১০. ধাতুৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা

৩৪২. এৱং মে সুতন্তি ধাতুৱিভঙ্গসুত্তং. তত্থ চাৰিকন্তি তুৰিতগমনচাৰিকং. সচে তে ভগ্গৱ অগৰূতি সচে তুয্হং ভাৰিযং অফাসুকং কিঞ্চি নত্থি. সচে সো অনুজানাতীতি ভগ্গৱস্স কিৰ এতদহোসি – ‘‘পব্বজিতা নাম নানাঅজ্ঝাসযা, একো গণাভিৰতো হোতি, একো একাভিৰতো. সচে সো একাভিৰতো ভৱিস্সতি, ‘আৱুসো, মা পাৱিসি, মযা সালা লদ্ধা’তি ৱক্খতি. সচে অযং একাভিৰতো ভৱিস্সতি, ‘আৱুসো, নিক্খম, মযা সালা লদ্ধা’তি ৱক্খতি. এৱং সন্তে অহং উভিন্নং ৱিৱাদকাৰেতা নাম ভৱিস্সামি, দিন্নং নাম দিন্নমেৱ ৱট্টতি, কতং কতমেৱা’’তি. তস্মা এৱমাহ.

কুলপুত্তোতি জাতিকুলপুত্তোপি আচাৰকুলপুত্তোপি. ৱাসূপগতোতি ৱাসং উপগতো. কুতো আগন্ত্ৱাতি? তক্কসীলনগৰতো.

তত্ৰাযং অনুপুব্বিকথা – মজ্ঝিমপ্পদেসে কিৰ ৰাজগহনগৰে বিম্বিসাৰে ৰজ্জং কাৰেন্তে পচ্চন্তে তক্কসীলনগৰে পুক্কুসাতি ৰাজা ৰজ্জং কাৰেসি. অথ তক্কসীলতো ভণ্ডং গহেত্ৱা ৱাণিজা ৰাজগহং আগতা পণ্ণাকাৰং গহেত্ৱা ৰাজানং অদ্দসংসু. ৰাজা তে ৱন্দিত্ৱা ঠিতে ‘‘কত্থৱাসিনো তুম্হে’’তি পুচ্ছি. তক্কসীলৱাসিনো দেৱাতি. অথ নে ৰাজা জনপদস্স খেমসুভিক্খতাদীনি নগৰস্স চ পৱত্তিং পুচ্ছিত্ৱা ‘‘কো নাম তুম্হাকং ৰাজা’’তি পুচ্ছি. পুক্কুসাতি নাম দেৱাতি. ধম্মিকোতি? আম দেৱ ধম্মিকো. চতূহি সঙ্গহৱত্থূহি জনং সঙ্গণ্হাতি, লোকস্স মাতাপিতিট্ঠানে ঠিতো, অঙ্গে নিপন্নদাৰকং ৱিয জনং তোসেতীতি. কতৰস্মিং ৱযে ৱত্ততীতি? অথস্স ৱযং আচিক্খিংসু. ৱযেসুপি বিম্বিসাৰেন সমৱযো জাতো. অথ তে ৰাজা আহ – ‘‘তাতা তুম্হাকং ৰাজা ধম্মিকো, ৱযেন চ মে সমানো, সক্কুণেয্যাথ তুম্হাকং ৰাজানং মম মিত্তং কাতু’’ন্তি. সক্কোম দেৱাতি. ৰাজা তেসং সুঙ্কং ৱিস্সজ্জেত্ৱা গেহঞ্চ দাপেত্ৱা – ‘‘গচ্ছথ ভণ্ডং ৱিক্কিণিত্ৱা গমনকালে মং দিস্ৱা গচ্ছেয্যাথা’’তি আহ. তে তথা কত্ৱা গমনকালে ৰাজানং অদ্দসংসু. ‘‘গচ্ছথ তুম্হাকং ৰাজানং মম ৱচনেন পুনপ্পুনং আৰোগ্যং পুচ্ছিত্ৱা ‘ৰাজা তুম্হেহি সদ্ধিং মিত্তভাৱং ইচ্ছতী’তি ৱদথা’’তি আহ.

তে সাধূতি পটিস্সুণিত্ৱা গন্ত্ৱা ভণ্ডং পটিসামেত্ৱা ভুত্তপাতৰাসা ৰাজানং উপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিংসু. ৰাজা ‘‘কহং ভণে তুম্হে এত্তকে ইমে দিৱসে ন দিস্সথা’’তি পুচ্ছি. তে সব্বং পৱত্তিং আৰোচেসুং. ৰাজা – ‘‘সাধু, তাতা, তুম্হে নিস্সায মযা মজ্ঝিমপ্পদেসে ৰাজা মিত্তো লদ্ধো’’তি অত্তমনো অহোসি. অপৰভাগে ৰাজগহৱাসিনোপি ৱাণিজা তক্কসীলং অগমংসু. তে পণ্ণাকাৰং গহেত্ৱা আগতে পুক্কুসাতি ৰাজা ‘‘কুতো আগতত্থা’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘ৰাজগহতো’’তি সুত্ৱা ‘‘ময্হং সহাযস্স নগৰতো আগতা তুম্হে’’তি. আম দেৱাতি. আৰোগ্যং মে সহাযস্সাতি আৰোগ্যং পুচ্ছিত্ৱা ‘‘অজ্জ পট্ঠায যে ময্হং সহাযস্স নগৰতো জঙ্ঘসত্থেন ৱা সকটসত্থেন ৱা ৱাণিজা আগচ্ছন্তি, সব্বেসং মম ৱিসযং পৱিট্ঠকালতো পট্ঠায ৱসনগেহানি, ৰাজকোট্ঠাগাৰতো নিৱাপঞ্চ দেন্তু, সুঙ্কং ৱিস্সজ্জেন্তু, কিঞ্চি উপদ্দৱং মা কৰোন্তূ’’তি ভেৰিং চৰাপেসি. বিম্বিসাৰোপি অত্তনো নগৰে তথেৱ ভেৰিং চৰাপেসি.

অথ বিম্বিসাৰো পুক্কুসাতিস্স পণ্ণং পহিণি – ‘‘পচ্চন্তদেসে নাম মণিমুত্তাদীনি ৰতনানি উপ্পজ্জন্তি, যং ময্হং সহাযস্স ৰজ্জে দস্সনীযং ৱা সৱনীযং ৱা ৰতনং উপ্পজ্জতি, তত্থ মে মা মচ্ছৰাযতূ’’তি. পুক্কুসাতিপি – ‘‘মজ্ঝিমদেসো নাম মহাজনপদো, যং তত্থ এৱৰূপং ৰতনং উপ্পজ্জতি, তত্থ মে সহাযো মা মচ্ছৰাযতূ’’তি পটিপণ্ণং পহিণি. এৱং তে গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে কালে অঞ্ঞমঞ্ঞং অদিস্ৱাপি দড়্হমিত্তা অহেসুং.

এৱং তেসং কতিকং কত্ৱা ৱসন্তানং পঠমতৰং পুক্কুসাতিস্স পণ্ণাকাৰো উপ্পজ্জি. ৰাজা কিৰ অট্ঠ পঞ্চৱণ্ণে অনগ্ঘকম্বলে লভি. সো – ‘‘অতিসুন্দৰা ইমে কম্বলা, অহং সহাযস্স পেসিস্সামী’’তি লাখাগুড়মত্তে অট্ঠ সাৰকৰণ্ডকে লিখাপেত্ৱা তেসু তে কম্বলে পক্খিপিত্ৱা লাখায ৱট্টাপেত্ৱা সেতৱত্থেন ৱেঠেত্ৱা সমুগ্গে পক্খিপিত্ৱা ৱত্থেন ৱেঠেত্ৱা ৰাজমুদ্দিকায লঞ্ছেত্ৱা ‘‘ময্হং সহাযস্স দেথা’’তি অমচ্চে পেসেসি. সাসনঞ্চ অদাসি – ‘‘অযং পণ্ণাকাৰো নগৰমজ্ঝে অমচ্চাদিপৰিৱুতেন দট্ঠব্বো’’তি. তে গন্ত্ৱা বিম্বিসাৰস্স অদংসু.

সো সাসনং সুত্ৱা অমচ্চাদযো সন্নিপতন্তূতি ভেৰিং চৰাপেত্ৱা নগৰমজ্ঝে অমচ্চাদিপৰিৱুতো সেতচ্ছত্তেন ধাৰিযমানেন পল্লঙ্কৱৰে নিসিন্নো লঞ্ছনং ভিন্দিত্ৱা ৱত্থং অপনেত্ৱা সমুগ্গং ৱিৱৰিত্ৱা অন্তো ভণ্ডিকং মুঞ্চিত্ৱা লাখাগুড়ে দিস্ৱা ‘‘ময্হং সহাযো পুক্কুসাতি ‘জুতৱিত্তকো মে সহাযো’তি মঞ্ঞমানো মঞ্ঞে ইমং পণ্ণাকাৰং পহিণী’’তি একং গুড়ং গহেত্ৱা হত্থেন ৱট্টেত্ৱা তুলযন্তোৱ অন্তো দুস্সভণ্ডিকং অত্থীতি অঞ্ঞাসি. অথ নং পল্লঙ্কপাদে পহৰিত্ৱা তাৱদেৱ লাখা পৰিপতি, সো নখেন কৰণ্ডকং ৱিৱৰিত্ৱা অন্তো কম্বলৰতনং দিস্ৱা ইতৰেপি ৱিৱৰাপেসি, সব্বেপি কম্বলা অহেসুং. অথ নে পত্থৰাপেসি, তে ৱণ্ণসম্পন্না ফস্সসম্পন্না দীঘতো সোড়সহত্থা তিৰিযং অট্ঠহত্থা অহেসুং. মহাজনো দিস্ৱা অঙ্গুলিযো পোঠেসি, চেলুক্খেপং অকাসি, – ‘‘অম্হাকং ৰঞ্ঞো অদিট্ঠসহাযো পুক্কুসাতি অদিস্ৱাৱ এৱৰূপং পণ্ণাকাৰং পেসেসি, যুত্তং এৱৰূপং মিত্তং কাতু’’ন্তি অত্তমনো অহোসি. ৰাজা একমেকং কম্বলং অগ্ঘাপেসি, সব্বে অনগ্ঘা অহেসুং. তেসু চত্তাৰো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পেসেসি, চত্তাৰো অত্তনো ঘৰে অকাসি. ততো চিন্তেসি – ‘‘পচ্ছা পেসেন্তেন পঠমং পেসিতপণ্ণাকাৰতো অতিৰেকং পেসেতুং ৱট্টতি, সহাযেন চ মে অনগ্ঘো পণ্ণাকাৰো পেসিতো, কিং নু খো পেসেমী’’তি?

কিং পন ৰাজগহে ততো অধিকং ৰতনং নত্থীতি? নো নত্থি, মহাপুঞ্ঞো ৰাজা, অপিচ খো পনস্স সোতাপন্নকালতো পট্ঠায ঠপেত্ৱা তীণি ৰতনানি অঞ্ঞং ৰতনং সোমনস্সং জনেতুং সমত্থং নাম নত্থি. সো ৰতনং ৱিচিনিতুং আৰদ্ধো – ৰতনং নাম সৱিঞ্ঞাণকং অৱিঞ্ঞাণকন্তি দুৱিধং. তত্থ অৱিঞ্ঞাণকং সুৱণ্ণৰজতাদি, সৱিঞ্ঞাণকং ইন্দ্ৰিযবদ্ধং. অৱিঞ্ঞাণকং সৱিঞ্ঞাণকস্সেৱ অলঙ্কাৰাদিৱসেন পৰিভোগং হোতি, ইতি ইমেসু দ্ৱীসু ৰতনেসু সৱিঞ্ঞাণকং সেট্ঠং. সৱিঞ্ঞাণকম্পি দুৱিধং তিৰচ্ছানৰতনং মনুস্সৰতনন্তি. তত্থ তিৰচ্ছানৰতনং হত্থিঅস্সৰতনং, তম্পি মনুস্সানং উপভোগত্থমেৱ নিব্বত্ততি, ইতি ইমেসুপি দ্ৱীসু মনুস্সৰতনং সেট্ঠং. মনুস্সৰতনম্পি দুৱিধং ইত্থিৰতনং পুৰিসৰতনন্তি. তত্থ চক্কৱত্তিনো ৰঞ্ঞো উপ্পন্নং ইত্থিৰতনম্পি পুৰিসস্সেৱ উপভোগং. ইতি ইমেসুপি দ্ৱীসু পুৰিসৰতনমেৱ সেট্ঠং.

