২-৩. মিলিন্দপঞ্হো

১. মহাৱগ্গো

১. পঞ্ঞত্তিপঞ্হো

১. অথ খো মিলিন্দো ৰাজা যেনাযস্মা নাগসেনো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা নাগসেনেন সদ্ধিং সম্মোদি, সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. আযস্মাপি খো নাগসেনো পটিসম্মোদনীযেনেৱ [পটিসম্মোদি, তেনেৱ (সী.)] মিলিন্দস্স ৰঞ্ঞো চিত্তং আৰাধেসি. অথ খো মিলিন্দো ৰাজা আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৱোচ ‘‘কথং ভদন্তো ঞাযতি, কিন্নামোসি ভন্তে’’তি? ‘‘নাগসেনো’’তি খো অহং, মহাৰাজ, ঞাযামি, ‘‘নাগসেনো’’তি খো মং, মহাৰাজ, সব্ৰহ্মচাৰী সমুদাচৰন্তি, অপি চ মাতাপিতৰো নামং কৰোন্তি ‘‘নাগসেনো’’তি ৱা ‘‘সূৰসেনো’’তি ৱা ‘‘ৱীৰসেনো’’তি ৱা ‘‘সীহসেনো’’তি ৱা, অপি চ খো, মহাৰাজ, সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৱোহাৰো নামমত্তং যদিদং নাগসেনোতি, ন হেত্থ পুগ্গলো উপলব্ভতীতি.

অথ খো মিলিন্দো ৰাজা এৱমাহ ‘‘সুণন্তু মে ভোন্তো পঞ্চসতা যোনকা অসীতিসহস্সা চ ভিক্খূ, অযং নাগসেনো এৱমাহ ‘ন হেত্থ পুগ্গলো উপলব্ভতী’তি, কল্লং নু খো তদভিনন্দিতু’’ন্তি. অথ খো মিলিন্দো ৰাজা আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৱোচ ‘‘সচে, ভন্তে নাগসেন, পুগ্গলো নূপলব্ভতি, কো চৰহি তুম্হাকং চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰং দেতি, কো তং পৰিভুঞ্জতি, কো সীলং ৰক্খতি, কো ভাৱনমনুযুঞ্জতি, কো মগ্গফলনিব্বানানি সচ্ছিকৰোতি, কো পাণং হনতি, কো অদিন্নং আদিযতি, কো কামেসুমিচ্ছাচাৰং চৰতি, কো মুসা ভণতি, কো মজ্জং পিৱতি, কো পঞ্চানন্তৰিযকম্মং কৰোতি, তস্মা নত্থি কুসলং, নত্থি অকুসলং, নত্থি কুসলাকুসলানং কম্মানং কত্তা ৱা কাৰেতা ৱা, নত্থি সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৱিপাকো, সচে, ভন্তে নাগসেন, যো তুম্হে মাৰেতি, নত্থি তস্সাপি পাণাতিপাতো, তুম্হাকম্পি, ভন্তে নাগসেন, নত্থি আচৰিযো, নত্থি উপজ্ঝাযো, নত্থি উপসম্পদা. ‘নাগসেনোতি মং, মহাৰাজ, সব্ৰহ্মচাৰী সমুদাচৰন্তী’তি যং ৱদেসি, ‘কতমো এত্থ নাগসেনো? কিন্নু খো, ভন্তে, কেসা নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহাৰাজা’’তি. ‘‘লোমা নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহাৰাজা’’তি. ‘‘নখা…পে… দন্তা…পে… তচো…পে… মংসং…পে… ন্হাৰু…পে… অট্ঠি…পে… অট্ঠিমিঞ্জং…পে… ৱক্কং…পে… হদযং…পে… যকনং…পে… কিলোমকং…পে… পিহকং…পে… পপ্ফাসং…পে… অন্তং…পে… অন্তগুণং…পে… উদৰিযং…পে… কৰীসং…পে… পিত্তং…পে… সেম্হং…পে… পুব্বো…পে… লোহিতং…পে… সেদো…পে… মেদো…পে… অস্সু…পে… ৱসা…পে… খেড়ো…পে… সিঙ্ঘাণিকা…পে… লসিকা…পে… মুত্তং…পে… মত্থকে মত্থলুঙ্গং নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হিমহাৰাজা’’তি. ‘‘কিং নু খো, ভন্তে, ৰূপং নাগসেনো’’তি? ‘‘নহি মহাৰাজা’’তি. ‘‘ৱেদনা নাগসেনো’’তি?‘‘ন হি মহাৰাজা’’তি. ‘‘সঞ্ঞা নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহাৰাজা’’তি. ‘‘সঙ্খাৰা নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহাৰাজা’’তি. ‘‘ৱিঞ্ঞাণং নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহাৰাজা’’তি. ‘‘কিং পন, ভন্তে, ৰূপৱেদনাসঞ্ঞাসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণং নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহাৰাজা’’তি. ‘‘কিং পন, ভন্তে, অঞ্ঞত্ৰ ৰূপৱেদনাসঞ্ঞাসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণং নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহাৰাজা’’তি. ‘‘তমহং ভন্তে, পুচ্ছন্তো পুচ্ছন্তো ন পস্সামি নাগসেনং. নাগসেনসদ্দো যেৱ নু খো, ভন্তে, নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহাৰাজা’’তি. ‘‘কো পনেত্থ নাগসেনো, অলিকং ত্ৱং, ভন্তে, ভাসসি মুসাৱাদং, নত্থি নাগসেনো’’তি.

অথ খো আযস্মা নাগসেনো মিলিন্দং ৰাজানং এতদৱোচ ‘‘ত্ৱং খোসি, মহাৰাজ, খত্তিযসুখুমালো অচ্চন্তসুখুমালো, তস্স তে, মহাৰাজ, মজ্ঝন্হিকসমযং তত্তায ভূমিযা উণ্হায ৱালিকায খৰায সক্খৰকথলিকায [খৰা সক্খৰকঠলৱালিকা (সী. পী.)] মদ্দিত্ৱা পাদেনাগচ্ছন্তস্স পাদা ৰুজ্জন্তি, কাযো কিলমতি, চিত্তং উপহঞ্ঞতি, দুক্খসহগতং কাযৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, কিং নু খো ত্ৱং পাদেনাগতোসি, উদাহু ৱাহনেনা’’তি? ‘‘নাহং, ভন্তে, পাদেনাগচ্ছামি, ৰথেনাহং আগতোস্মী’’তি. ‘‘সচে, ত্ৱং মহাৰাজ, ৰথেনাগতোসি, ৰথং মে আৰোচেহি, কিং নু খো, মহাৰাজ, ঈসা ৰথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘অক্খো ৰথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘চক্কানি ৰথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘ৰথপঞ্জৰং ৰথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘ৰথদণ্ডকো ৰথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘যুগং ৰথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘ৰস্মিযো ৰথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘পতোদলট্ঠি ৰথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘কিং নু খো, মহাৰাজ, ঈসাঅক্খচক্কৰথপঞ্জৰৰথদণ্ডযুগৰস্মিপতোদা ৰথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘কিং পন, মহাৰাজ, অঞ্ঞত্ৰ ঈসাঅক্খচক্কৰথপঞ্জৰৰথদণ্ডযুগৰস্মিপতোদা ৰথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘তমহং, মহাৰাজ, পুচ্ছন্তো পুচ্ছন্তো ন পস্সামি ৰথং. ৰথসদ্দোযেৱ নু খো, মহাৰাজ, ৰথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘কো পনেত্থ ৰথো, অলিকং, ত্ৱং মহাৰাজ, ভাসসি মুসাৱাদং, নত্থি ৰথো, ত্ৱংসি, মহাৰাজ, সকলজম্বুদীপে অগ্গৰাজা, কস্স পন ত্ৱং ভাযিত্ৱা মুসাৱাদং ভাসসি, সুণন্তু মে ভোন্তো পঞ্চসতা যোনকা অসীতিসহস্সা চ ভিক্খূ, অযং মিলিন্দো ৰাজা এৱমাহ ‘ৰথেনাহং আগতোস্মী’তি, সচে ত্ৱং, মহাৰাজ, ৰথেনাগতো‘সি, ৰথং মে আৰোচেহী’তি ৱুত্তো সমানো ৰথং ন সম্পাদেতি, কল্লং নু খো তদভিনন্দিতু’’ন্তি. এৱং ৱুত্তে পঞ্চসতা যোনকা আযস্মতো নাগসেনস্স সাধুকাৰং দত্ৱা মিলিন্দং ৰাজানং এতদৱোচুং ‘‘ইদানি খো ত্ৱং, মহাৰাজ, সক্কোন্তো ভাসস্সূ’’তি.

অথ খো মিলিন্দো ৰাজা আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৱোচ ‘‘নাহং, ভন্তে নাগসেন, মুসা ভণামি, ঈসঞ্চ পটিচ্চ অক্খঞ্চ পটিচ্চ চক্কানি চ পটিচ্চ ৰথপঞ্জৰঞ্চ পটিচ্চ ৰথদণ্ডকঞ্চ পটিচ্চ ‘ৰথো’তি সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৱোহাৰো নামমত্তং পৱত্ততী’’তি.

‘‘সাধু খো, ত্ৱং মহাৰাজ, ৰথং জানাসি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ময্হম্পি কেসে চ পটিচ্চ লোমে চ পটিচ্চ…পে… মত্থকে মত্থলুঙ্গঞ্চ পটিচ্চ ৰূপঞ্চ পটিচ্চ ৱেদনঞ্চ পটিচ্চ সঞ্ঞঞ্চ পটিচ্চ সঙ্খাৰে চ পটিচ্চ ৱিঞ্ঞাণঞ্চ পটিচ্চ ‘নাগসেনো’তি সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৱোহাৰো নামমত্তং পৱত্ততি, পৰমত্থতো পনেত্থ পুগ্গলো নূপলব্ভতি. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ৱজিৰায ভিক্খুনিযা ভগৱতো সম্মুখা –

‘‘‘যথা হি অঙ্গসম্ভাৰা, হোতি সদ্দো ৰথো ইতি;

এৱং খন্ধেসু সন্তেসু, হোতি ‘‘সত্তো’’তি সম্মুতী’’’তি [পস্স সং. নি. ১.১৭১].

