৭. ইদ্ধিপাদসংযুত্তং
১. চাপালৱগ্গো
১. অপাৰসুত্তৱণ্ণনা
৮১৩. ইদ্ধিপাদসংযুত্তস্স পঠমে ছন্দং নিস্সায পৱত্তো সমাধি ছন্দসমাধি. পধানভূতা সঙ্খাৰা পধানসঙ্খাৰা. সমন্নাগতন্তি তেহি ধম্মেহি উপেতং. ইদ্ধিযা পাদং, ইদ্ধিভূতং ৱা পাদন্তি ইদ্ধিপাদং. সেসেসুপি এসেৱ নযো. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন ইদ্ধিপাদৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৪৩১ আদযো) আগতোৱ. ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ২.৩.৬৯ আদযো) পনস্স অত্থো দীপিতো. তথা মগ্গবোজ্ঝঙ্গসতিপট্ঠানসংযুত্তেসু চেৱ ইধ চ একপৰিচ্ছেদোৱ.
৫. ইদ্ধিপদেসসুত্তৱণ্ণনা
৮১৭. পঞ্চমে ইদ্ধিপদেসন্তি তযো চ মগ্গে তীণি চ ফলানি.
৬. সমত্তসুত্তৱণ্ণনা
৮১৮. ছট্ঠে সমত্তং ইদ্ধিন্তি অৰহত্তফলমেৱ. আদিতো পট্ঠায পন নৱসুপি সুত্তেসু ৱিৱট্টপাদকা এৱ ইদ্ধিপাদা কথিতা.
১০. চেতিযসুত্তৱণ্ণনা
৮২২. দসমে নিসীদনন্তি চম্মখণ্ডং অধিপ্পেতং. উদেনং চেতিযন্তি উদেনযক্খস্স চেতিযট্ঠানে কতৱিহাৰো ৱুচ্চতি. গোতমকাদীসুপি এসেৱ নযো. ভাৱিতাতি ৱড্ঢিতা. বহুলীকতাতি পুনপ্পুনং কতা. যানীকতাতি যুত্তযানং ৱিয কতা. ৱত্থুকতাতি পতিট্ঠানট্ঠেন ৱত্থু ৱিয কতা. অনুট্ঠিতাতি অধিট্ঠিতা. পৰিচিতাতি সমন্ততো চিতা সুৱড্ঢিতা. সুসমাৰদ্ধাতি সুট্ঠু সমাৰদ্ধা.
ইতি অনিযমেন কথেত্ৱা পুন নিযমেত্ৱা দস্সেন্তো তথাগতস্স খোতিআদিমাহ. এত্থ চ কপ্পন্তি আযুকপ্পং, তস্মিং তস্মিং কালে যং মনুস্সানং আযুপ্পমাণং, তং পৰিপুণ্ণং কৰোন্তো তিট্ঠেয্য. কপ্পাৱসেসং ৱাতি ‘‘অপ্পং ৱা ভিয্যো’’তি ৱুত্তৱস্সসততো অতিৰেকং ৱা. মহাসীৱত্থেৰো পনাহ ‘‘বুদ্ধানং অট্ঠানে গজ্জিতং নাম নত্থি. যথেৱ হি ৱেড়ুৱগামকে উপ্পন্নং মাৰণন্তিকৱেদনং দস মাসে ৱিক্খম্ভেসি, এৱং পুনপ্পুনং তং সমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৱা দস দস মাসেপি ৱিক্খম্ভেন্তো ইমং ভদ্দকপ্পমেৱ তিট্ঠেয্যা’’তি.
কস্মা পন ন ঠিতোতি? উপাদিণ্ণকসৰীৰং নাম খণ্ডিচ্চাদীহি অভিভুয্যতি, বুদ্ধা নাম খণ্ডিচ্চাদিভাৱং অপত্ৱাৱ পঞ্চমে আযুকোট্ঠাসে বহুজনস্স পিযমনাপকালেযেৱ পৰিনিব্বাযন্তি. বুদ্ধানুবুদ্ধেসু চ মহাসাৱকেসু পৰিনিব্বুতেসু এককেন খাণুকেন ৱিয ঠাতব্বং হোতি, দহৰসামণেৰপৰিৱাৰিতেন ৱা, ততো – ‘‘অহো বুদ্ধানং পৰিসা’’তি হীড়েতব্বতং আপজ্জেয্য, তস্মা ন ঠিতোতি. এৱং ৱুত্তেপি সো পন ন ৰুচ্চতি, ‘‘আযুকপ্পো’’তি ইদমেৱ অট্ঠকথাযং নিযমিতং.
