৪. ৱিভঙ্গৱগ্গো
১. ভদ্দেকৰত্তসুত্তৱণ্ণনা
২৭২. এৱং মে সুতন্তি ভদ্দেকৰত্তসুত্তং. তত্থ ভদ্দেকৰত্তস্সাতি ৱিপস্সনানুযোগসমন্নাগতত্তা ভদ্দকস্স একৰত্তস্স. উদ্দেসন্তি মাতিকং. ৱিভঙ্গন্তি ৱিত্থাৰভাজনীযং.
অতীতন্তি অতীতে পঞ্চক্খন্ধে. নান্ৱাগমেয্যাতি তণ্হাদিট্ঠীহি নানুগচ্ছেয্য. নপ্পটিকঙ্খেতি তণ্হাদিট্ঠীহি ন পত্থেয্য. যদতীতন্তি ইদমেত্থ কাৰণৱচনং. যস্মা যং অতীতং, তং পহীনং নিৰুদ্ধং অত্থঙ্গতং, তস্মা তং পুন নানুগচ্ছেয্য. যস্মা চ যং অনাগতং, তং অপ্পত্তং অজাতং অনিব্বত্তং, তস্মা তম্পি ন পত্থেয্য.
তত্থ তত্থাতি পচ্চুপ্পন্নম্পি ধম্মং যত্থ যত্থেৱ উপ্পন্নো, তত্থ তত্থেৱ চ নং অনিচ্চানুপস্সনাদীহি সত্তহি অনুপস্সনাহি যো ৱিপস্সতি অৰঞ্ঞাদীসু ৱা তত্থ তত্থেৱ ৱিপস্সতি. অসংহীৰং অসংকুপ্পন্তি ইদং ৱিপস্সনাপটিৱিপস্সনাদস্সনত্থং ৱুত্তং. ৱিপস্সনা হি ৰাগাদীহি ন সংহীৰতি ন সংকুপ্পতীতি অসংহীৰং অসংকুপ্পং, তং অনুব্ৰূহযে ৱড্ঢেয্য, পটিৱিপস্সেয্যাতি ৱুত্তং হোতি. অথ ৱা নিব্বানং ৰাগাদীহি ন সংহীৰতি ন সংকুপ্পতীতি অসংহীৰং অসংকুপ্পং. তং ৱিদ্ৱা পণ্ডিতো ভিক্খু অনুব্ৰূহযে, পুনপ্পুনং তদাৰম্মণং তং তং ফলসমাপত্তিং অপ্পেন্তো ৱড্ঢেয্যাতি অত্থো.
তস্স পন অনুব্ৰূহন্তস্স অত্থায – অজ্জেৱ কিচ্চমাতপ্পন্তি কিলেসানং আতাপনপৰিতাপনেন আতপ্পন্তি লদ্ধনামং ৱীৰিযং অজ্জেৱ কাতব্বং. কো জঞ্ঞা মৰণং সুৱেতি স্ৱে জীৱিতং ৱা মৰণং ৱা কো জানাতি. অজ্জেৱ দানং ৱা দস্সামি, সীলং ৱা ৰক্খিস্সামি, অঞ্ঞতৰং ৱা পন কুসলং কৰিস্সামীতি হি ‘‘অজ্জ তাৱ পপঞ্চো অত্থি, স্ৱে ৱা পুনদিৱসে ৱা কৰিস্সামী’’তি চিত্তং অনুপ্পাদেত্ৱা অজ্জেৱ কৰিস্সামীতি এৱং ৱীৰিযং কাতব্বন্তি দস্সেতি. মহাসেনেনাতি অগ্গিৱিসসত্থাদীনি অনেকানি মৰণকাৰণানি তস্স সেনা, তায মহতিযা সেনায ৱসেন মহাসেনেন এৱৰূপেন মচ্চুনা সদ্ধিং ‘‘কতিপাহং তাৱ আগমেহি যাৱাহং বুদ্ধপূজাদিং অত্তনো অৱস্সযকম্মং কৰোমী’’তি. এৱং মিত্তসন্থৱাকাৰসঙ্খাতো ৱা, ‘‘ইদং সতং ৱা সহস্সং ৱা গহেত্ৱা কতিপাহং আগমেহী’’তি এৱং লঞ্জানুপ্পদানসঙ্খাতো ৱা, ‘‘ইমিনাহং বলৰাসিনা পটিবাহিস্সামী’’তি এৱং বলৰাসিসঙ্খাতো ৱা সঙ্গৰো নত্থি. সঙ্গৰোতি হি মিত্তসন্থৱাকাৰলঞ্জানুপ্পদানবলৰাসীনং নামং, তস্মা অযমত্থো ৱুত্তো.
অতন্দিতন্তি অনলসং উট্ঠাহকং. এৱং পটিপন্নত্তা ভদ্দো একৰত্তো অস্সাতি ভদ্দেকৰত্তো. ইতি তং এৱং পটিপন্নপুগ্গলং ‘‘ভদ্দেকৰত্তো অয’’ন্তি. ৰাগাদীনং সন্ততায সন্তো বুদ্ধমুনি আচিক্খতি.
২৭৩. এৱংৰূপোতিআদীসু কাড়োপি সমানো ইন্দনীলমণিৱণ্ণো অহোসিন্তি এৱং মনুঞ্ঞৰূপৱসেনেৱ এৱংৰূপো অহোসিং. কুসলসুখসোমনস্সৱেদনাৱসেনেৱ এৱংৱেদনো. তংসম্পযুত্তানংযেৱ সঞ্ঞাদীনং ৱসেন এৱংসঞ্ঞো এৱংসঙ্খাৰো এৱংৱিঞ্ঞাণো অহোসিং অতীতমদ্ধানন্তি.
