গেন ৱিনা ছহি বোজ্ঝঙ্গেহি ন বুজ্ঝতী’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
বোজ্ঝঙ্গপঞ্হো ছট্ঠো.
৭. পাপপুঞ্ঞানং অপ্পানপ্পভাৱপঞ্হো
৭. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, কতৰং নু খো বহুতৰং পুঞ্ঞং ৱা অপুঞ্ঞং ৱা’’তি? ‘‘পুঞ্ঞং খো, মহাৰাজ, বহুতৰং, অপুঞ্ঞং থোক’’ন্তি. ‘‘কেন কাৰণেনা’’তি? ‘‘অপুঞ্ঞং খো, মহাৰাজ, কৰোন্তো ৱিপ্পটিসাৰী হোতি ‘পাপকম্মং মযা কত’ন্তি, তেন পাপং ন ৱড্ঢতি. পুঞ্ঞং খো, মহাৰাজ, কৰোন্তো অৱিপ্পটিসাৰী হোতি, অৱিপ্পটিসাৰিনো পামোজ্জং জাযতি, পমুদিতস্স পীতি জাযতি, পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি, পস্সদ্ধকাযো সুখং ৱেদেতি, সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি, সমাহিতো যথাভূতং পজানাতি, তেন কাৰণেন পুঞ্ঞং ৱড্ঢতি. পুৰিসো খো, মহাৰাজ, ছিন্নহত্থপাদো ভগৱতো একং উপ্পলহত্থং দত্ৱা একনৱুতিকপ্পানি ৱিনিপাতং ন গচ্ছিস্সতি. ইমিনাপি, মহাৰাজ, কাৰণেন ভণামি ‘পুঞ্ঞং বহুতৰং, অপুঞ্ঞং থোক’’’ন্তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
পাপপুঞ্ঞানং অপ্পানপ্পভাৱপঞ্হো সত্তমো.
৮. জানন্তাজানন্তপাপকৰণপঞ্হো
৮. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, যো জানন্তো পাপকম্মং কৰোতি, যো অজানন্তো পাপকম্মং কৰোতি, কস্স বহুতৰং অপুঞ্ঞ’’ন্তি? থেৰো আহ ‘‘যো খো, মহাৰাজ, অজানন্তো পাপকম্মং কৰোতি, তস্স বহুতৰং অপুঞ্ঞ’’ন্তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে নাগসেন, যো অম্হাকং ৰাজপুত্তো ৱা ৰাজমহামত্তো ৱা অজানন্তো পাপকম্মং কৰোতি, তং মযং দিগুণং দণ্ডেমা’’তি? ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহাৰাজ, তত্তং অযোগুড়ং আদিত্তং সম্পজ্জলিতং সজোতিভূতং একো জানন্তো গণ্হেয্য, একো অজানন্তো গণ্হেয্য, কতমো [কস্স (ক.)] বলৱতৰং ডয্হেয্যা’’তি. ‘‘যো খো, ভন্তে, অজানন্তো গণ্হেয্য, সো [তস্স (পী. ক.)] বলৱতৰং ডয্হেয্যা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যো অজানন্তো পাপকম্মং কৰোতি, তস্স বহুতৰং অপুঞ্ঞ’’ন্তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
জানন্তাজানন্তপাপকৰণপঞ্হো অট্ঠমো.
৯. উত্তৰকুৰুকাদিগমনপঞ্হো
৯. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, অত্থি কোচি, যো ইমিনা সৰীৰেন উত্তৰকুৰুং ৱা গচ্ছেয্য, ব্ৰহ্মলোকং ৱা, অঞ্ঞং ৱা পন দীপ’’ন্তি? ‘‘অত্থি, মহাৰাজ, যো ইমিনা চাতুম্মহাভূতিকেন কাযেন উত্তৰকুৰুং ৱা গচ্ছেয্য, ব্ৰহ্মলোকং ৱা, অঞ্ঞং ৱা পন দীপ’’ন্তি.
‘‘কথং, ভন্তে নাগসেন, ইমিনা চাতুম্মহাভূতিকেন কাযেন উত্তৰকুৰুং ৱা গচ্ছেয্য, ব্ৰহ্মলোকং ৱা, অঞ্ঞং ৱা পন দীপ’’ন্তি? ‘‘অভিজানাসি নু, ত্ৱং মহাৰাজ, ইমিস্সা পথৱিযা ৱিদত্থিং ৱা ৰতনং ৱা লঙ্ঘিতা’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, অভিজানামি ‘অহং, ভন্তে নাগসেন, অট্ঠপি ৰতনিযো লঙ্ঘেমী’’’তি. ‘‘কথং, ত্ৱং মহাৰাজ, অট্ঠপি ৰতনিযো লঙ্ঘেসী’’তি? ‘‘অহঞ্হি, ভন্তে, চিত্তং উপ্পাদেমি ‘এত্থ নিপতিস্সামী’তি সহ চিত্তুপ্পাদেন কাযো মে লহুকো হোতী’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ইদ্ধিমা ভিক্খু চেতোৱসিপ্পত্তো কাযং চিত্তে সমাৰোপেত্ৱা চিত্তৱসেন ৱেহাসং গচ্ছতী’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
উত্তৰকুৰুকাদিগমনপঞ্হো নৱমো.