পুৰিসৰতনম্পি দুৱিধং অগাৰিযৰতনং অনগাৰিযৰতনঞ্চ. তত্থ অগাৰিযৰতনেসুপি চক্কৱত্তিৰাজা অজ্জ পব্বজিতসামণেৰং পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৱন্দতি, ইতি ইমেসুপি দ্ৱীসু অনগাৰিযৰতনমেৱ সেট্ঠং. অনগাৰিযৰতনম্পি দুৱিধং সেক্খৰতনঞ্চ অসেক্খৰতনঞ্চ. তত্থ সতসহস্সম্পি সেক্খানং অসেক্খস্স পদেসং ন পাপুণাতি, ইতি ইমেসুপি দ্ৱীসু অসেক্খৰতনমেৱ সেট্ঠং. তম্পি দুৱিধং বুদ্ধৰতনং সাৱকৰতনন্তি. তত্থ সতসহস্সম্পি সাৱকৰতনানং বুদ্ধৰতনস্স পদেসং ন পাপুণাতি, ইতি ইমেসুপি দ্ৱীসূ বুদ্ধৰতনমেৱ সেট্ঠং.

বুদ্ধৰতনম্পি দুৱিধং পচ্চেকবুদ্ধৰতনং সব্বঞ্ঞুবুদ্ধৰতনন্তি. তত্থ সতসহস্সম্পি পচ্চেকবুদ্ধানং সব্বঞ্ঞুবুদ্ধস্স পদেসং ন পাপুণাতি, ইতি ইমেসুপি দ্ৱীসু সব্বঞ্ঞুবুদ্ধৰতনংযেৱ সেট্ঠং. সদেৱকস্মিঞ্হি লোকে বুদ্ধৰতনসমং ৰতনং নাম নত্থি. তস্মা অসদিসমেৱ ৰতনং ময্হং সহাযস্স পেসেস্সামীতি চিন্তেত্ৱা তক্কসীলৱাসিনো পুচ্ছি – ‘‘তাতা তুম্হাকং জনপদে বুদ্ধো ধম্মো সঙ্ঘোতি ইমানি তীণি ৰতনানি দিস্সন্তী’’তি. ঘোসোপি সো মহাৰাজ তাৱ তত্থ নত্থি, দস্সনং পন কুতোতি.

‘‘সুন্দৰং তাতা’’তি ৰাজা তুট্ঠো চিন্তেসি – ‘‘সক্কা ভৱেয্য জনসঙ্গহত্থায ময্হং সহাযস্স ৱসনট্ঠানং সম্মাসম্বুদ্ধং পেসেতুং, বুদ্ধা পন পচ্চন্তিমেসু জনপদেসু ন অৰুণং উট্ঠপেন্তি. তস্মা সত্থাৰা গন্তুং ন সক্কা. সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানাদযো মহাসাৱকে পেসেতুং সক্কা ভৱেয্য. মযা পন ‘থেৰা পচ্চন্তে ৱসন্তী’তি সুত্ৱাপি মনুস্সে পেসেত্ৱা তে অত্তনো সমীপং আণাপেত্ৱা উপট্ঠাতুমেৱ যুত্তং. তস্মা ন থেৰেহিপি সক্কা গন্তুং. যেন পনাকাৰেন সাসনে পেসিতে সত্থা চ মহাসাৱকা চ গতা ৱিয হোন্তি, তেনাকাৰেন সাসনং পহিণিস্সামী’’তি. চিন্তেত্ৱা চতুৰতনাযামং ৱিদত্থিমত্তপুথুলং নাতিতনুং নাতিবহলং সুৱণ্ণপট্টং কাৰাপেত্ৱা ‘‘তত্থ অজ্জ অক্খৰানি লিখিস্সামী’’তি. পাতোৱ সীসং ন্হাযিত্ৱা উপোসথঙ্গানি অধিট্ঠায ভুত্তপাতৰাসো অপনীতগন্ধমালাভৰণো সুৱণ্ণসৰকেন জাতিহিঙ্গুলিকং আদায হেট্ঠতো পট্ঠায দ্ৱাৰানি পিদহন্তো পাসাদমাৰুয্হ পুব্বদিসামুখং সীহপঞ্জৰং ৱিৱৰিত্ৱা আকাসতলে নিসীদিত্ৱা সুৱণ্ণপট্টে অক্খৰানি লিখন্তো – ‘‘ইধ তথাগতো লোকে উপ্পন্নো অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো সুগতো লোকৱিদূ অনুত্তৰো পুৰিসদম্মসাৰথি সত্থা দেৱমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৱা’’তি. বুদ্ধগুণে তাৱ একদেসেন লিখি.

ততো ‘‘এৱং দস পাৰমিযো পূৰেত্ৱা তুসিতভৱনতো চৱিত্ৱা মাতুকুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং গণ্হি, এৱং লোকৱিৱৰণং অহোসি, মাতুকুচ্ছিযং ৱসমানে ইদং নাম অহোসি, অগাৰমজ্ঝে ৱসমানে ইদং নাম অহোসি, এৱং মহাভিনিক্খমনং নিক্খন্তো এৱং মহাপধানং পদহি. এৱং দুক্কৰকাৰিকং কত্ৱা মহাবোধিমণ্ডং আৰুয্হ অপৰাজিতপল্লঙ্কে নিসিন্নো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৱিজ্ঝি, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৱিজ্ঝন্তস্স এৱং লোকৱিৱৰণং অহোসি. সদেৱকে লোকে অঞ্ঞং এৱৰূপং ৰতনং নাম নত্থীতি.

যংকিঞ্চি ৱিত্তং ইধ ৱা হুৰং ৱা,

সগ্গেসু ৱা যং ৰতনং পণীতং;

ন নো সমং অত্থি তথাগতেন,

ইদম্পি বুদ্ধে ৰতনং পণীতং;

এতেন সচ্চেন সুৱত্থি হোতূ’’তি. (খু. পা. ৬.৩; সু. নি. ২২৬) –

এৱং একদেসেন বুদ্ধগুণেপি লিখিত্ৱা দুতিযং ধম্মৰতনং থোমেন্তো – ‘‘স্ৱাক্খাতো ভগৱতা ধম্মো…পে… পচ্চত্তং ৱেদিতব্বো ৱিঞ্ঞূহী’’তি. ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা…পে… অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো’’তি. ‘‘সত্থাৰা দেসিতধম্মো নাম এৱৰূপো চ এৱৰূপো চা’’তি সত্ততিংস বোধিপক্খিযে একদেসেন লিখিত্ৱা –

‘‘যং বুদ্ধসেট্ঠো পৰিৱণ্ণযী সুচিং,

সমাধিমানন্তৰিকঞ্ঞমাহু;

সমাধিনা তেন সমো ন ৱিজ্জতি,

ইদম্পি ধম্মে ৰতনং পণীতং;

এতেন সচ্চেন সুৱত্থি হোতূ’’তি. (খু. পা. ৬.৫; সু. নি. ২২৮) –

এৱং একদেসেন ধম্মগুণে লিখিত্ৱা ততিযং সঙ্ঘৰতনং থোমেন্তো – ‘‘সুপ্পটিপন্নো ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘো…পে… পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সা’’তি. ‘‘কুলপুত্তা নাম সত্থু ধম্মকথং সুত্ৱা এৱং নিক্খমিত্ৱা পব্বজন্তি, কেচি সেতচ্ছত্তং পহায পব্বজন্তি, কেচি উপৰজ্জং, কেচি সেনাপতিট্ঠানাদীনি পহায পব্বজন্তি. পব্বজিত্ৱা চ পন ইমঞ্চ পটিপত্তিং পূৰেন্তী’’তি চূড়সীলমজ্ঝিমসীলমহাসীলাদীনি একদেসেন লিখিত্ৱা ছদ্ৱাৰসংৱৰং সতিসম্পজঞ্ঞং চতুপচ্চযসন্তোসং নৱৱিধং সেনাসনং, নীৱৰণপ্পহানং পৰিকম্মং ঝানাভিঞ্ঞা অট্ঠতিংস কম্মট্ঠানানি যাৱ আসৱক্খযা একদেসেন লিখি, সোড়সৱিধং আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানং ৱিত্থাৰেনেৱ লিখিত্ৱা ‘‘সত্থু সাৱকসঙ্ঘো নাম এৱৰূপেহি চ গুণেহি সমন্নাগতো.

যে পুগ্গলা অট্ঠসতং পসট্ঠা,

চত্তাৰি এতানি যুগানি হোন্তি;

তে দক্খিণেয্যা সুগতস্স সাৱকা,

এতেসু দিন্নানি মহপ্ফলানি;

ইদম্পি সঙ্ঘে ৰতনং পণীতং,

এতেন সচ্চেন সুৱত্থি হোতূ’’তি. (খু. পা. ৬.৬; সু. নি. ২২৯) –

এৱং একদেসেন সঙ্ঘগুণে লিখিত্ৱা – ‘‘ভগৱতো সাসনং স্ৱাক্খাতং নিয্যানিকং, সচে ময্হং সহাযো সক্কোতি, নিক্খমিত্ৱা পব্বজতূ’’তি লিখিত্ৱা সুৱণ্ণপট্টং সংহৰিত্ৱা সুখুমকম্বলেন ৱেঠেত্ৱা সাৰসমুগ্গে পক্খিপিত্ৱা তং সমুগ্গং সুৱণ্ণমযে, সুৱণ্ণমযং, ৰজতমযে ৰজতমযং মণিমযে, মণিমযং পৱাড়মযে, পৱাড়মযং লোহিতঙ্কমযে, লোহিতঙ্কমযং মসাৰগল্লমযে, মসাৰগল্লমযং ফলিকমযে, ফলিকমযং দন্তমযে, দন্তমযং সব্বৰতনমযে, সব্বৰতনমযং কিলঞ্জমযে, কিলঞ্জমযং সমুগ্গং সাৰকৰণ্ডকে ঠপেসি.