তত্থ নন্দিং সমন্ৱানেতীতি তেসু ৰূপাদীসু তণ্হং সমন্ৱানেতি অনুপৱত্তেতি. হীনৰূপাদিৱসেন পন এৱংৰূপো অহোসিং…পে… এৱংৱিঞ্ঞাণো অহোসিন্তি ন মঞ্ঞতি.
নন্দিং ন সমন্ৱানেতীতি তণ্হং ৱা তণ্হাসম্পযুত্তদিট্ঠিং ৱা নানুপৱত্তযতি.
২৭৪. এৱংৰূপো সিযন্তিআদীসুপি তংমনুঞ্ঞৰূপাদিৱসেনেৱ তণ্হাদিট্ঠিপৱত্তসঙ্খাতা নন্দিসমন্ৱানযনাৱ ৱেদিতব্বা.
২৭৫. কথঞ্চ, ভিক্খৱে, পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু সংহীৰতীতি ইদং ‘‘পচ্চুপ্পন্নঞ্চ যো ধম্মং, তত্থ তত্থ ৱিপস্সতি. অসংহীৰং অসংকুপ্প’’ন্তি উদ্দেসস্স নিদ্দেসত্থং ৱুত্তং. কামঞ্চেত্থ ‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, পচ্চুপ্পন্নং ধম্মং ন ৱিপস্সতী’’তিআদি ৱত্তব্বং সিযা, যস্মা পন অসংহীৰাতি চ অসংকুপ্পাতি চ ৱিপস্সনা ৱুত্তা, তস্মা তস্সা এৱ অভাৱঞ্চ ভাৱঞ্চ দস্সেতুং সংহীৰতীতি মাতিকং উদ্ধৰিত্ৱা ৱিত্থাৰো ৱুত্তো. তত্থ সংহীৰতীতি ৱিপস্সনায অভাৱতো তণ্হাদিট্ঠীহি আকড্ঢিযতি. ন সংহীৰতীতি ৱিপস্সনায ভাৱেন তণ্হাদিট্ঠীহি নাকড্ঢিযতি. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱাতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
ভদ্দেকৰত্তসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. আনন্দভদ্দেকৰত্তসুত্তৱণ্ণনা
২৭৬. এৱং মে সুতন্তি আনন্দভদ্দেকৰত্তসুত্তং. তত্থ পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতোতি ফলসমাপত্তিতো ৱুট্ঠিতো. কো নু খো, ভিক্খৱেতি জানন্তোৱ কথাসমুট্ঠাপনত্থং পুচ্ছি.
২৭৮. সাধু সাধূতি থেৰস্স সাধুকাৰমদাসি. সাধু খো ত্ৱন্তি পৰিমণ্ডলেহি পদব্যঞ্জনেহি পৰিসুদ্ধেহি কথিতত্তা দেসনং পসংসন্তো আহ. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱাতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
আনন্দভদ্দেকৰত্তসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. মহাকচ্চানভদ্দেকৰত্তসুত্তৱণ্ণনা
২৭৯. এৱং মে সুতন্তি মহাকচ্চানভদ্দেকৰত্তসুত্তং. তত্থ তপোদাৰামেতি তত্তোদকস্স ৰহদস্স ৱসেন এৱংলদ্ধনামে আৰামে. ৱেভাৰপব্বতস্স কিৰ হেট্ঠা ভূমট্ঠকনাগানং পঞ্চযোজনসতিকং নাগভৱনং দেৱলোকসদিসং মণিমযেন তলেন আৰামউয্যানেহি চ সমন্নাগতং, তত্থ নাগানং কীড়নট্ঠানে মহাউদকৰহদো, ততো তপোদা নাম নদী সন্দতি কুথিতা উণ্হোদকা. কস্মা পনেসা এদিসা জাতা? ৰাজগহং কিৰ পৰিৱাৰেত্ৱা মহা পেতলোকো, তত্থ দ্ৱিন্নং মহালোহকুম্ভিনিৰযানং অন্তৰেন অযং তপোদা আগচ্ছতি, তস্মা সা কুথিতা সন্দতি. ৱুত্তম্পি চেতং – ‘‘যতাযং, ভিক্খৱে, তপোদা সন্দতি, সো দহো অচ্ছোদকো সীতোদকো সাতোদকো সেতোদকো সুপ্পতিত্থো ৰমণীযো পহূতমচ্ছকচ্ছপো, চক্কমত্তানি চ পদুমানি পুপ্ফন্তি. অপিচাযং, ভিক্খৱে, তপোদা দ্ৱিন্নং মহানিৰযানং অন্তৰিকায আগচ্ছতি, তেনাযং তপোদা কুথিতা সন্দতী’’তি (পাৰা. ২৩১). ইমস্স পন আৰামস্স অভিসম্মুখট্ঠানে ততো মহাউদকৰহদো জাতো, তস্স নামৱসেনাযং ৱিহাৰো তপোদাৰামোতি ৱুচ্চতি.