১০. দীঘট্ঠিপঞ্হো
১০. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, তুম্হে এৱং ভণথ ‘অট্ঠিকানি দীঘানি যোজনসতিকানিপী’তি, ৰুক্খোপি তাৱ নত্থি যোজনসতিকো, কুতো পন অট্ঠিকানি দীঘানি যোজনসতিকানি ভৱিস্সন্তী’’তি?
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহাৰাজ, সুতং তে ‘মহাসমুদ্দে পঞ্চযোজনসতিকাপি মচ্ছা অত্থী’’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, সুত’’ন্তি. ‘‘ননু মহাৰাজ, পঞ্চযোজনসতিকস্স মচ্ছস্স অট্ঠিকানি দীঘানি ভৱিস্সন্তি যোজনসতিকানিপী’’তি?
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
দীঘট্ঠিপঞ্হো দসমো.
১১. অস্সাসপস্সাসনিৰোধপঞ্হো
১১. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, তুম্হে এৱং ভণথ ‘সক্কা অস্সাসপস্সাসে নিৰোধেতু’’’ন্তি? ‘‘আম, মহাৰাজ, সক্কা অস্সাসপস্সাসে নিৰোধেতু’’ন্তি. ‘‘কথং, ভন্তে নাগসেন, সক্কা অস্সাসপস্সাসে নিৰোধেতু’’ন্তি. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহাৰাজ, সুতপুব্বো তে কোচি কাকচ্ছমানো’’তি. ‘‘আম, ভন্তে, সুতপুব্বো’’তি. ‘‘কিং নু খো, মহাৰাজ, সো সদ্দো কাযে নমিতে ৱিৰমেয্যা’’তি. ‘‘আম, ভন্তে, ৱিৰমেয্যা’’তি. ‘‘সো হি নাম, মহাৰাজ, সদ্দো অভাৱিতকাযস্স অভাৱিতসীলস্স অভাৱিতচিত্তস্স অভাৱিতপঞ্ঞস্স কাযে নমিতে ৱিৰমিস্সতি, কিং পন ভাৱিতকাযস্স ভাৱিতসীলস্স ভাৱিতচিত্তস্স ভাৱিতপঞ্ঞস্স চতুত্থজ্ঝানং সমাপন্নস্স অস্সাসপস্সাসা ন নিৰুজ্ঝিস্সন্তী’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
অস্সাসপস্সাসনিৰোধপঞ্হো একাদসমো.
১২. সমুদ্দপঞ্হো
১২. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘সমুদ্দো সমুদ্দো’তি ৱুচ্চতি, কেন কাৰণেন উদকং ‘সমুদ্দো’তি ৱুচ্চতী’’তি? থেৰো আহ ‘‘যত্তকং, মহাৰাজ, উদকং, তত্তকং লোণং. যত্তকং লোণং, তত্তকং উদকং. তস্মা ‘সমুদ্দো’তি ৱুচ্চতী’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
সমুদ্দপঞ্হো দ্ৱাদসমো.
১৩. সমুদ্দএকৰসপঞ্হো
১৩. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, কেন কাৰণেন সমুদ্দো একৰসো লোণৰসো’’তি? ‘‘চিৰসণ্ঠিতত্তা খো, মহাৰাজ, উদকস্স সমুদ্দো একৰসো লোণৰসো’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
সমুদ্দএকৰসপঞ্হো তেৰসমো.
১৪. সুখুমপঞ্হো
১৪. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, সক্কা সব্বং সুখুমং ছিন্দিতু’’ন্তি? ‘‘আম, মহাৰাজ, সক্কা সব্বং সুখুমং ছিন্দিতু’’ন্তি. ‘‘কিং পন, ভন্তে, সব্বং সুখুম’’ন্তি? ‘‘ধম্মো খো, মহাৰাজ, সব্বসুখুমো, ন খো, মহাৰাজ, ধম্মা সব্বে সুখুমা, ‘সুখুম’ন্তি ৱা ‘থূল’ন্তি ৱা ধম্মানমেতমধিৱচনং. যং কিঞ্চি ছিন্দিতব্বং, সব্বং তং পঞ্ঞায ছিন্দতি, নত্থি দুতিযং পঞ্ঞায ছেদন’’ন্তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
সুখুমপঞ্হো চুদ্দসমো.