‘‘অচ্ছৰিযং, ভন্তে নাগসেন, অব্ভুতং, ভন্তে নাগসেন, অতিচিত্ৰানি পঞ্হপটিভানানি ৱিসজ্জিতানি, যদি বুদ্ধো তিট্ঠেয্য সাধুকাৰং দদেয্য, সাধু সাধু নাগসেন, অতিচিত্ৰানি পঞ্হপটিভানানি ৱিসজ্জিতানী’’তি.

পঞ্ঞত্তিপঞ্হো পঠমো.

২. ৱস্সগণনপঞ্হো

২. ‘‘কতিৱস্সোসি ত্ৱং, ভন্তে নাগসেনা’’তি? ‘‘সত্তৱস্সোহং, মহাৰাজা’’তি. ‘‘কে তে, ভন্তে, সত্ত, ত্ৱং ৱা সত্ত, গণনা ৱা সত্তা’’তি?

তেন খো পন সমযেন মিলিন্দস্স ৰঞ্ঞো সব্বাভৰণপটিমণ্ডিতস্স অলঙ্কতপটিযত্তস্স পথৱিযং ছাযা দিস্সতি, উদকমণিকে চ ছাযা দিস্সতি. অথ খো আযস্মা নাগসেনো মিলিন্দং ৰাজানং এতদৱোচ ‘‘অযং তে, মহাৰাজ, ছাযা পথৱিযং উদকমণিকে চ দিস্সতি, কিং পন, মহাৰাজ, ত্ৱং ৱা ৰাজা, ছাযা ৱা ৰাজা’’তি? ‘‘অহং, ভন্তে নাগসেন, ৰাজা, নাযং ছাযা ৰাজা, মং পন নিস্সায ছাযা পৱত্ততী’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ৱস্সানং গণনা সত্ত, ন পনাহং সত্ত, মং পন নিস্সায সত্ত পৱত্ততি, ছাযূপমং মহাৰাজা’’তি. ‘‘অচ্ছৰিযং, ভন্তে নাগসেন, অব্ভুতং, ভন্তে নাগসেন, অতিচিত্ৰানি পঞ্হপটিভানানি ৱিসজ্জিতানী’’তি.

ৱস্সগণনপঞ্হো দুতিযো.

৩. ৱীমংসনপঞ্হো

৩. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, সল্লপিস্সসি মযা সদ্ধি’’ন্তি? ‘‘সচে, ত্ৱং মহাৰাজ, পণ্ডিতৱাদং [পণ্ডিতৱাদা (সী. পী.)] সল্লপিস্সসি সল্লপিস্সামি, সচে পন ৰাজৱাদং সল্লপিস্সসি ন সল্লপিস্সামী’’তি. ‘‘কথং, ভন্তে নাগসেন, পণ্ডিতা সল্লপন্তী’’তি? ‘‘পণ্ডিতানং খো, মহাৰাজ, সল্লাপে আৱেঠনম্পি কযিৰতি, নিব্বেঠনম্পি কযিৰতি, নিগ্গহোপি কযিৰতি, পটিকম্মম্পি কযিৰতি, ৱিস্সাসোপি [ৱিসেসোপি (সী. পী.)] কযিৰতি, পটিৱিস্সাসোপি কযিৰতি, ন চ তেন পণ্ডিতা কুপ্পন্তি, এৱং খো, মহাৰাজ, পণ্ডিতা সল্লপন্তী’’তি. ‘‘কথং পন, ভন্তে, ৰাজানো সল্লপন্তী’’তি? ‘‘ৰাজানো খো, মহাৰাজ, সল্লাপে একং ৱত্থুং পটিজানন্তি, যো তং ৱত্থুং ৱিলোমেতি, তস্স দণ্ডং আণাপেন্তি ‘ইমস্স দণ্ডং পণেথা’তি, এৱং খো, মহাৰাজ, ৰাজানো সল্লপন্তী’’তি. ‘‘পণ্ডিতৱাদাহং, ভন্তে, সল্লপিস্সামি, নো ৰাজৱাদং, ৱিস্সট্ঠো ভদন্তো সল্লপতু যথা ভিক্খুনা ৱা সামণেৰেন ৱা উপাসকেন ৱা আৰামিকেন ৱা সদ্ধিং সল্লপতি, এৱং ৱিস্সট্ঠো ভদন্তো সল্লপতু মা ভাযতূ’’তি. ‘‘সুট্ঠু মহাৰাজা’’তি থেৰো অব্ভানুমোদি.

ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, পুচ্ছিস্সামী’’তি. ‘‘পুচ্ছ মহাৰাজা’’তি. ‘‘পুচ্ছিতোসি মে ভন্তে’’তি. ‘‘ৱিসজ্জিতং মহাৰাজা’’তি. ‘‘কিং পন, ভন্তে, তযা ৱিসজ্জিত’’ন্তি? ‘‘কিং পন, মহাৰাজ, তযা পুচ্ছিত’’ন্তি.

ৱীমংসনপঞ্হো ততিযো.

৪. অনন্তকাযপঞ্হো

৪. অথ খো মিলিন্দস্স ৰঞ্ঞো এতদহোসি ‘‘পণ্ডিতো খো অযং ভিক্খু পটিবলো মযা সদ্ধিং সল্লপিতুং, বহুকানি চ মে ঠানানি পুচ্ছিতব্বানি ভৱিস্সন্তি, যাৱ অপুচ্ছিতানি যেৱ তানি ঠানানি ভৱিস্সন্তি, অথ সূৰিযো অত্থং গমিস্সতি, যংনূনাহং স্ৱে অন্তেপুৰে সল্লপেয্য’’ন্তি. অথ খো ৰাজা দেৱমন্তিযং এতদৱোচ ‘‘তেন হি, ত্ৱং দেৱমন্তিয, ভদন্তস্স আৰোচেয্যাসি ‘স্ৱে অন্তেপুৰে ৰঞ্ঞা সদ্ধিং সল্লাপো ভৱিস্সতী’’’তি. ইদং ৱত্ৱা মিলিন্দো ৰাজা উট্ঠাযাসনা থেৰং নাগসেনং আপুচ্ছিত্ৱা ৰথং অভিৰূহিত্ৱা ‘‘নাগসেনো নাগসেনো’’তি সজ্ঝাযং কৰোন্তো পক্কামি.

অথ খো দেৱমন্তিযো আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৱোচ ‘‘ৰাজা, ভন্তে, মিলিন্দো এৱমাহ ‘স্ৱে অন্তেপুৰে ৰঞ্ঞা সদ্ধিং সল্লাপো ভৱিস্সতী’’’তি. ‘‘সুট্ঠূ’’তি থেৰো অব্ভানুমোদি. অথ খো তস্সা ৰত্তিযা অচ্চযেন দেৱমন্তিযো চ অনন্তকাযো চ মঙ্কুৰো চ সব্বদিন্নো চ যেন মিলিন্দো ৰাজা তেনুপসঙ্কমিংসু, উপসঙ্কমিত্ৱা ৰাজানং মিলিন্দং এতদৱোচুং ‘‘আগচ্ছতু, মহাৰাজ, ভদন্তো নাগসেনো’’তি? ‘‘আম আগচ্ছতূ’’তি. ‘‘কিত্তকেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং আগচ্ছতূ’’তি? ‘‘যত্তকে ভিক্খূ ইচ্ছতি, তত্তকেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং আগচ্ছতূ’’তি.

অথ খো সব্বদিন্নো আহ ‘‘আগচ্ছতু, মহাৰাজ, দসহি ভিক্খূহি সদ্ধি’’ন্তি, দুতিযম্পি খো ৰাজা আহ ‘‘যত্তকে ভিক্খূ ইচ্ছতি, তত্তকেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং আগচ্ছতূ’’তি. দুতিযম্পি খো সব্বদিন্নো আহ ‘‘আগচ্ছতু, মহাৰাজ, দসহি ভিক্খূহি সদ্ধি’’ন্তি. ততিযম্পি খো ৰাজা আহ ‘‘যত্তকে ভিক্খূ ইচ্ছতি, তত্তকেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং আগচ্ছতূ’’তি. ততিযম্পি খো সব্বদিন্নো আহ ‘‘আগচ্ছতু, মহাৰাজ, দসহি ভিক্খূহি সদ্ধি’’ন্তি. ‘‘সব্বো পনাযং সক্কাৰো পটিযাদিতো, অহং ভণামি ‘যত্তকে ভিক্খূ ইচ্ছতি, তত্তকেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং আগচ্ছতূ’তি. অযং, ভণে সব্বদিন্নো, অঞ্ঞথা ভণতি, কিং নু মযং নপ্পটিবলা ভিক্খূনং ভোজনং দাতু’’ন্তি? এৱং ৱুত্তে সব্বদিন্নো মঙ্কু অহোসি.

অথ খো দেৱমন্তিযো চ অনন্তকাযো চ মঙ্কুৰো চ যেনাযস্মা নাগসেনো তেনুপসঙ্কমিংসু, উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৱোচুং ‘‘ৰাজা, ভন্তে, মিলিন্দো এৱমাহ ‘যত্তকে ভিক্খূ ইচ্ছতি, তত্তকেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং আগচ্ছতূ’’’তি. অথ খো আযস্মা নাগসেনো পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায অসীতিযা ভিক্খুসহস্সেহি সদ্ধিং সাগলং পাৱিসি.