যথা তং মাৰেন পৰিযুট্ঠিতচিত্তোতি এত্থ তন্তি নিপাতমত্তং. যথা মাৰেন পৰিযুট্ঠিতচিত্তো অজ্ঝোত্থটচিত্তো অঞ্ঞোপি কোচি পুথুজ্জনো পটিৱিজ্ঝিতুং ন সক্কুণেয্য, এৱমেৱ নাসক্খি পটিৱিজ্ঝিতুন্তি অত্থো. মাৰো হি যস্স সব্বেন সব্বং দ্ৱাদস ৱিপল্লাসা অপ্পহীনা, তস্স চিত্তং পৰিযুট্ঠাতি. থেৰস্স চ চত্তাৰো ৱিপল্লাসা অপ্পহীনা, তেনস্স মাৰো চিত্তং পৰিযুট্ঠাসি. সো পন চিত্তপৰিযুট্ঠানং কৰোন্তো কিং কৰোতীতি? ভেৰৱং ৰূপাৰম্মণং ৱা দস্সেতি, সদ্দাৰম্মণং ৱা সাৱেতি, ততো সত্তা তং দিস্ৱা ৱা সুত্ৱা ৱা সতিং ৱিস্সজ্জেত্ৱা ৱিৱটমুখা হোন্তি, তেসং মুখেন হত্থং পৱেসেত্ৱা হদযং মদ্দতি, তে ৱিসঞ্ঞী হুত্ৱা তিট্ঠন্তি. থেৰস্স পনেস মুখে হত্থং পৱেসেতুং কিং সক্খিস্সতি? ভেৰৱাৰম্মণং পন দস্সেতি, তং দিস্ৱা থেৰো নিমিত্তোভাসং ন পটিৱিজ্ঝি. জানন্তোযেৱ ভগৱা কিমত্থং যাৱততিযকং আমন্তেসীতি. পৰতো ‘‘তিট্ঠতু, ভন্তে, ভগৱা’’তি যাচিতে ‘‘তুয্হেৱেতং দুক্কটং, তুয্হেৱেতং অপৰদ্ধ’’ন্তি দোসাৰোপনেন সোকতনুকৰণত্থং.
মাৰো পাপিমাতি এত্থ সত্তে অনত্থে নিযোজেন্তো মাৰেতীতি মাৰো. পাপিমাতি তস্সেৱ ৱেৱচনং. সো হি পাপধম্মসমন্নাগতত্তা ‘‘পাপিমা’’তি ৱুচ্চতি. কণ্হো, অন্তকো, নমুচি, পমত্তবন্ধূতিপি তস্সেৱ নামানি. ভাসিতা খো পনেসাতি অযঞ্হি ভগৱতো সম্বোধিপত্তিযা অট্ঠমে সত্তাহে বোধিমণ্ডংযেৱ আগন্ত্ৱা – ‘‘ভগৱা যদত্থং তুম্হেহি পাৰমিযো পূৰিতা, সো ৱো অত্থো অনুপ্পত্তো, পটিৱিদ্ধং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, কিং ৱো লোকৱিচৰণেনা’’তি ৱত্ৱা যথা অজ্জ, এৱমেৱ – ‘‘পৰিনিব্বাতু দানি, ভন্তে, ভগৱা, পৰিনিব্বাতু, সুগতো,’’তি যাচি. ভগৱা চস্স ‘‘ন তাৱাহ’’ন্তিআদীনি ৱত্ৱা পটিক্খিপি. তং সন্ধায ‘‘ভাসিতা খো পনেসা, ভন্তে,’’তিআদিমাহ.
তত্থ ৱিযত্তাতি মগ্গৱসেন ব্যত্তা. তথেৱ ৱিনীতা. তথা ৱিসাৰদা. বহুস্সুতাতি তেপিটকৱসেন বহু সুতমেতেসন্তি বহুস্সুতা. তদেৱ ধম্মং ধাৰেন্তীতি ধম্মধৰা. অথ ৱা পৰিযত্তিবহুস্সুতা চেৱ পটিৱেধবহুস্সুতা চ, পৰিযত্তিপটিৱেধধম্মানংযেৱ ধাৰণতো ধম্মধৰাতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্নাতি অৰিযধম্মস্স অনুধম্মভূতং ৱিপস্সনাধম্মং পটিপন্না. সামীচিপ্পটিপন্নাতি অনুচ্ছৱিকপটিপদং পটিপন্না. অনুধম্মচাৰিনোতি অনুধম্মচৰণসীলা. সকং আচৰিযকন্তি অত্তনো আচৰিযৱাদং. আচিক্খিস্সন্তীতিআদীনি সব্বানি অঞ্ঞমঞ্ঞস্সেৱ ৱেৱচনানি. সহধম্মেনাতি সহেতুকেন সকাৰণেন ৱচনেন. সপ্পাটিহাৰিযন্তি যাৱ নিয্যানিকং কত্ৱা ধম্মং দেসেস্সন্তি.
ব্ৰহ্মচৰিযন্তি সিক্খত্তযসঙ্গহিতং সকলং সাসনব্ৰহ্মচৰিযং. ইদ্ধন্তি সমিদ্ধং ঝানস্সাদৱসেন. ফীতন্তি ৱুড্ঢিপত্তং সব্বপালিফুল্লং ৱিয অভিঞ্ঞাসম্পত্তিৱসেন. ৱিত্থাৰিকন্তি ৱিত্থতং তস্মিং তস্মিং দিসাভাগে পতিট্ঠিতৱসেন. বাহুজঞ্ঞন্তি বহূহি ঞাতং পটিৱিদ্ধং মহাজনাভিসমযৱসেন. পুথুভূতন্তি সব্বাকাৰেন পুথুলভাৱপত্তং. কথং? যাৱ দেৱমনুস্সেহি সুপ্পকাসিতং, যত্তকা ৱিঞ্ঞুজাতিকা দেৱা চেৱ মনুস্সা চ অত্থি, সব্বেহি সুট্ঠু পকাসিতন্তি অত্থো.
