১. অম্বপালিসুত্তৱণ্ণনা

৩৬৭. সতিপট্ঠানসংযুত্তস্স পঠমে অম্বপালিৱনেতি অম্বপালিযা নাম ৰূপূপজীৱিনিযা ৰোপিতে অম্বৱনে. তং কিৰ তস্সা উয্যানং অহোসি. সা সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৱা পসন্নচিত্তা তত্থ ৱিহাৰং কাৰেত্ৱা তথাগতস্স নিয্যাতেসি. তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. একাযন্ৱাযন্তি একাযনো অযং. তত্থ একাযনোতি একমগ্গো. মগ্গস্স হি –

‘‘মগ্গো পন্থো পথো পজ্জো, অঞ্জসং ৱটুমাযনং;

নাৱা উত্তৰসেতূ চ, কুল্লো চ ভিসি সঙ্কমো’’তি. (চূড়নি. পাৰাযনত্থুতিগাথানিদ্দেসো ১০১) –

বহূনি নামানি. স্ৱাযং ইধ অযননামেন ৱুত্তো. তস্মা একাযন্ৱাযং, ভিক্খৱে, মগ্গোতি এত্থ একমগ্গো. অযং, ভিক্খৱে, মগ্গো, ন দ্ৱেধাপথভূতোতি এৱমত্থো দট্ঠব্বো. মগ্গোতি কেনট্ঠেন মগ্গো? নিব্বানগমনট্ঠেন, নিব্বানত্থিকেহি মগ্গনীযট্ঠেন চ.

সত্তানং ৱিসুদ্ধিযাতি ৰাগাদীহি মলেহি অভিজ্ঝাৱিসমলোভাদীহি চ উপক্কিলেসেহি সংকিলিট্ঠচিত্তানং সত্তানং ৱিসুদ্ধত্থায. সোকপৰিদেৱানং সমতিক্কমাযাতি সোকস্স চ পৰিদেৱস্স চ সমতিক্কমায, পহানাযাতি অত্থো. দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমাযাতি কাযিকদুক্খস্স চ চেতসিকদোমনস্সস্স চাতি ইমেসং দ্ৱিন্নং অত্থঙ্গমায, নিৰোধাযাতি অত্থো. ঞাযস্স অধিগমাযাতি ঞাযো ৱুচ্চতি অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, তস্স অধিগমায পত্তিযাতি ৱুত্তং হোতি. অযঞ্হি পুব্বভাগে লোকিযো সতিপট্ঠানমগ্গো ভাৱিতো লোকুত্তৰমগ্গস্স অধিগমায সংৱত্ততি. তেনাহ ‘‘ঞাযস্স অধিগমাযা’’তি. নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযাযাতি তণ্হাৱানৱিৰহিতত্তা নিব্বানন্তি লদ্ধনামস্স অমতস্স সচ্ছিকিৰিযায, অত্তপচ্চক্খাযাতি ৱুত্তং হোতি. অযঞ্হি মগ্গো ভাৱিতো অনুপুব্বেন নিব্বানসচ্ছিকিৰিযং সাধেতি. তেনাহ ‘‘নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযাযা’’তি.

এৱং ভগৱতা সত্তহি পদেহি একাযনমগ্গস্স ৱণ্ণো ভাসিতো, সো কস্মাতি চে? ভিক্খূনং উস্সাহজননত্থং. ৱণ্ণভাসনঞ্হি সুত্ৱা তে ভিক্খূ – ‘‘অযং কিৰ মগ্গো হদযসন্তাপভূতং সোকং, ৱাচাৱিপ্পলাপভূতং পৰিদেৱং, কাযিকঅসাতভূতং দুক্খং, চেতসিকঅসাতভূতং দোমনস্সন্তি চত্তাৰো উপদ্দৱে হৰতি. ৱিসুদ্ধিং, ঞাযং, নিব্বানন্তি তযো ৱিসেসে আৱহতী’’তি উস্সাহজাতা ইমং দেসনং উগ্গহেতব্বং পৰিযাপুণিতব্বং, ধাৰেতব্বং, ইমঞ্চ মগ্গং ভাৱেতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তি. ইতি তেসং ভিক্খূনং উস্সাহজননত্থং ৱণ্ণং অভাসি কম্বলৱাণিজাদযো কম্বলাদীনং ৱণ্ণং ৱিয.