পুন সাৰকৰণ্ডকং সুৱণ্ণকৰণ্ডকেতি পুৰিমনযেনেৱ হৰিত্ৱা সব্বৰতনমযং কৰণ্ডকং কিলঞ্জমযে কৰণ্ডকে ঠপেসি. ততো কিলঞ্জমযং কৰণ্ডকং সাৰমযপেড়াযাতি পুন ৱুত্তনযেনেৱ হৰিত্ৱা সব্বৰতনমযং পেড়ং কিলঞ্জমযপেড়ায ঠপেত্ৱা বহি ৱত্থেন ৱেঠেত্ৱা ৰাজমুদ্দিকায লঞ্ছেত্ৱা অমচ্চে আণাপেসি – ‘‘মম আণাপৱত্তিট্ঠানে মগ্গং অলঙ্কাৰাপেথ মগ্গো অট্ঠুসভৱিত্থতো হোতু, চতুউসভট্ঠানং সোধিতমত্তকমেৱ হোতু, মজ্ঝে চতুউসভং ৰাজানুভাৱেন পটিযাদেথা’’তি. ততো মঙ্গলহত্থিং অলঙ্কাৰাপেত্ৱা তস্স উপৰি পল্লঙ্কং পঞ্ঞপেত্ৱা সেতচ্ছত্তং উস্সাপেত্ৱা নগৰৱীথিযো সিত্তসম্মট্ঠা সমুস্সিতদ্ধজপটাকা কদলিপুণ্ণঘটগন্ধধূমপুপ্ফাদীহি সুপ্পটিমণ্ডিতা কাৰেত্ৱা ‘‘অত্তনো অত্তনো ৱিসযপ্পদেসে এৱৰূপং পূজং কাৰেন্তূ’’তি অন্তৰভোগিকানং জৱনদূতে পেসেত্ৱা সযং সব্বালঙ্কাৰেন অলঙ্কৰিত্ৱা – ‘‘সব্বতাড়াৱচৰসম্মিস্সবলকাযপৰিৱুতো পণ্ণাকাৰং পেসেমী’’তি অত্তনো ৱিসযপৰিযন্তং গন্ত্ৱা অমচ্চস্স মুখসাসনং অদাসি – ‘‘তাত ময্হং সহাযো পুক্কুসাতি ইমং পণ্ণাকাৰং পটিচ্ছন্তো ওৰোধমজ্ঝে অপটিচ্ছিত্ৱা পাসাদং আৰুয্হ পটিচ্ছতূ’’তি. এৱং সাসনং দত্ৱা পচ্চন্তদেসং সত্থা গচ্ছতীতি পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৱন্দিত্ৱা নিৱত্তি. অন্তৰভোগিকা তেনেৱ নিযামেন মগ্গং পটিযাদেত্ৱা পণ্ণাকাৰং নযিংসু.

পুক্কুসাতিপি অত্তনো ৰজ্জসীমতো পট্ঠায তেনেৱ নিযামেন মগ্গং পটিযাদেত্ৱা নগৰং অলঙ্কাৰাপেত্ৱা পণ্ণাকাৰস্স পচ্চুগ্গমনং অকাসি. পণ্ণাকাৰো তক্কসীলং পাপুণন্তো উপোসথদিৱসে পাপুণি, পণ্ণাকাৰং গহেত্ৱা গতঅমচ্চোপি ৰঞ্ঞো ৱুত্তসাসনং আৰোচেসি. ৰাজা তং সুত্ৱা পণ্ণাকাৰেন সদ্ধিং আগতানং কত্তব্বকিচ্চং ৱিচাৰেত্ৱা পণ্ণাকাৰং আদায পাসাদং আৰুয্হ ‘‘মা ইধ কোচি পৱিসতূ’’তি দ্ৱাৰে আৰক্খং কাৰেত্ৱা সীহপঞ্জৰং ৱিৱৰিত্ৱা পণ্ণাকাৰং উচ্চাসনে ঠপেত্ৱা সযং নীচাসনে নিসিন্নো লঞ্ছনং ভিন্দিত্ৱা নিৱাসনং অপনেত্ৱা কিলঞ্জপেড়তো পট্ঠায অনুপুব্বেন ৱিৱৰন্তো সাৰমযং সমুগ্গং দিস্ৱা চিন্তেসি – ‘‘মহাপৰিহাৰো নাযং অঞ্ঞস্স ৰতনস্স ভৱিস্সতি, অদ্ধা মজ্ঝিমদেসে সোতব্বযুত্তকং ৰতনং উপ্পন্ন’’ন্তি. অথ তং সমুগ্গং ৱিৱৰিত্ৱা ৰাজলঞ্ছনং ভিন্দিত্ৱা সুখুমকম্বলং উভতো ৱিযূহিত্ৱা সুৱণ্ণপট্টং অদ্দস.

সো তং পসাৰেত্ৱা – ‘‘মনাপানি ৱত অক্খৰানি সমসীসানি সমপন্তীনি চতুৰস্সানী’’তিআদিতো পট্ঠায ৱাচেতুং আৰভি. তস্স – ‘‘ইধ তথাগতো লোকে উপ্পন্নো’’তি বুদ্ধগুণে ৱাচেন্তস্স বলৱসোমনস্সং উপ্পজ্জি, নৱনৱুতিলোমকূপসহস্সানি উদ্ধগ্গলোমানি অহেসুং. অত্তনো ঠিতভাৱং ৱা নিসিন্নভাৱং ৱা ন জানাতি. অথস্স – ‘‘কপ্পকোটিসতসহস্সেহিপি এতং দুল্লভসাসনং সহাযং নিস্সায সোতুং লভামী’’তি ভিয্যো বলৱপীতি উদপাদি. সো হি উপৰি ৱাচেতুং অসক্কোন্তো যাৱ পীতিৱেগপস্সদ্ধিযা নিসীদিত্ৱা পৰতো – ‘‘স্ৱাক্খাতো ভগৱতা ধম্মো’’তি ধম্মগুণে আৰভি. তত্ৰাপিস্স তথেৱ অহোসি. সো পুন যাৱ পীতিৱেগপস্সদ্ধিযা নিসীদিত্ৱা পৰতো ‘‘সুপ্পটিপন্নো’’তি সঙ্ঘগুণে আৰভি. তত্ৰাপিস্স তথেৱ অহোসি. অথ সব্বপৰিযন্তে আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানং ৱাচেত্ৱা চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানানি নিব্বত্তেসি, সো ঝানসুখেনেৱ ৱীতিনামেসি. অঞ্ঞো কোচি দট্ঠুং ন লভতি, একোৱ চূড়ুপট্ঠাকো পৱিসতি. এৱং অদ্ধমাসমত্তং ৱীতিনামেসি.

নাগৰা ৰাজঙ্গণে সন্নিপতিত্ৱা উক্কুট্ঠিং অকংসু ‘‘পণ্ণাকাৰং পটিচ্ছিতদিৱসতো পট্ঠায বলদস্সনং ৱা নাটকদস্সনং ৱা নত্থি, ৱিনিচ্ছযদানং নত্থি, ৰাজা সহাযেন পহিতং পণ্ণাকাৰং যস্সিচ্ছতি তস্স দস্সেতু, ৰাজানো নাম একচ্চস্স পণ্ণাকাৰৱসেনপি ৱঞ্চেত্ৱা ৰজ্জং অত্তনো কাতুং ৱাযমন্তি. কিং নাম অম্হাকং ৰাজা কৰোতী’’তি? ৰাজা উক্কুট্ঠিসদ্দং সুত্ৱা – ‘‘ৰজ্জং নু খো ধাৰেমি, উদাহু সত্থাৰ’’ন্তি চিন্তেসি. অথস্স এতদহোসি – ‘‘ৰজ্জকাৰিতঅত্তভাৱো নাম নেৱ গণকেন, ন গণকমহামত্তেন গণেতুং সক্কো. সত্থুসাসনং ধাৰেস্সামী’’তি সযনে ঠপিতং অসিং গহেত্ৱা কেসে ছিন্দিত্ৱা সীহপঞ্জৰং ৱিৱৰিত্ৱা – ‘‘এতং গহেত্ৱা ৰজ্জং কাৰেথা’’তি সদ্ধিং চূড়ামণিনা কেসকলাপং পৰিসমজ্ঝে পাতেসি, মহাজনো তং উক্খিপিত্ৱা – ‘‘সহাযকসন্তিকা লদ্ধপণ্ণাকাৰা নাম ৰাজানো তুম্হাদিসা হোন্তি দেৱা’’তি একপ্পহাৰেনেৱ ৱিৰৱি. ৰঞ্ঞোপি দ্ৱঙ্গুলমত্তং কেসমস্সু অহোসি. বোধিসত্তস্স পব্বজ্জাসদিসমেৱ কিৰ জাতং.

ততো চূড়ুপট্ঠাকং পেসেত্ৱা অন্তৰাপণা দ্ৱে কাসাযৱত্থানি মত্তিকাপত্তঞ্চ আহৰাপেত্ৱা – ‘‘যে লোকে অৰহন্তো, তে উদ্দিস্স ময্হং পব্বজ্জা’’তি সত্থাৰং উদ্দিস্স একং কাসাৱং নিৱাসেত্ৱা একং পাৰুপিত্ৱা পত্তং ৱামঅংসকূটে কত্ৱা কত্তৰদণ্ডং গহেত্ৱা – ‘‘সোভতি নু খো মে পব্বজ্জা নো ৱা’’তি মহাতলে কতিপযৱাৰে অপৰাপৰং চঙ্কমিত্ৱা – ‘‘সোভতি মে পব্বজ্জা’’তি দ্ৱাৰং ৱিৱৰিত্ৱা পাসাদা ওতৰি. ওতৰন্তং পন নং তীসু দ্ৱাৰেসু ঠিতনাটকাদীনি দিস্ৱাপি ন সঞ্জানিংসু. ‘‘একো পচ্চেকবুদ্ধো অম্হাকং ৰঞ্ঞো ধম্মকথং কথেতুং আগতো’’তি কিৰ চিন্তযিংসু. উপৰিপাসাদং পন আৰুয্হ ৰঞ্ঞো ঠিতনিসিন্নট্ঠানানি দিস্ৱা ৰাজা গতোতি ঞত্ৱা সমুদ্দমজ্ঝে ওসীদমানায নাৱায জনো ৱিয একপ্পহাৰেনেৱ ৱিৰৱিংসু. কুলপুত্তং ভূমিতলং ওতিণ্ণমত্তং অট্ঠাৰসসেনিযো সব্বে নাগৰা বলকাযা চ পৰিৱাৰেত্ৱা মহাৱিৰৱং ৱিৰৱিংসু. অমচ্চাপি তং এতদৱোচুং – ‘‘দেৱ মজ্ঝিমদেসৰাজানো নাম বহুমাযা, সাসনং পেসেত্ৱা বুদ্ধৰতনং নাম লোকে উপ্পন্নং ৱা নো ৱাতি ঞত্ৱা গমিস্সথ, নিৱত্তথ দেৱা’’তি. সদ্দহামহং ময্হং সহাযকস্স, তস্স মযা সদ্ধিং দ্ৱেজ্ঝৱচনং নাম নত্থি, তিট্ঠথ তুম্হেতি. তে অনুগচ্ছন্তিযেৱ.