অপ্পোস্সুক্কোতি নিৰালযো. ত্ৱঞ্হি পাপিম অট্ঠমসত্তাহতো পট্ঠায ‘‘পৰিনিব্বাতু দানি, ভন্তে, ভগৱা, পৰিনিব্বাতু সুগতো’’তি ৱিৰৱন্তো আহিণ্ডিত্থ, অজ্জ দানি পট্ঠায ৱিগতুস্সাহো হোহি, মা ময্হং পৰিনিব্বানত্থং ৱাযামং কৰোহীতি ৱদতি.
সতো সম্পজানো আযুসঙ্খাৰং ওস্সজীতি সতিং সূপট্ঠিতং কত্ৱা ঞাণেন পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা আযুসঙ্খাৰং ৱিস্সজি পজহি. তত্থ ন ভগৱা হত্থেন লেড্ডুং ৱিয আযুসঙ্খাৰং ওস্সজি, তেমাসমত্তমেৱ পন ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৱা ততো পৰং ন সমাপজ্জিস্সামীতি চিত্তং উপ্পাদেসি. তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘ওস্সজী’’তি. উস্সজীতিপি পাঠো. মহাভূমিচালোতি মহন্তো পথৱিকম্পো. তদা কিৰ দসসহস্সিলোকধাতু অকম্পিত্থ. ভিংসনকোতি ভযজনকো. দেৱদুন্দুভিযো চ ফলিংসূতি দেৱভেৰিযো ফলিংসু, দেৱো সুক্খগজ্জিতং গজ্জি, অকালৱিজ্জুলতা নিচ্ছৰিংসু, খণিকৱস্সং ৱস্সীতি ৱুত্তং হোতি.
উদানং উদানেসীতি কস্মা উদানেসি? কোচি নাম ৱদেয্য ‘‘ভগৱা পচ্ছতো পচ্ছতো অনুবন্ধিত্ৱা – ‘পৰিনিব্বাযথ, ভন্তে, পৰিনিব্বাযথ, ভন্তে’তি উপদ্দুতো ভযেন আযুসঙ্খাৰং ৱিস্সজ্জেসী’’তি. তস্সোকাসো মা হোতূতি. ভীতস্স হি উদানং নাম নত্থীতি পীতিৱেগৱিস্সট্ঠং উদানেসি.
তত্থ সব্বেসং সোণসিঙ্গালাদীনম্পি পচ্চক্খভাৱতো তুলিতং পৰিচ্ছিন্নন্তি তুলং. কিং তং? কামাৱচৰকম্মং. ন তুলং, ন ৱা তুলং সদিসমস্স অঞ্ঞং লোকিযকম্মং অত্থীতি অতুলং. কিং তং? মহগ্গতকম্মং. অথ ৱা কামাৱচৰং ৰূপাৱচৰঞ্চ তুলং, অৰূপাৱচৰং অতুলং. অপ্পৱিপাকং তুলং, বহুৱিপাকং অতুলং. সম্ভৱন্তি সম্ভৱহেতুভূতং, পিণ্ডকাৰকং ৰাসিকাৰকন্তি অত্থো. ভৱসঙ্খাৰন্তি পুনব্ভৱস্স সঙ্খাৰং. অৱস্সজীতি ৱিস্সজ্জেসি. মুনীতি বুদ্ধমুনি. অজ্ঝত্তৰতোতি নিযকজ্ঝত্তৰতো. সমাহিতোতি উপচাৰপ্পনাসমাধিৱসেন সমাহিতো. অভিন্দি কৱচমিৱাতি কৱচং ৱিয অভিন্দি. অত্তসম্ভৱন্তি অত্তনি জাতকিলেসং. ইদং ৱুত্তং হোতি – সৱিপাকট্ঠেন সম্ভৱং ভৱাভিসঙ্খণট্ঠেন ভৱসঙ্খাৰন্তি চ লদ্ধনামং তুলাতুলসঙ্খাতং লোকিযকম্মঞ্চ ওস্সজি, সঙ্গামসীসে মহাযোধো কৱচং ৱিয অত্তসম্ভৱং কিলেসঞ্চ অজ্ঝত্তৰতো সমাহিতো হুত্ৱা অভিন্দীতি.