যদিদন্তি নিপাতো, যে ইমেতি অযমস্স অত্থো. চত্তাৰোতি গণনপৰিচ্ছেদো. তেন ‘‘ন ততো হেট্ঠা, ন উদ্ধ’’ন্তি সতিপট্ঠানপৰিচ্ছেদং দীপেতি. সতিপট্ঠানাতি তযো সতিপট্ঠানা সতিগোচৰোপি, তিধা পটিপন্নেসু সাৱকেসু সত্থুনো পটিঘানুনযৱীতিৱত্ততাপি, সতিপি. ‘‘চতুন্নং, ভিক্খৱে, সতিপট্ঠানানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ দেসেস্সামি তং সুণাথ. কো চ, ভিক্খৱে, কাযস্স সমুদযো? আহৰসমুদযা কাযসমুদযো’’তিআদীসু (সং. নি. ৫.৪০৮) হি সতিগোচৰো সতিপট্ঠানন্তি ৱুত্তো. তথা ‘‘কাযো উপট্ঠানং, নো সতি, সতি উপট্ঠানঞ্চেৱ সতি চা’’তিআদীসুপি (পটি. ম. ২.৩৫). তস্স অত্থো – পতিট্ঠাতি অস্মিন্তি পট্ঠানং. কা পতিট্ঠাতি? সতি. সতিযা পট্ঠানং সতিপট্ঠানং. পধানং ঠানন্তি ৱা পট্ঠানং. সতিযা পট্ঠানং সতিপট্ঠানং হত্থিট্ঠানঅস্সট্ঠানাদীনি ৱিয.

‘‘তযো সতিপট্ঠানা, যদৰিযো সেৱতি, যদৰিযো সেৱমানো সত্থা গণমনুসাসিতুমৰহতী’’তি (ম. নি. ৩.৩১১) এত্থ তিধা পটিপন্নেসু সাৱকেসু সত্থুনো পটিঘানুনযৱীতিৱত্ততা সতিপট্ঠানন্তি ৱুত্তা. তস্সত্থো – পট্ঠপেতব্বতো পট্ঠানং, পৱত্তযিতব্বতোতি অত্থো. কেন পট্ঠপেতব্বোতি? সতিযা. সতিযা পট্ঠানং সতিপট্ঠানন্তি.

‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা ভাৱিতা বহুলীকতা সত্ত বোজ্ঝঙ্গে পৰিপূৰেন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১৪৭; সং. নি. ৫.৯৮৯) পন সতিযেৱ সতিপট্ঠানন্তি ৱুত্তা. তস্সত্থো – পতিট্ঠাতীতি পট্ঠানং, উপট্ঠাতি ওক্কন্দিত্ৱা পক্খন্দিত্ৱা পৱত্ততীতি অত্থো. সতিযেৱ পট্ঠানং সতিপট্ঠানং. অথ ৱা সৰণট্ঠেন সতি, উপট্ঠানট্ঠেন পট্ঠানং, ইতি সতি চ সা পট্ঠানঞ্চাতিপি সতিপট্ঠানং. ইদমিধ অধিপ্পেতং.