অথ খো অনন্তকাযো আযস্মন্তং নাগসেনং নিস্সায গচ্ছন্তো আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৱোচ ‘‘ভন্তে নাগসেন, যং পনেতং ব্ৰূসি ‘নাগসেনো’তি, কতমো এত্থ, নাগসেনো’’তি? থেৰো আহ ‘‘কো পনেত্থ ‘নাগসেনো’তি মঞ্ঞসী’’তি? ‘‘যো সো, ভন্তে, অব্ভন্তৰে ৱাতো জীৱো পৱিসতি চ নিক্খমতি চ, সো ‘নাগসেনো’তি মঞ্ঞামী’’তি. ‘‘যদি পনেসো ৱাতো নিক্খমিত্ৱা নপ্পৱিসেয্য, পৱিসিত্ৱা ন নিক্খমেয্য, জীৱেয্য নু খো সো পুৰিসো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘যে পনিমে সঙ্খধমকা সঙ্খং ধমেন্তি, তেসং ৱাতো পুন পৱিসতী’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘যে পনিমে ৱংসধমকা ৱংসং ধমেন্তি, তেসং ৱাতো পুন পৱিসতী’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘যে পনিমে সিঙ্গধমকা সিঙ্গং ধমেন্তি, তেসং ৱাতো পুন পৱিসতী’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘অথ কিস্স পন তেন ন মৰন্তী’’তি. ‘‘নাহং পটিবলো তযা ৱাদিনা সদ্ধিং সল্লপিতুং, সাধু, ভন্তে, অত্থং জপ্পেহী’’তি. ‘‘নেসো জীৱো, অস্সাসপস্সাসা নামেতে কাযসঙ্খাৰা’’তি থেৰো অভিধম্মকথং কথেসি. অথ অনন্তকাযো উপাসকত্তং পটিৱেদেসীতি.

অনন্তকাযপঞ্হো চতুত্থো.

৫. পব্বজ্জপঞ্হো

৫. অথ খো আযস্মা নাগসেনো যেন মিলিন্দস্স ৰঞ্ঞো নিৱেসনং তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. অথ খো মিলিন্দো ৰাজা আযস্মন্তং নাগসেনং সপৰিসং পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন সহত্থা সন্তপ্পেত্ৱা সম্পৱাৰেত্ৱা একমেকং ভিক্খুং একমেকেন দুস্সযুগেন অচ্ছাদেত্ৱা আযস্মন্তং নাগসেনং তিচীৱৰেন অচ্ছাদেত্ৱা আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৱোচ ‘‘ভন্তে নাগসেন দসহি, ভিক্খূহি সদ্ধিং ইধ নিসীদথ, অৱসেসা গচ্ছন্তূ’’তি.

অথ খো মিলিন্দো ৰাজা আযস্মন্তং নাগসেনং ভুত্তাৱিং ওনীতপত্তপাণিং ৱিদিত্ৱা অঞ্ঞতৰং নীচং আসনং গহেত্ৱা একমন্তং নিসীদি, একমন্তং নিসিন্নো খো মিলিন্দো ৰাজা আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৱোচ ‘‘ভন্তে নাগসেন, কিম্হি হোতি কথাসল্লাপো’’তি? ‘‘অত্থেন মযং, মহাৰাজ, অত্থিকা, অত্থে হোতু কথাসল্লাপো’’তি.

ৰাজা আহ ‘‘কিমত্থিযা, ভন্তে নাগসেন, তুম্হাকং পব্বজ্জা, কো চ তুম্হাকং পৰমত্থো’’তি. থেৰো আহ ‘‘কিন্তি, মহাৰাজ, ইদং দুক্খং নিৰুজ্ঝেয্য, অঞ্ঞঞ্চ দুক্খং ন উপ্পজ্জেয্যাতি. এতদত্থা, মহাৰাজ, অম্হাকং পব্বজ্জা, অনুপাদা পৰিনিব্বানং খো পন অম্হাকং পৰমত্থো’’তি.

‘‘কিং পন, ভন্তে নাগসেন, সব্বে এতদত্থায পব্বজন্তী’’তি? ‘‘ন হি, মহাৰাজ, কেচি এতদত্থায পব্বজন্তি, কেচি ৰাজাভিনীতা [ৰাজভীতিতা (সী.)] পব্বজন্তি, কেচি চোৰাভিনীতা [চোৰভীতিতা (সী.)] পব্বজন্তি, কেচি ইণট্টা পব্বজন্তি, কেচি আজীৱিকত্থায পব্বজন্তি, যে পন সম্মা পব্বজন্তি, তে এতদত্থায পব্বজন্তী’’তি.

‘‘ত্ৱং পন, ভন্তে, এতদত্থায পব্বজিতোসী’’তি? ‘‘অহং খো, মহাৰাজ, দহৰকো সন্তো পব্বজিতো, ন জানামি ইমস্স নামত্থায পব্বজামীতি, অপি চ খো মে এৱং অহোসি ‘পণ্ডিতা ইমে সমণা সক্যপুত্তিযা, তে মং সিক্খাপেস্সন্তী’তি, স্ৱাহং তেহি সিক্খাপিতো জানামি চ পস্সামি চ ‘ইমস্স নামত্থায পব্বজ্জা’’’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

পব্বজ্জপঞ্হো পঞ্চমো.

৬. পটিসন্ধিপঞ্হো

৬. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, অত্থি কোচি মতো ন পটিসন্দহতী’’তি. থেৰো আহ ‘‘কোচি পটিসন্দহতি, কোচি ন পটিসন্দহতী’’তি. ‘‘কো পটিসন্দহতি, কো ন পটিসন্দহতী’’তি? ‘‘সকিলেসো, মহাৰাজ, পটিসন্দহতি, নিক্কিলেসো ন পটিসন্দহতী’’তি. ‘‘ত্ৱং পন, ভন্তে নাগসেন, পটিসন্দহিস্সসী’’তি? ‘‘সচে, মহাৰাজ, সউপাদানো ভৱিস্সামি পটিসন্দহিস্সামি, সচে অনুপাদানো ভৱিস্সামি ন পটিসন্দহিস্সামী’’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

পটিসন্ধিপঞ্হো ছট্ঠো.

৭. যোনিসোমনসিকাৰপঞ্হো

৭. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, যো ন পটিসন্দহতি, ননু সো যোনিসো মনসিকাৰেন ন পটিসন্দহতী’’তি? ‘‘যোনিসো চ মহাৰাজ, মনসিকাৰেন পঞ্ঞায চ অঞ্ঞেহি চ কুসলেহি ধম্মেহী’’তি. ‘‘ননু, ভন্তে, যোনিসো মনসিকাৰো যেৱ পঞ্ঞা’’তি? ‘‘ন হি, মহাৰাজ, অঞ্ঞো মনসিকাৰো, অঞ্ঞা পঞ্ঞা, ইমেসং খো, মহাৰাজ, অজেড়কগোণমহিংসওট্ঠগদ্ৰভানম্পি মনসিকাৰো অত্থি, পঞ্ঞা পন তেসং নত্থী’’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

যোনিসোমনসিকাৰপঞ্হো সত্তমো.

৮. মনসিকাৰলক্খণপঞ্হো

৮. ৰাজা আহ ‘‘কিংলক্খণো, ভন্তে নাগসেন, মনসিকাৰো, কিংলক্খণা পঞ্ঞা’’তি? ‘‘ঊহনলক্খণো খো, মহাৰাজ, মনসিকাৰো, ছেদনলক্খণা পঞ্ঞা’’তি.

‘‘কথং ঊহনলক্খণো মনসিকাৰো, কথং ছেদনলক্খণা পঞ্ঞা, ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘জানাসি, ত্ৱং মহাৰাজ, যৱলাৱকে’’তি. ‘‘আম, ভন্তে, জানামী’’তি. ‘‘কথং, মহাৰাজ, যৱলাৱকা যৱং লুনন্তী’’তি? ‘‘ৱামেন, ভন্তে, হত্থেন যৱকলাপং গহেত্ৱা দক্খিণেন হত্থেন দাত্তং গহেত্ৱা দাত্তেন ছিন্দন্তী’’তি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, যৱলাৱকো ৱামেন হত্থেন যৱকলাপং গহেত্ৱা দক্খিণেন হত্থেন দাত্তং গহেত্ৱা যৱং ছিন্দতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগাৱচৰো মনসিকাৰেন মানসং গহেত্ৱা পঞ্ঞায কিলেসে ছিন্দতি, এৱং খো, মহাৰাজ, ঊহনলক্খণো মনসিকাৰো, এৱং ছেদনলক্খণা পঞ্ঞা’’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

মনসিকাৰলক্খণপঞ্হো অট্ঠমো.

৯. সীললক্খণপঞ্হো

৯. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, যং পনেতং ব্ৰূসি ‘অঞ্ঞেহি চ কুসলেহি ধম্মেহী’তি, কতমে তে কুসলা ধম্মা’’তি? ‘‘সীলং, মহাৰাজ, সদ্ধা ৱীৰিযং সতি সমাধি, ইমে তে কুসলা ধম্মা’’তি. ‘‘কিংলক্খণং, ভন্তে, সীল’’ন্তি? ‘‘পতিট্ঠানলক্খণং, মহাৰাজ, সীলং সব্বেসং কুসলানং ধম্মানং, ইন্দ্ৰিযবলবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গসতিপট্ঠানসম্মপ্পধানইদ্ধিপাদঝানৱিমোক্খস- মাধিসমাপত্তীনং সীলং পতিট্ঠং, সীলে পতিট্ঠিতো খো, মহাৰাজ, যোগাৱচৰো সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱেতি সদ্ধিন্দ্ৰিযং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং সতিন্দ্ৰিযং সমাধিন্দ্ৰিযং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযন্তি, সব্বে কুসলা ধম্মা ন পৰিহাযন্তী’’তি. ‘‘ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, যে কেচি বীজগামভূতগামা ৱুড্ঢিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জন্তি, সব্বে তে পথৱিং নিস্সায পথৱিযং পতিট্ঠায ৱুড্ঢিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জন্তি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগাৱচৰো সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱেতি সদ্ধিন্দ্ৰিযং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং সতিন্দ্ৰিযং সমাধিন্দ্ৰিযং পঞ্ঞিন্দ্ৰিয’’ন্তি.

‘‘ভিয্যো ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, যে কেচি বলকৰণীযা কম্মন্তা কযিৰন্তি, সব্বে তে পথৱিং নিস্সায পথৱিযং পতিট্ঠায কযিৰন্তি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগাৱচৰো সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱেতি সদ্ধিন্দ্ৰিযং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং সতিন্দ্ৰিযং সমাধিন্দ্ৰিযং পঞ্ঞিন্দ্ৰিয’’ন্তি.