২৮০. সমিদ্ধীতি তস্স কিৰ থেৰস্স অত্তভাৱো সমিদ্ধো অভিৰূপো পাসাদিকো, তস্মা সমিদ্ধিত্ৱেৱ সঙ্খং গতো. আদিব্ৰহ্মচৰিযকোতি মগ্গব্ৰহ্মচৰিযস্স আদি পুব্বভাগপ্পটিপত্তিভূতো. ইদং ৱত্ৱান সুগতো উট্ঠাযাসনাতি মধুপিণ্ডিকসুত্তে (ম. নি. ১.১৯৯ আদযো) ৱুত্তনযেনেৱ ৱিত্থাৰেতব্বং.
২৮২. ইতি মে চক্খুন্তি ইমস্মিং কিৰ সুত্তে ভগৱা দ্ৱাদসাযতনৱসেনেৱ মাতিকং ঠপেসি. থেৰোপি ‘‘ভগৱতা হেট্ঠা দ্ৱীসু, উপৰি চতুত্থে চাতি ইমেসু তীসু সুত্তেসু পঞ্চক্খন্ধৱসেন মাতিকা চ ৱিভঙ্গো চ কতো, ইধ পন দ্ৱাদসাযতনৱসেনেৱ ৱিভজনত্থং মাতিকা ঠপিতা’’তি নযং পটিলভিত্ৱা এৱমাহ. ইমং পন নযং লভন্তেন থেৰেন ভাৰিযং কতং, অপদে পদং দস্সিতং, আকাসে পদং কতং, তেন নং ভগৱা ইমমেৱ সুত্তং সন্ধায – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং সংখিত্তেন ভাসিতস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং ৱিভজন্তানং যদিদং মহাকচ্চানো’’তি (অ. নি. ১.১৯৭) এতদগ্গে ঠপেসি. এত্থ পন চক্খূতি চক্খুপসাদো. ৰূপাতি চতুসমুট্ঠানিকৰূপা. ইমিনা নযেন সেসাযতনানিপি ৱেদিতব্বানি. ৱিঞ্ঞাণন্তি নিকন্তিৱিঞ্ঞাণং. তদভিনন্দতীতি তং চক্খুঞ্চেৱ ৰূপঞ্চ তণ্হাদিট্ঠিৱসেন অভিনন্দতি. অন্ৱাগমেতীতি তণ্হাদিট্ঠীহি অনুগচ্ছতি.
ইতি মে মনো অহোসি অতীতমদ্ধানং ইতি ধম্মাতি এত্থ পন মনোতি ভৱঙ্গচিত্তং. ধম্মাতি তেভূমকধম্মাৰম্মণং.
২৮৩. পণিদহতীতি পত্থনাৱসেন ঠপেসি. পণিধানপচ্চযাতি পত্থনাট্ঠপনকাৰণা. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱাতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
মহাকচ্চানভদ্দেকৰত্তসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. লোমসকঙ্গিযভদ্দেকৰত্তসুত্তৱণ্ণনা
২৮৬. এৱং মে সুতন্তি লোমসকঙ্গিযভদ্দেকৰত্তসুত্তং. তত্থ লোমসকঙ্গিযোতি অঙ্গথেৰো কিৰ নামেস, কাযস্স পন ঈসকলোমসাকাৰতায লোমসকঙ্গিযোতি পাকটো জাতো. চন্দনো দেৱপুত্তোতি কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে কিৰেস চন্দনো নাম উপাসকো অড্ঢো মহদ্ধনো তীণি ৰতনানি চতূহি পচ্চযেহি পূজেত্ৱা দেৱলোকে নিব্বত্তো, পুৰিমনামেন চন্দনো দেৱপুত্তোত্ৱেৱ সঙ্খং গতো. পণ্ডুকম্বলসিলাযন্তি ৰত্তকম্বলসিলাযং. তস্সা কিৰ ৰত্তকম্বলস্সেৱ জযসুমনপুপ্ফৰাসি ৱিয ৱণ্ণো, তস্মা ‘‘পণ্ডুকম্বলসিলা’’তি ৱুচ্চতি.
কদা পন তত্থ ভগৱা ৱিহাসীতি? বোধিপত্তিতো সত্তমে সংৱচ্ছৰে সাৱত্থিযং আসাড়্হীমাসপুণ্ণমায দ্ৱাদসযোজনায পৰিসায মজ্ঝে যমকপাটিহাৰিযং কত্ৱা ওৰুয্হ কণ্ডম্বমূলে পঞ্ঞত্তৱৰবুদ্ধাসনে নিসীদিত্ৱা ধম্মদেসনায মহাজনং মহাৱিদুগ্গতো উদ্ধৰিত্ৱা বুদ্ধা নাম যস্মা পাটিহাৰিযং কত্ৱা মনুস্সপথে ন ৱসন্তি, তস্মা পস্সমানস্সেৱ তস্স জনস্স পদৱীক্কমং কত্ৱা তাৱতিংসভৱনে পাৰিচ্ছত্তকমূলে পণ্ডুকম্বলসিলাযং ৱস্সং উপগতো, তস্মিং সমযে ৱিহাসি.
তত্ৰ ভগৱাতি তত্ৰ ৱিহৰন্তো ভগৱা যেভুয্যেন দসহি চক্কৱাড়সহস্সেহি সন্নিপতিতাহি দেৱতাহি পৰিৱুতো মাতৰং কাযসক্খিং কত্ৱা অভিধম্মপিটকং কথেন্তো গম্ভীৰং নিপুণং তিলক্খণাহতং ৰূপাৰূপপৰিচ্ছেদকথং পটিৱিজ্ঝিতুং অসক্কোন্তানং দেৱানং সংৱেগজননত্থং অন্তৰন্তৰা ভদ্দেকৰত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৱিভঙ্গঞ্চ অভাসি. তত্ৰাযং দেৱপুত্তো উগ্গণ্হন্তো ইমা গাথা সদ্ধিং ৱিভঙ্গেন উগ্গণ্হি, দেৱত্তস্স পন পমাদাধিট্ঠানত্তা দিব্বেহি আৰম্মণেহি নিপ্পীড়িযমানো অনুপুব্বেন সুত্তং সম্মুট্ঠো গাথামত্তমেৱ ধাৰেসি. তেনাহ ‘‘এৱং খো অহং ভিক্খু ধাৰেমি ভদ্দেকৰত্তিযো গাথা’’তি.