অথ ৱা তুলন্তি তুলেন্তো তীৰেন্তো. অতুলঞ্চ সম্ভৱন্তি নিব্বানঞ্চেৱ ভৱঞ্চ. ভৱসঙ্খাৰন্তি ভৱগামিকম্মং. অৱস্সজি মুনীতি ‘‘পঞ্চক্খন্ধা অনিচ্চা, পঞ্চন্নং খন্ধানং নিৰোধো নিব্বানং নিচ্চ’’ন্তিআদিনা নযেন তুলযন্তো বুদ্ধমুনি ভৱে আদীনৱং নিব্বানে চানিসংসং দিস্ৱা তং খন্ধানং মূলভূতং ভৱসঙ্খাৰং ‘‘কম্মক্খযায সংৱত্ততী’’তি এৱং ৱুত্তেন কম্মক্খযকৰেন অৰিযমগ্গেন অৱস্সজি. কথং? অজ্ঝত্তৰতো সমাহিতো অভিন্দি কৱচমিৱত্তসম্ভৱং. সো হি ৱিপস্সনাৱসেন অজ্ঝত্তৰতো, সমথৱসেন সমাহিতোতি এৱং পুব্বভাগতো পট্ঠায সমথৱিপস্সনাবলেন কৱচমিৱ অত্তভাৱং পৰিযোনন্ধিত্ৱা ঠিতং, অত্তনি সম্ভৱত্তা অত্তসম্ভৱন্তি লদ্ধনামং সব্বং কিলেসজাতং অভিন্দি. কিলেসাভাৱেন চ কম্মং অপ্পটিসন্ধিকত্তা অৱস্সট্ঠং নাম হোতীতি এৱং কিলেসপ্পহানেন কম্মং জহি. পহীনকিলেসস্স ভযং নাম নত্থি. তস্মা অভীতোৱ আযুসঙ্খাৰং ওস্সজি. অভীতভাৱঞাপনত্থঞ্চ উদানং উদানেসীতি ৱেদিতব্বো.
চাপালৱগ্গো পঠমো.
২. পাসাদকম্পনৱগ্গো
১-২. পুব্বসুত্তাদিৱণ্ণনা
৮২৩-৮২৪. দুতিযৱগ্গস্স পঠমে ন চ অতিলীনোতিআদীনি পৰতো আৱি ভৱিস্সন্তি. ইমস্মিং সুত্তে ছঅভিঞ্ঞাপাদকা ইদ্ধিপাদা কথিতা, তথা দুতিযে চ.
৩. ছন্দসমাধিসুত্তৱণ্ণনা
৮২৫. ততিযে ছন্দন্তি কত্তুকম্যতাছন্দং. নিস্সাযাতি নিস্সযং কত্ৱা, অধিপতিং কত্ৱাতি অত্থো. পধানসঙ্খাৰাতি পধানভূতা সঙ্খাৰা, চতুকিচ্চসাধকসম্মপ্পধানৱীৰিযস্সেতং অধিৱচনং. ইতি অযঞ্চ ছন্দোতিআদীসু ছন্দো ছন্দসমাধিনা চেৱ পধানসঙ্খাৰেহি চ, ছন্দসমাধি ছন্দেন চেৱ পধানসঙ্খাৰেহি চ, পধানসঙ্খাৰাপি ছন্দেন চেৱ ছন্দসমাধিনা চ সমন্নাগতা. তস্মা সব্বে তে ধম্মে একতো কত্ৱা অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতো ইদ্ধিপাদোতি ৱুত্তং. ইদ্ধিপাদৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৪৩৭) পন ‘‘যো তথাভূতস্স ৱেদনাক্খন্ধো তিআদিনা নযেন ইমেহি ধম্মেহি সমন্নাগতা সেসঅৰূপিনো ধম্মা ইদ্ধিপাদাতি ৱুত্তা.
অপিচ ইমেপি তযো ধম্মা ইদ্ধীপি হোন্তি ইদ্ধিপাদাপি. কথং? ছন্দঞ্হি ভাৱযতো ছন্দো ইদ্ধি নাম হোতি, সমাধিপ্পধানসঙ্খাৰা ছন্দিদ্ধিপাদো নাম. সমাধিং ভাৱেন্তস্স সমাধি ইদ্ধি নাম হোতি, ছন্দপ্পধানসঙ্খাৰা সমাধিদ্ধিযা পাদো নাম. পধানসঙ্খাৰে ভাৱেন্তস্স পধানসঙ্খাৰা ইদ্ধি নাম হোতি, ছন্দসমাধি পধানসঙ্খাৰিদ্ধিযা পাদো নাম, সম্পযুত্তধম্মেসু হি একস্মিং ইজ্ঝমানে সেসাপি ইজ্ঝন্তিযেৱ.
অপিচ তেসং তেসং ধম্মানং পুব্বভাগৱসেনাপি এতেসং ইদ্ধিপাদতা ৱেদিতব্বা. পঠমজ্ঝানঞ্হি ইদ্ধি নাম, পঠমজ্ঝানস্স পুব্বভাগপৰিকম্মসম্পযুত্তা ছন্দাদযো ইদ্ধিপাদো নাম. এতেনুপাযেন যাৱ নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনা, ইদ্ধিৱিধং আদিং কত্ৱা যাৱ দিব্বচক্খুঅভিঞ্ঞা, সোতাপত্তিমগ্গং আদিং কত্ৱা যাৱ অৰহত্তমগ্গা নযো নেতব্বো. সেসিদ্ধিপাদেসুপি এসেৱ নযো.