‘‘ভিয্যো ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, নগৰৱড্ঢকী নগৰং মাপেতুকামো পঠমং নগৰট্ঠানং সোধাপেত্ৱা খাণুকণ্টকং অপকড্ঢাপেত্ৱা ভূমিং সমং কাৰাপেত্ৱা ততো অপৰভাগে ৱীথিচতুক্কসিঙ্ঘাটকাদিপৰিচ্ছেদেন ৱিভজিত্ৱা নগৰং মাপেতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগাৱচৰো সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱেতি সদ্ধিন্দ্ৰিযং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং সতিন্দ্ৰিযং সমাধিন্দ্ৰিযং পঞ্ঞিন্দ্ৰিয’’ন্তি.

‘‘ভিয্যো ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, লঙ্ঘকো সিপ্পং দস্সেতুকামো পথৱিং খণাপেত্ৱা সক্খৰকথলং অপকড্ঢাপেত্ৱা ভূমিং সমং কাৰাপেত্ৱা মুদুকায ভূমিযা সিপ্পং দস্সেতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগাৱচৰো সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱেতি সদ্ধিন্দ্ৰিযং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং সতিন্দ্ৰিযং সমাধিন্দ্ৰিযং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযন্তি. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা –

‘‘‘সীলে পতিট্ঠায নৰো সপঞ্ঞো, চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৱযং;

আতাপী নিপকো ভিক্খু, সো ইমং ৱিজটযে জট’ন্তি [পস্স সং. নি. ১.২৩].

‘‘‘অযং পতিট্ঠা ধৰণীৱ পাণিনং, ইদঞ্চ মূলং কুসলাভিৱুড্ঢিযা;

মুখঞ্চিদং সব্বজিনানুসাসনে, যো সীলক্খন্ধো ৱৰপাতিমোক্খিযো’’’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

সীললক্খণপঞ্হো নৱমো.

১০. সম্পসাদনলক্খণসদ্ধাপঞ্হো

১০. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, কিংলক্খণা সদ্ধা’’তি? ‘‘সম্পসাদনলক্খণা চ, মহাৰাজ, সদ্ধা, সম্পক্খন্দনলক্খণা চা’’তি. ‘‘কথং, ভন্তে, সম্পসাদনলক্খণা সদ্ধা’’তি? ‘‘সদ্ধা খো, মহাৰাজ, উপ্পজ্জমানা নীৱৰণে ৱিক্খম্ভেতি, ৱিনীৱৰণং চিত্তং হোতি অচ্ছং ৱিপ্পসন্নং অনাৱিলং. এৱং খো, মহাৰাজ, সম্পসাদনলক্খণা সদ্ধা’’তি.

‘‘ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, ৰাজা চক্কৱত্তী চতুৰঙ্গিনিযা সেনায সদ্ধিং অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো পৰিত্তং উদকং তৰেয্য, তং উদকং হত্থীহি চ অস্সেহি চ ৰথেহি চ পত্তীহি চ খুভিতং ভৱেয্য আৱিলং লুড়িতং কললীভূতং. উত্তিণ্ণো চ ৰাজা চক্কৱত্তী মনুস্সে আণাপেয্য ‘পানীযং, ভণে, আহৰথ, পিৱিস্সামী’তি, ৰঞ্ঞো চ উদকপ্পসাদকো মণি ভৱেয্য. ‘এৱং দেৱা’তি খো তে মনুস্সা ৰঞ্ঞো চক্কৱত্তিস্স পটিস্সুত্ৱা তং উদকপ্পসাদকং মণিং উদকে পক্খিপেয্যুং, তস্মিং উদকে পক্খিত্তমত্তে সঙ্খসেৱালপণকং ৱিগচ্ছেয্য, কদ্দমো চ সন্নিসীদেয্য, অচ্ছং ভৱেয্য উদকং ৱিপ্পসন্নং অনাৱিলং. ততো ৰঞ্ঞো চক্কৱত্তিস্স পানীযং উপনামেয্যুং ‘পিৱতু, দেৱ, পানীয’ন্তি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, উদকং, এৱং চিত্তং দট্ঠব্বং, যথা তে মনুস্সা, এৱং যোগাৱচৰো দট্ঠব্বো, যথা সঙ্খসেৱালপণকং কদ্দমো চ, এৱং কিলেসা দট্ঠব্বা. যথা উদকপ্পসাদকো মণি, এৱং সদ্ধা দট্ঠব্বা, যথা উদকপ্পসাদকে মণিম্হি উদকে পক্খিত্তমত্তে সঙ্খসেৱালপণকং ৱিগচ্ছেয্য, কদ্দমো চ সন্নিসীদেয্য, অচ্ছং ভৱেয্য উদকং ৱিপ্পসন্নং অনাৱিলং, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সদ্ধা উপ্পজ্জমানা নীৱৰণে ৱিক্খম্ভেতি, ৱিনীৱৰণং চিত্তং হোতি অচ্ছং ৱিপ্পসন্নং অনাৱিলং, এৱং খো, মহাৰাজ, সম্পসাদনলক্খণা সদ্ধা’’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

সম্পসাদনলক্খণসদ্ধাপঞ্হো দসমো.

১১. সম্পক্খন্দনলক্খণসদ্ধাপঞ্হো

১১. ‘‘কথং, ভন্তে, সম্পক্খন্দনলক্খণা সদ্ধা’’তি,? ‘‘যথা, মহাৰাজ, যোগাৱচৰো অঞ্ঞেসং চিত্তং ৱিমুত্তং পস্সিত্ৱা সোতাপত্তিফলে ৱা সকদাগামিফলে ৱা অনাগামিফলে ৱা অৰহত্তে ৱা সম্পক্খন্দতি যোগং কৰোতি অপ্পত্তস্স পত্তিযা অনধিগতস্স অধিগমায অসচ্ছিকতস্স সচ্ছিকিৰিযায. এৱং খো, মহাৰাজ, সম্পক্খন্দনলক্খণা সদ্ধা’’তি.

‘‘ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, উপৰিপব্বতে মহামেঘো অভিপ্পৱস্সেয্য, তং উদকং যথানিন্নং পৱত্তমানং পব্বতকন্দৰপদৰসাখা পৰিপূৰেত্ৱা নদিং পৰিপূৰেয্য, সা উভতো কূলানি সংৱিস্সন্দন্তী গচ্ছেয্য, অথ মহাজনকাযো আগন্ত্ৱা তস্সা নদিযা উত্তানতং ৱা গম্ভীৰতং ৱা অজানন্তো ভীতো ৱিত্থতো তীৰে তিট্ঠেয্য, অথঞ্ঞতৰো পুৰিসো আগন্ত্ৱা অত্তনো থামঞ্চ বলঞ্চ সম্পস্সন্তো গাড়্হং কচ্ছং বন্ধিত্ৱা পক্খন্দিত্ৱা তৰেয্য, তং তিণ্ণং পস্সিত্ৱা মহাজনকাযোপি তৰেয্য. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যোগাৱচৰো অঞ্ঞেসং চিত্তং ৱিমুত্তং পস্সিত্ৱা সোতাপত্তিফলে ৱা সকদাগামিফলে ৱা অনাগামিফলে ৱা অৰহত্তে ৱা সম্পক্খন্দতি যোগং কৰোতি অপ্পত্তস্স পত্তিযা অনধিগতস্স অধিগমায অসচ্ছিকতস্স সচ্ছিকিৰিযায. এৱং খো, মহাৰাজ, সম্পক্খন্দনলক্খণা সদ্ধাতি. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা সংযুত্তনিকাযৱৰে –

‘‘‘সদ্ধায তৰতী ওঘং, অপ্পমাদেন অণ্ণৱং;

ৱীৰিযেন দুক্খমচ্চেতি, পঞ্ঞায পৰিসুজ্ঝতী’’’তি [পস্স সং. নি. ১.২৪৬].

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

সম্পক্খন্দনলক্খণসদ্ধাপঞ্হো একাদসমো.

১২. ৱীৰিযলক্খণপঞ্হো

১২. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, কিংলক্খণং ৱীৰিয’’ন্তি? ‘‘উপত্থম্ভনলক্খণং, মহাৰাজ, ৱীৰিযং, ৱীৰিযূপত্থম্ভিতা সব্বে কুসলা ধম্মা ন পৰিহাযন্তী’’তি.

‘‘ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, পুৰিসো গেহে পতন্তে অঞ্ঞেন দাৰুনা উপত্থম্ভেয্য, উপত্থম্ভিতং সন্তং এৱং তং গেহং ন পতেয্য. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, উপত্থম্ভনলক্খণং ৱীৰিযং, ৱীৰিযূপত্থম্ভিতা সব্বে কুসলা ধম্মা ন পৰিহাযন্তী’’তি.

‘‘ভিয্যো ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, পৰিত্তকং সেনং মহতী সেনা ভঞ্জেয্য, ততো ৰাজা অঞ্ঞমঞ্ঞং অনুস্সাৰেয্য অনুপেসেয্য অত্তনো পৰিত্তকায সেনায বলং অনুপদং দদেয্য, তায সদ্ধিং পৰিত্তকা সেনা মহতিং সেনং ভঞ্জেয্য. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, উপত্থম্ভনলক্খণং ৱীৰিযং, ৱীৰিযূপত্থম্ভিতা সব্বে কুসলা ধম্মা ন পৰিহাযন্তি. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা – ‘ৱীৰিযৱা খো, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো অকুসলং পজহতি, কুসলং ভাৱেতি. সাৱজ্জং পজহতি, অনৱজ্জং ভাৱেতি. সুদ্ধমত্তানং পৰিহৰতী’’’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

ৱীৰিযলক্খণপঞ্হো দ্ৱাদসমো.

১৩. সতিলক্খণপঞ্হো

১৩. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, কিংলক্খণা সতী’’তি? ‘‘অপিলাপনলক্খণা, মহাৰাজ, সতি, উপগ্গণ্হনলক্খণা চা’’তি. ‘‘কথং, ভন্তে, অপিলাপনলক্খণা সতী’’তি? ‘‘সতি, মহাৰাজ, উপ্পজ্জমানা কুসলাকুসলসাৱজ্জানৱজ্জহীনপ্পণীতকণ্হসুক্কসপ্পটিভাগধম্মে অপিলাপেতি ‘ইমে চত্তাৰো সতিপট্ঠানা, ইমে চত্তাৰো সম্মপ্পধানা, ইমে চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা, ইমানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি, ইমানি পঞ্চ বলানি, ইমে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অযং অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, অযং সমথো, অযং ৱিপস্সনা, অযং ৱিজ্জা, অযং ৱিমুত্তী’তি. ততো যোগাৱচৰো সেৱিতব্বে ধম্মে সেৱতি, অসেৱিতব্বে ধম্মে ন সেৱতি. ভজিতব্বে ধম্মে ভজতি অভজিত্তব্বে ধম্মে ন ভজতি. এৱং খো, মহাৰাজ, অপিলাপনলক্খণা সতী’’তি.