উগ্গণ্হাহি ত্ৱন্তিআদীসু তুণ্হীভূতো নিসীদিত্ৱা সুণন্তো উগ্গণ্হাতি নাম, ৱাচায সজ্ঝাযং কৰোন্তো পৰিযাপুণাতি নাম, অঞ্ঞেসং ৱাচেন্তো ধাৰেতি নাম. সেসমেত্থ উত্তানমেৱাতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
লোমসকঙ্গিযভদ্দেকৰত্তসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. চূড়কম্মৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা
২৮৯. এৱং মে সুতন্তি চূড়কম্মৱিভঙ্গসুত্তং. তত্থ সুভোতি সো কিৰ দস্সনীযো অহোসি পাসাদিকো, তেনস্স অঙ্গসুভতায সুভোত্ৱেৱ নামং অকংসু. মাণৱোতি পন তং তৰুণকালে ৱোহৰিংসু, সো মহল্লককালেপি তেনেৱ ৱোহাৰেন ৱোহৰিযতি. তোদেয্যপুত্তোতি তোদেয্যস্স নাম পসেনদিৰঞ্ঞো পুৰোহিতব্ৰাহ্মণস্স পুত্তো. সো কিৰ সাৱত্থিযা অৱিদূৰে তুদিগামো নাম অত্থি, তস্স অধিপতিত্তা তোদেয্যোতি সঙ্খং গতো. মহাধনো পন হোতি সত্তাসীতিকোটিৱিভৱো পৰমমচ্ছৰী, ‘‘দদতো ভোগানং অপৰিক্খযো নাম নত্থী’’তি চিন্তেত্ৱা কস্সচি কিঞ্চি ন দেতি. ৱুত্তম্পি চেতং –
‘‘অঞ্জনানং খযং দিস্ৱা, ৱম্মিকানঞ্চ সঞ্চযং;
মধূনঞ্চ সমাহাৰং, পণ্ডিতো ঘৰমাৱসে’’তি.
এৱং অদানমেৱ সিক্খাপেসি. ধুৰৱিহাৰে ৱসতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স যাগুউড়ুঙ্গমত্তং ৱা ভত্তকটচ্ছুমত্তং ৱা অদত্ৱা ধনলোভেন কালং কত্ৱা তস্মিংযেৱ ঘৰে সুনখো হুত্ৱা নিব্বত্তো. সুভো তং সুনখং অতিৱিয পিযাযতি, অত্তনো ভুঞ্জনকভত্তংযেৱ ভোজেতি, উক্খিপিত্ৱা ৱৰসযনে সযাপেতি. অথ ভগৱা একদিৱসং পচ্চূসসমযে লোকং ৱোলোকেন্তো তং সুনখং দিস্ৱা – ‘‘তোদেয্যব্ৰাহ্মণো ধনলোভেন অত্তনোৱ ঘৰে সুনখো হুত্ৱা নিব্বত্তো, অজ্জ মযি সুভস্স ঘৰং গতে মং দিস্ৱা সুনখো ভুক্কাৰং কৰিস্সতি, অথস্সাহং একং ৱচনং ৱক্খামি, সো ‘জানাতি মং সমণো গোতমো’তি গন্ত্ৱা উদ্ধনট্ঠানে নিপজ্জিস্সতি. ততোনিদানং সুভস্স মযা সদ্ধিং একো কথাসল্লাপো ভৱিস্সতি, সো ধম্মং সুত্ৱা সৰণেসু পতিট্ঠহিস্সতি, সুনখো পন কালং কত্ৱা নিৰযে নিব্বত্তিস্সতী’’তি ইমং মাণৱস্স সৰণেসু পতিট্ঠানভাৱং ঞত্ৱা ভগৱা তং দিৱসং সৰীৰপটিজগ্গনং কত্ৱা এককোৱ গামং পৱিসিত্ৱা নিক্খন্তে মাণৱে তং ঘৰং পিণ্ডায পাৱিসি.
সুনখো ভগৱন্তং দিস্ৱা ভুক্কাৰং কৰোন্তো ভগৱতো সমীপং গতো. ততো নং ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘তোদেয্য ত্ৱং পুব্বেপি মং ভো ভোতি পৰিভৱিত্ৱা সুনখো জাতো, ইদানিপি ভুক্কাৰং কত্ৱা অৱীচিং গমিস্সসী’’তি. সুনখো তং সুত্ৱা – ‘‘জানাতি মং সমণো গোতমো’’তি ৱিপ্পটিসাৰী হুত্ৱা গীৱং ওনামেত্ৱা উদ্ধনন্তৰে ছাৰিকাযং নিপন্নো. মনুস্সা উক্খিপিত্ৱা সযনে সযাপেতুং নাসক্খিংসু. সুভো আগন্ত্ৱা – ‘‘কেনাযং সুনখো সযনা ওৰোপিতো’’তি আহ. মনুস্সা ন কেনচীতি ৱত্ৱা তং পৱত্তিং আৰোচেসুং. মাণৱো সুত্ৱা – ‘‘মম পিতা ব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্তো, তোদেয্যো নাম সুনখো নত্থি. সমণো পন গোতমো পিতৰং সুনখং কৰোতি, যংকিঞ্চি এস মুখাৰুড়্হং ভাসতী’’তি কুজ্ঝিত্ৱা ভগৱন্তং মুসাৱাদেন নিগ্গহেতুকামো ৱিহাৰং গন্ত্ৱা তং পৱত্তিং পুচ্ছি.
