২. পাসাদকম্পনৱগ্গো

১-২. পুব্বসুত্তাদিৱণ্ণনা

৮২৩-৮২৪. দুতিযৱগ্গস্স পঠমে ন চ অতিলীনোতিআদীনি পৰতো আৱি ভৱিস্সন্তি. ইমস্মিং সুত্তে ছঅভিঞ্ঞাপাদকা ইদ্ধিপাদা কথিতা, তথা দুতিযে চ.

৩. ছন্দসমাধিসুত্তৱণ্ণনা

৮২৫. ততিযে ছন্দন্তি কত্তুকম্যতাছন্দং. নিস্সাযাতি নিস্সযং কত্ৱা, অধিপতিং কত্ৱাতি অত্থো. পধানসঙ্খাৰাতি পধানভূতা সঙ্খাৰা, চতুকিচ্চসাধকসম্মপ্পধানৱীৰিযস্সেতং অধিৱচনং. ইতি অযঞ্চ ছন্দোতিআদীসু ছন্দো ছন্দসমাধিনা চেৱ পধানসঙ্খাৰেহি চ, ছন্দসমাধি ছন্দেন চেৱ পধানসঙ্খাৰেহি চ, পধানসঙ্খাৰাপি ছন্দেন চেৱ ছন্দসমাধিনা চ সমন্নাগতা. তস্মা সব্বে তে ধম্মে একতো কত্ৱা অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতো ইদ্ধিপাদোতি ৱুত্তং. ইদ্ধিপাদৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৪৩৭) পন ‘‘যো তথাভূতস্স ৱেদনাক্খন্ধো তিআদিনা নযেন ইমেহি ধম্মেহি সমন্নাগতা সেসঅৰূপিনো ধম্মা ইদ্ধিপাদাতি ৱুত্তা.

অপিচ ইমেপি তযো ধম্মা ইদ্ধীপি হোন্তি ইদ্ধিপাদাপি. কথং? ছন্দঞ্হি ভাৱযতো ছন্দো ইদ্ধি নাম হোতি, সমাধিপ্পধানসঙ্খাৰা ছন্দিদ্ধিপাদো নাম. সমাধিং ভাৱেন্তস্স সমাধি ইদ্ধি নাম হোতি, ছন্দপ্পধানসঙ্খাৰা সমাধিদ্ধিযা পাদো নাম. পধানসঙ্খাৰে ভাৱেন্তস্স পধানসঙ্খাৰা ইদ্ধি নাম হোতি, ছন্দসমাধি পধানসঙ্খাৰিদ্ধিযা পাদো নাম, সম্পযুত্তধম্মেসু হি একস্মিং ইজ্ঝমানে সেসাপি ইজ্ঝন্তিযেৱ.

অপিচ তেসং তেসং ধম্মানং পুব্বভাগৱসেনাপি এতেসং ইদ্ধিপাদতা ৱেদিতব্বা. পঠমজ্ঝানঞ্হি ইদ্ধি নাম, পঠমজ্ঝানস্স পুব্বভাগপৰিকম্মসম্পযুত্তা ছন্দাদযো ইদ্ধিপাদো নাম. এতেনুপাযেন যাৱ নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনা, ইদ্ধিৱিধং আদিং কত্ৱা যাৱ দিব্বচক্খুঅভিঞ্ঞা, সোতাপত্তিমগ্গং আদিং কত্ৱা যাৱ অৰহত্তমগ্গা নযো নেতব্বো. সেসিদ্ধিপাদেসুপি এসেৱ নযো.