‘‘ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, ৰঞ্ঞো চক্কৱত্তিস্স ভণ্ডাগাৰিকো ৰাজানং চক্কৱত্তিং সাযং পাতং যসং সৰাপেতি ‘এত্তকা, দেৱ, তে হত্থী, এত্তকা অস্সা, এত্তকা ৰথা, এত্তকা পত্তী, এত্তকং হিৰঞ্ঞং, এত্তকং সুৱণ্ণং, এত্তকং সাপতেয্যং, তং দেৱো সৰতূ’তি ৰঞ্ঞো সাপতেয্যং অপিলাপেতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সতি উপ্পজ্জমানা কুসলাকুসলসাৱজ্জানৱজ্জহীনপ্পণীতকণ্হসুক্কসপ্পটিভাগধম্মে অপিলাপেতি ‘ইমে চত্তাৰো সতিপট্ঠানা, ইমে চত্তাৰো সম্মপ্পধানা, ইমে চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা, ইমানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি, ইমানি পঞ্চ বলানি, ইমে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অযং অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, অযং সমথো, অযং ৱিপস্সনা, অযং ৱিজ্জা, অযং ৱিমুত্তী’তি. ততো যোগাৱচৰো সেৱিতব্বে ধম্মে সেৱতি, অসেৱিতব্বে ধম্মে ন সেৱতি. ভজিতব্বে ধম্মে ভজতি, অভজিতব্বে ধম্মে ন ভজতি. এৱং খো, মহাৰাজ, অপিলাপনলক্খণা সতী’’তি.

‘‘কথং, ভন্তে, উপগ্গণ্হনলক্খণা সতী’’তি? ‘‘সতি, মহাৰাজ, উপ্পজ্জমানা হিতাহিতানং ধম্মানং গতিযো সমন্ৱেতি ‘ইমে ধম্মা হিতা, ইমে ধম্মা অহিতা. ইমে ধম্মা উপকাৰা, ইমে ধম্মা অনুপকাৰা’তি. ততো যোগাৱচৰো অহিতে ধম্মে অপনুদেতি, হিতে ধম্মে উপগ্গণ্হাতি. অনুপকাৰে ধম্মে অপনুদেতি, উপকাৰে ধম্মে উপগ্গণ্হাতি. এৱং খো, মহাৰাজ, উপগ্গণ্হনলক্খণা সতী’’তি.

‘‘ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, ৰঞ্ঞো চক্কৱত্তিস্স পৰিণাযকৰতনং ৰঞ্ঞো হিতাহিতে জানাতি ‘ইমে ৰঞ্ঞো হিতা, ইমে অহিতা. ইমে উপকাৰা, ইমে অনুপকাৰা’তি. ততো অহিতে অপনুদেতি, হিতে উপগ্গণ্হাতি. অনুপকাৰে অপনুদেতি, উপকাৰে উপগ্গণ্হাতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সতি উপ্পজ্জমানা হিতাহিতানং ধম্মানং গতিযো সমন্ৱেতি ‘ইমে ধম্মা হিতা, ইমে ধম্মা অহিতা. ইমে ধম্মা উপকাৰা, ইমে ধম্মা অনুপকাৰা’তি. ততো যোগাৱচৰো অহিতে ধম্মে অপনুদেতি, হিতে ধম্মে উপগ্গণ্হা’তি. অনুপকাৰে ধম্মে অপনুদেতি, উপকাৰে দম্মে উপগ্গণ্হাতি. এৱং খো, মহাৰাজ, উপগ্গণ্হনলক্খণা সতি. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা – ‘সতিঞ্চ খ্ৱাহং, ভিক্খৱে, সব্বত্থিকং ৱদামী’’’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

সতিলক্খণপঞ্হো তেৰসমো.

১৪. সমাধিপঞ্হো

১৪. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, কিংলক্খণো সমাধী’’তি? ‘‘পমুখলক্খণো, মহাৰাজ, সমাধি, যে কেচি কুসলা ধম্মা, সব্বে তে সমাধিপমুখা হোন্তি সমাধিনিন্না সমাধিপোণা সমাধিপব্ভাৰা’’তি.

‘‘ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, কূটাগাৰস্স যা যাচি গোপানসিযো, সব্বা তা কূটঙ্গমা হোন্তি কূটনিন্না কূটসমোসৰণা, কূটং তাসং অগ্গমক্খাযতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যে কেচি কুসলা ধম্মা, সব্বে তে সমাধিপমুখা হোন্তি সমাধিনিন্না সমাধিপোণা সমাধিপব্ভাৰাতি.

‘‘ভিয্যো ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, কোচি ৰাজা চতুৰঙ্গিনিযা সেনায সদ্ধিং সঙ্গামং ওতৰেয্য, সব্বাৱ সেনা হত্থী চ অস্সা চ ৰথা চ পত্তী চ তপ্পমুখা [তম্পমুখা (স্যা. ক.)] ভৱেয্যুং তন্নিন্না তপ্পোণা তপ্পব্ভাৰা তং যেৱ অনুপৰিযাযেয্যুং. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যে কেচি কুসলা ধম্মা, সব্বে তে সমাধিপমুখা হোন্তি সমাধিনিন্না সমাধিপোণা সমাধিপব্ভাৰা. এৱং খো, মহাৰাজ, পমুখলক্খণো সমাধি. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা – ‘‘সমাধিং, ভিক্খৱে, ভাৱেথ, সমাহিতো, ভিক্খৱে, ভিক্খু যথাভূতং পজানাতী’’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

সমাধিপঞ্হো চুদ্দসমো.

১৫. পঞ্ঞালক্খণপঞ্হো

১৫. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, কিংলক্খণা পঞ্ঞা’’তি? ‘‘পুব্বেৱ খো, মহাৰাজ, মযা ৱুত্তং ‘ছেদনলক্খণা পঞ্ঞা’তি, অপি চ ওভাসনলক্খণা পঞ্ঞা’’তি. ‘‘কথং, ভন্তে, ওভাসনলক্খণা পঞ্ঞা’’তি? ‘‘পঞ্ঞা, মহাৰাজ, উপ্পজ্জমানা অৱিজ্জন্ধকাৰং ৱিধমেতি, ৱিজ্জোভাসং জনেতি, ঞাণালোকং ৱিদংসেতি, অৰিযসচ্চানি পাকটানি কৰোতি. ততো যোগাৱচৰো ‘অনিচ্চ’ন্তি ৱা ‘দুক্খ’ন্তি ৱা ‘অনত্তা’তি ৱা সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতী’’তি.

‘‘ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, পুৰিসো অন্ধকাৰে গেহে পদীপং পৱেসেয্য, পৱিট্ঠো পদীপো অন্ধকাৰং ৱিধমেতি, ওভাসং জনেতি, আলোকং ৱিদংসেতি, ৰূপানি পাকটানি কৰোতি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, পঞ্ঞা উপ্পজ্জমানা অৱিজ্জন্ধকাৰং ৱিধমেতি, ৱিজ্জোভাসং জনেতি, ঞাণালোকং ৱিদংসেতি, অৰিযসচ্চানি পাকটানি কৰোতি. ততো যোগাৱচৰো ‘অনিচ্চ’ন্তি ৱা ‘দুক্খ’ন্তি ৱা ‘অনত্তা’তি ৱা সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. এৱং খো, মহাৰাজ, ওভাসনলক্খণা পঞ্ঞা’’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

পঞ্ঞালক্খণপঞ্হো পন্নৰসমো.

১৬. নানাধম্মানং এককিচ্চঅভিনিপ্ফাদনপঞ্হো

১৬. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, ইমে ধম্মা নানা সন্তা একং অত্থং অভিনিপ্ফাদেন্তী’’তি? ‘‘আম, মহাৰাজ, ইমে ধম্মা নানা সন্তা একং অত্থং অভিনিপ্ফাদেন্তি, কিলেসে হনন্তী’’তি.

‘‘কথং, ভন্তে, ইমে ধম্মা নানা সন্তা একং অত্থং অভিনিপ্ফাদেন্তি, কিলেসে হনন্তি? ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, সেনা নানা সন্তা হত্থী চ অস্সা চ ৰথা চ পত্তী চ একং অত্থং অভিনিপ্ফাদেন্তি, সঙ্গামে পৰসেনং অভিৱিজিনন্তি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ইমে ধম্মা নানা সন্তা একং অত্থং অভিনিপ্ফাদেন্তি, কিলেসে হনন্তী’’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

নানাধম্মানং এককিচ্চঅভিনিপ্ফাদনপঞ্হো সোড়সমো.

মহাৱগ্গো পঠমো.

ইমস্মিং ৱগ্গে সোড়স পঞ্হা.

২. অদ্ধানৱগ্গো

১. ধম্মসন্ততিপঞ্হো

১. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, যো উপ্পজ্জতি, সো এৱ সো, উদাহু অঞ্ঞো’’তি? থেৰো আহ ‘‘ন চ সো, ন চ অঞ্ঞো’’তি.