কুলপুত্তো কত্তৰদণ্ডেন লেখং কত্ৱা – ‘‘ইদং ৰজ্জং কস্সা’’তি আহ? তুম্হাকং দেৱাতি. যো ইমং লেখং অন্তৰং কৰোতি, ৰাজাণায কাৰেতব্বোতি. মহাজনকজাতকে বোধিসত্তেন কতলেখং সীৱলিদেৱী অন্তৰং কাতুং অৱিসহন্তী ৱিৱত্তমানা অগমাসি. তস্সা গতমগ্গেন মহাজনো অগমাসি. তং পন লেখং মহাজনো অন্তৰং কাতুং ন ৱিসহি, লেখং উস্সীসকং কত্ৱা ৱিৱত্তমানা ৱিৰৱিংসু. কুলপুত্তো ‘‘অযং মে গতট্ঠানে দন্তকট্ঠং ৱা মুখোদকং ৱা দস্সতী’’তি অন্তমসো একচেটকম্পি অগ্গহেত্ৱা পক্কামি. এৱং কিৰস্স অহোসি ‘‘মম সত্থা চ মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিত্ৱা এককোৱ পব্বজিতো’’তি এককোৱ অগমাসি. ‘‘সত্থু লজ্জামী’’তি চ – ‘‘সত্থা কিৰ মে পব্বজিত্ৱা যানং নাৰুড়্হো’’তি চ অন্তমসো একপটলিকম্পি উপাহনং নাৰুহি, পণ্ণচ্ছত্তকম্পি ন ধাৰেসি. মহাজনো ৰুক্খপাকাৰট্টালকাদীনি আৰুয্হ এস অম্হাকং ৰাজা গচ্ছতীতি ওলোকেসি. কুলপুত্তো – ‘‘দূৰং গন্তব্বং, ন সক্কা একেন মগ্গো নিত্থৰিতু’’ন্তি একং সত্থৱাহং অনুবন্ধি. সুখুমালস্স কুলপুত্তস্স কঠিনতত্তায পথৱিযা গছন্তস্স পাদতলেসু ফোটা উট্ঠহিত্ৱা ভিজ্জন্তি, দুক্খা ৱেদনা উপ্পজ্জন্তি. সত্থৱাহে খন্ধাৱাৰং বন্ধিত্ৱা নিসিন্নে কুলপুত্তো মগ্গা ওক্কম্ম একস্মিং ৰুক্খমূলে নিসীদতি. নিসিন্নট্ঠানে পাদপৰিকম্মং ৱা পিট্ঠিপৰিকম্মং ৱা কত্তা নাম নত্থি, কুলপুত্তো আনাপানচতুত্থজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা মগ্গদৰথকিলমথপৰিড়াহং ৱিক্খম্ভেত্ৱা ঝানৰতিযা ৱীতিনামেতি.

পুনদিৱসে উট্ঠিতে অৰুণে সৰীৰপটিজগ্গনং কত্ৱা পুন সত্থৱাহং অনুবন্ধতি. পাতৰাসকালে কুলপুত্তস্স পত্তং গহেত্ৱা খাদনীযং ভোজনীযং পত্তে পক্খিপিত্ৱা দেন্তি. তং উত্তণ্ডুলম্পি হোতি কিলিন্নম্পি সমসক্খৰম্পি অলোণাতিলোণম্পি, কুলপুত্তো পৱিসনট্ঠানং পচ্চৱেক্খিত্ৱা অমতং ৱিয পৰিভুঞ্জিত্ৱা এতেন নিযামেন অট্ঠহি ঊনকানি দ্ৱে যোজনসতানি গতো. জেতৱনদ্ৱাৰকোট্ঠকস্স পন সমীপেন গচ্ছন্তোপি – ‘‘কহং সত্থা ৱসতী’’তি নাপুচ্ছি. কস্মা? সত্থুগাৰৱেন চেৱ ৰঞ্ঞো পেসিতসাসনৱসেন চ. ৰঞ্ঞো হি – ‘‘ইধ তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতী’’তি সত্থাৰং ৰাজগহে উপ্পন্নং ৱিয কত্ৱা সাসনং পেসিতং, তস্মা নং অপুচ্ছিত্ৱাৱ পঞ্চচত্তালীসযোজনমত্তং মগ্গং অতিক্কন্তো. সো সূৰিযত্থঙ্গমনৱেলায ৰাজগহং পত্ৱা সত্থা কহং ৱসতীতি পুচ্ছি. কুতো নু, ভন্তে, আগতোতি? ইতো উত্তৰতোতি. সত্থা তুয্হং আগতমগ্গে ইতো পঞ্চচত্তালীসযোজনমত্তে সাৱত্থি নাম অত্থি, তত্থ ৱসতীতি. কুলপুত্তো চিন্তেসি – ‘‘ইদানি অকালো ন সক্কা গন্তুং, অজ্জ ইধেৱ ৱসিত্ৱা স্ৱে সত্থু সন্তিকং গমিস্সামী’’তি. ততো – ‘‘ৱিকালে সম্পত্তপব্বজিতা কহং ৱসন্তী’’তি পুচ্ছি. ইমায কুম্ভকাৰসালায, ভন্তেতি. অথ সো তং কুম্ভকাৰং যাচিত্ৱা তত্থ ৱাসত্থায পৱিসিত্ৱা নিসীদি.

ভগৱাপি তংদিৱসং পচ্চূসকালে লোকং ৱোলোকেন্তো পুক্কুসাতিং দিস্ৱা চিন্তেসি – ‘‘অযং কুলপুত্তো সহাযেন পেসিতং সাসনমত্তকং ৱাচেত্ৱা অতিৰেকতিযোজনসতিকং মহাৰজ্জং পহায মং উদ্দিস্স পব্বজিত্ৱা অট্ঠহি ঊনকানি দ্ৱে যোজনসতানি অতিক্কম্ম ৰাজগহং পাপুণিস্সতি, মযি অগচ্ছন্তে পন তীণি সামঞ্ঞফলানি অপ্পটিৱিজ্ঝিত্ৱা একৰত্তিৱাসেন অনাথকালকিৰিযং কৰিস্সতি, মযি পন গতে তীণি সামঞ্ঞফলানি পটিৱিজ্ঝিস্সতি. জনসঙ্গহত্থাযেৱ পন মযা সতসহস্সকপ্পাধিকানি চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি পাৰমিযো পূৰিতা, কৰিস্সামি তস্স সঙ্গহ’’ন্তি পাতোৱ সৰীৰপটিজগ্গনং কত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো সাৱত্থিযং পিণ্ডায চৰিত্ৱা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপ্পটিক্কন্তো গন্ধকুটিং পৱিসিত্ৱা মুহুত্তং অত্তদৰথকিলমথং পটিপস্সম্ভেত্ৱা – ‘‘কুলপুত্তো মযি গাৰৱেন দুক্কৰং অকাসি, অতিৰেকযোজনসতং ৰজ্জং পহায অন্তমসো মুখধোৱনদাযকম্পি চেটকং অগ্গহেত্ৱা এককোৱ নিক্খন্তো’’তি সাৰিপুত্তমহামোগ্গল্লানাদীসু কঞ্চি অনামন্তেত্ৱা সযমেৱ অত্তনো পত্তচীৱৰং গহেত্ৱা এককোৱ নিক্খন্তো. গচ্ছন্তো চ নেৱ আকাসে উপ্পতি, ন পথৱিং সংখিপি, – ‘‘কুলপুত্তো মম লজ্জমানো হত্থিঅস্সৰথসুৱণ্ণসিৱিকাদীসু একযানেপি অনিসীদিত্ৱা অন্তমসো একপটলিকং উপাহনম্পি অনাৰুয্হ পণ্ণচ্ছত্তকম্পি অগ্গহেত্ৱা নিক্খন্তো, মযাপি পদসাৱ গন্তুং ৱট্টতী’’তি পন চিন্তেত্ৱা পদসাৱ অগমাসি.

সো অসীতি অনুব্যঞ্জনানি ব্যামপ্পভা বাত্তিংস মহাপুৰিসলক্খণানীতি ইমং বুদ্ধসিৰিং পটিচ্ছাদেত্ৱা ৱলাহকপটিচ্ছন্নো পুণ্ণচন্দো ৱিয অঞ্ঞতৰভিক্খুৱেসেন গচ্ছন্তো একপচ্ছাভত্তেনেৱ পঞ্চচত্তালীস যোজনানি অতিক্কম্ম সূৰিযত্থঙ্গমলীৱেলায কুলপুত্তে পৱিট্ঠমত্তেযেৱ তং কুম্ভকাৰসালং পাপুণি. তং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘তেন খো পন সমযেন, পুক্কুসাতি, নাম কুলপুত্তো ভগৱন্তং উদ্দিস্স সদ্ধায অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিতো, সো তস্মিং কুম্ভকাৰাৱেসনে পঠমং ৱাসূপগতো হোতী’’তি.

এৱং গন্ত্ৱাপি পন ভগৱা – ‘‘অহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি পসয্হ কুম্ভকাৰসালং অপৱিসিত্ৱা দ্ৱাৰে ঠিতোৱ কুলপুত্তং ওকাসং কাৰেন্তো সচে তে ভিক্খূতিআদিমাহ. উৰুন্দন্তি ৱিৱিত্তং অসম্বাধং. ৱিহৰতাযস্মা যথাসুখন্তি যেন যেন ইৰিযাপথেন ফাসু হোতি, তেন তেন যথাসুখং আযস্মা ৱিহৰতূতি ওকাসং অকাসি. অতিৰেকতিযোজনসতঞ্হি ৰজ্জং পহায পব্বজিতো কুলপুত্তো পৰস্স ছড্ডিতপতিতং কুম্ভকাৰসালং কিং অঞ্ঞস্স সব্ৰহ্মচাৰিনো মচ্ছৰাযিস্সতি. একচ্চে পন মোঘপুৰিসা সাসনে পব্বজিত্ৱা আৱাসমচ্ছৰিযাদীহি অভিভূতা অত্তনো ৱসনট্ঠানে ময্হং কুটি ময্হং পৰিৱেণন্তি অঞ্ঞেসং অৱাসায পৰক্কমন্তি. নিসীদীতি অচ্চন্তসুখুমালো লোকনাথো দেৱৱিমানসদিসং গন্ধকুটিং পহায তত্থ তত্থ ৱিপ্পকিণ্ণছাৰিকায ভিন্নভাজনতিণপলাসকুক্কুটসূকৰৱচ্চাদিসংকিলিট্ঠায সঙ্কাৰট্ঠানসদিসায কুম্ভকাৰসালায তিণসন্থাৰং সন্থৰিত্ৱা পংসুকূলচীৱৰং পঞ্ঞপেত্ৱা দেৱৱিমানসদিসং দিব্বগন্ধসুগন্ধং গন্ধকুটিং পৱিসিত্ৱা নিসীদন্তো ৱিয নিসীদি.

ইতি ভগৱাপি অসম্ভিন্নমহাসম্মতৱংসে উপ্পন্নো, কুলপুত্তোপি খত্তিযগব্ভে ৱড্ঢিতো. ভগৱাপি অভিনীহাৰসম্পন্নো, কুলপুত্তোপি অভিনীহাৰসম্পন্নো. ভগৱাপি ৰজ্জং পহায পব্বজিতো, কুলপুত্তোপি. ভগৱাপি সুৱণ্ণৱণ্ণো, কুলপুত্তোপি. ভগৱাপি সমাপত্তিলাভী, কুলপুত্তোপি. ইতি দ্ৱেপি খত্তিযা দ্ৱেপি অভিনীহাৰসম্পন্না দ্ৱেপি ৰাজপব্বজিতা দ্ৱেপি সুৱণ্ণৱণ্ণা দ্ৱেপি সমাপত্তিলাভিনো কুম্ভকাৰসালং পৱিসিত্ৱা নিসিন্নাতি তেহি কুম্ভকাৰসালা অতিৱিয সোভতি, দ্ৱীহি সীহাদীহি পৱিট্ঠগুহাদীহি আহৰিত্ৱা দীপেতব্বং. তেসু পন দ্ৱীসু ভগৱা – ‘‘সুখুমালো অহং পৰমসুখুমালো একপচ্ছাভত্তেন পঞ্চচত্তালীস যোজনানি আগতো, মুহুত্তং তাৱ সীহসেয্যং কপ্পেত্ৱা মগ্গদৰথং পটিপস্সম্ভেমী’’তি চিত্তম্পি অনুপ্পাদেত্ৱা নিসীদন্তোৱ ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জি. কুলপুত্তোপি – ‘‘দ্ৱানৱুতিযোজনসতং আগতোম্হি, মুহুত্তং তাৱ নিপজ্জিত্ৱা মগ্গদৰথং ৱিনোদেমী’’তি চিত্তং অনুপ্পাদেত্ৱা নিসীদমানোৱ আনাপানচতুত্থজ্ঝানং সমাপজ্জি. ইদং সন্ধায অথ খো ভগৱা বহুদেৱ ৰত্তিন্তিআদি ৱুত্তং.