১৫. ৱিঞ্ঞাণনানত্থপঞ্হো
১৫. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি ৱা ‘পঞ্ঞা’তি ৱা ‘ভূতস্মিং জীৱো’তি ৱা ইমে ধম্মা নানত্থা চেৱ নানাব্যঞ্জনা চ, উদাহু একত্থা ব্যঞ্জনমেৱ নান’’ন্তি? ‘‘ৱিজাননলক্খণং, মহাৰাজ, ৱিঞ্ঞাণং, পজাননলক্খণা পঞ্ঞা, ভূতস্মিং জীৱো নুপলব্ভতী’’তি. ‘‘যদি জীৱো নুপলব্ভতি, অথ কো চৰহি চক্খুনা ৰূপং পস্সতি, সোতেন সদ্দং সুণাতি, ঘানেন গন্ধং ঘাযতি, জিৱ্হায ৰসং সাযতি, কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসতি, মনসা ধম্মং ৱিজানাতী’’তি? থেৰো আহ ‘‘যদি জীৱো চক্খুনা ৰূপং পস্সতি…পে… মনসা ধম্মং ৱিজানাতি, সো জীৱো চক্খুদ্ৱাৰেসু উপ্পাটিতেসু মহন্তেন আকাসেন বহিমুখো সুট্ঠুতৰং ৰূপং পস্সেয্য, সোতেসু উপ্পাটিতেসু, ঘানে উপ্পাটিতে, জিৱ্হায উপ্পাটিতায, কাযে উপ্পাটিতে মহন্তেন আকাসেন সুট্ঠুতৰং সদ্দং সুণেয্য, গন্ধং ঘাযেয্য, ৰসং সাযেয্য, ফোট্ঠব্বং ফুসেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘তেন হি, মহাৰাজ, ভূতস্মিং জীৱো নুপলব্ভতী’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
ৱিঞ্ঞাণনানত্থপঞ্হো পন্নৰসমো.
১৬. অৰূপধম্মৱৱত্থানদুক্কৰপঞ্হো
১৬. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, দুক্কৰং নু খো ভগৱতা কত’’ন্তি? থেৰো আহ ‘‘দুক্কৰং, মহাৰাজ, ভগৱতা কত’’ন্তি. ‘‘কিং পন, ভন্তে নাগসেন, ভগৱতা দুক্কৰং কত’’ন্তি. ‘‘দুক্কৰং, মহাৰাজ, ভগৱতা কতং ইমেসং অৰূপীনং চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং একাৰম্মণে ৱত্তমানানং ৱৱত্থানং অক্খাতং ‘অযং ফস্সো, অযং ৱেদনা, অযং সঞ্ঞা, অযং চেতনা, ইদং চিত্ত’’’ন্তি.
‘‘ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, কোচিদেৱ পুৰিসো নাৱায মহাসমুদ্দং অজ্ঝোগাহেত্ৱা হত্থপুটেন উদকং গহেত্ৱা জিৱ্হায সাযিত্ৱা জানেয্য নু খো, মহাৰাজ, সো পুৰিসো ‘‘ইদং গঙ্গায উদকং, ইদং যমুনায উদকং, ইদং অচিৰৱতিযা উদকং, ইদং সৰভুযা উদকং, ইদং মহিযা উদক’’’ন্তি? ‘‘দুক্কৰং, ভন্তে, জানিতু’’ন্তি. ‘‘ইতো দুক্কৰতৰং খো, মহাৰাজ, ভগৱতা কতং ইমেসং অৰূপীনং চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং একাৰম্মণে ৱত্তমানানং ৱৱত্থানং অক্খাতং ‘অযং ফস্সো, অযং ৱেদনা, অযং সঞ্ঞা, অযং চেতনা, ইদং চিত্ত’’’ন্তি. ‘‘সুট্ঠু, ভন্তে’’তি ৰাজা অব্ভানুমোদীতি.
অৰূপধম্মৱৱত্থানদুক্কৰপঞ্হো সোড়সমো.
অৰূপধম্মৱৱত্থানৱগ্গো সত্তমো.
ইমস্মিং ৱগ্গে সোড়স পঞ্হা.
মিলিন্দপঞ্হপুচ্ছাৱিসজ্জনা
থেৰো আহ ‘‘জানাসি খো, মহাৰাজ, সম্পতি কা ৱেলা’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, জানামি ‘সম্পতি পঠমো যামো অতিক্কন্তো, মজ্ঝিমো যামো পৱত্ততি, উক্কা পদীপীযন্তি, চত্তাৰি পটাকানি আণত্তানি গমিস্সন্তি ভণ্ডতো ৰাজদেয্যানী’’’তি.