ভগৱাপি তস্স তথেৱ ৱত্ৱা অৱিসংৱাদনত্থং আহ – ‘‘অত্থি পন তে মাণৱ পিতৰা অনক্খাতং ধন’’ন্তি. অত্থি, ভো গোতম, সতসহস্সগ্ঘনিকা সুৱণ্ণমালা সতসহস্সগ্ঘনিকা সুৱণ্ণপাদুকা সতসহস্সগ্ঘনিকা সুৱণ্ণপাতি সতসহস্সঞ্চ কহাপণন্তি. গচ্ছ তং সুনখং অপ্পোদকপাযাসং ভোজাপেত্ৱা সযনে আৰোপেত্ৱা ঈসকং নিদ্দং ওক্কন্তকালে পুচ্ছ, সব্বং তে আচিক্খিস্সতি. অথ নং জানেয্যাসি ‘‘পিতা মে এসো’’তি. মাণৱো – ‘‘সচে সচ্চং ভৱিস্সতি, ধনং লচ্ছামি, নো চে, সমণং গোতমং মুসাৱাদেন নিগ্গণ্হিস্সামী’’তি দ্ৱীহিপি কাৰণেহি তুট্ঠো গন্ত্ৱা তথা অকাসি. সুনখো – ‘‘ঞাতোম্হি ইমিনা’’তি ৰোদিত্ৱা হুং হুন্তি কৰোন্তো ধননিধানট্ঠানং গন্ত্ৱা পাদেন পথৱিং খণিত্ৱা সঞ্ঞং অদাসি, মাণৱো ধনং গহেত্ৱা – ‘‘ভৱপটিচ্ছন্নং নাম এৱং সুখুমং পটিসন্ধিঅন্তৰং পাকটং সমণস্স গোতমস্স, অদ্ধা এস সব্বঞ্ঞূ’’তি ভগৱতি পসন্নচিত্তো চুদ্দস পঞ্হে অভিসঙ্খৰি. অঙ্গৱিজ্জাপাঠকো কিৰেস, তেনস্স এতদহোসি – ‘‘ইদং ধম্মপণ্ণাকাৰং গহেত্ৱা সমণং গোতমং পঞ্হে পুচ্ছিস্সামী’’তি দুতিযগমনেন যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি, তেন পুট্ঠপঞ্হে পন ভগৱা একপ্পহাৰেনেৱ ৱিস্সজ্জেন্তো কম্মস্সকাতিআদিমাহ.
তত্থ কম্মং এতেসং সকং অত্তনো ভণ্ডকন্তি কম্মস্সকা. কম্মস্স দাযাদাতি কম্মদাযাদা, কম্মং এতেসং দাযজ্জং ভণ্ডকন্তি অত্থো. কম্মং এতেসং যোনি কাৰণন্তি কম্মযোনী. কম্মং এতেসং বন্ধূতি কম্মবন্ধূ, কম্মঞাতকাতি অত্থো. কম্মং এতেসং পটিসৰণং পতিট্ঠাতি কম্মপটিসৰণা. যদিদং হীনপ্পণীততাযাতি যং ইদং ‘‘ত্ৱং হীনো ভৱ, ত্ৱং পণীতো, ত্ৱং অপ্পাযুকো, ত্ৱং দীঘাযুকো…পে… ত্ৱং দুপ্পঞ্ঞো ভৱ, ত্ৱং পঞ্ঞৱা’’তি এৱং হীনপ্পণীততায ৱিভজনং, তং ন অঞ্ঞো কোচি কৰোতি, কম্মমেৱ এৱং সত্তে ৱিভজতীতি অত্থো. ন মাণৱো কথিতস্স অত্থং সঞ্জানাসি, ঘনদুস্সপট্টেনস্স মুখং বন্ধিত্ৱা মধুৰং পুৰতো ঠপিতং ৱিয অহোসি. মাননিস্সিতো কিৰেস পণ্ডিতমানী, অত্তনা সমং ন পস্সতি. অথস্স ‘‘কিং সমণো গোতমো কথেতি, যমহং জানামি, তদেৱ কথেতীতি অযং মানো মা অহোসী’’তি মানভঞ্জনত্থং ভগৱা ‘‘আদিতোৱ দুপ্পটিৱিজ্ঝং কত্ৱা কথেস্সামি, ততো ‘নাহং ভো গোতম জানামি, ৱিত্থাৰেন মে পাকটং কত্ৱা কথেথা’তি মং যাচিস্সতি, অথস্সাহং যাচিতকালে কথেস্সামি, এৱঞ্চস্স সাত্থকং ভৱিস্সতী’’তি দুপ্পটিৱিজ্ঝং কত্ৱা কথেসি.
ইদানি সো অত্তনো অপ্পটিৱিদ্ধভাৱং পকাসেন্তো ন খো অহন্তিআদিমাহ.