ননু চ ভগৱা কুলপুত্তস্স ধম্মং দেসেস্সামীতি আগতো, কস্মা ন দেসেসীতি? কুলপুত্তস্স মগ্গদৰথো অপ্পটিপস্সদ্ধো, ন সক্খিস্সতি ধম্মদেসনং সম্পটিচ্ছিতুং, সো তাৱস্স পটিপস্সম্ভতূতি ন দেসেসি. অপৰে – ‘‘ৰাজগহং নাম আকিণ্ণমনুস্সং অৱিৱিত্তং দসহি সদ্দেহি, সো সদ্দো দিযড্ঢযামমত্তেন সন্নিসীদতি, তং আগমেন্তো ন দেসেসী’’তি ৱদন্তি. তং অকাৰণং, ব্ৰহ্মলোকপ্পমাণম্পি হি সদ্দং ভগৱা অত্তনো আনুভাৱেন ৱূপসমেতুং সক্কোতি, মগ্গদৰথৱূপসমং আগমেন্তোযেৱ পন ন দেসেসি.

তত্থ বহুদেৱ ৰত্তিন্তি দিযড্ঢযামমত্তং. এতদহোসীতি ভগৱা ফলসমাপত্তিতো ৱুট্ঠায সুৱণ্ণৱিমানে মণিসীহপঞ্জৰং ৱিৱৰন্তো ৱিয পঞ্চপসাদপ্পটিমণ্ডিতানি অক্খীনি উম্মীলেত্ৱা ওলোকেসি, অথস্স হত্থকুক্কুচ্চপাদকুক্কুচ্চসীসকম্পনৱিৰহিতং সুনিখাতইন্দখীলং ৱিয নিচ্চলং অৱিব্ভন্তং সুৱণ্ণপটিমং ৱিয নিসিন্নং কুলপুত্তং দিস্ৱা এতং – ‘‘পাসাদিকং খো’’তিআদি অহোসি. তত্থ পাসাদিকন্তি পসাদাৱহং. ভাৱনপুংসকং পনেতং, পাসাদিকেন ইৰিযাপথেন ইৰিযতি. যথা ইৰিযতো ইৰিযাপথো পাসাদিকো হোতি, এৱং ইৰিযতীতি অযমেত্থ অত্থো. চতূসু হি ইৰিযাপথেসু তযো ইৰিযাপথা ন সোভন্তি. গচ্ছন্তস্স হি ভিক্খুনো হত্থা চলন্তি, পাদা চলন্তি, সীসং চলতি, ঠিতস্স কাযো থদ্ধো হোতি, নিপন্নস্সাপি ইৰিযাপথো অমনাপো হোতি, পচ্ছাভত্তে পন দিৱাট্ঠানং সম্মজ্জিত্ৱা চম্মখণ্ডং পঞ্ঞপেত্ৱা সুধোতহত্থপাদস্স চতুসন্ধিকপল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা নিপন্নস্সেৱ ইৰিযাপথো সোভতি. অযঞ্চ কুলপুত্তো পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা আনাপানচতুত্থজ্ঝানং অপ্পেত্ৱা নিসীদি. ইতিস্স ইৰিযাপথেনেৱ পসন্নো ভগৱা – ‘‘পাসাদিকং খো’’তি পৰিৱিতক্কেসি.

যংনূনাহং পুচ্ছেয্যন্তি কস্মা পুচ্ছতি? কিং ভগৱা অত্তানং উদ্দিস্স পব্বজিতভাৱং ন জানাতীতি? নো ন জানাতি, অপুচ্ছিতে পন কথা ন পতিট্ঠাতি, অপতিট্ঠিতায কথায কথা ন সঞ্জাযতীতি কথাপতিট্ঠাপনত্থং পুচ্ছি.

দিস্ৱা চ পন জানেয্যাসীতি তথাগতং বুদ্ধসিৰিযা ৱিৰোচন্তং অযং বুদ্ধোতি সব্বে জানন্তি. অনচ্ছৰিযমেতং জাননং, বুদ্ধসিৰিং পন পটিচ্ছাদেত্ৱা অঞ্ঞতৰপিণ্ডপাতিকৱেসেন চৰন্তো দুজ্জানো হোতি. ইচ্চাযস্মা, পুক্কুসাতি, ‘‘ন জানেয্য’’ন্তি সভাৱমেৱ কথেতি. তথা হি নং এককুম্ভকাৰসালায নিসিন্নম্পি ন জানাতি.

এতদহোসীতি মগ্গদৰথস্স ৱূপসমভাৱং ঞত্ৱা অহোসি. এৱমাৱুসোতি কুলপুত্তো সহাযেন পেসিতং সাসনমত্তং ৱাচেত্ৱা ৰজ্জং পহায পব্বজমানো – ‘‘দসবলস্স মধুৰধম্মদেসনং সোতুং লভিস্সামী’’তি. পব্বজিতো, পব্বজিত্ৱা এত্তকং অদ্ধানং আগচ্ছন্তো – ‘‘ধম্মং তে ভিক্খু দেসেস্সামী’’তি পদমত্তস্স ৱত্তাৰং নালত্থ, সো ‘‘ধম্মং তে ভিক্খু দেসেস্সামী’’তি ৱুত্তং কিং সক্কচ্চং ন সুণিস্সতি. পিপাসিতসোণ্ডো ৱিয হি পিপাসিতহত্থী ৱিয চাযং, তস্মা সক্কচ্চং সৱনং পটিজানন্তো ‘‘এৱমাৱুসো’’তি আহ.

৩৪৩. ছধাতুৰো অযন্তি ভগৱা কুলপুত্তস্স পুব্বভাগপটিপদং অকথেত্ৱা আদিতোৱ অৰহত্তস্স পদট্ঠানভূতং অচ্চন্তসুঞ্ঞতং ৱিপস্সনালক্খণমেৱ আচিক্খিতুং আৰদ্ধো. যস্স হি পুব্বভাগপটিপদা অপৰিসুদ্ধা হোতি, তস্স পঠমমেৱ সীলসংৱৰং ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰতং ভোজনে মত্তঞ্ঞুতং জাগৰিযানুযোগং সত্ত সদ্ধম্মে চত্তাৰি ঝানানীতি ইমং পুব্বভাগপটিপদং আচিক্খতি. যস্স পনেসা পৰিসুদ্ধা, তস্স তং অকথেত্ৱা অৰহত্তস্স পদট্ঠানভূতং ৱিপস্সনমেৱ আচিক্খতি. কুলপুত্তস্স চ পুব্বভাগপটিপদা পৰিসুদ্ধা. তথা হি অনেন সাসনং ৱাচেত্ৱা পাসাদৱৰগতেনেৱ আনাপানচতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তিতং, যদস্স দ্ৱানৱুতিযোজনসভং আগচ্ছন্তস্স যানকিচ্চং সাধেসি, সামণেৰসীলম্পিস্স পৰিপুণ্ণং. তস্মা পুব্বভাগপটিপদং অকথেত্ৱা অৰহত্তস্স পদট্ঠানভূতং অচ্চন্তসুঞ্ঞতং ৱিপস্সনালক্খণমেৱস্স আচিক্খিতুং আৰদ্ধো.

তত্থ ছধাতুৰোতি ধাতুযো ৱিজ্জমানা, পুৰিসো অৱিজ্জমানো. ভগৱা হি কত্থচি ৱিজ্জমানেন অৱিজ্জমানং দস্সেতি, কত্থচি অৱিজ্জমানেন ৱিজ্জমানং, কত্থচি ৱিজ্জমানেন ৱিজ্জমানং, কত্থচি অৱিজ্জমানেন অৱিজ্জমানন্তি সব্বাসৱে ৱুত্তনযেনেৱ ৱিত্থাৰেতব্বং. ইধ পন ৱিজ্জমানেন অৱিজ্জমানং দস্সেন্তো এৱমাহ. সচে হি ভগৱা পুৰিসোতি পণ্ণত্তিং ৱিস্সজ্জেত্ৱা ধাতুযো ইচ্চেৱ ৱত্ৱা চিত্তং উপট্ঠাপেয্য, কুলপুত্তো সন্দেহং কৰেয্য, সম্মোহং আপজ্জেয্য, দেসনং সম্পটিচ্ছিতুং ন সক্কুণেয্য. তস্মা তথাগতো অনুপুব্বেন পুৰিসোতি পণ্ণত্তিং পহায ‘‘সত্তোতি ৱা পুৰিসোতি ৱা পুগ্গলোতি ৱা পণ্ণত্তিমত্তমেৱ, পৰমত্থতো সত্তো নাম নত্থি, ধাতুমত্তেযেৱ চিত্তং ঠপাপেত্ৱা তীণি ফলানি পটিৱিজ্ঝাপেস্সামী’’তি অনঙ্গণসুত্তে (ম. নি. ১.৫৭ আদযো) ৱুত্তভাসন্তৰকুসলো তায তায ভাসায সিপ্পং উগ্গণ্হাপেন্তো আচৰিযো ৱিয এৱমাহ.

তত্থ ছ ধাতুযো অস্সাতি ছধাতুৰো. ইদং ৱুত্তং হোতি – যং ত্ৱং পুৰিসোতি সঞ্জানাসি, সো ছধাতুকো, ন চেত্থ পৰমত্থতো পুৰিসো অত্থি, পুৰিসোতি পন পণ্ণত্তিমত্তমেৱাতি. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. চতুৰাধিট্ঠানোতি এত্থ অধিট্ঠানং ৱুচ্চতি পতিট্ঠা, চতুপতিট্ঠানোতি অত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – স্ৱাযং ভিক্খু পুৰিসো ছধাতুৰো ছফস্সাযতনো অট্ঠাৰসমনোপৱিচাৰো, সো এত্তোৱ ৱিৱট্টিত্ৱা উত্তমসিদ্ধিভূতং অৰহত্তং গণ্হমানো ইমেসু চতূসু ঠানেসু পতিট্ঠায গণ্হাতীতি চতুৰাধিট্ঠানোতি. যত্থ ঠিতন্তি যেসু অধিট্ঠানেসু পতিট্ঠিতং. মঞ্ঞস্স ৱা নপ্পৱত্তন্তীতি মঞ্ঞস্স ৱা মানস্স ৱা নপ্পৱত্তন্তি. মুনি সন্তোতি ৱুচ্চতীতি খীণাসৱমুনি উপসন্তো নিব্বুতোতি ৱুচ্চতি. পঞ্ঞং নপ্পমজ্জেয্যাতি অৰহত্তফলপঞ্ঞায পটিৱিজ্ঝনত্থং আদিতোৱ সমাধিৱিপস্সনাপঞ্ঞং নপ্পমজ্জেয্য. সচ্চমনুৰক্খেয্যাতি পৰমত্থসচ্চস্স নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযত্থং আদিতোৱ ৱচীসচ্চং ৰক্খেয্য. চাগমনুব্ৰূহেয্যাতি অৰহত্তমগ্গেন সব্বকিলেসপৰিচ্চাগকৰণত্থং আদিতোৱ কিলেসপৰিচ্চাগং ব্ৰূহেয্য. সন্তিমেৱ সো সিক্খেয্যাতি অৰহত্তমগ্গেন সব্বকিলেসৱূপসমনত্থং আদিতোৱ কিলেসৱূপসমনং সিক্খেয্য. ইতি পঞ্ঞাধিট্ঠানাদীনং অধিগমত্থায ইমানি সমথৱিপস্সনাপঞ্ঞাদীনি পুব্বভাগাধিট্ঠানানি ৱুত্তানি.