যোনকা এৱমাহংসু ‘‘কল্লোসি, মহাৰাজ, পণ্ডিতো থেৰো’’তি. ‘‘আম, ভণে, পণ্ডিতো থেৰো, এদিসো আচৰিযো ভৱেয্য মাদিসো চ অন্তেৱাসী, নচিৰস্সেৱ পণ্ডিতো ধম্মং আজানেয্যা’’তি. তস্স পঞ্হৱেয্যাকৰণেন তুট্ঠো ৰাজা থেৰং নাগসেনং সতসহস্সগ্ঘনকেন কম্বলেন অচ্ছাদেত্ৱা ‘‘ভন্তে নাগসেন, অজ্জতগ্গে তে অট্ঠসতং ভত্তং পঞ্ঞপেমি, যং কিঞ্চি অন্তেপুৰে কপ্পিযং, তেন চ পৱাৰেমী’’তি আহ. অলং মহাৰাজ জীৱামী’’তি. ‘‘জানামি, ভন্তে নাগসেন, জীৱসি, অপি চ অত্তানঞ্চ ৰক্খ, মমঞ্চ ৰক্খাহী’’তি. ‘‘কথং অত্তানং ৰক্খসি, ‘নাগসেনো মিলিন্দং ৰাজানং পসাদেতি, ন চ কিঞ্চি অলভী’তি পৰাপৱাদো [পৰপ্পৱাদো (ক.)] আগচ্ছেয্যাতি, এৱং অত্তানং ৰক্খ. কথং মমং ৰক্খসি, ‘মিলিন্দো ৰাজা পসন্নো পসন্নাকাৰং ন কৰোতী’তি পৰাপৱাদো আগচ্ছেয্যাতি, এৱং মমং ৰক্খাহী’’তি. ‘‘তথা হোতু, মহাৰাজা’’তি. ‘‘সেয্যথাপি, ভন্তে, সীহো মিগৰাজা সুৱণ্ণপঞ্জৰে পক্খিত্তোপি বহিমুখো যেৱ হোতি, এৱমেৱ খো অহং, ভন্তে, কিঞ্চাপি অগাৰং অজ্ঝাৱসামি বহিমুখো যেৱ পন অচ্ছামি. সচে অহং, ভন্তে, অগাৰস্মা অনাগাৰিযং পব্বজেয্যং, ন চিৰং জীৱেয্যং, বহূ মে পচ্চত্থিকা’’তি.
অথ খো আযস্মা নাগসেনো মিলিন্দস্স ৰঞ্ঞো পঞ্হং ৱিসজ্জেত্ৱা উট্ঠাযাসনা সঙ্ঘাৰামং অগমাসি. অচিৰপক্কন্তে চ আযস্মন্তে নাগসেনে মিলিন্দস্স ৰঞ্ঞো এতদহোসি ‘‘কিং মযা পুচ্ছিতং, কিং ভদন্তেন নাগসেনেন ৱিসজ্জিত’’ন্তি? অথ খো মিলিন্দস্স ৰঞ্ঞো এতদহোসি ‘‘সব্বং মযা সুপুচ্ছিতং, সব্বং ভদন্তেন নাগসেনেন সুৱিসজ্জিত’’ন্তি. আযস্মতোপি নাগসেনস্স সঙ্ঘাৰামগতস্স এতদহোসি ‘‘কিং মিলিন্দেন ৰঞ্ঞা পুচ্ছিতং, কিং মযা ৱিসজ্জিত’’ন্তি. অথ খো আযস্মতো নাগসেনস্স এতদহোসি ‘‘সব্বং মিলিন্দেন ৰঞ্ঞা সুপুচ্ছিতং, সব্বং মযা সুৱিসজ্জিত’’ন্তি.
অথ খো আযস্মা নাগসেনো তস্সা ৰত্তিযা অচ্চযেন পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায যেন মিলিন্দস্স ৰঞ্ঞো নিৱেসনং তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. অথ খো মিলিন্দো ৰাজা আযস্মন্তং নাগসেনং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি, একমন্তং নিসিন্নো খো মিলিন্দো ৰাজা আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৱোচ –
‘‘মা খো ভদন্তস্স এৱং অহোসি ‘নাগসেনো মযা পঞ্হং পুচ্ছিতো’তি তেনেৱ সোমনস্সেন তং ৰত্তাৱসেসং ৱীতিনামেসীতি ন তে এৱং দট্ঠব্বং. তস্স ময্হং, ভন্তে, তং ৰত্তাৱসেসং এতদহোসি ‘কিং মযা পুচ্ছিতং, কিং ভদন্তেন ৱিসজ্জিত’ন্তি, ‘সব্বং মযা সুপুচ্ছিতং, সব্বং ভদন্তেন সুৱিসজ্জিত’’’ন্তি.
থেৰোপি এৱমাহ – ‘‘মা খো মহাৰাজস্স এৱং অহোসি ‘মিলিন্দস্স ৰঞ্ঞো মযা পঞ্হো ৱিসজ্জিতো’তি তেনেৱ সোমনস্সেন তং ৰত্তাৱসেসং ৱীতিনামেসীতি ন তে এৱং দট্ঠব্বং. তস্স ময্হং, মহাৰাজ, তং ৰত্তাৱসেসং এতদহোসি ‘কিং মিলিন্দেন ৰঞ্ঞা পুচ্ছিতং, কিং মযা ৱিসজ্জিত’ন্তি, ‘সব্বং মিলিন্দেন ৰঞ্ঞা সুপুচ্ছিতং, সব্বং মযা সুৱিসজ্জিত’’’ন্তি ইতিহ তে মহানাগা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স সুভাসিতং সমনুমোদিংসূতি.