২৯০. সমত্তেনাতি পৰিপুণ্ণেন. সমাদিন্নেনাতি গহিতেন পৰামট্ঠেন. অপ্পাযুকসংৱত্তনিকা এসা, মাণৱ, পটিপদা যদিদং পাণাতিপাতীতি যং ইদং পাণাতিপাতকম্মং, এসা অপ্পাযুকসংৱত্তনিকা পটিপদাতি.
কথং পনেসা অপ্পাযুকতং কৰোতি? চত্তাৰি হি কম্মানি উপপীড়কং উপচ্ছেদকং জনকং উপত্থম্ভকন্তি. বলৱকম্মেন হি নিব্বত্তং পৱত্তে উপপীড়কং আগন্ত্ৱা অত্থতো এৱং ৱদতি নাম – ‘‘সচাহং পঠমতৰং জানেয্যং, ন তে ইধ নিব্বত্তিতুং দদেয্যং, চতূসুযেৱ তং অপাযেসু নিব্বত্তাপেয্যং. হোতু, ত্ৱং যত্থ কত্থচি নিব্বত্ত, অহং উপপীড়ককম্মং নাম তং পীড়েত্ৱা নিৰোজং নিযূসং কসটং কৰিস্সামী’’তি. ততো পট্ঠায তং তাদিসং কৰোতি. কিং কৰোতি? পৰিস্সযং উপনেতি, ভোগে ৱিনাসেতি.
তত্থ দাৰকস্স মাতুকুচ্ছিযং নিব্বত্তকালতো পট্ঠায মাতু অস্সাদো ৱা সুখং ৱা ন হোতি, মাতাপিতূনং পীড়াৱ উপ্পজ্জতি. এৱং পৰিস্সযং উপনেতি. দাৰকস্স পন মাতুকুচ্ছিম্হি নিব্বত্তকালতো পট্ঠায গেহে ভোগা উদকং পত্ৱা লোণং ৱিয ৰাজাদীনং ৱসেন নস্সন্তি, কুম্ভদোহনধেনুযো খীৰং ন দেন্তি, সূৰতা গোণা চণ্ডা হোন্তি, কাণা হোন্তি, খুজ্জা হোন্তি, গোমণ্ডলে ৰোগো পততি, দাসাদযো ৱচনং ন কৰোন্তি, ৱাপিতং সস্সং ন জাযতি, গেহগতং গেহে, অৰঞ্ঞগতং অৰঞ্ঞে নস্সতি, অনুপুব্বেন ঘাসচ্ছাদনমত্তং দুল্লভং হোতি, গব্ভপৰিহাৰো ন হোতি, ৱিজাতকালে মাতুথঞ্ঞং ছিজ্জতি, দাৰকো পৰিহাৰং অলভন্তো পীড়িতো নিৰোজো নিযূসো কসটো হোতি, ইদং উপপীড়ককম্মং নাম.
দীঘাযুককম্মেন পন নিব্বত্তস্স উপচ্ছেদককম্মং আগন্ত্ৱা আযুং ছিন্দতি. যথা হি পুৰিসো অট্ঠুসভগমনং কত্ৱা সৰং খিপেয্য তমঞ্ঞো ধনুতো ৱিমুত্তমত্তং মুগ্গৰেন পহৰিত্ৱা তত্থেৱ পাতেয্য, এৱং দীঘাযুককম্মেন নিব্বত্তস্স উপচ্ছেদককম্মং আযুং ছিন্দতি. কিং কৰোতি? চোৰানং অটৱিং পৱেসেতি, ৱাড়মচ্ছোদকং ওতাৰেতি, অঞ্ঞতৰং ৱা পন সপৰিস্সযট্ঠানং উপনেতি, ইদং উপচ্ছেদককম্মং নাম, ‘‘উপঘাতক’’ন্তিপি এতস্সেৱ নামং.
পটিসন্ধিনিব্বত্তকং পন কম্মং জনককম্মং নাম. অপ্পভোগকুলাদীসু নিব্বত্তস্স ভোগসম্পদাদিকৰণেন উপত্থম্ভককম্মং উপত্থম্ভককম্মং নাম.
ইমেসু চতূসু পুৰিমানি দ্ৱে অকুসলানেৱ, জনকং কুসলম্পি অকুসলম্পি, উপত্থম্ভকং কুসলমেৱ. তত্থ পাণাতিপাতকম্মং উপচ্ছেদককম্মেন অপ্পাযুকসংৱত্তনিকং হোতি. পাণাতিপাতিনা ৱা কতং কুসলকম্মং উড়াৰং ন হোতি, দীঘাযুকপটিসন্ধিং জনেতুং ন সক্কোতি. এৱং পাণাতিপাতো অপ্পাযুকসংৱত্তনিকো হোতি. পটিসন্ধিমেৱ ৱা নিযামেত্ৱা অপ্পাযুকং কৰোতি, সন্নিট্ঠানচেতনায ৱা নিৰযে নিব্বত্ততি, পুব্বাপৰচেতনাহি ৱুত্তনযেন অপ্পাযুকো হোতি.
দীঘাযুকসংৱত্তনিকা এসা মাণৱ পটিপদাতি এত্থ পৰিত্তকম্মেনপি নিব্বত্তং পৱত্তে এতং পাণাতিপাতা ৱিৰতিকম্মং আগন্ত্ৱা অত্থতো এৱং ৱদতি নাম – ‘‘সচাহং পঠমতৰং জানেয্যং, ন তে ইধ নিব্বত্তিতুং দদেয্যং, দেৱলোকেযেৱ তং নিব্বত্তাপেয্যং. হোতু, ত্ৱং যত্থ কত্থচি নিব্বত্তি, অহং উপত্থম্ভককম্মং নাম থম্ভং তে কৰিস্সামী’’তি উপত্থম্ভং কৰোতি. কিং কৰোতি? পৰিস্সযং নাসেতি, ভোগে উপ্পাদেতি.