যদি এৱং কস্মা ‘‘সতিপট্ঠানা’’তি বহুৱচনং কতন্তি? সতীনং বহুত্তা. আৰম্মণভেদেন হি বহুকা সতিযো. অথ ‘‘মগ্গো’’তি কস্মা একৱচনন্তি? মগ্গনট্ঠেন একত্তা. চতস্সোপি হি এতা সতিযো মগ্গনট্ঠেন একত্তং গচ্ছন্তি. ৱুতঞ্হেতং ‘‘মগ্গোতি কেনট্ঠেন মগ্গো? নিব্বানমগ্গনট্ঠেন, নিব্বানত্থিকেহি মগ্গনীযট্ঠেন চা’’তি. চতস্সোপি চেতা অপৰভাগে কাযাদীসু আৰম্মণেসু কিচ্চং সাধযমানা নিব্বানং গচ্ছন্তি, আদিতো পট্ঠায চ নিব্বানত্থিকেহি মগ্গিযন্তীতি তস্মা চতস্সোপি একো মগ্গোতি ৱুত্তা. এৱঞ্চ সতি ৱচনানুসন্ধিনা সানুসন্ধিকাৱ দেসনা হোতি.

কতমে চত্তাৰোতি কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. কাযেতি ৰূপকাযে. কাযানুপস্সীতি কাযং অনুপস্সনসীলো, কাযং ৱা অনুপস্সমানো. অযঞ্হি ভিক্খু ইমং কাযং অনিচ্চানুপস্সনাদীনং সত্তন্নং অনুপস্সনানং ৱসেন অনিচ্চতো অনুপস্সতি, নো নিচ্চতো, দুক্খতো অনুপস্সতি, নো সুখতো, অনত্ততো অনুপস্সতি, নো অত্ততো, নিব্বিন্দতি, নো নন্দতি, ৱিৰজ্জতি, নো ৰজ্জতি, নিৰোধেতি, নো সমুদেতি, পটিনিস্সজ্জতি, নো আদিযতি. সো তং অনিচ্চতো অনুপস্সন্তো নিচ্চসঞ্ঞং পজহতি, দুক্খতো অনুপস্সন্তো সুখসঞ্ঞং পজহতি, অনত্ততো অনুপস্সন্তো অত্তসঞ্ঞং পজহতি, নিব্বিন্দন্তো নন্দিং পজহতি, ৱিৰজ্জন্তো ৰাগং পজহতি, নিৰোধেন্তো সমুদযং পজহতি, পটিনিস্সজ্জন্তো আদানং পজহতীতি ৱেদিতব্বো.

ৱিহৰতীতি ইৰীযতি. আতাপীতি তীসু ভৱেসু কিলেসে আতপতীতি আতাপো, ৱীৰিযস্সেতং নামং. আতাপো অস্স অত্থীতি আতাপী. সম্পজানোতি সম্পজঞ্ঞসঙ্খাতেন ঞাণেন সমন্নাগতো. সতিমাতি কাযপৰিগ্গাহিকায সতিযা সমন্নাগতো. অযং পন যস্মা সতিযা আৰম্মণং পৰিগ্গহেত্ৱা পঞ্ঞায অনুপস্সতি. ন হি সতিৱিৰহিতস্স অনুপস্সনা নাম অত্থি, তেনেৱাহ ‘‘সতিঞ্চ খ্ৱাহং, ভিক্খৱে, সব্বত্থিকং ৱদামী’’তি (সং. নি. ৫.২৩৪). তস্মা এত্থ ‘‘কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতী’’তি এত্তাৱতা কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ৱুত্তং হোতি. অথ ৱা যস্মা অনাতাপিনো অন্তোসঙ্খেপো অন্তৰাযকৰো হোতি, অসম্পজানো উপাযপৰিগ্গহে অনুপাযপৰিৱজ্জনে চ সম্মুয্হতি, মুট্ঠস্সতি উপাযাপৰিচ্চাগে অনুপাযাপৰিগ্গহে চ অসমত্থো হোতি, তেনস্স তং কম্মট্ঠানং ন সম্পজ্জতি. তস্মা যেসং ধম্মানং আনুভাৱেন তং সম্পজ্জতি, তেসং দস্সনত্থং ‘‘আতাপী সম্পজানো সতিমা’’তি ইদং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.