মিলিন্দপঞ্হপুচ্ছাৱিসজ্জনা নিট্ঠিতা.
মেণ্ডকপঞ্হাৰম্ভকথা
অট্ঠমন্তপৰিৱজ্জনীযট্ঠানানি
ভস্সপ্পৱাদো [ভস্সপ্পৱেদী (সী. পী.)] ৱেতণ্ডী, অতিবুদ্ধি ৱিচক্খণো;
মিলিন্দো ঞাণভেদায, নাগসেনমুপাগমি.
ৱসন্তো তস্স ছাযায, পৰিপুচ্ছং পুনপ্পুনং;
পভিন্নবুদ্ধি হুত্ৱান, সোপি আসি তিপেটকো.
নৱঙ্গং অনুমজ্জন্তো, ৰত্তিভাগে ৰহোগতো;
অদ্দক্খি মেণ্ডকে পঞ্হে, দুন্নিৱেঠে সনিগ্গহে.
‘‘পৰিযাযভাসিতং অত্থি, অত্থি সন্ধাযভাসিতং;
সভাৱভাসিতং অত্থি, ধম্মৰাজস্স সাসনে.
‘‘তেসমত্থং অৱিঞ্ঞায, মেণ্ডকে জিনভাসিতে;
অনাগতম্হি অদ্ধানে, ৱিগ্গহো তত্থ হেস্সতি.
‘‘হন্দ কথিং পসাদেত্ৱা, ছেজ্জাপেস্সামি মেণ্ডকে;
তস্স নিদ্দিট্ঠমগ্গেন, নিদ্দিসিস্সন্ত্যনাগতে’’তি.
অথ খো মিলিন্দো ৰাজা পভাতায ৰত্তিযা উদ্ধস্তে [উট্ঠিতে (স্যা.), উগ্গতে (সী. পী.)] অৰুণে সীসং ন্হত্ৱা সিৰসি অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৱা অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নে সম্মাসম্বুদ্ধে অনুস্সৰিত্ৱা অট্ঠ ৱত্তপদানি সমাদিযি ‘‘ইতো মে অনাগতানি সত্ত দিৱসানি অট্ঠ গুণে সমাদিযিত্ৱা তপো চৰিতব্বো ভৱিস্সতি, সোহং চিণ্ণতপো সমানো আচৰিযং আৰাধেত্ৱা মেণ্ডকে পঞ্হে পুচ্ছিস্সামী’’তি. অথ খো মিলিন্দো ৰাজা পকতিদুস্সযুগং অপনেত্ৱা আভৰণানি চ ওমুঞ্চিত্ৱা কাসাৱং নিৱাসেত্ৱা মুণ্ডকপটিসীসকং সীসে পটিমুঞ্চিত্ৱা মুনিভাৱমুপগন্ত্ৱা অট্ঠ গুণে সমাদিযি ‘‘ইমং সত্তাহং মযা ন ৰাজত্থো অনুসাসিতব্বো, ন ৰাগূপসঞ্হিতং চিত্তং উপ্পাদেতব্বং, ন দোসূপসঞ্হিতং চিত্তং উপ্পাদেতব্বং, ন মোহূপসঞ্হিতং চিত্তং উপ্পাদেতব্বং, দাসকম্মকৰপোৰিসে জনেপি নিৱাতৱুত্তিনা ভৱিতব্বং, কাযিকং ৱাচসিকং অনুৰক্খিতব্বং, ছপি আযতনানি নিৰৱসেসতো অনুৰক্খিতব্বানি, মেত্তাভাৱনায মানসং পক্খিপিতব্ব’’ন্তি. ইমে অট্ঠ গুণে সমাদিযিত্ৱা তেস্ৱেৱ অট্ঠসু গুণেসু মানসং পতিট্ঠপেত্ৱা বহি অনিক্খমিত্ৱা সত্তাহং ৱীতিনামেত্ৱা অট্ঠমে দিৱসে পভাতায ৰত্তিযা পগেৱ পাতৰাসং কত্ৱা ওক্খিত্তচক্খু মিতভাণী সুসণ্ঠিতেন ইৰিযাপথেন অৱিক্খিত্তেন চিত্তেন হট্ঠেন উদগ্গেন ৱিপ্পসন্নেন থেৰং নাগসেনং উপসঙ্কমিত্ৱা থেৰস্স পাদে সিৰসা ৱন্দিত্ৱা একমন্তং ঠিতো ইদমৱোচ –