‘‘ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহাৰাজ, যদা ত্ৱং দহৰো তৰুণো মন্দো উত্তানসেয্যকো অহোসি, সো যেৱ ত্ৱং এতৰহি মহন্তো’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, অঞ্ঞো সো দহৰো তৰুণো মন্দো উত্তানসেয্যকো অহোসি, অঞ্ঞো অহং এতৰহি মহন্তো’’তি. ‘‘এৱং সন্তে খো, মহাৰাজ, মাতাতিপি ন ভৱিস্সতি, পিতাতিপি ন ভৱিস্সতি, আচৰিযোতিপি ন ভৱিস্সতি, সিপ্পৱাতিপি ন ভৱিস্সতি, সীলৱাতিপি ন ভৱিস্সতি, পঞ্ঞৱাতিপি ন ভৱিস্সতি. কিং নু খো, মহাৰাজ, অঞ্ঞা এৱ কললস্স মাতা, অঞ্ঞা অব্বুদস্স মাতা, অঞ্ঞা পেসিযা মাতা, অঞ্ঞা ঘনস্স মাতা, অঞ্ঞা খুদ্দকস্স মাতা, অঞ্ঞা মহন্তস্স মাতা, অঞ্ঞো সিপ্পং সিক্খতি, অঞ্ঞো সিক্খিতো ভৱতি, অঞ্ঞো পাপকম্মং কৰোতি, অঞ্ঞস্স হত্থপাদা ছিজ্জন্তী’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে. ত্ৱং পন, ভন্তে, এৱং ৱুত্তে কিং ৱদেয্যাসী’’তি? থেৰো আহ ‘‘অহঞ্ঞেৱ খো, মহাৰাজ, দহৰো অহোসিং তৰুণো মন্দো উত্তানসেয্যকো, অহঞ্ঞেৱ এতৰহি মহন্তো, ইমমেৱ কাযং নিস্সায সব্বে তে একসঙ্গহিতা’’তি.

‘‘ভিয্যো ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, কোচিদেৱ পুৰিসো পদীপং পদীপেয্য, কিং সো সব্বৰত্তিং পদীপেয্যা’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, সব্বৰত্তিং পদীপেয্যা’’তি. ‘‘কিং নু খো, মহাৰাজ, যা পুৰিমে যামে অচ্চি, সা মজ্ঝিমে যামে অচ্চী’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘যা মজ্ঝিমে যামে অচ্চি, সা পচ্ছিমে যামে অচ্চী’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘কিং নু খো, মহাৰাজ, অঞ্ঞো সো অহোসি পুৰিমে যামে পদীপো, অঞ্ঞো মজ্ঝিমে যামে পদীপো, অঞ্ঞো পচ্ছিমে যামে পদীপো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে, তং যেৱ নিস্সায সব্বৰত্তিং পদীপিতো’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ধম্মসন্ততি সন্দহতি, অঞ্ঞো উপ্পজ্জতি, অঞ্ঞো নিৰুজ্ঝতি, অপুব্বং অচৰিমং ৱিয সন্দহতি, তেন ন চ সো, ন চ অঞ্ঞো, পুৰিমৱিঞ্ঞাণে পচ্ছিমৱিঞ্ঞাণং সঙ্গহং গচ্ছতী’’তি.

‘‘ভিয্যো ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, খীৰং দুয্হমানং কালন্তৰেন দধি পৰিৱত্তেয্য, দধিতো নৱনীতং, নৱনীততো ঘতং পৰিৱত্তেয্য, যো নু খো, মহাৰাজ, এৱং ৱদেয্য ‘যং যেৱ খীৰং তং যেৱ দধি, যং যেৱ দধি তং যেৱ নৱনীতং, যং যেৱ নৱনীতং তং যেৱ ঘত’ন্তি, সম্মা নু খো সো, মহাৰাজ, ৱদমানো ৱদেয্যা’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে, তংযেৱ নিস্সায সম্ভূত’’ন্তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ধম্মসন্ততি সন্দহতি, অঞ্ঞো উপ্পজ্জতি, অঞ্ঞো নিৰুজ্ঝতি, অপুব্বং অচৰিমং ৱিয সন্দহতি, তেন ন চ সো, ন চ অঞ্ঞো, পুৰিমৱিঞ্ঞাণে পচ্ছিমৱিঞ্ঞাণং সঙ্গহং গচ্ছতী’’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

ধম্মসন্ততিপঞ্হো পঠমো.

২. পটিসন্দহনপঞ্হো

২. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, যো ন পটিসন্দহতি, জানাতি সো ‘ন পটিসন্দহিস্সামী’তি? ‘‘আম, মহাৰাজ, যো ন পটিসন্দহতি, জানাতি সো ‘ন পটিসন্দহিস্সামী’তি. ‘‘কথং, ভন্তে, জানাতী’’তি? ‘‘যো হেতু যো পচ্চযো, মহাৰাজ, পটিসন্দহনায, তস্স হেতুস্স তস্স পচ্চযস্স উপৰমা জানাতি সো ‘ন পটিসন্দহিস্সামী’’’তি.

‘‘ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, কস্সকো গহপতিকো কসিত্ৱা চ ৱপিত্ৱা চ ধঞ্ঞাগাৰং পৰিপূৰেয্য. সো অপৰেন সমযেন নেৱ কস্সেয্য ন ৱপ্পেয্য, যথাসম্ভতঞ্চ ধঞ্ঞং পৰিভুঞ্জেয্য ৱা ৱিসজ্জেয্য ৱা যথা পচ্চযং ৱা কৰেয্য, জানেয্য সো, মহাৰাজ, কস্সকো গহপতিকো ‘ন মে ধঞ্ঞাগাৰং পৰিপূৰেস্সতী’তি? ‘‘আম, ভন্তে, জানেয্যা’’তি. ‘‘কথং জানেয্যা’’তি? ‘‘যো হেতু যো পচ্চযো ধঞ্ঞাগাৰস্স পৰিপূৰণায, তস্স হেতুস্স তস্স পচ্চযস্স উপৰমা জানাতি ‘ন মে ধঞ্ঞাগাৰং পৰিপূৰেস্সতী’’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যো হেতু যো পচ্চযো পটিসন্দহনায, তস্স হেতুস্স তস্স পচ্চযস্স উপৰমা জানাতি সো ‘ন পটিসন্দহিস্সামী’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

পটিসন্দহনপঞ্হো দুতিযো.

৩. ঞাণপঞ্ঞাপঞ্হো

৩. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, যস্স ঞাণং উপ্পন্নং, তস্স পঞ্ঞা উপ্পন্না’’তি? ‘‘আম, মহাৰাজ, যস্স ঞাণং উপ্পন্নং, তস্স পঞ্ঞা উপ্পন্না’’তি. ‘‘কিং, ভন্তে, যঞ্ঞেৱ ঞাণং সা যেৱ পঞ্ঞা’’তি? ‘‘আম, মহাৰাজ, যঞ্ঞেৱ ঞাণং সা যেৱ পঞ্ঞা’’তি. ‘‘যস্স পন, ভন্তে, তঞ্ঞেৱ ঞাণং সা যেৱ পঞ্ঞা উপ্পন্না, কিং সম্মুয্হেয্য সো, উদাহু ন সম্মুয্হেয্যা’’তি? ‘‘কত্থচি, মহাৰাজ, সম্মুয্হেয্য, কত্থচি ন সম্মুয্হেয্যা’’তি. ‘‘কুহিং, ভন্তে, সম্মুয্হেয্যা’’তি? ‘‘অঞ্ঞাতপুব্বেসু ৱা, মহাৰাজ, সিপ্পট্ঠানেসু, অগতপুব্বায ৱা দিসায, অস্সুতপুব্বায ৱা নামপঞ্ঞত্তিযা সম্মুয্হেয্যা’’তি. ‘‘কুহিং ন সম্মুয্হেয্যা’’তি? ‘‘যং খো পন, মহাৰাজ, তায পঞ্ঞায কতং ‘অনিচ্চ’ন্তি ৱা ‘দুক্খ’ন্তি ৱা ‘অনত্তা’তি ৱা, তহিং ন সম্মুয্হেয্যা’’তি. ‘‘মোহো পনস্স, ভন্তে, কুহিং গচ্ছতী’’তি? ‘‘মোহো খো, মহাৰাজ, ঞাণে উপ্পন্নমত্তে তত্থেৱ নিৰুজ্ঝতী’’তি.

‘‘ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, কোচিদেৱ পুৰিসো অন্ধকাৰগেহে পদীপং আৰোপেয্য, ততো অন্ধকাৰো নিৰুজ্ঝেয্য, আলোকো পাতুভৱেয্য. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ঞাণে উপ্পন্নমত্তে মোহো তত্থেৱ নিৰুজ্ঝতী’’তি.

‘‘পঞ্ঞা পন, ভন্তে, কুহিং গচ্ছতী’’তি? ‘‘পঞ্ঞাপি খো, মহাৰাজ, সকিচ্চযং কত্ৱা তত্থেৱ নিৰুজ্ঝতি, যং পন তায পঞ্ঞায কতং ‘অনিচ্চ’ন্তি ৱা ‘দুক্খ’ন্তি ৱা ‘অনত্তা’তি ৱা, তং ন নিৰুজ্ঝতী’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, যং পনেতং ব্ৰূসি ‘পঞ্ঞা সকিচ্চযং কত্ৱা তত্থেৱ নিৰুজ্ঝতি, যং পন তায পঞ্ঞায কতং ‘অনিচ্চ’ন্তি ৱা ‘দুক্খ’ন্তি ৱা ‘অনত্তা’তি ৱা, তং ন নিৰুজ্ঝতী’তি, তস্স ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, যো কোচি পুৰিসো ৰত্তিং লেখং পেসেতুকামো লেখকং পক্কোসাপেত্ৱা পদীপং আৰোপেত্ৱা লেখং লিখাপেয্য, লিখিতে পন লেখে পদীপং ৱিজ্ঝাপেয্য, ৱিজ্ঝাপিতেপি পদীপে লেখং ন ৱিনস্সেয্য. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, পঞ্ঞা সকিচ্চযং কত্ৱা তত্থেৱ নিৰুজ্ঝতি, যং পন তায পঞ্ঞায কতং ‘অনিচ্চ’ন্তি ৱা ‘দুক্খ’ন্তি ৱা ‘অনত্তা’তি ৱা, তং ন নিৰুজ্ঝতী’’তি.