কেচি পন ‘‘অনিব্বত্তো ছন্দো ইদ্ধিপাদো’’তি ৱদন্তি. ইধ তেসং ৱাদমদ্দনত্থায অভিধম্মে উত্তৰচূড়ৱাৰো নাম আগতো –
‘‘চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা – ছন্দিদ্ধিপাদো, ৱীৰিযিদ্ধিপাদো, চিত্তিদ্ধিপাদো, ৱীমংসিদ্ধিপাদো. তত্থ কতমো ছন্দিদ্ধিপাদো? ইধ, ভিক্খু, যস্মিং সমযে লোকুত্তৰং ঝানং ভাৱেতি নিয্যানিকং অপচযগামিং দিট্ঠিগতানং পহানায পঠমায ভূমিযা পত্তিযা ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি দুক্খাপটিপদং দন্ধাভিঞ্ঞং, যো তস্মিং সমযে ছন্দো ছন্দিকতা কত্তুকম্যতা কুসলো ধম্মচ্ছন্দো, অযং ৱুচ্চতি ছন্দিদ্ধিপাদো. অৱসেসা ধম্মা ছন্দিদ্ধিপাদসম্পযুত্তা’’তি (ৱিভ. ৪৫৭-৪৫৮).
ইমে পন লোকুত্তৰৱসেনেৱ আগতা.
তত্থ ৰট্ঠপালত্থেৰো ছন্দং ধুৰং কত্ৱা লোকুত্তৰধম্মং নিব্বত্তেসি. সোণত্থেৰো ৱীৰিযং ধুৰং কত্ৱা; সম্ভুতত্থেৰো চিত্তং ধুৰং কত্ৱা, আযস্মা মোঘৰাজা ৱীমংসং ধুৰং কত্ৱাতি. তত্থ যথা চতূসু অমচ্চপুত্তেসু ঠানন্তৰং পত্থেত্ৱা ৰাজানং উপনিস্সায ৱিহৰন্তেসু একো উপট্ঠানে ছন্দজাতো ৰঞ্ঞো অজ্ঝাসযঞ্চ ৰুচিঞ্চ ঞত্ৱা দিৱা চ ৰত্তো চ উপট্ঠহন্তো ৰাজানং আৰাধেত্ৱা ঠানন্তৰং পাপুণি. এৱং ছন্দধুৰেন লোকুত্তৰধম্মনিব্বত্তকো ৱেদিতব্বো.
একো পন – ‘‘দিৱসে দিৱসে উপট্ঠাতুং ন সক্কোমি, উপ্পন্নে কিচ্চে পৰক্কমেন আৰাধেস্সামী’’তি কুপিতে পচ্চন্তে ৰঞ্ঞা পহিতো পৰক্কমেন সত্তুমদ্দনং কত্ৱা পাপুণি. যথা সো, এৱং ৱীৰিযধুৰেন লোকুত্তৰধম্মনিব্বত্তকো ৱেদিতব্বো. একো ‘‘দিৱসে দিৱসে উপট্ঠানম্পি উৰেন সত্তিসৰসম্পটিচ্ছনম্পি ভাৰোযেৱ, মন্তবলেন আৰাধেস্সামী’’তি খত্তৱিজ্জায কতপৰিচযত্তা মন্তসংৱিধানেন ৰাজানং আৰাধেত্ৱা পাপুণি. যথা সো, এৱং চিত্তধুৰেন লোকুত্তৰধম্মনিব্বত্তকো ৱেদিতব্বো.
অপৰো – ‘‘কিং ইমেহি উপট্ঠানাদীহি, ৰাজানো নাম জাতিসম্পন্নস্স ঠানন্তৰং দেন্তি, তাদিসস্স দেন্তো ময্হং দস্সতী’’তি জাতিসম্পত্তিমেৱ নিস্সায ঠানন্তৰং পাপুণি. যথা সো, এৱং সুপৰিসুদ্ধং ৱীমংসং নিস্সায ৱীমংসধুৰেন লোকুত্তৰধম্মনিব্বত্তকো ৱেদিতব্বোতি. ইমস্মিং সুত্তে ৱিৱট্টপাদকইদ্ধি কথিতা.