‘‘অত্থি মে, ভন্তে নাগসেন, কোচি অত্থো তুম্হেহি সদ্ধিং মন্তযিতব্বো, ন তত্থ অঞ্ঞো কোচি ততিযো ইচ্ছিতব্বো, সুঞ্ঞে ওকাসে পৱিৱিত্তে অৰঞ্ঞে অট্ঠঙ্গুপাগতে সমণসাৰুপ্পে. তত্থ সো পঞ্হো পুচ্ছিতব্বো ভৱিস্সতি, তত্থ মে গুয্হং ন কাতব্বং ন ৰহস্সকং, অৰহামহং ৰহস্সকং সুণিতুং সুমন্তনে উপগতে, উপমাযপি সো অত্থো উপপৰিক্খিতব্বো, যথা কিং ৱিয, যথা নাম, ভন্তে নাগসেন, মহাপথৱী নিক্খেপং অৰহতি নিক্খেপে উপগতে. এৱমেৱ খো, ভন্তে নাগসেন, অৰহামহং ৰহস্সকং সুণিতুং সুমন্তনে উপগতে’’তি. গৰুনা সহ পৱিৱিত্তপৱনং পৱিসিত্ৱা ইদমৱোচ – ‘‘ভন্তে নাগসেন, ইধ পুৰিসেন মন্তযিতুকামেন অট্ঠ ঠানানি পৰিৱজ্জযিতব্বানি ভৱন্তি, ন তেসু ঠানেসু ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো অত্থং মন্তেতি, মন্তিতোপি অত্থো পৰিপততি ন সম্ভৱতি. কতমানি অট্ঠ ঠানানি? ৱিসমট্ঠানং পৰিৱজ্জনীযং, সভযং পৰিৱজ্জনীযং, অতিৱাতট্ঠানং পৰিৱজ্জনীযং, পটিচ্ছন্নট্ঠানং পৰিৱজ্জনীযং, দেৱট্ঠানং পৰিৱজ্জনীযং, পন্থো পৰিৱজ্জনীযো, সঙ্গামো [সঙ্কমো (সী. পী.)] পৰিৱজ্জনীযো, উদকতিত্থং পৰিৱজ্জনীযং. ইমানি অট্ঠ ঠানানি পৰিৱজ্জনীযানী’’তি.
থেৰো আহ ‘‘কো দোসো ৱিসমট্ঠানে, সভযে, অতিৱাতে, পটিচ্ছন্নে, দেৱট্ঠানে, পন্থে, সঙ্গামে, উদকতিত্থে’’তি? ‘‘ৱিসমে, ভন্তে নাগসেন, মন্তিতো অত্থো ৱিকিৰতি ৱিধমতি পগ্ঘৰতি ন সম্ভৱতি, সভযে মনো সন্তস্সতি, সন্তস্সিতো ন সম্মা অত্থং সমনুপস্সতি, অতিৱাতে সদ্দো অৱিভূতো হোতি, পটিচ্ছন্নে উপস্সুতিং তিট্ঠন্তি, দেৱট্ঠানে মন্তিতো অত্থো গৰুকং পৰিণমতি, পন্থে মন্তিতো অত্থো তুচ্ছো ভৱতি, সঙ্গামে চঞ্চলো ভৱতি, উদকতিত্থে পাকটো ভৱতি. ভৱতীহ –
‘‘‘ৱিসমং সভযং অতিৱাতো, পটিচ্ছন্নং দেৱনিস্সিতং;
পন্থো চ সঙ্গামো তিত্থং, অট্ঠেতে পৰিৱজ্জিযা’’’তি.
অট্ঠ মন্তনস্স পৰিৱজ্জনীযট্ঠানানি.
অট্ঠমন্তৱিনাসকপুগ্গলা
‘‘ভন্তে নাগসেন, অট্ঠিমে পুগ্গলা মন্তিযমানা মন্তিতং অত্থং ব্যাপাদেন্তি. কতমে অট্ঠ? ৰাগচৰিতো দোসচৰিতো মোহচৰিতো মানচৰিতো লুদ্ধো অলসো একচিন্তী বালোতি. ইমে অট্ঠ পুগ্গলা মন্তিতং অত্থং ব্যাপাদেন্তী’’তি.
থেৰো আহ ‘‘তেসং কো দোসো’’তি? ‘‘ৰাগচৰিতো, ভন্তে নাগসেন, ৰাগৱসেন মন্তিতং অত্থং ব্যাপাদেতি, দোসচৰিতো দোসৱসেন মন্তিতং অত্থং ব্যাপাদেতি, মোহচৰিতো মোহৱসেন মন্তিতং অত্থং ব্যাপাদেতি, মানচৰিতো মানৱসেন মন্তিতং অত্থং ব্যাপাদেতি, লুদ্ধো লোভৱসেন মন্তিতং অত্থং ব্যাপাদেতি, অলসো অলসতায মন্তিতং অত্থং ব্যাপাদেতি, একচিন্তী একচিন্তিতায মন্তিতং অত্থং ব্যাপাদেতি, বালো বালতায মন্তিতং অত্থং ব্যাপাদেতি. ভৱতীহ –
‘‘‘ৰত্তো দুট্ঠো চ মূড়্হো চ, মানী লুদ্ধো তথালসো;
একচিন্তী চ বালো চ, এতে অত্থৱিনাসকা’’’তি.