‘‘ভিয্যো ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, পুৰত্থিমেসু জনপদেসু মনুস্সা অনুঘৰং পঞ্চ পঞ্চ উদকঘটকানি ঠপেন্তি আলিম্পনং ৱিজ্ঝাপেতুং, ঘৰে পদিত্তে তানি পঞ্চ উদকঘটকানি ঘৰস্সূপৰি খিপন্তি, ততো অগ্গি ৱিজ্ঝাযতি, কিং নু খো, মহাৰাজ, তেসং মনুস্সানং এৱং হোতি ‘পুন তেহি ঘটেহি ঘটকিচ্চং কৰিস্সামা’’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, অলং তেহি ঘটেহি, কিং তেহি ঘটেহী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, পঞ্চ উদকঘটকানি, এৱং পঞ্চিন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি সদ্ধিন্দ্ৰিযং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং সতিন্দ্ৰিযং সমাধিন্দ্ৰিযং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. যথা তে মনুস্সা, এৱং যোগাৱচৰো দট্ঠব্বো. যথা অগ্গি, এৱং কিলেসা দট্ঠব্বা. যথা পঞ্চহি উদকঘটকেহি অগ্গি ৱিজ্ঝাপীযতি, এৱং পঞ্চিন্দ্ৰিযেহি কিলেসা ৱিজ্ঝাপিযন্তি, ৱিজ্ঝাপিতাপি কিলেসা ন পুন সম্ভৱন্তি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, পঞ্ঞা সকিচ্চযং কত্ৱা তত্থেৱ নিৰুজ্ঝতি, যং পন তায পঞ্ঞায কতং ‘অনিচ্চ’ন্তি ৱা ‘দুক্খ’ন্তি ৱা ‘অনত্তা’তি ৱা, তং ন নিৰুজ্ঝতী’’তি.

‘‘ভিয্যো ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, ৱেজ্জো পঞ্চমূলভেসজ্জানি গহেত্ৱা গিলানকং উপসঙ্কমিত্ৱা তানি পঞ্চমূলভেসজ্জানি পিসিত্ৱা [পিংসিত্ৱা (সী. পী.)] গিলানকং পাযেয্য, তেহি চ দোসা নিদ্ধমেয্যুং, কিং নু খো, মহাৰাজ, তস্স ৱেজ্জস্স এৱং হোতি ‘পুন তেহি পঞ্চমূলভেসজ্জেহি ভেসজ্জকিচ্চং কৰিস্সামী’’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, অলং তেহি পঞ্চমূলভেসজ্জেহি, কিং তেহি পঞ্চমূলভেসজ্জেহী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, পঞ্চমূলভেসজ্জানি, এৱং পঞ্চিন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি সদ্ধিন্দ্ৰিযং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং সতিন্দ্ৰিযং সমাধিন্দ্ৰিযং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং, যথা ৱেজ্জো, এৱং যোগাৱচৰো দট্ঠব্বো. যথা ব্যাধি, এৱং কিলেসা দট্ঠব্বা. যথা ব্যাধিতো পুৰিসো, এৱং পুথুজ্জনো দট্ঠব্বো. যথা পঞ্চমূলভেসজ্জেহি গিলানস্স দোসা নিদ্ধন্তা, দোসে নিদ্ধন্তে গিলানো অৰোগো হোতি, এৱং পঞ্চিন্দ্ৰিযেহি কিলেসা নিদ্ধমীযন্তি, নিদ্ধমিতা চ কিলেসা ন পুন সম্ভৱন্তি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, পঞ্ঞা সকিচ্চযং কত্ৱা তত্থেৱ নিৰুজ্ঝতি, যং পন তায পঞ্ঞায কতং ‘অনিচ্চ’ন্তি ৱা ‘দুক্খ’ন্তি ৱা ‘অনত্তা’তি ৱা, তং ন নিৰুজ্ঝতী’’তি.

‘‘ভিয্যো ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, সঙ্গামাৱচৰো যোধো পঞ্চ কণ্ডানি গহেত্ৱা সঙ্গামং ওতৰেয্য পৰসেনং ৱিজেতুং, সো সঙ্গামগতো তানি পঞ্চ কণ্ডানি খিপেয্য, তেহি চ পৰসেনা ভিজ্জেয্য, কিং নু খো, মহাৰাজ, তস্স সঙ্গামাৱচৰস্স যোধস্স এৱং হোতি ‘পুন তেহি কণ্ডেহি কণ্ডকিচ্চং কৰিস্সামী’’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, অলং তেহি কণ্ডেহি, কিং তেহি কণ্ডেহী’’তি? ‘‘যথা, মহাৰাজ, পঞ্চ কণ্ডানি, এৱং পঞ্চিন্দ্ৰিযানি দট্ঠব্বানি সদ্ধিন্দ্ৰিযং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং সতিন্দ্ৰিযং সমাধিন্দ্ৰিযং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. যথা, মহাৰাজ, সঙ্গামাৱচৰো যোধো, এৱং যোগাৱচৰো দট্ঠব্বো. যথা পৰসেনা, এৱং কিলেসা দট্ঠব্বা. যথা পঞ্চহি কণ্ডেহি পৰসেনা ভিজ্জতি, এৱং পঞ্চিন্দ্ৰিযেহি কিলেসা ভিজ্জন্তি, ভগ্গা চ কিলেসা ন পুন সম্ভৱন্তি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, পঞ্ঞা সকিচ্চযং কত্ৱা তত্থেৱ নিৰুজ্ঝতি, যং পন তায পঞ্ঞায কতং ‘অনিচ্চ’ন্তি ৱা ‘দুক্খ’ন্তি ৱা ‘অনত্তা’তি ৱা, তং ন নিৰুজ্ঝতী’’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

ঞাণপঞ্ঞাপঞ্হো ততিযো.

৪. পটিসন্দহনপুগ্গলৱেদিযনপঞ্হো

৪. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, যো ন পটিসন্দহতি, ৱেদেতি সো কিঞ্চি দুক্খং ৱেদন’’ন্তি? থেৰো আহ ‘‘কিঞ্চি ৱেদেতি, কিঞ্চি ন ৱেদেতী’’তি. ‘‘কিং ৱেদেতি, কিং ন ৱেদেতী’’তি? ‘‘কাযিকং, মহাৰাজ, ৱেদনং ৱেদেতি, চেতসিকং ৱেদনং ন ৱেদেতী’’তি. ‘‘কথং, ভন্তে, কাযিকং ৱেদনং ৱেদেতি, কথং চেতসিকং ৱেদনং ন ৱেদেতী’’তি? ‘‘যো হেতু যো পচ্চযো কাযিকায দুক্খৱেদনায উপ্পত্তিযা, তস্স হেতুস্স তস্স পচ্চযস্স অনুপৰমা কাযিকং দুক্খৱেদনং ৱেদেতি, যো হেতু যো পচ্চযো চেতসিকায দুক্খৱেদনায উপ্পত্তিযা, তস্স হেতুস্স তস্স পচ্চযস্স উপৰমা চেতসিকং দুক্খৱেদনং ন ৱেদেতি. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা – ‘সো একং ৱেদনং ৱেদেতি কাযিকং ন চেতসিক’’’ন্তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, যো দুক্খং ৱেদনং ৱেদেতি, কস্মা সো ন পৰিনিব্বাযতী’’তি? ‘‘নত্থি, মহাৰাজ, অৰহতো অনুনযো ৱা পটিঘো ৱা, ন চ অৰহন্তো অপক্কং পাতেন্তি পৰিপাকং আগমেন্তি পণ্ডিতা. ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, থেৰেন সাৰিপুত্তেন ধম্মসেনাপতিনা –

‘‘‘নাভিনন্দামি মৰণং, নাভিনন্দামি জীৱিতং;

কালঞ্চ পটিকঙ্খামি, নিব্বিসং ভতকো যথা.

‘‘‘নাভিনন্দামি মৰণং, নাভিনন্দামি জীৱিতং;

কালঞ্চ পটিকঙ্খামি, সম্পজানো পতিস্সতো’’’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি [পস্স থেৰগা. ৬৫৪].

পটিসন্দহনপুগ্গলৱেদিযনপঞ্হো চতুত্থো.

৫. ৱেদনাপঞ্হো

৫. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, সুখা ৱেদনা কুসলা ৱা অকুসলা ৱা অব্যাকতা ৱা’’তি? ‘‘সিযা, মহাৰাজ, কুসলা, সিযা অকুসলা, সিযা অব্যাকতা’’তি. ‘‘যদি, ভন্তে, কুসলা ন দুক্খা, যদি দুক্খা ন কুসলা, কুসলং দুক্খন্তি নুপ্পজ্জতী’’তি. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহাৰাজ, ইধ পুৰিসস্স হত্থে তত্তং অযোগুড়ং নিক্খিপেয্য, দুতিযে হত্থে সীতং হিমপিণ্ডং নিক্খিপেয্য, কিং নু খো, মহাৰাজ, উভোপি তে দহেয্যু’’ন্তি? ‘‘আম, ভন্তে, উভোপি তে দহেয্যু’’ন্তি. ‘‘কিং নু খো, তে মহাৰাজ, উভোপি উণ্হা’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘কিং পন তে, মহাৰাজ, উভোপি সীতলা’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘আজানাহি নিগ্গহং যদি তত্তং দহতি, ন চ তে উভোপি উণ্হা, তেন নুপ্পজ্জতি. যদি সীতলং দহতি, ন চ তে উভোপি সীতলা, তেন নুপ্পজ্জতি. কিস্স পন তে, মহাৰাজ, উভোপি দহন্তি, ন চ তে উভোপি উণ্হা, ন চ তে উভোপি সীতলা? একং উণ্হং, একং সীতলং, উভোপি তে দহন্তি, তেন নুপ্পজ্জতী’’তি. ‘‘নাহং পটিবলো তযা ৱাদিনা সদ্ধিং সল্লপিতুং, সাধু অত্থং জপ্পেহী’’তি. ততো থেৰো অভিধম্মসংযুত্তায কথায ৰাজানং মিলিন্দং সঞ্ঞাপেসি –

‘‘ছযিমানি, মহাৰাজ, গেহনিস্সিতানি সোমনস্সানি, ছ নেক্খম্মনিস্সিতানি সোমনস্সানি, ছ গেহনিস্সিতানি দোমনস্সানি, ছ নেক্খম্মনিস্সিতানি দোমনস্সানি, ছ গেহনিস্সিতা উপেক্খা, ছ নেক্খম্মনিস্সিতা উপেক্খাতি, ইমানি ছ ছক্কানি, অতীতাপি ছত্তিংসৱিধা ৱেদনা, অনাগতাপি ছত্তিংসৱিধা ৱেদনা, পচ্চুপ্পন্নাপি ছত্তিংসৱিধা ৱেদনা, তদেকজ্ঝং অভিসঞ্ঞুহিত্ৱা অভিসম্পিণ্ডেত্ৱা অট্ঠসতং ৱেদনা হোন্তী’’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

ৱেদনাপঞ্হো পঞ্চমো.