৩৪৫. ফস্সাযতনন্তি ফস্সস্স আযতনং, আকৰোতি অত্থো. পঞ্ঞাধিট্ঠানন্তিআদীনি পুব্বে ৱুত্তানং অৰহত্তফলপঞ্ঞাদীনং ৱসেন ৱেদিতব্বানি.

৩৪৮. ইদানি নিক্খিত্তমাতিকাৱসেন ‘‘যত্থ ঠিতং মঞ্ঞস্স ৱা নপ্পৱত্তন্তী’’তি ৱত্তব্বং ভৱেয্য, অৰহত্তে পন পত্তে পুন ‘‘পঞ্ঞং নপ্পমজ্জেয্যা’’তিআদীহি কিচ্চং নত্থি. ইতি ভগৱা মাতিকং উপ্পটিপাটিধাতুকং ঠপেত্ৱাপি যথাধম্মৱসেনেৱ ৱিভঙ্গং ৱিভজন্তো পঞ্ঞং নপ্পমজ্জেয্যাতিআদিমাহ. তত্থ কো পঞ্ঞং পমজ্জতি, কো নপ্পমজ্জতি? যো তাৱ ইমস্মিং সাসনে পব্বজিত্ৱা ৱেজ্জকম্মাদিৱসেন একৱীসতিৱিধায অনেসনায জীৱিকং কপ্পেন্তো পব্বজ্জানুৰূপেন চিত্তুপ্পাদং ঠপেতুং ন সক্কোতি, অযং পঞ্ঞং পমজ্জতি নাম. যো পন সাসনে পব্বজিত্ৱা সীলে পতিট্ঠায বুদ্ধৱচনং উগ্গণ্হিত্ৱা সপ্পাযং ধুতঙ্গং সমাদায চিত্তৰুচিতং কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা ৱিৱিত্তং সেনাসনং নিস্সায কসিণপৰিকম্মং কত্ৱা সমাপত্তিং পত্ৱা অজ্জেৱ অৰহত্তন্তি ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা ৱিচৰতি, অযং পঞ্ঞং নপ্পমজ্জতি নাম. ইমস্মিং পন সুত্তে ধাতুকম্মট্ঠানৱসেন এস পঞ্ঞায অপ্পমাদো ৱুত্তো. ধাতুকম্মট্ঠানে পনেত্থ যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা হত্থিপদোপমসুত্তাদীসু ৱুত্তমেৱ.

৩৫৪. অথাপৰং ৱিঞ্ঞাণংযেৱ অৱসিস্সতীতি অযম্পেত্থ পাটিযেক্কো অনুসন্ধি. হেট্ঠতো হি ৰূপকম্মট্ঠানং কথিতং, ইদানি অৰূপকম্মট্ঠানং ৱেদনাৱসেন নিব্বত্তেত্ৱা দস্সেতুং অযং দেসনা আৰদ্ধা. যং ৱা পনেতং ইমস্স ভিক্খুনো পথৱীধাতুআদীসু আগমনিযৱিপস্সনাৱসেন কম্মকাৰকৱিঞ্ঞাণং, তং ৱিঞ্ঞাণধাতুৱসেন ভাজেত্ৱা দস্সেন্তোপি ইমং দেসনং আৰভি. তত্থ অৱসিস্সতীতি কিমত্থায অৱসিস্সতি? সত্থু কথনত্থায কুলপুত্তস্স চ পটিৱিজ্ঝনত্থায অৱসিস্সতি. পৰিসুদ্ধন্তি নিৰুপক্কিলেসং. পৰিযোদাতন্তি পভস্সৰং. সুখন্তিপি ৱিজানাতীতি সুখৱেদনং ৱেদযমানো সুখৱেদনং ৱেদযামীতি পজানাতি. সেসপদদ্ৱযেসুপি এসেৱ নযো. সচে পনাযং ৱেদনাকথা হেট্ঠা ন কথিতা ভৱেয্য, ইধ ঠত্ৱা কথেতুং ৱট্টেয্য. সতিপট্ঠানে পনেসা কথিতাৱাতি তত্থ কথিতনযেনেৱ ৱেদিতব্বা. সুখৱেদনিযন্তি এৱমাদি পচ্চযৱসেন উদযত্থঙ্গমনদস্সনত্থং ৱুত্তং. তত্থ সুখৱেদনিযন্তি সুখৱেদনায পচ্চযভূতং. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো.

৩৬০. উপেক্খাযেৱ অৱসিস্সতীতি এত্তাৱতা হি যথা নাম ছেকেন মণিকাৰাচৰিযেন ৱজিৰসূচিযা ৱিজ্ঝিত্ৱা চম্মখণ্ডে পাতেত্ৱা পাতেত্ৱা দিন্নমুত্তং অন্তেৱাসিকো গহেত্ৱা গহেত্ৱা সুত্তগতং কৰোন্তো মুত্তোলম্বকমুত্তজালাদীনি কৰোতি, এৱমেৱ ভগৱতা কথেত্ৱা কথেত্ৱা দিন্নং কম্মট্ঠানং অযং কুলপুত্তো মনসিকৰোন্তো মনসিকৰোন্তো পগুণং অকাসীতি ৰূপকম্মট্ঠানম্পিস্স অৰূপকম্মট্ঠানম্পি পগুণং জাতং, অথ ভগৱা ‘‘অথাপৰং উপেক্খাযেৱ অৱসিস্সতী’’তি আহ.

কিমত্থং পন অৱসিস্সতীতি? সত্থু কথনত্থং. কুলপুত্তস্স পটিৱিজ্ঝনত্থন্তিপি ৱদন্তি, তং ন গহেতব্বং. কুলপুত্তেন হি সহাযস্স সাসনং ৱাচেত্ৱা পাসাদতলে ঠিতেনেৱ আনাপানচতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তিতং, যদস্স এত্তকং মগ্গং আগচ্ছন্তস্স যানকিচ্চং সাধেতি. সত্থু কথনত্থংযেৱ অৱসিস্সতি. ইমস্মিঞ্হি ঠানে সত্থা কুলপুত্তস্স ৰূপাৱচৰজ্ঝানে ৱণ্ণং কথেসি. ইদঞ্হি ৱুত্তং হোতি ‘‘ভিক্খু পগুণং তৱ ইদং ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝান’’ন্তি. পৰিসুদ্ধাতিআদি তস্সাযেৱ উপেক্খায ৱণ্ণভণনং. উক্কং বন্ধেয্যাতি অঙ্গাৰকপল্লং সজ্জেয্য. আলিম্পেয্যাতি তত্থ অঙ্গাৰে পক্খিপিত্ৱা অগ্গিং দত্ৱা নাড়িকায ধমেন্তো অগ্গিং জালেয্য. উক্কামুখে পক্খিপেয্যাতি অঙ্গাৰে ৱিযূহিত্ৱা অঙ্গাৰমত্থকে ৱা ঠপেয্য, তত্তকে ৱা পক্খিপেয্য. নীহটন্তি নীহটদোসং. নিন্নীতকসাৱন্তি অপনীতকসাৱং. এৱমেৱ খোতি যথা তং সুৱণ্ণং ইচ্ছিতিচ্ছিতায পিড়ন্ধনৱিকতিযা সংৱত্ততি, এৱমেৱ অযং তাৱ চতুত্থজ্ঝানুপেক্খা ৱিপস্সনা অভিঞ্ঞা নিৰোধো ভৱোক্কন্তীতি ইমেসু যং ইচ্ছতি, তস্সত্থায হোতীতি ৱণ্ণং কথেসি.

কস্মা পন ভগৱা ইমস্মিং ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানে নিকন্তিপৰিযাদানত্থং অৱণ্ণং অকথেত্ৱা ৱণ্ণং কথেসীতি. কুলপুত্তস্স হি চতুত্থজ্ঝানে নিকন্তিপৰিযুট্ঠানং বলৱং. সচে অৱণ্ণং কথেয্য, – ‘‘ময্হং পব্বজিত্ৱা দ্ৱানৱুতিযোজনসতং আগচ্ছন্তস্স ইমং চতুত্থজ্ঝানং যানকিচ্চং সাধেসি, অহং এত্তকং মগ্গং আগচ্ছন্তো ঝানসুখেন ঝানৰতিযা আগতো, এৱৰূপস্স নাম পণীতধম্মস্স অৱণ্ণং কথেতি, জানং নু খো কথেতি অজান’’ন্তি কুলপুত্তো সংসযং সম্মোহং আপজ্জেয্য, তস্মা ভগৱা ৱণ্ণং কথেসি.

৩৬১. তদনুধম্মন্তি এত্থ অৰূপাৱচৰজ্ঝানং ধম্মো নাম, তং অনুগতত্তা ৰূপাৱচৰজ্ঝানং অনুধম্মোতি ৱুত্তং. ৱিপাকজ্ঝানং ৱা ধম্মো, কুসলজ্ঝানং অনুধম্মো. তদুপাদানাতি তগ্গহণা. চিৰং দীঘমদ্ধানন্তি ৱীসতিকপ্পসহস্সানি. ৱিপাকৱসেন হেতং ৱুত্তং. ইতো উত্তৰিম্পি এসেৱ নযো.

৩৬২. এৱং চতূহি ৱাৰেহি অৰূপাৱচৰজ্ঝানস্স ৱণ্ণং কথেত্ৱা ইদানি তস্সেৱ আদীনৱং দস্সেন্তো সো এৱং পজানাতীতিআদিমাহ. তত্থ সঙ্খতমেতন্তি কিঞ্চাপি এত্থ ৱীসতিকপ্পসহস্সানি আযু অত্থি, এতং পন সঙ্খতং পকপ্পিতং আযূহিতং, কৰোন্তেন কৰীযতি, অনিচ্চং অধুৱং অসস্সতং তাৱকালিকং, চৱনপৰিভেদনৱিদ্ধংসনধম্মং, জাতিযা অনুগতং, জৰায অনুসটং, মৰণেন অব্ভাহতং, দুক্খে পতিট্ঠিতং, অতাণং অলেণং অসৰণং অসৰণীভূতন্তি. ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনাদীসুপি এসেৱ নযো.

ইদানি অৰহত্তনিকূটেন দেসনং গণ্হন্তো সো নেৱ তং অভিসঙ্খৰোতীতিআদিমাহ. যথা হি ছেকো ভিসক্কো ৱিসৱিকাৰং দিস্ৱা ৱমনং কাৰেত্ৱা ৱিসং ঠানতো চাৱেত্ৱা উপৰি আৰোপেত্ৱা খন্ধং ৱা সীসং ৱা গহেতুং অদত্ৱা ৱিসং ওতাৰেত্ৱা পথৱিযং পাতেয্য, এৱমেৱ ভগৱা কুলপুত্তস্স অৰূপাৱচৰজ্ঝানে ৱণ্ণং কথেসি. তং সুত্ৱা কুলপুত্তো ৰূপাৱচৰজ্ঝানে নিকন্তিং পৰিযাদায অৰূপাৱচৰজ্ঝানে পত্থনং ঠপেসি.