অট্ঠ মন্তৱিনাসকপুগ্গলা.
নৱগুয্হমন্তৱিধংসকং
‘‘ভন্তে নাগসেন, নৱিমে পুগ্গলা মন্তিতং গুয্হং ৱিৱৰন্তি ন ধাৰেন্তি. কতমে নৱ? ৰাগচৰিতো দোসচৰিতো মোহচৰিতো ভীৰুকো আমিসগৰুকো ইত্থী সোণ্ডো পণ্ডকো দাৰকো’’তি.
থেৰো আহ ‘‘তেসং কো দোসো’’তি? ‘‘ৰাগচৰিতো, ভন্তে নাগসেন, ৰাগৱসেন মন্তিতং গুয্হং ৱিৱৰতি ন ধাৰেতি, দোসচৰিতো, ভন্তে, দোসৱসেন মন্তিতং গুয্হং ৱিৱৰতি ন ধাৰেতি, মূড়্হো মোহৱসেন মন্তিতং গুয্হং ৱিৱৰতি ন ধাৰেতি, ভীৰুকো ভযৱসেন মন্তিতং গুয্হং ৱিৱৰতি ন ধাৰেতি, আমিসগৰুকো আমিসহেতু মন্তিতং গুয্হং ৱিৱৰতি ন ধাৰেতি, ইত্থী পঞ্ঞায ইত্তৰতায মন্তিতং গুয্হং ৱিৱৰতি ন ধাৰেতি, সোণ্ডিকো সুৰালোলতায মন্তিতং গুয্হং ৱিৱৰতি ন ধাৰেতি, পণ্ডকো অনেকংসিকতায মন্তিতং গুয্হং ৱিৱৰতি ন ধাৰেতি, দাৰকো চপলতায মন্তিতং গুয্হং ৱিৱৰতি ন ধাৰেতি. ভৱতীহ –
‘‘‘ৰত্তো দুট্ঠো চ মূড়্হো চ, ভীৰু আমিসগৰুকো [আমিসচক্খুকো (সী. পী.)];
ইত্থী সোণ্ডো পণ্ডকো চ, নৱমো ভৱতি দাৰকো.
‘‘নৱেতে পুগ্গলা লোকে, ইত্তৰা চলিতা চলা;
এতেহি মন্তিতং গুয্হং, খিপ্পং ভৱতি পাকট’’’ন্তি.
নৱ গুয্হমন্তৱিধংসকা পুগ্গলা.
অট্ঠ পঞ্ঞাপটিলাভকাৰণং
‘‘ভন্তে নাগসেন, অট্ঠহি কাৰণেহি বুদ্ধি পৰিণমতি পৰিপাকং গচ্ছতি. কতমেহি অট্ঠহি? ৱযপৰিণামেন বুদ্ধি পৰিণমতি পৰিপাকং গচ্ছতি, যসপৰিণামেন বুদ্ধি পৰিণমতি পৰিপাকং গচ্ছতি, পৰিপুচ্ছায বুদ্ধি পৰিণমতি পৰিপাকং গচ্ছতি, তিত্থসংৱাসেন বুদ্ধি পৰিণমতি পৰিপাকং গচ্ছতি, যোনিসো মনসিকাৰেন বুদ্ধি পৰিণমতি পৰিপাকং গচ্ছতি, সাকচ্ছায বুদ্ধি পৰিণমতি পৰিপাকং গচ্ছতি, স্নেহূপসেৱনেন বুদ্ধি পৰিণমতি পৰিপাকং গচ্ছতি, পতিৰূপদেসৱাসেন বুদ্ধি পৰিণমতি পৰিপাকং গচ্ছতি. ভৱতীহ –
‘‘‘ৱযেন যসপুচ্ছাহি, তিত্থৱাসেন যোনিসো;
সাকচ্ছা স্নেহসংসেৱা, পতিৰূপৱসেন চ.
‘‘এতানি অট্ঠ ঠানানি, বুদ্ধিৱিসদকাৰণা;
যেসং এতানি সম্ভোন্তি, তেসং বুদ্ধি পভিজ্জতী’’’তি.
অট্ঠ পঞ্ঞাপটিলাভকাৰণানি.
আচৰিযগুণং
‘‘ভন্তে নাগসেন, অযং ভূমিভাগো অট্ঠ মন্তদোসৱিৱজ্জিতো, অহঞ্চ লোকে পৰমো মন্তিসহাযো [মন্তসহাযো (সী.)], গুয্হমনুৰক্খী চাহং যাৱাহং জীৱিস্সামি তাৱ গুয্হমনুৰক্খিস্সামি, অট্ঠহি চ মে কাৰণেহি বুদ্ধি পৰিণামং গতা, দুল্লভো এতৰহি মাদিসো অন্তেৱাসী, সম্মা পটিপন্নে অন্তেৱাসিকে যে আচৰিযানং পঞ্চৱীসতি আচৰিযগুণা, তেহি গুণেহি আচৰিযেন সম্মা পটিপজ্জিতব্বং. কতমে পঞ্চৱীসতি গুণা?