৪. মোগ্গল্লানসুত্তৱণ্ণনা
৮২৬. চতুত্থে উদ্ধতাতি উদ্ধচ্চপকতিকা ৱিপ্ফন্দমানচিত্তা. উদ্ধচ্চেন হি একাৰম্মণে চিত্তং ৱিপ্ফন্দতি ধজযট্ঠিযং ৱাতেন পহতধজো ৱিয. উন্নড়াতি উগ্গতনড়া, উট্ঠিততুচ্ছমানাতি ৱুত্তং হোতি. চপলাতি পত্তচীৱৰমণ্ডনাদিচাপল্লেন যুত্তা. মুখৰাতি মুখখৰা, খৰৱচনাতি ৱুত্তং হোতি. ৱিকিণ্ণৱাচাতি অসংযতৱচনা দিৱসম্পি নিৰত্থকৱচনপ্পলাপিনো. মুট্ঠস্সতীতি নট্ঠস্সতিনো. অসম্পজানাতি পঞ্ঞাৰহিতা. অসমাহিতাতি উপচাৰপ্পনাসমাধিৱিৰহিতা. ভন্তচিত্তাতি উব্ভন্তচিত্তা সমাধিৱিৰহেন লদ্ধোকাসেন উদ্ধচ্চেন. পাকতিন্দ্ৰিযাতি অসংৱুতিন্দ্ৰিযা. ইদ্ধাভিসঙ্খাৰন্তি আপোকসিণং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায পাসাদপতিট্ঠিতং পথৱিভাগং ‘‘উদক’’ন্তি অধিট্ঠায, উদকপিট্ঠে ঠিতপাসাদং ৱেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা অঙ্গুট্ঠকেন পহৰি. গম্ভীৰনেমোতি গম্ভীৰআৱাটো, গম্ভীৰভূমিভাগং অনুপৱিট্ঠোতি অত্থো. সুনিখাতোতি সুট্ঠু নিখাতো, কোট্টেত্ৱা সুট্ঠু ঠপিতো. ইধ অভিঞ্ঞাপাদকিদ্ধি কথিতা.
৫. উণ্ণাভব্ৰাহ্মণসুত্তৱণ্ণনা
৮২৭. পঞ্চমে ছন্দপ্পহানত্থন্তি তণ্হাছন্দস্স পহানত্থং. ইধাপি ৱিৱট্টপাদকিদ্ধি কথিতা.
৯. ইদ্ধাদিদেসনাসুত্তৱণ্ণনা
৮৩১. নৱমে যো সো ভিক্খৱে মগ্গোতি অভিঞ্ঞাপাদকং চতুত্থজ্ঝানং অধিপ্পেতং.
১০. ৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা
৮৩২. দসমে কোসজ্জসহগতোতি ইধ ভিক্খু ছন্দং উপ্পাদেত্ৱা কম্মট্ঠানং মনসিকৰোন্তো নিসীদতি. অথস্স চিত্তে লীনাকাৰো ওক্কমতি, সো ‘‘লীনাকাৰো মে ওক্কন্তো’’তি ঞত্ৱা অপাযভযেন চিত্তং তজ্জেত্ৱা পুন ছন্দং উপ্পাদেত্ৱা কম্মট্ঠানং মনসি কৰোতি. অথস্স পুন লীনাকাৰো ওক্কমতি. সো পুন অপাযভযেন চিত্তং তজ্জেত্ৱা ছন্দং উপ্পাদেত্ৱা কম্মট্ঠানং মনসি কৰোতীতি এৱমস্স কোসজ্জেন ৱোকিণ্ণত্তা ছন্দো কোসজ্জসহগতো নাম হোতি. কোসজ্জসম্পযুত্তোতি তস্সেৱ ৱেৱচনং.
উদ্ধচ্চসহগতোতি ইধ ভিক্খু ছন্দং উপ্পাদেত্ৱা কম্মট্ঠানং মনসিকৰোন্তো নিসীদতি. অথস্স চিত্তং উদ্ধচ্চে পততি. সো বুদ্ধধম্মসঙ্ঘগুণে আৱজ্জেত্ৱা চিত্তং হাসেত্ৱা তোসেত্ৱা কম্মনিযং কত্ৱা পুন ছন্দং উপ্পাদেত্ৱা কম্মট্ঠানং মনসি কৰোতি. অথস্স পুন চিত্তং উদ্ধচ্চে পততি. সো পুন বুদ্ধধম্মসঙ্ঘগুণে আৱজ্জেত্ৱা চিত্তং হাসেত্ৱা তোসেত্ৱা কম্মনিযং কত্ৱা ছন্দং উপ্পাদেত্ৱা কম্মট্ঠানং মনসি কৰোতীতি এৱমস্স উদ্ধচ্চেন ৱোকিণ্ণত্তা ছন্দো উদ্ধচ্চসহগতো নাম হোতি.
থিনমিদ্ধসহগতোতি ইধ ভিক্খু ছন্দং উপ্পাদেত্ৱা কম্মট্ঠানং মনসিকৰোন্তো নিসীদতি. অথস্স থিনমিদ্ধং উপ্পজ্জতি. সো ‘‘উপ্পন্নং মে থিনমিদ্ধ’’ন্তি ঞত্ৱা উদকেন মুখং পুঞ্ছিত্ৱা, কণ্ণে আকড্ঢিত্ৱা পগুণং ধম্মং সজ্ঝাযিত্ৱা দিৱা গহিতং ৱা আলোকসঞ্ঞং মনসিকৰিত্ৱা থিনমিদ্ধং ৱিনোদেত্ৱা পুন ছন্দং উপ্পাদেত্ৱা কম্মট্ঠানং মনসি কৰোতি. অথস্স পুন থিনমিদ্ধং উপ্পজ্জতি. সো ৱুত্তনযেনেৱ পুন থিনমিদ্ধং ৱিনোদেত্ৱা ছন্দং উপ্পাদেত্ৱা কম্মট্ঠানং মনসি কৰোতীতি এৱমস্স থিনমিদ্ধেন ৱোকিণ্ণত্তা ছন্দো থিনমিদ্ধসহগতো নাম হোতি.