ভগৱা তং ঞত্ৱা তং অসম্পত্তস্স অপ্পটিলদ্ধস্সেৱ ভিক্খুনো ‘‘অত্থেসা আকাসানঞ্চাযতনাদীসু সম্পত্তি নাম. তেসঞ্হি পঠমব্ৰহ্মলোকে ৱীসতিকপ্পসহস্সানি আযু, দুতিযে চত্তালীসং, ততিযে সট্ঠি, চতুত্থে চতুৰাসীতি কপ্পসহস্সানি আযু. তং পন অনিচ্চং অধুৱং অসস্সতং তাৱকালিকং, চৱনপৰিভেদনৱিদ্ধংসনধম্মং, জাতিযা অনুগতং, জৰায অনুসটং, মৰণেন অব্ভাহতং, দুক্খে পতিট্ঠিতং, অতাণং অলেণং অসৰণং অসৰণীভূতং, এত্তকং কালং তত্থ সম্পত্তিং অনুভৱিত্ৱাপি পুথুজ্জনকালকিৰিযং কত্ৱা পুন চতূসু অপাযেসু পতিতব্ব’’ন্তি সব্বমেতং আদীনৱং একপদেনেৱ ‘‘সঙ্খতমেত’’ন্তি কথেসি. কুলপুত্তো তং সুত্ৱা অৰূপাৱচৰজ্ঝানে নিকন্তিং পৰিযাদিযি, ভগৱা তস্স ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰেসু নিকন্তিযা পৰিযাদিন্নভাৱং ঞত্ৱা অৰহত্তনিকূটং গণ্হন্তো ‘‘সো নেৱ তং অভিসঙ্খৰোতী’’তিআদিমাহ.

যথা ৱা পনেকো মহাযোধো একং ৰাজানং আৰাধেত্ৱা সতসহস্সুট্ঠানকং গামৱৰং লভেয্য, পুন ৰাজা তস্সানুভাৱং সৰিত্ৱা – ‘‘মহানুভাৱো যোধো, অপ্পকং তেন লদ্ধ’’ন্তি – ‘‘নাযং তাত গামো তুয্হং অনুচ্ছৱিকো, অঞ্ঞং চতুসতসহস্সুট্ঠানকং গণ্হাহী’’তি দদেয্য সো সাধু দেৱাতি তং ৱিস্সজ্জেত্ৱা ইতৰং গামং গণ্হেয্য. ৰাজা অসম্পত্তমেৱ চ নং পক্কোসাপেত্ৱা – ‘‘কিং তে তেন, অহিৱাতৰোগো এত্থ উপ্পজ্জতি? অসুকস্মিং পন ঠানে মহন্তং নগৰং অত্থি, তত্থ ছত্তং উস্সাপেত্ৱা ৰজ্জং কাৰেহী’’তি পহিণেয্য, সো তথা কৰেয্য.

তত্থ ৰাজা ৱিয সম্মাসম্বুদ্ধো দট্ঠব্বো, মহাযোধো ৱিয পুক্কুসাতি কুলপুত্তো, পঠমলদ্ধগামো ৱিয আনাপানচতুত্থজ্ঝানং, তং ৱিস্সজ্জেত্ৱা ইতৰং গামং গণ্হাহীতি ৱুত্তকালো ৱিয আনাপানচতুত্থজ্ঝানে নিকন্তিপৰিযাদানং কত্ৱা আৰুপ্পকথনং, তং গামং অসম্পত্তমেৱ পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘কিং তে তেন, অহিৱাতৰোগো এত্থ উপ্পজ্জতি? অসুকস্মিং ঠানে নগৰং অত্থি, তত্থ ছত্তং উস্সাপেত্ৱা ৰজ্জং কাৰেহী’’তি ৱুত্তকালো ৱিয অৰূপে সঙ্খতমেতন্তি আদীনৱকথনেন অপ্পত্তাসুযেৱ তাসু সমাপত্তীসু পত্থনং নিৱত্থাপেত্ৱা উপৰি অৰহত্তনিকূটেন দেসনাগহণং.

তত্থ নেৱ অভিসঙ্খৰোতীতি নাযূহতি ন ৰাসিং কৰোতি. ন অভিসঞ্চেতযতীতি ন কপ্পেতি. ভৱায ৱা ৱিভৱায ৱাতি ৱুদ্ধিযা ৱা পৰিহানিযা ৱা, সস্সতুচ্ছেদৱসেনপি যোজেতব্বং. ন কিঞ্চি লোকে উপাদিযতীতি লোকে ৰূপাদীসু কিঞ্চি একধম্মম্পি তণ্হায ন গণ্হাতি, ন পৰামসতি. নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানাতীতি ভগৱা অত্তনো বুদ্ধৱিসযে ঠত্ৱা দেসনায অৰহত্তনিকূটং গণ্হি. কুলপুত্তো পন অত্তনো যথোপনিস্সযেন তীণি সামঞ্ঞফলানি পটিৱিজ্ঝি. যথা নাম ৰাজা সুৱণ্ণভাজনেন নানাৰসভোজনং ভুঞ্জন্তো অত্তনো পমাণেন পিণ্ডং ৱট্টেত্ৱা অঙ্কে নিসিন্নেন ৰাজকুমাৰেন পিণ্ডম্হি আলযে দস্সিতে তং পিণ্ডং উপনামেয্য, কুমাৰো অত্তনো মুখপ্পমাণেনেৱ কবড়ং কৰেয্য, সেসং ৰাজা সযং ৱা ভুঞ্জেয্য, পাতিযং ৱা পক্খিপেয্য, এৱং ধম্মৰাজা তথাগতো অত্তনো পমাণেন অৰহত্তনিকূটং গণ্হন্তো দেসনং দেসেসি, কুলপুত্তো অত্তনো যথোপনিস্সযেন তীণি সামঞ্ঞফলানি পটিৱিজ্ঝি.

ইতো পুব্বে পনস্স খন্ধা ধাতুযো আযতনানীতি এৱৰূপং অচ্চন্তসুঞ্ঞতং তিলক্খণাহতং কথং কথেন্তস্স নেৱ কঙ্খা, ন ৱিমতি, নাপি – ‘‘এৱং কিৰ তং, এৱং মে আচৰিযেন ৱুত্ত’’ন্তি ইতি কিৰ ন দন্ধাযিতত্তং ন ৱিত্থাযিতত্তং অত্থি. একচ্চেসু চ কিৰ ঠানেসু বুদ্ধা অঞ্ঞাতকৱেসেন ৱিচৰন্তি, সম্মাসম্বুদ্ধো নু খো এসোতি অহুদেৱ সংসযো, অহু ৱিমতি. যতো অনেন অনাগামিফলং পটিৱিদ্ধং, অথ অযং মে সত্থাতি নিট্ঠং গতো. যদি এৱং কস্মা অচ্চযং ন দেসেসীতি. ওকাসাভাৱতো. ভগৱা হি যথানিক্খিত্তায মাতিকায অচ্ছিন্নধাৰং কত্ৱা আকাসগঙ্গং ওতাৰেন্তো ৱিয দেসনং দেসেসিযেৱ.

৩৬৩. সোতি অৰহা. অনজ্ঝোসিতাতি গিলিত্ৱা পৰিনিট্ঠাপেত্ৱা গহেতুং ন যুত্থাতি পজানাতি. অনভিনন্দিতাতি তণ্হাদিট্ঠিৱসেন অভিনন্দিতুং ন যুত্তাতি পজানাতি.

৩৬৪. ৱিসংযুত্তো নং ৱেদেতীতি সচে হিস্স সুখৱেদনং আৰব্ভ ৰাগানুসযো, দুক্খৱেদনং আৰব্ভ পটিঘানুসযো, ইতৰং আৰব্ভ অৱিজ্জানুসযো উপ্পজ্জেয্য, সংযুত্তো ৱেদিযেয্য নাম. অনুপ্পজ্জনতো পন ৱিসংযুত্তো নং ৱেদেতি নিস্সটো ৱিপ্পমুত্তো. কাযপৰিযন্তিকন্তি কাযকোটিকং. যাৱ কাযপৱত্তা উপ্পজ্জিত্ৱা ততো পৰং অনুপ্পজ্জনৱেদনন্তি অত্থো. দুতিযপদেপি এসেৱ নযো. অনভিনন্দিতানি সীতীভৱিস্সন্তীতি দ্ৱাদসসু আযতনেসু কিলেসানং ৱিসেৱনস্স নত্থিতায অনভিনন্দিতানি হুত্ৱা ইধ দ্ৱাদসসুযেৱ আযতনেসু নিৰুজ্ঝিস্সন্তি. কিলেসা হি নিব্বানং আগম্ম নিৰুদ্ধাপি যত্থ নত্থি, তত্থ নিৰুদ্ধাতি ৱুচ্চন্তি. স্ৱাযমত্থো – ‘‘এত্থেসা তণ্হা নিৰুজ্ঝমানা নিৰুজ্ঝতী’’তি সমুদযপঞ্হেন দীপেতব্বো. তস্মা ভগৱা নিব্বানং আগম্ম সীতিভূতানিপি ইধেৱ সীতীভৱিস্সন্তীতি আহ. ননু চ ইধ ৱেদযিতানি ৱুত্তানি, ন কিলেসাতি. ৱেদযিতানিপি কিলেসাভাৱেনেৱ সীতীভৱন্তি. ইতৰথা নেসং সীতিভাৱো নাম নত্থীতি সুৱুত্তমেতং.

৩৬৫. এৱমেৱ খোতি এত্থ ইদং ওপম্মসংসন্দনং – যথা হি একো পুৰিসো তেলপদীপস্স ঝাযতো তেলে খীণে তেলং আসিঞ্চতি, ৱট্টিযা খীণায ৱট্টিং পক্খিপতি, এৱং দীপসিখায অনুপচ্ছেদোৱ হোতি, এৱমেৱ পুথুজ্জনো একস্মিং ভৱে ঠিতো কুসলাকুসলং কৰোতি, সো তেন সুগতিযঞ্চ অপাযেসু চ নিব্বত্ততিযেৱ, এৱং ৱেদনানং অনুপচ্ছেদোৱ হোতি. যথা পনেকো দীপসিখায উক্কণ্ঠিতো – ‘‘ইমং পুৰিসং আগম্ম দীপসিখা ন উপচ্ছিজ্জতী’’তি নিলীনো তস্স পুৰিসস্স সীসং ছিন্দেয্য, এৱং ৱট্টিযা চ তেলস্স চ অনুপহাৰা দীপসিখা অনাহাৰা নিব্বাযতি, এৱমেৱ ৱট্টে উক্কণ্ঠিতো যোগাৱচৰো অৰহত্তমগ্গেন কুসলাকুসলং সমুচ্ছিন্দতি, তস্স সমুচ্ছিন্নত্তা খীণাসৱস্স ভিক্খুনো কাযস্স ভেদা পুন ৱেদযিতানি ন উপ্পজ্জন্তীতি.

তস্মাতি যস্মা আদিম্হি সমাধিৱিপস্সনাপঞ্ঞাহি অৰহত্তফলপঞ্ঞা উত্তৰিতৰা, তস্মা. এৱং সমন্নাগতোতি ইমিনা উত্তমেন অৰহত্তফলপঞ্ঞাধিট্ঠানেন সমন্নাগতো. সব্বদুক্খক্খযে ঞাণং নাম অৰহত্তমগ্গে ঞাণং, ইমস্মিং পন সুত্তে অৰহত্তফলে ঞাণং অধিপ্পেতং. তেনেৱাহ তস্স সা ৱিমুত্তি সচ্চে ঠিতা অকুপ্পা হোতীতি.

৩৬৬. এত্থ হি ৱিমুত্তীতি অৰহত্তফলৱিমুত্তি, সচ্চন্তি পৰমত্থসচ্চং নিব্বানং. ইতি অকুপ্পাৰম্মণকৰণেন অকুপ্পাতি ৱুত্তা. মুসাতি ৱিতথং. মোসধম্মন্তি নস্সনসভাৱং. তং সচ্চন্তি তং অৱিতথং সভাৱো. অমোসধম্মন্তি অনস্সনসভাৱং.

তস্মাতি যস্মা আদিতো সমথৱিপস্সনাৱসেন ৱচীসচ্চতো দুক্খসচ্চসমুদযসচ্চেহি চ পৰমত্থসচ্চং নিব্বানমেৱ উত্তৰিতৰং, তস্মা. এৱং সমন্নাগতোতি ইমিনা উত্তমেন পৰমত্থসচ্চাধিট্ঠানেন সমন্নাগতো.