কেচি পন ‘‘অনিব্বত্তো ছন্দো ইদ্ধিপাদো’’তি ৱদন্তি. ইধ তেসং ৱাদমদ্দনত্থায অভিধম্মে উত্তৰচূড়ৱাৰো নাম আগতো –

‘‘চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা – ছন্দিদ্ধিপাদো, ৱীৰিযিদ্ধিপাদো, চিত্তিদ্ধিপাদো, ৱীমংসিদ্ধিপাদো. তত্থ কতমো ছন্দিদ্ধিপাদো? ইধ, ভিক্খু, যস্মিং সমযে লোকুত্তৰং ঝানং ভাৱেতি নিয্যানিকং অপচযগামিং দিট্ঠিগতানং পহানায পঠমায ভূমিযা পত্তিযা ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি দুক্খাপটিপদং দন্ধাভিঞ্ঞং, যো তস্মিং সমযে ছন্দো ছন্দিকতা কত্তুকম্যতা কুসলো ধম্মচ্ছন্দো, অযং ৱুচ্চতি ছন্দিদ্ধিপাদো. অৱসেসা ধম্মা ছন্দিদ্ধিপাদসম্পযুত্তা’’তি (ৱিভ. ৪৫৭-৪৫৮).

ইমে পন লোকুত্তৰৱসেনেৱ আগতা.

তত্থ ৰট্ঠপালত্থেৰো ছন্দং ধুৰং কত্ৱা লোকুত্তৰধম্মং নিব্বত্তেসি. সোণত্থেৰো ৱীৰিযং ধুৰং কত্ৱা; সম্ভুতত্থেৰো চিত্তং ধুৰং কত্ৱা, আযস্মা মোঘৰাজা ৱীমংসং ধুৰং কত্ৱাতি. তত্থ যথা চতূসু অমচ্চপুত্তেসু ঠানন্তৰং পত্থেত্ৱা ৰাজানং উপনিস্সায ৱিহৰন্তেসু একো উপট্ঠানে ছন্দজাতো ৰঞ্ঞো অজ্ঝাসযঞ্চ ৰুচিঞ্চ ঞত্ৱা দিৱা চ ৰত্তো চ উপট্ঠহন্তো ৰাজানং আৰাধেত্ৱা ঠানন্তৰং পাপুণি. এৱং ছন্দধুৰেন লোকুত্তৰধম্মনিব্বত্তকো ৱেদিতব্বো.

একো পন – ‘‘দিৱসে দিৱসে উপট্ঠাতুং ন সক্কোমি, উপ্পন্নে কিচ্চে পৰক্কমেন আৰাধেস্সামী’’তি কুপিতে পচ্চন্তে ৰঞ্ঞা পহিতো পৰক্কমেন সত্তুমদ্দনং কত্ৱা পাপুণি. যথা সো, এৱং ৱীৰিযধুৰেন লোকুত্তৰধম্মনিব্বত্তকো ৱেদিতব্বো. একো ‘‘দিৱসে দিৱসে উপট্ঠানম্পি উৰেন সত্তিসৰসম্পটিচ্ছনম্পি ভাৰোযেৱ, মন্তবলেন আৰাধেস্সামী’’তি খত্তৱিজ্জায কতপৰিচযত্তা মন্তসংৱিধানেন ৰাজানং আৰাধেত্ৱা পাপুণি. যথা সো, এৱং চিত্তধুৰেন লোকুত্তৰধম্মনিব্বত্তকো ৱেদিতব্বো.

অপৰো – ‘‘কিং ইমেহি উপট্ঠানাদীহি, ৰাজানো নাম জাতিসম্পন্নস্স ঠানন্তৰং দেন্তি, তাদিসস্স দেন্তো ময্হং দস্সতী’’তি জাতিসম্পত্তিমেৱ নিস্সায ঠানন্তৰং পাপুণি. যথা সো, এৱং সুপৰিসুদ্ধং ৱীমংসং নিস্সায ৱীমংসধুৰেন লোকুত্তৰধম্মনিব্বত্তকো ৱেদিতব্বোতি. ইমস্মিং সুত্তে ৱিৱট্টপাদকইদ্ধি কথিতা.