তত্থ দাৰকস্স মাতুকুচ্ছিযং নিব্বত্তকালতো পট্ঠায মাতাপিতূনং সুখমেৱ সাতমেৱ হোতি. যেপি পকতিযা মনুস্সামনুস্সপৰিস্সযা হোন্তি, তে সব্বে অপগচ্ছন্তি. এৱং পৰিস্সযং নাসেতি. দাৰকস্স পন মাতুকুচ্ছিম্হি নিব্বত্তকালতো পট্ঠায গেহে ভোগানং পমাণং ন হোতি, নিধিকুম্ভিযো পুৰতোপি পচ্ছতোপি গেহং পৱট্টমানা পৱিসন্তি. মাতাপিতৰো পৰেহি ঠপিতধনস্সাপি সম্মুখীভাৱং গচ্ছন্তি. ধেনুযো বহুখীৰা হোন্তি, গোণা সুখসীলা হোন্তি, ৱপ্পট্ঠানে সস্সানি সম্পজ্জন্তি. ৱড্ঢিযা ৱা সম্পযুত্তং, তাৱকালিকং ৱা দিন্নং ধনং অচোদিতা সযমেৱ আহৰিত্ৱা দেন্তি, দাসাদযো সুৱচা হোন্তি, কম্মন্তা ন পৰিহাযন্তি. দাৰকো গব্ভতো পট্ঠায পৰিহাৰং লভতি, কোমাৰিকৱেজ্জা সন্নিহিতাৱ হোন্তি. গহপতিকুলে জাতো সেট্ঠিট্ঠানং, অমচ্চকুলাদীসু জাতো সেনাপতিট্ঠানাদীনি লভতি. এৱং ভোগে উপ্পাদেতি. সো অপৰিস্সযো সভোগো চিৰং জীৱতীতি. এৱং অপাণাতিপাতকম্মং দীঘাযুকসংৱত্তনিকং হোতি.
অপাণাতিপাতিনা ৱা কতং অঞ্ঞম্পি কুসলং উড়াৰং হোতি, দীঘাযুকপটিসন্ধিং জনেতুং সক্কোতি, এৱম্পি দীঘাযুকসংৱত্তনিকং হোতি. পটিসন্ধিমেৱ ৱা নিযামেত্ৱা দীঘাযুকং কৰোতি. সন্নিট্ঠানচেতনায ৱা দেৱলোকে নিব্বত্ততি, পুব্বাপৰচেতনাহি ৱুত্তনযেন দীঘাযুকো হোতি. ইমিনা নযেন সব্বপঞ্হৱিস্সজ্জনেসু অত্থো ৱেদিতব্বো.
ৱিহেঠনকম্মাদীনিপি হি পৱত্তে আগন্ত্ৱা অত্থতো তথেৱ ৱদমানানি ৱিয উপপীড়নেন নিব্ভোগতং আপাদেত্ৱা পটিজগ্গনং অলভন্তস্স ৰোগুপ্পাদনাদীহি ৱা, ৱিহেঠকাদীহি কতস্স কুসলস্স অনুড়াৰতায ৱা, আদিতোৱ পটিসন্ধিনিযামনেন ৱা, ৱুত্তনযেনেৱ পুব্বাপৰচেতনাৱসেন ৱা বহ্ৱাবাধতাদীনি কৰোন্তি, অপাণাতিপাতো ৱিয চ অৱিহেঠনাদীনিপি অপ্পাবাধতাদীনীতি.
২৯৩. এত্থ পন ইস্সামনকোতি ইস্সাসম্পযুত্তচিত্তো. উপদুস্সতীতি ইস্সাৱসেনেৱ উপক্কোসন্তো দুস্সতি. ইস্সং বন্ধতীতি যৱকলাপং বন্ধন্তো ৱিয যথা ন নস্সতি এৱং বন্ধিত্ৱা ৱিয ঠপেতি. অপ্পেসক্খোতি অপ্পপৰিৱাৰো, ৰত্তিং খিত্তো ৱিয সৰো ন পঞ্ঞাযতি, উচ্ছিট্ঠহত্থো নিসীদিত্ৱা উদকদাযকম্পি ন লভতি.
২৯৪. ন দাতা হোতীতি মচ্ছৰিযৱসেন ন দাতা হোতি. তেন কম্মেনাতি তেন মচ্ছৰিযকম্মেন.
২৯৫. অভিৱাদেতব্বন্তি অভিৱাদনাৰহং বুদ্ধং ৱা পচ্চেকবুদ্ধং ৱা অৰিযসাৱকং ৱা. পচ্চুট্ঠাতব্বাদীসুপি এসেৱ নযো. ইমস্মিং পন পঞ্হৱিস্সজ্জনে উপপীড়কউপত্থম্ভককম্মানি ন গহেতব্বানি. ন হি পৱত্তে নীচকুলিনং ৱা উচ্চাকুলিনং ৱা সক্কা কাতুং, পটিসন্ধিমেৱ পন নিযামেত্ৱা নীচকুলিযং কম্মং নীচকুলে নিব্বত্তেতি, উচ্চাকুলিযং কম্মং উচ্চাকুলে.