ইতি কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং সম্পযোগঙ্গঞ্জস্স দস্সেত্ৱা ইদানি পহানঙ্গং দস্সেতুং ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সন্তি ৱুত্তং. তত্থ ৱিনেয্যাতি তদঙ্গৱিনযেন ৱা ৱিক্খম্ভনৱিনযেন ৱা ৱিনযিত্ৱা. লোকেতি তস্মিংযেৱ কাযে. কাযো হি ইধ লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকোতি অধিপ্পেতো. যস্মা পনস্স ন কাযমত্তেযেৱ অভিজ্ঝাদোমনস্সং পহীযতি, ৱেদনাদীসুপি পহীযতি এৱ. তস্মা ‘‘পঞ্চপি উপাদানক্খন্ধা লোকো’’তি ৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৩৬২) ৱুত্তং. লোকসঙ্খাতত্তা ৱা তেসং ধম্মানং অত্থুদ্ধাৰনযেনেতং ৱুত্তং. যং পনাহ ‘‘তত্থ কতমো লোকো, স্ৱেৱ কাযো লোকো’’তি, অযমেৱেত্থ অত্থো. তস্মিং লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং ৱিনেয্যাতি এৱং সম্বন্ধো দট্ঠব্বো.

ৱেদনাসূতি এত্থ তিস্সো ৱেদনা, তা চ লোকিযা এৱ, চিত্তম্পি লোকিযং, তথা ধম্মা. যথা পন ৱেদনা অনুপস্সিতব্বা, তথা অনুপস্সন্তো এস ৱেদনানুপস্সীতি ৱেদিতব্বো. এস নযো চিত্তধম্মেসু. কথঞ্চ ৱেদনা অনুপস্সিতব্বাতি? সুখা তাৱ ৱেদনা দুক্খতো, দুক্খা সল্লতো, অদুক্খমসুখা অনিচ্চতো. যথাহ –

‘‘যো সুখং দুক্খতো অদ্দ, দুক্খমদ্দক্খি সল্লতো;

অদুক্খমসুখং সন্তং, অদ্দক্খি নং অনিচ্চতো;

স ৱে সম্মদ্দসো ভিক্খু, উপসন্তো চৰিস্সতী’’তি.

সব্বা এৱ চেতা দুক্খাতিপি অনুপস্সিতব্বা. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘যংকিঞ্চি ৱেদযিতং, সব্বং তং দুক্খস্মিন্তি ৱদামী’’তি (সং. নি. ৪.২৫৯). সুখদুক্খতোপি চ অনুপস্সিতব্বা, যথাহ – ‘‘সুখা খো, আৱুসো ৱিসাখ, ৱেদনা ঠিতিসুখা ৱিপৰিণামদুক্খা’’তি (ম. নি. ১.৪৬৫) সব্বং ৱিত্থাৰেতব্বং. অপিচ অনিচ্চাদিসত্তঅনুপস্সনাৱসেনপি অনুপস্সিতব্বা.

চিত্তধম্মেসুপি চিত্তং তাৱ আৰম্মণাধিপতিসহজাতভূমিকম্মৱিপাককিৰিযাদিনানত্তভেদানং অনিচ্চাদিঅনুপস্সনানং সৰাগাদীনঞ্চ ভেদানং ৱসেন অনুপস্সিতব্বং. ধম্মা সলক্খণসামঞ্ঞলক্খণানং সুঞ্ঞতধম্মস্স অনিচ্চাদিসত্তঅনুপস্সনানং ‘‘সন্তং ৱা অজ্ঝত্তং কামচ্ছন্দ’’ন্তিআদীনঞ্চ পভেদানং ৱসেন অনুপস্সিতব্বা. সেসং ৱুত্তনযমেৱ. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন দীঘমজ্ঝিমট্ঠকথাসু (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৭৩ আদযো; ম. নি. অট্ঠ. ১.১০৫ আদযো) সতিপট্ঠানৱণ্ণনাযং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.