৪. মোগ্গল্লানসুত্তৱণ্ণনা

৮২৬. চতুত্থে উদ্ধতাতি উদ্ধচ্চপকতিকা ৱিপ্ফন্দমানচিত্তা. উদ্ধচ্চেন হি একাৰম্মণে চিত্তং ৱিপ্ফন্দতি ধজযট্ঠিযং ৱাতেন পহতধজো ৱিয. উন্নড়াতি উগ্গতনড়া, উট্ঠিততুচ্ছমানাতি ৱুত্তং হোতি. চপলাতি পত্তচীৱৰমণ্ডনাদিচাপল্লেন যুত্তা. মুখৰাতি মুখখৰা, খৰৱচনাতি ৱুত্তং হোতি. ৱিকিণ্ণৱাচাতি অসংযতৱচনা দিৱসম্পি নিৰত্থকৱচনপ্পলাপিনো. মুট্ঠস্সতীতি নট্ঠস্সতিনো. অসম্পজানাতি পঞ্ঞাৰহিতা. অসমাহিতাতি উপচাৰপ্পনাসমাধিৱিৰহিতা. ভন্তচিত্তাতি উব্ভন্তচিত্তা সমাধিৱিৰহেন লদ্ধোকাসেন উদ্ধচ্চেন. পাকতিন্দ্ৰিযাতি অসংৱুতিন্দ্ৰিযা. ইদ্ধাভিসঙ্খাৰন্তি আপোকসিণং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায পাসাদপতিট্ঠিতং পথৱিভাগং ‘‘উদক’’ন্তি অধিট্ঠায, উদকপিট্ঠে ঠিতপাসাদং ৱেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা অঙ্গুট্ঠকেন পহৰি. গম্ভীৰনেমোতি গম্ভীৰআৱাটো, গম্ভীৰভূমিভাগং অনুপৱিট্ঠোতি অত্থো. সুনিখাতোতি সুট্ঠু নিখাতো, কোট্টেত্ৱা সুট্ঠু ঠপিতো. ইধ অভিঞ্ঞাপাদকিদ্ধি কথিতা.

৫. উণ্ণাভব্ৰাহ্মণসুত্তৱণ্ণনা

৮২৭. পঞ্চমে ছন্দপ্পহানত্থন্তি তণ্হাছন্দস্স পহানত্থং. ইধাপি ৱিৱট্টপাদকিদ্ধি কথিতা.

৯. ইদ্ধাদিদেসনাসুত্তৱণ্ণনা

৮৩১. নৱমে যো সো ভিক্খৱে মগ্গোতি অভিঞ্ঞাপাদকং চতুত্থজ্ঝানং অধিপ্পেতং.

১০. ৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা

৮৩২. দসমে কোসজ্জসহগতোতি ইধ ভিক্খু ছন্দং উপ্পাদেত্ৱা কম্মট্ঠানং মনসিকৰোন্তো নিসীদতি. অথস্স চিত্তে লীনাকাৰো ওক্কমতি, সো ‘‘লীনাকাৰো মে ওক্কন্তো’’তি ঞত্ৱা অপাযভযেন চিত্তং তজ্জেত্ৱা পুন ছন্দং উপ্পাদেত্ৱা কম্মট্ঠানং মনসি কৰোতি. অথস্স পুন লীনাকাৰো ওক্কমতি. সো পুন অপাযভযেন চিত্তং তজ্জেত্ৱা ছন্দং উপ্পাদেত্ৱা কম্মট্ঠানং মনসি কৰোতীতি এৱমস্স কোসজ্জেন ৱোকিণ্ণত্তা ছন্দো কোসজ্জসহগতো নাম হোতি. কোসজ্জসম্পযুত্তোতি তস্সেৱ ৱেৱচনং.

উদ্ধচ্চসহগতোতি ইধ ভিক্খু ছন্দং উপ্পাদেত্ৱা কম্মট্ঠানং মনসিকৰোন্তো নিসীদতি. অথস্স চিত্তং উদ্ধচ্চে পততি. সো বুদ্ধধম্মসঙ্ঘগুণে আৱজ্জেত্ৱা চিত্তং হাসেত্ৱা তোসেত্ৱা কম্মনিযং কত্ৱা পুন ছন্দং উপ্পাদেত্ৱা কম্মট্ঠানং মনসি কৰোতি. অথস্স পুন চিত্তং উদ্ধচ্চে পততি. সো পুন বুদ্ধধম্মসঙ্ঘগুণে আৱজ্জেত্ৱা চিত্তং হাসেত্ৱা তোসেত্ৱা কম্মনিযং কত্ৱা ছন্দং উপ্পাদেত্ৱা কম্মট্ঠানং মনসি কৰোতীতি এৱমস্স উদ্ধচ্চেন ৱোকিণ্ণত্তা ছন্দো উদ্ধচ্চসহগতো নাম হোতি.