অনুৱিক্খিত্তোতি ইধ ভিক্খু ছন্দং উপ্পাদেত্ৱা কম্মট্ঠানং মনসিকৰোন্তো নিসীদতি. অথস্স কামগুণাৰম্মণে চিত্তং ৱিক্খিপতি. সো ‘‘বহিদ্ধা ৱিক্খিত্তং মে চিত্ত’’ন্তি ঞত্ৱা অনমতগ্গ (সং. নি. ২.১২৪-১২৫) দেৱদূত- (ম. নি. ৩.২৬১) চেলোপম (সং. নি. ৫.১১০৪) অনাগতভযসুত্তাদীনি (অ. নি. ৫.৭৭) আৱজ্জেন্তো সুত্তদণ্ডেন চিত্তং তজ্জেত্ৱা কম্মনিযং কত্ৱা পুন ছন্দং উপ্পাদেত্ৱা কম্মট্ঠানং মনসি কৰোতি. অথস্স পুন চিত্তং ৱিক্খিপতি. সো পুন সুত্তদণ্ডেন চিত্তং কম্মনিযং কত্ৱা ছন্দং উপ্পাদেত্ৱা কম্মট্ঠানং মনসি কৰোতীতি এৱমস্স কামৱিতক্কৱোকিণ্ণত্তা ছন্দো বহিদ্ধা পঞ্চ কামগুণে আৰব্ভ অনুৱিক্খিত্তো অনুৱিসটো হোতি.
যথা পুৰে তথা পচ্ছাতি কম্মট্ঠানৱসেনপি দেসনাৱসেনপি পুৰিমপচ্ছিমতা ৱেদিতব্বা. কথং? কম্মট্ঠানে তাৱ কম্মট্ঠানস্স অভিনিৱেসো পুৰে নাম, অৰহত্তং পচ্ছা নাম. তত্থ যো ভিক্খু মূলকম্মট্ঠানে অভিনিৱিসিত্ৱা অতিলীনাদীসু চতূসু ঠানেসু চিত্তস্স ওক্কমনং পটিসেধেত্ৱা, দুট্ঠগোণে যোজেত্ৱা সাৰেন্তো ৱিয চতুৰস্সঘটিকং ওতাৰেন্তো ৱিয চতুন্নং ঠানানং একট্ঠানেপি অসজ্জন্তো সঙ্খাৰে সম্মসিত্ৱা অৰহত্তং পাপুণাতি. অযম্পি যথা পুৰে তথা পচ্ছা ৱিহৰতি নাম. অযং কম্মট্ঠানৱসেন পুৰিমপচ্ছিমতা. দেসনাৱসেন পন কেসা পুৰে নাম, মত্থলুঙ্গং পচ্ছা নাম. তত্থ যো ভিক্খু কেসেসু অভিনিৱিসিত্ৱা ৱণ্ণসণ্ঠানাদিৱসেন কেসাদযো পৰিগ্গণ্হন্তো চতূসু ঠানেসু অসজ্জন্তো যাৱ মত্থলুঙ্গা ভাৱনং পাপেতি, অযম্পি যথা পুৰে তথা পচ্ছা ৱিহৰতি নাম. এৱং দেসনাৱসেন পুৰিমপচ্ছিমতা ৱেদিতব্বা. যথা পচ্ছা তথা পুৰেতি ইদং পুৰিমস্সেৱ ৱেৱচনং.
যথা অধো তথা উদ্ধন্তি ইদং সৰীৰৱসেন ৱেদিতব্বং. তেনেৱাহ ‘‘উদ্ধং পাদতলা অধো কেসমত্থকা’’তি. তত্থ যো ভিক্খু পাদতলতো পট্ঠায যাৱ কেসমত্থকা দ্ৱত্তিংসাকাৰৱসেন ৱা পাদঙ্গুলিঅগ্গপব্বট্ঠিতো যাৱ সীসকটাহং, সীসকটাহতো যাৱ পাদঙ্গুলীনং অগ্গপব্বট্ঠীনি, তাৱ অট্ঠিৱসেন ৱা ভাৱনং পাপেতি চতূসু ঠানেসু একট্ঠানেপি অসজ্জন্তো. অযং যথা উদ্ধং তথা অধো, যথা অধো তথা উদ্ধং ৱিহৰতি নাম.