৩৬৭. পুব্বেতি পুথুজ্জনকালে. উপধী হোন্তীতি খন্ধূপধি কিলেসূপধি অভিসঙ্খাৰূপধি পঞ্চকামগুণূপধীতি ইমে উপধযো হোন্তি. সমত্তা সমাদিন্নাতি পৰিপূৰা গহিতা পৰমট্ঠা. তস্মাতি যস্মা আদিতো সমথৱিপস্সনাৱসেন কিলেসপৰিচ্চাগতো, সোতাপত্তিমগ্গাদীহি চ কিলেসপৰিচ্চাগতো অৰহত্তমগ্গেনেৱ কিলেসপৰিচ্চাগো উত্তৰিতৰো, তস্মা. এৱং সমন্নাগতোতি ইমিনা উত্তমেন চাগাধিট্ঠানেন সমন্নাগতো.

৩৬৮. আঘাতোতিআদীসু আঘাতকৰণৱসেন আঘাতো, ব্যাপজ্জনৱসেন ব্যাপাদো, সম্পদুস্সনৱসেন সম্পদোসোতি তীহি পদেহি দোসাকুসলমূলমেৱ ৱুত্তং. তস্মাতি যস্মা আদিতো সমথৱিপস্সনাৱসেন কিলেসৱূপসমতো, সোতাপত্তিমগ্গাদীহি কিলেসৱূপসমতো চ অৰহত্তমগ্গেনেৱ কিলেসৱূপসমো উত্তৰিতৰো, তস্মা. এৱং সমন্নাগতোতি ইমিনা উত্তমেন উপসমাধিট্ঠানেন সমন্নাগতো.

৩৬৯. মঞ্ঞিতমেতন্তি তণ্হামঞ্ঞিতং মানমঞ্ঞিতং দিট্ঠিমঞ্ঞিতন্তি তিৱিধম্পি ৱট্টতি. অযমহমস্মীতি এত্থ পন অযমহন্তি একং তণ্হামঞ্ঞিতমেৱ ৱট্টতি. ৰোগোতিআদীসু আবাধট্ঠেন ৰোগো, অন্তোদোসট্ঠেন গণ্ডো, অনুপৱিট্ঠট্ঠেন সল্লং. মুনি সন্তোতি ৱুচ্চতীতি খীণাসৱমুনি সন্তো নিব্বুতোতি ৱুচ্চতি. যত্থ ঠিতন্তি যস্মিং ঠানে ঠিতং. সংখিত্তেনাতি বুদ্ধানং কিৰ সব্বাপি ধম্মদেসনা সংখিত্তাৱ, ৱিত্থাৰদেসনা নাম নত্থি, সমন্তপট্ঠানকথাপি সংখিত্তাযেৱ. ইতি ভগৱা দেসনং যথানুসন্ধিং পাপেসি. উগ্ঘাটিতঞ্ঞূতিআদীসু পন চতূসু পুগ্গলেসু পুক্কুসাতি কুলপুত্তো ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ, ইতি ৱিপঞ্চিতঞ্ঞুৱসেন ভগৱা ইমং ধাতুৱিভঙ্গসুত্তং কথেসি.

৩৭০. ন খো মে, ভন্তে, পৰিপুণ্ণং পত্তচীৱৰন্তি কস্মা কুলপুত্তস্স ইদ্ধিমযপত্তচীৱৰং ন নিব্বত্তন্তি. পুব্বে অট্ঠন্নং পৰিক্খাৰানং অদিন্নত্তা. কুলপুত্তো হি দিন্নদানো কতাভিনীহাৰো, ন দিন্নত্তাতি ন ৱত্তব্বং. ইদ্ধিমযপত্তচীৱৰং পন পচ্ছিমভৱিকানংযেৱ নিব্বত্ততি, অযঞ্চ পুনপটিসন্ধিকো, তস্মা ন নিব্বত্তন্তি. অথ ভগৱা সযং পৰিযেসিত্ৱা কস্মা ন উপসম্পাদেসীতি. ওকাসাভাৱতো. কুলপুত্তস্স আযু পৰিক্খীণং, সুদ্ধাৱাসিকো অনাগামী মহাব্ৰহ্মা কুম্ভকাৰসালং আগন্ত্ৱা নিসিন্নো ৱিয অহোসি. তস্মা সযং ন পৰিযেসি.

পত্তচীৱৰপৰিযেসনং পক্কামীতি কায ৱেলায পক্কামি? উট্ঠিতে অৰুণে. ভগৱতো কিৰ ধম্মদেসনাপৰিনিট্ঠানঞ্চ অৰুণুট্ঠানঞ্চ ৰস্মিৱিস্সজ্জনঞ্চ একক্খণে অহোসি. ভগৱা কিৰ দেসনং নিট্ঠপেত্ৱাৱ ছব্বণ্ণৰস্মিযো ৱিস্সজ্জি, সকলকুম্ভকাৰনিৱেসনং একপজ্জোতং অহোসি, ছব্বণ্ণৰস্মিযো জালজালা পুঞ্জপুঞ্জা হুত্ৱা ৱিধাৱন্তিযো সব্বদিসাভাগে সুৱণ্ণপটপৰিযোনদ্ধে ৱিয চ নানাৱণ্ণকুসুমৰতনৱিসৰসমুজ্জলে ৱিয চ অকংসু. ভগৱা ‘‘নগৰৱাসিনো মং পস্সন্তূ’’তি অধিট্ঠাসি. নগৰৱাসিনো ভগৱন্তং দিস্ৱাৱ ‘‘সত্থা কিৰ আগতো, কুম্ভকাৰসালায কিৰ নিসিন্নো’’তি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স আৰোচেত্ৱা ৰঞ্ঞো আৰোচেসুং.

ৰাজা আগন্ত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, কায ৱেলায আগতত্থা’’তি পুচ্ছি. হিয্যো সূৰিযত্থঙ্গমনৱেলায মহাৰাজাতি. কেন কম্মেন ভগৱাতি? তুম্হাকং সহাযো পুক্কুসাতি ৰাজা তুম্হেহি পহিতং সাসনং সুত্ৱা নিক্খমিত্ৱা পব্বজিত্ৱা মং উদ্দিস্স আগচ্ছন্তো সাৱত্থিং অতিক্কম্ম পঞ্চচত্তালীস যোজনানি আগন্ত্ৱা ইমং কুম্ভকাৰসালং পৱিসিত্ৱা নিসীদি, অহং তস্স সঙ্গহত্থং আগন্ত্ৱা ধম্মকথং কথেসিং, কুলপুত্তো তীণি ফলানি পটিৱিজ্ঝি মহাৰাজাতি. ইদানি কহং, ভন্তেতি? উপসম্পদং যাচিত্ৱা অপৰিপুণ্ণপত্তচীৱৰতায পত্তচীৱৰপৰিযেসনত্থং গতো মহাৰাজাতি. ৰাজা কুলপুত্তস্স গতদিসাভাগেন অগমাসি. ভগৱাপি আকাসেনাগন্ত্ৱা জেতৱনগন্ধকুটিম্হিযেৱ পাতুৰহোসি.

কুলপুত্তোপি পত্তচীৱৰং পৰিযেসমানো নেৱ বিম্বিসাৰৰঞ্ঞো ন তক্কসীলকানং জঙ্ঘৱাণিজানং সন্তিকং অগমাসি. এৱং কিৰস্স অহোসি – ‘‘ন খো মে কুক্কুটস্স ৱিয তত্থ তত্থ মনাপামনাপমেৱ ৱিচিনিত্ৱা পত্তচীৱৰং পৰিযেসিতুং যুত্তং, মহন্তং নগৰং ৱজ্জিত্ৱা উদকতিত্থসুসানসঙ্কাৰট্ঠানঅন্তৰৱীথীসু পৰিযেসিস্সামী’’তি অন্তৰৱীথিযং সঙ্কাৰকূটেসু তাৱ পিলোতিকং পৰিযেসিতুং আৰদ্ধো.

জীৱিতা ৱোৰোপেসীতি এতস্মিং সঙ্কাৰকূটে পিলোতিকং ওলোকেন্তং ৱিব্ভন্তা তৰুণৱচ্ছা গাৱী উপধাৱিত্ৱা সিঙ্গেন ৱিজ্ঝিত্ৱা ঘাতেসি. ছাতকজ্ঝত্তো কুলপুত্তো আকাসেযেৱ আযুক্খযং পত্ৱা পতিতো. সঙ্কাৰট্ঠানে অধোমুখট্ঠপিতা সুৱণ্ণপটিমা ৱিয অহোসি, কালঙ্কতো চ পন অৱিহাব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্তি, নিব্বত্তমত্তোৱ অৰহত্তং পাপুণি. অৱিহাব্ৰহ্মলোকে কিৰ নিব্বত্তমত্তাৱ সত্ত জনা অৰহত্তং পাপুণিংসু. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘অৱিহং উপপন্নাসে, ৱিমুত্তা সত্ত ভিক্খৱো;

ৰাগদোসপৰিক্খীণা, তিণ্ণা লোকে ৱিসত্তিকং.

কে চ তে অতৰুং পঙ্কং, মচ্চুধেয্যং সুদুত্তৰং;

কে হিত্ৱা মানুসং দেহং, দিব্বযোগং উপচ্চগুং.

উপকো পলগণ্ডো চ, পুক্কুসাতি চ তে তযো;

ভদ্দিযো খণ্ডদেৱো চ, বাহুৰগ্গি চ সিঙ্গিযো;

তে হিত্ৱা মানুসং দেহং, দিব্বযোগং উপচ্চগু’’ন্তি. (সং. নি. ১.৫০, ১০৫);

বিম্বিসাৰোপি ‘‘ময্হং সহাযো মযা পেসিতসাসনমত্তং ৱাচেত্ৱা হত্থগতং ৰজ্জং পহায এত্তকং অদ্ধানং আগতো, দুক্কৰং কতং কুলপুত্তেন, পব্বজিতসক্কাৰেন তং সক্কৰিস্সামী’’তি ‘‘পৰিযেসথ মে সহাযক’’ন্তি তত্থ তত্থ পেসেসি. পেসিতা তং অদ্দসংসু সঙ্কাৰট্ঠানে পতিতং, দিস্ৱা আগম্ম ৰঞ্ঞো আৰোচেসুং. ৰাজা গন্ত্ৱা কুলপুত্তং দিস্ৱা – ‘‘ন ৱত, ভো, লভিম্হা সহাযকস্স সক্কাৰং কাতুং, অনাথো মে জাতো সহাযকো’’তি. পৰিদেৱিত্ৱা কুলপুত্তং মঞ্চকেন গণ্হাপেত্ৱা যুত্তোকাসে ঠপেত্ৱা অনুপসম্পন্নস্স সক্কাৰং কাতুং জাননাভাৱেন ন্হাপককপ্পকাদযো পক্কোসাপেত্ৱা কুলপুত্তং সীসং ন্হাপেত্ৱা সুদ্ধৱত্থানি নিৱাসাপেত্ৱা ৰাজৱেসেন অলঙ্কাৰাপেত্ৱা সোৱণ্ণসিৱিকং আৰোপেত্ৱা সব্বতাড়াৱচৰগন্ধমালাদীহি পূজং কৰোন্তো নগৰা নীহৰিত্ৱা বহূহি গন্ধকট্ঠেহি মহাচিতকং কাৰেত্ৱা কুলপুত্তস্স সৰীৰকিচ্চং কত্ৱা ধাতুযো আদায চেতিযং পতিট্ঠপেসি. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱাতি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

ধাতুৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.