থিনমিদ্ধসহগতোতি ইধ ভিক্খু ছন্দং উপ্পাদেত্ৱা কম্মট্ঠানং মনসিকৰোন্তো নিসীদতি. অথস্স থিনমিদ্ধং উপ্পজ্জতি. সো ‘‘উপ্পন্নং মে থিনমিদ্ধ’’ন্তি ঞত্ৱা উদকেন মুখং পুঞ্ছিত্ৱা, কণ্ণে আকড্ঢিত্ৱা পগুণং ধম্মং সজ্ঝাযিত্ৱা দিৱা গহিতং ৱা আলোকসঞ্ঞং মনসিকৰিত্ৱা থিনমিদ্ধং ৱিনোদেত্ৱা পুন ছন্দং উপ্পাদেত্ৱা কম্মট্ঠানং মনসি কৰোতি. অথস্স পুন থিনমিদ্ধং উপ্পজ্জতি. সো ৱুত্তনযেনেৱ পুন থিনমিদ্ধং ৱিনোদেত্ৱা ছন্দং উপ্পাদেত্ৱা কম্মট্ঠানং মনসি কৰোতীতি এৱমস্স থিনমিদ্ধেন ৱোকিণ্ণত্তা ছন্দো থিনমিদ্ধসহগতো নাম হোতি.

অনুৱিক্খিত্তোতি ইধ ভিক্খু ছন্দং উপ্পাদেত্ৱা কম্মট্ঠানং মনসিকৰোন্তো নিসীদতি. অথস্স কামগুণাৰম্মণে চিত্তং ৱিক্খিপতি. সো ‘‘বহিদ্ধা ৱিক্খিত্তং মে চিত্ত’’ন্তি ঞত্ৱা অনমতগ্গ (সং. নি. ২.১২৪-১২৫) দেৱদূত- (ম. নি. ৩.২৬১) চেলোপম (সং. নি. ৫.১১০৪) অনাগতভযসুত্তাদীনি (অ. নি. ৫.৭৭) আৱজ্জেন্তো সুত্তদণ্ডেন চিত্তং তজ্জেত্ৱা কম্মনিযং কত্ৱা পুন ছন্দং উপ্পাদেত্ৱা কম্মট্ঠানং মনসি কৰোতি. অথস্স পুন চিত্তং ৱিক্খিপতি. সো পুন সুত্তদণ্ডেন চিত্তং কম্মনিযং কত্ৱা ছন্দং উপ্পাদেত্ৱা কম্মট্ঠানং মনসি কৰোতীতি এৱমস্স কামৱিতক্কৱোকিণ্ণত্তা ছন্দো বহিদ্ধা পঞ্চ কামগুণে আৰব্ভ অনুৱিক্খিত্তো অনুৱিসটো হোতি.

যথা পুৰে তথা পচ্ছাতি কম্মট্ঠানৱসেনপি দেসনাৱসেনপি পুৰিমপচ্ছিমতা ৱেদিতব্বা. কথং? কম্মট্ঠানে তাৱ কম্মট্ঠানস্স অভিনিৱেসো পুৰে নাম, অৰহত্তং পচ্ছা নাম. তত্থ যো ভিক্খু মূলকম্মট্ঠানে অভিনিৱিসিত্ৱা অতিলীনাদীসু চতূসু ঠানেসু চিত্তস্স ওক্কমনং পটিসেধেত্ৱা, দুট্ঠগোণে যোজেত্ৱা সাৰেন্তো ৱিয চতুৰস্সঘটিকং ওতাৰেন্তো ৱিয চতুন্নং ঠানানং একট্ঠানেপি অসজ্জন্তো সঙ্খাৰে সম্মসিত্ৱা অৰহত্তং পাপুণাতি. অযম্পি যথা পুৰে তথা পচ্ছা ৱিহৰতি নাম. অযং কম্মট্ঠানৱসেন পুৰিমপচ্ছিমতা. দেসনাৱসেন পন কেসা পুৰে নাম, মত্থলুঙ্গং পচ্ছা নাম. তত্থ যো ভিক্খু কেসেসু অভিনিৱিসিত্ৱা ৱণ্ণসণ্ঠানাদিৱসেন কেসাদযো পৰিগ্গণ্হন্তো চতূসু ঠানেসু অসজ্জন্তো যাৱ মত্থলুঙ্গা ভাৱনং পাপেতি, অযম্পি যথা পুৰে তথা পচ্ছা ৱিহৰতি নাম. এৱং দেসনাৱসেন পুৰিমপচ্ছিমতা ৱেদিতব্বা. যথা পচ্ছা তথা পুৰেতি ইদং পুৰিমস্সেৱ ৱেৱচনং.