যেহি আকাৰেহীতি যেহি কোট্ঠাসেহি. যেহি লিঙ্গেহীতি যেহি সণ্ঠানেহি. যেহি নিমিত্তেহীতি যেহি উপট্ঠানেহি. আলোকসঞ্ঞা সুগ্গহিতা হোতীতি যো ভিক্খু অঙ্গণে নিসীদিত্ৱা আলোকসঞ্ঞং মনসি কৰোতি, কালেন নিমীলেতি, কালেন উম্মীলেতি. অথস্স যদা নিমীলেন্তস্সাপি উম্মীলেত্ৱা ওলোকেন্তস্স ৱিয একসদিসমেৱ উপট্ঠাতি, তদা আলোকসঞ্ঞা জাতা নাম হোতি. ‘‘দিৱাসঞ্ঞা’’তিপি তস্সেৱ নামং. সা চ পন ৰত্তিং উপ্পজ্জমানা সুগ্গহিতা নাম হোতি. স্ৱাধিট্ঠিতাতিপি তস্সেৱ ৱেৱচনং. সুট্ঠু অধিট্ঠিতা সুট্ঠু ঠপিতা স্ৱাধিট্ঠিতা নাম ৱুচ্চতি. সা অত্থতো সুগ্গহিতাযেৱ. যো ৱা আলোকেন থিনমিদ্ধং ৱিনোদেত্ৱা ছন্দং উপ্পাদেত্ৱা কম্মট্ঠানং মনসি কৰোতি, তস্স দিৱাপি আলোকসঞ্ঞা সুগ্গহিতা স্ৱাধিট্ঠিতা নাম. ৰত্তি ৱা হোতু দিৱা ৱা যেন আলোকেন থিনমিদ্ধং ৱিনোদেত্ৱা কম্মট্ঠানং মনসি কৰোতি, তস্মিং থিনমিদ্ধৱিনোদনে আলোকে উপ্পন্না সঞ্ঞা সুগ্গহিতাযেৱ নাম. ৱীৰিযাদীসুপি এসেৱ নযো. ইমস্মিং সুত্তে ছন্নং অভিঞ্ঞানং পাদকিদ্ধি কথিতা.
পাসাদকম্পনৱগ্গো দুতিযো.
৩. অযোগুড়ৱগ্গো
২. অযোগুড়সুত্তৱণ্ণনা
৮৩৪. ততিযৱগ্গস্স দুতিযে ইমিনা চাতুমহাভূতিকেনাতি ইমিনা চতুমহাভূতমযেন এৱং ভাৰিকেন গৰুকেন সমানেনাপি. ওমাতীতি পহোতি সক্কোতি, ইদং তেপিটকে বুদ্ধৱচনে অসম্ভিন্নপদং. কাযম্পি চিত্তে সমোদহতীতি কাযং গহেত্ৱা চিত্তে আৰোপেতি, চিত্তসন্নিস্সিতং কৰোতি, চিত্তগতিযা পেসেতি. চিত্তং নাম মহগ্গতচিত্তং, চিত্তগতিগমনং লহুকং হোতি. চিত্তম্পি কাযে সমোদহতীতি চিত্তং গহেত্ৱা কাযে আৰোপেতি, কাযসন্নিস্সিতং কৰোতি, কাযগতিযা পেসেতি, কাযো নাম কৰজকাযো, কাযগতিগমনং দন্ধং হোতি. সুখসঞ্ঞঞ্চ লহুসঞ্ঞঞ্চাতি অভিঞ্ঞাচিত্তসহজাতসঞ্ঞা. সা হি সন্তসুখসমন্নাগতত্তা সুখসঞ্ঞা নাম হোতি, কিলেসদন্ধাযিতত্তস্স চ অভাৱা লহুসঞ্ঞা নাম.
অযোগুড়ো দিৱসং সন্তত্তো লহুতৰো চেৱ হোতীতি সো হি দ্ৱীহি তীহি জনেহি উক্খিপিত্ৱা কম্মাৰুদ্ধনে পক্খিত্তোপি দিৱসং পচ্চমানো ৱিৱৰানুপৱিট্ঠেন তেজেন চেৱ ৱাযেন চ ৱাযোসহগতো চ উস্মাসহগতো চ তেজোসহগতো চ হুত্ৱা এৱং লহুকো হোতি, যথা নং কম্মাৰো মহাসণ্ডাসেন গহেত্ৱা একতো পৰিৱত্তেতি উক্খিপতি বহি নীহৰতি. এৱং পন মুদু চ হোতি কম্মনিযো চ. যথা নং সো খণ্ডং খণ্ডং ৱিচ্ছিন্দতি, কূটেন হনন্তো দীঘচতুৰস্সাদিভেদং কৰোতি. ইমস্মিং সুত্তে ৱিকুব্বনিদ্ধি কথিতা.
৩-১০. ভিক্খুসুত্তাদিৱণ্ণনা
৮৩৫-৮৪২. ততিযে ৱিৱট্টপাদকিদ্ধি কথিতা, তথা চতুত্থে. অপিচ দ্ৱে ফলানি আদিং কত্ৱা হেট্ঠা মিস্সকিদ্ধিপাদা কথিতা, সত্তসু ফলেসু পুব্বভাগা. সত্তমাদীনি চত্তাৰি হেট্ঠা কথিতনযানেৱ.
১১-১২. মোগ্গল্লানসুত্তাদিৱণ্ণনা
৮৪৩-৮৪৪. একাদসমদ্ৱাদসমেসু ছ অভিঞ্ঞা কথিতা. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.
ইদ্ধিপাদসংযুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.