৬. নামৰূপএকত্তনানত্তপঞ্হো

৬. ৰাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, কো পটিসন্দহতী’’তি? থেৰো আহ ‘‘নামৰূপং খো, মহাৰাজ, পটিসন্দহতী’’তি. ‘‘কিং ইমং যেৱ নামৰূপং পটিসন্দহতী’’তি? ‘‘ন খো, মহাৰাজ, ইমং যেৱ নামৰূপং পটিসন্দহতি, ইমিনা পন, মহাৰাজ, নামৰূপেন কম্মং কৰোতি সোভনং ৱা পাপকং ৱা, তেন কম্মেন অঞ্ঞং নামৰূপং পটিসন্দহতী’’তি. ‘‘যদি, ভন্তে, ন ইমং যেৱ নামৰূপং পটিসন্দহতি, ননু সো মুত্তো ভৱিস্সতি পাপকেহি কম্মেহী’’তি? থেৰো আহ ‘‘যদি ন পটিসন্দহেয্য, মুত্তো ভৱেয্য পাপকেহি কম্মেহি. যস্মা চ খো, মহাৰাজ, পটিসন্দহতি, তস্মা ন মুত্তো পাপকেহি কম্মেহী’’তি.

‘‘ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, কোচিদেৱ পুৰিসো অঞ্ঞতৰস্স পুৰিসস্স অম্বং অৱহৰেয্য, তমেনং অম্বসামিকো গহেত্ৱা ৰঞ্ঞো দস্সেয্য ‘ইমিনা দেৱ পুৰিসেন ময্হং অম্বা অৱহটা’তি, সো এৱং ৱদেয্য ‘নাহং, দেৱ, ইমস্স অম্বে অৱহৰামি, অঞ্ঞে তে অম্বা, যে ইমিনা ৰোপিতা, অঞ্ঞে তে অম্বা, যে মযা অৱহটা, নাহং দণ্ডপ্পত্তো’তি. কিং নু খো সো, মহাৰাজ, পুৰিসো দণ্ডপ্পত্তো ভৱেয্যা’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, দণ্ডপ্পত্তো ভৱেয্যা’’তি. ‘‘কেন কাৰণেনা’’তি? ‘‘কিঞ্চাপি সো এৱং ৱদেয্য, পুৰিমং, ভন্তে, অম্বং অপ্পচ্চক্খায পচ্ছিমেন অম্বেন সো পুৰিসো দণ্ডপ্পত্তো ভৱেয্যা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ইমিনা নামৰূপেন কম্মং কৰোতি সোভনং ৱা পাপকং ৱা, তেন কম্মেন অঞ্ঞং নামৰূপং পটিসন্দহতি, তস্মা ন মুত্তো পাপকেহি কম্মেহী’’তি.

‘‘ভিয্যো ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, কোচিদেৱ পুৰিসো অঞ্ঞতৰস্স পুৰিসস্স সালিং অৱহৰেয্য…পে… উচ্ছুং অৱহৰেয্য…পে… যথা মহাৰাজ কোচি পুৰিসো হেমন্তকালে অগ্গিং জালেত্ৱা ৱিসিব্বেত্ৱা [ৱিসীৱেত্ৱা (সী. পী.)] অৱিজ্ঝাপেত্ৱা পক্কমেয্য, অথ খো সো অগ্গি অঞ্ঞতৰস্স পুৰিসস্স খেত্তং ডহেয্য [উপডহেয্য (ক.)], তমেনং খেত্তসামিকো গহেত্ৱা ৰঞ্ঞো দস্সেয্য ‘ইমিনা, দেৱ, পুৰিসেন ময্হং খেত্তং দড্ঢ’ন্তি. সো এৱং ৱদেয্য ‘নাহং, দেৱ, ইমস্স খেত্তং ঝাপেমি, অঞ্ঞো সো অগ্গি, যো মযা অৱিজ্ঝাপিতো, অঞ্ঞো সো অগ্গি, যেনিমস্স খেত্তং দড্ঢং, নাহং দণ্ডপ্পত্তো’তি. কিং নু খো সো, মহাৰাজ, পুৰিসো দণ্ডপ্পত্তো ভৱেয্যা’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, দণ্ডপ্পত্তো ভৱেয্যা’’তি. ‘‘কেন কাৰণেনা’’তি? ‘‘কিঞ্চাপি সো এৱং ৱদেয্য, পুৰিমং, ভন্তে, অগ্গিং অপ্পচ্চক্খায পচ্ছিমেন অগ্গিনা সো পুৰিসো দণ্ডপ্পত্তো ভৱেয্যা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ইমিনা নামৰূপেন কম্মং কৰোতি সোভনং ৱা পাপকং ৱা, তেন কম্মেন অঞ্ঞং নামৰূপং পটিসন্দহতি, তস্মা ন মুত্তো পাপকেহি কম্মেহী’’তি.

‘‘ভিয্যো ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, কোচিদেৱ পুৰিসো পদীপং আদায পাসাদং অভিৰূহিত্ৱা ভুঞ্জেয্য, পদীপো ঝাযমানো তিণং ঝাপেয্য, তিণং ঝাযমানং ঘৰং ঝাপেয্য, ঘৰং ঝাযমানং গামং ঝাপেয্য, গামজনো তং পুৰিসং গহেত্ৱা এৱং ৱদেয্য ‘কিস্স ত্ৱং, ভো পুৰিস, গামং ঝাপেসী’তি, সো এৱং ৱদেয্য ‘নাহং, ভো, গামং ঝাপেমি, অঞ্ঞো সো পদীপগ্গি, যস্সাহং আলোকেন ভুঞ্জিং, অঞ্ঞো সো অগ্গি, যেন গামো ঝাপিতো’তি, তে ৱিৱদমানা তৱ সন্তিকে আগচ্ছেয্যুং, কস্স ত্ৱং, মহাৰাজ, অট্টং [অত্থং (সী. পী.)] ধাৰেয্যাসী’’তি? ‘‘গামজনস্স ভন্তে’’তি. ‘‘কিং কাৰণা’’তি? ‘‘কিঞ্চাপি সো এৱং ৱদেয্য, অপি চ ততো এৱ সো অগ্গি নিব্বত্তো’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, কিঞ্চাপি অঞ্ঞং মাৰণন্তিকং নামৰূপং, অঞ্ঞং পটিসন্ধিস্মিং নামৰূপং, অপি চ ততো যেৱ তং নিব্বত্তং, তস্মা ন মুত্তো পাপকেহি কম্মেহী’’তি.

‘‘ভিয্যো ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, কোচিদেৱ পুৰিসো দহৰিং দাৰিকং ৱাৰেত্ৱা সুঙ্কং দত্ৱা পক্কমেয্য. সা অপৰেন সমযেন মহতী অস্স ৱযপ্পত্তা, ততো অঞ্ঞো পুৰিসো সুঙ্কং দত্ৱা ৱিৱাহং কৰেয্য, ইতৰো আগন্ত্ৱা এৱং ৱদেয্য ‘কিস্স পন মে ত্ৱং, অম্ভো পুৰিস, ভৰিযং নেসী’তি? সো এৱং ৱদেয্য ‘নাহং তৱ ভৰিযং নেমি, অঞ্ঞা সা দাৰিকা দহৰী তৰুণী, যা তযা ৱাৰিতা চ দিন্নসুঙ্কা চ, অঞ্ঞাযং দাৰিকা মহতী ৱযপ্পত্তা মযা ৱাৰিতা চ দিন্নসুঙ্কা চা’তি, তে ৱিৱদমানা তৱ সন্তিকে আগচ্ছেয্যুং. কস্স ত্ৱং, মহাৰাজ, অট্টং ধাৰেয্যাসী’’তি? ‘‘পুৰিমস্স ভন্তে’’তি. ‘‘কিং কাৰণা’’তি? ‘‘কিঞ্চাপি সো এৱং ৱদেয্য, অপি চ ততো যেৱ সা মহতী নিব্বত্তা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, কিঞ্চাপি অঞ্ঞং মাৰণন্তিকং নামৰূপং, অঞ্ঞং পটিসন্ধিস্মিং নামৰূপং, অপি চ ততো যেৱ তং নিব্বত্তং, তস্মা নপৰিমুত্তো পাপকেহি কম্মেহী’’তি.

‘‘ভিয্যো ওপম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘যথা, মহাৰাজ, কোচিদেৱ পুৰিসো গোপালকস্স হত্থতো খীৰঘটং কিণিত্ৱা তস্সেৱ হত্থে নিক্খিপিত্ৱা পক্কমেয্য ‘স্ৱে গহেত্ৱা গমিস্সামী’তি, তং অপৰজ্জু দধি সম্পজ্জেয্য. সো আগন্ত্ৱা এৱং ৱদেয্য ‘দেহি মে খীৰঘট’ন্তি. সো দধিং দস্সেয্য. ইতৰো এৱং ৱদেয্য ‘নাহং তৱ হত্থতো দধিং কিণামি, দেহি মে খীৰঘট’ন্তি. সো এৱং ৱদেয্য ‘অজানতো তে খীৰং দধিভূত’ন্তি তে ৱিৱদমানা তৱ সন্তিকে আগচ্ছেয্যুং, কস্স ত্ৱং মহাৰাজ, অট্টং ধাৰেয্যাসী’’তি? ‘‘গোপালকস্স ভন্তে’’তি. ‘‘কিং কাৰণা’’তি? ‘‘কিঞ্চাপি সো এৱং ৱদেয্য, অপি চ ততো যেৱ তং নিব্বত্ত’’ন্তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, কিঞ্চাপি অঞ্ঞং মাৰণন্তিকং নামৰূপং, অঞ্ঞং পটিসন্ধিস্মিং নামৰূপং, অপি চ ততো যেৱ তং নিব্বত্তং, তস্মা ন পৰিমুত্তো পাপকেহি কম্মেহী’’তি.

‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.

নামৰূপএকত্তনানত্তপঞ্হো ছট্ঠো.