যথা অধো তথা উদ্ধন্তি ইদং সৰীৰৱসেন ৱেদিতব্বং. তেনেৱাহ ‘‘উদ্ধং পাদতলা অধো কেসমত্থকা’’তি. তত্থ যো ভিক্খু পাদতলতো পট্ঠায যাৱ কেসমত্থকা দ্ৱত্তিংসাকাৰৱসেন ৱা পাদঙ্গুলিঅগ্গপব্বট্ঠিতো যাৱ সীসকটাহং, সীসকটাহতো যাৱ পাদঙ্গুলীনং অগ্গপব্বট্ঠীনি, তাৱ অট্ঠিৱসেন ৱা ভাৱনং পাপেতি চতূসু ঠানেসু একট্ঠানেপি অসজ্জন্তো. অযং যথা উদ্ধং তথা অধো, যথা অধো তথা উদ্ধং ৱিহৰতি নাম.

যেহি আকাৰেহীতি যেহি কোট্ঠাসেহি. যেহি লিঙ্গেহীতি যেহি সণ্ঠানেহি. যেহি নিমিত্তেহীতি যেহি উপট্ঠানেহি. আলোকসঞ্ঞা সুগ্গহিতা হোতীতি যো ভিক্খু অঙ্গণে নিসীদিত্ৱা আলোকসঞ্ঞং মনসি কৰোতি, কালেন নিমীলেতি, কালেন উম্মীলেতি. অথস্স যদা নিমীলেন্তস্সাপি উম্মীলেত্ৱা ওলোকেন্তস্স ৱিয একসদিসমেৱ উপট্ঠাতি, তদা আলোকসঞ্ঞা জাতা নাম হোতি. ‘‘দিৱাসঞ্ঞা’’তিপি তস্সেৱ নামং. সা চ পন ৰত্তিং উপ্পজ্জমানা সুগ্গহিতা নাম হোতি. স্ৱাধিট্ঠিতাতিপি তস্সেৱ ৱেৱচনং. সুট্ঠু অধিট্ঠিতা সুট্ঠু ঠপিতা স্ৱাধিট্ঠিতা নাম ৱুচ্চতি. সা অত্থতো সুগ্গহিতাযেৱ. যো ৱা আলোকেন থিনমিদ্ধং ৱিনোদেত্ৱা ছন্দং উপ্পাদেত্ৱা কম্মট্ঠানং মনসি কৰোতি, তস্স দিৱাপি আলোকসঞ্ঞা সুগ্গহিতা স্ৱাধিট্ঠিতা নাম. ৰত্তি ৱা হোতু দিৱা ৱা যেন আলোকেন থিনমিদ্ধং ৱিনোদেত্ৱা কম্মট্ঠানং মনসি কৰোতি, তস্মিং থিনমিদ্ধৱিনোদনে আলোকে উপ্পন্না সঞ্ঞা সুগ্গহিতাযেৱ নাম. ৱীৰিযাদীসুপি এসেৱ নযো. ইমস্মিং সুত্তে ছন্নং অভিঞ্ঞানং পাদকিদ্ধি কথিতা.

পাসাদকম্পনৱগ্গো দুতিযো.