‘‘ইধ, ভন্তে নাগসেন, আচৰিযেন অন্তেৱাসিম্হি সততং সমিতং আৰক্খা উপট্ঠপেতব্বা, অসেৱনসেৱনা জানিতব্বা, পমত্তাপ্পমত্তা জানিতব্বা, সেয্যৱকাসো জানিতব্বো, গেলঞ্ঞং জানিতব্বং, ভোজনস্স [ভোজনীযং (স্যা.)] লদ্ধালদ্ধং জানিতব্বং, ৱিসেসো জানিতব্বো, পত্তগতং সংৱিভজিতব্বং, অস্সাসিতব্বো ‘মা ভাযি, অত্থো তে অভিক্কমতী’তি, ‘ইমিনা পুগ্গলেন পটিচৰতী’তি [পটিচৰাহীতি (ক.)] পটিচাৰো জানিতব্বো, গামে পটিচাৰো জানিতব্বো, ৱিহাৰে পটিচাৰো জানিতব্বো, ন তেন হাসো দৱো কাতব্বো [ন তেন সহ সল্লাপো কাতব্বো (সী. পী.)], তেন সহ আলাপো কাতব্বো, ছিদ্দং দিস্ৱা অধিৱাসেতব্বং, সক্কচ্চকাৰিনা ভৱিতব্বং, অখণ্ডকাৰিনা ভৱিতব্বং, অৰহস্সকাৰিনা ভৱিতব্বং, নিৰৱসেসকাৰিনা ভৱিতব্বং, ‘জনেমিমং [জানেমিমং (স্যা.)] সিপ্পেসূ’তি জনকচিত্তং উপট্ঠপেতব্বং, ‘কথং অযং ন পৰিহাযেয্যা’তি ৱড্ঢিচিত্তং উপট্ঠপেতব্বং, ‘বলৱং ইমং কৰোমি সিক্খাবলেনা’তি চিত্তং উপট্ঠপেতব্বং, মেত্তচিত্তং উপট্ঠপেতব্বং, আপদাসু ন ৱিজহিতব্বং, কৰণীযে নপ্পমজ্জিতব্বং, খলিতে ধম্মেন পগ্গহেতব্বোতি. ইমে খো, ভন্তে, পঞ্চৱীসতি আচৰিযস্স আচৰিযগুণা, তেহি গুণেহি মযি সম্মা পটিপজ্জস্সু, সংসযো মে, ভন্তে, উপ্পন্নো, অত্থি মেণ্ডকপঞ্হা জিনভাসিতা, অনাগতে অদ্ধানে তত্থ ৱিগ্গহো উপ্পজ্জিস্সতি, অনাগতে চ অদ্ধানে দুল্লভা ভৱিস্সন্তি তুম্হাদিসা বুদ্ধিমন্তো, তেসু মে পঞ্হেসু চক্খুং দেহি পৰৱাদানং নিগ্গহাযা’’তি.
উপাসকগুণং
থেৰো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৱা দস উপাসকস্স উপাসকগুণে পৰিদীপেসি. ‘‘দস ইমে, মহাৰাজ, উপাসকস্স উপাসকগুণা. কতমে দস, ইধ, মহাৰাজ, উপাসকো সঙ্ঘেন সমানসুখদুক্খো হোতি, ধম্মাধিপতেয্যো হোতি, যথাবলং সংৱিভাগৰতো হোতি, জিনসাসনপৰিহানিং দিস্ৱা অভিৱড্ঢিযা ৱাযমতি. সম্মাদিট্ঠিকো হোতি, অপগতকোতূহলমঙ্গলিকো জীৱিতহেতুপি ন অঞ্ঞং সত্থাৰং উদ্দিসতি, কাযিকৱাচসিকঞ্চস্স ৰক্খিতং হোতি, সমগ্গাৰামো হোতি সমগ্গৰতো, অনুসূযকো হোতি, ন চ কুহনৱসেন সাসনে চৰতি, বুদ্ধং সৰণং গতো হোতি, ধম্মং সৰণং গতো হোতি, সঙ্ঘং সৰণং গতো হোতি. ইমে খো, মহাৰাজ, দস উপাসকস্স উপাসকগুণা, তে সব্বে গুণা তযি সংৱিজ্জন্তি, তং তে যুত্তং পত্তং অনুচ্ছৱিকং পতিৰূপং যং ত্ৱং জিনসাসনপৰিহানিং দিস্ৱা অভিৱড্ঢিং ইচ্ছসি, কৰোমি তে ওকাসং, পুচ্ছ মং ত্ৱং যথাসুখ’’ন্তি.
মেণ্ডকপঞ্হাৰম্ভকথা নিট্ঠিতা.