২৯৬. ন পৰিপুচ্ছিতা হোতীতি এত্থ পন অপৰিপুচ্ছনেন নিৰযে ন নিব্বত্ততি. অপৰিপুচ্ছকো পন ‘‘ইদং কাতব্বং, ইদং ন কাতব্ব’’ন্তি ন জানাতি, অজানন্তো কাতব্বং ন কৰোতি, অকাতব্বং কৰোতি. তেন নিৰযে নিব্বত্ততি, ইতৰো সগ্গে. ইতি খো, মাণৱ…পে… যদিদং হীনপ্পণীততাযাতি সত্থা দেসনং যথানুসন্ধিং পাপেসি. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱাতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
চূড়কম্মৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সুভসুত্তন্তিপি ৱুচ্চতি.
৬. মহাকম্মৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা
২৯৮. এৱং মে সুতন্তি মহাকম্মৱিভঙ্গসুত্তং. তত্থ মোঘন্তি তুচ্ছং অফলং. সচ্চন্তি তথং ভূতং. ইদঞ্চ এতেন ন সম্মুখা সুতং, উপালিসুত্তে (ম. নি. ২.৫৬) পন – ‘‘মনোকম্মং মহাসাৱজ্জতৰং পঞ্ঞপেমি পাপস্স কম্মস্স কিৰিযায পাপস্স কম্মস্স পৱত্তিযা, নো তথা কাযকম্মং নো তথা ৱচীকম্ম’’ন্তি ভগৱতা ৱুত্তং অত্থি, সা কথা তিত্থিযানং অন্তৰে পাকটা জাতা, তং গহেত্ৱা এস ৱদতি. অত্থি চ সা সমাপত্তীতি ইদং – ‘‘কথং নু খো, ভো, অভিসঞ্ঞানিৰোধো হোতী’’তি পোট্ঠপাদসুত্তে (দী. নি. ১.৪০৬ আদযো) উপ্পন্নং অভিসঞ্ঞানিৰোধকথং সন্ধায ৱদতি. ন কিঞ্চি ৱেদিযতীতি একৱেদনম্পি ন ৱেদিযতি. অত্থি চ খোতি থেৰো নিৰোধসমাপত্তিং সন্ধায অনুজানাতি. পৰিৰক্খিতব্বন্তি গৰহতো মোচনেন ৰক্খিতব্বং. সঞ্চেতনা অস্স অত্থীতি সঞ্চেতনিকং, সাভিসন্ধিকং সঞ্চেতনিককম্মং কত্ৱাতি অত্থো. দুক্খং সোতি থেৰো ‘‘অকুসলমেৱ সন্ধায পৰিব্বাজকো পুচ্ছতী’’তি সঞ্ঞায এৱং ৱদতি.
দস্সনম্পি খো অহন্তি ভগৱা চতুৰঙ্গেপি অন্ধকাৰে সমন্তা যোজনট্ঠানে তিলমত্তম্পি সঙ্খাৰং মংসচক্খুনাৱ পস্সতি, অযঞ্চ পৰিব্বাজকো ন দূৰে গাৱুতমত্তব্ভন্তৰে ৱসতি, কস্মা ভগৱা এৱমাহাতি? সমাগমদস্সনং সন্ধাযেৱমাহ.
২৯৯. উদাযীতি লালুদাযী. তং দুক্খস্মিন্তি সব্বং তং দুক্খমেৱ. ইতি ইমং ৱট্টদুক্খং কিলেসদুক্খং সঙ্খাৰদুক্খং সন্ধায ‘‘সচে ভাসিতং ভৱেয্য ভগৱা’’তি পুচ্ছতি.
৩০০. উম্মঙ্গন্তি পঞ্হাউম্মঙ্গং. উম্মুজ্জমানোতি সীসং নীহৰমানো. অযোনিসো উম্মুজ্জিস্সতীতি অনুপাযেন সীসং নীহৰিস্সতি. ইদঞ্চ পন ভগৱা জানন্তো নেৱ দিব্বচক্খুনা ন চেতোপৰিযঞাণেন ন সব্বঞ্ঞুতঞাণেন জানি, অধিপ্পাযেনেৱ পন অঞ্ঞাসি. কথেন্তস্স হি অধিপ্পাযো নাম সুৱিজানো হোতি, কথেতুকামো গীৱং পগ্গণ্হাতি, হনুকং চালেতি, মুখমস্স ফন্দতি, সন্নিসীদিতুং ন সক্কোতি. ভগৱা তস্স তং আকাৰং দিস্ৱা ‘‘অযং উদাযী সন্নিসীদিতুং ন সক্কোতি, যং অভূতং, তদেৱ কথেস্সতী’’তি ওলোকেত্ৱাৱ অঞ্ঞাসি. আদিং যেৱাতিআদিম্হিযেৱ. তিস্সো ৱেদনাতি ‘‘কিং সো ৱেদিযতী’’তি? পুচ্ছন্তেন ‘‘তিস্সো ৱেদনা পুচ্ছামী’’তি এৱং ৱৱত্থপেত্ৱাৱ তিস্সো ৱেদনা পুচ্ছিতা. সুখৱেদনিযন্তি সুখৱেদনায পচ্চযভূতং. সেসেসুপি এসেৱ নযো.
এত্থ চ কামাৱচৰকুসলতো সোমনস্সসহগতচিত্তসম্পযুত্তা চতস্সো চেতনা, হেট্ঠা তিকজ্ঝানচেতনাতি এৱং পটিসন্ধিপৱত্তেসু সুখৱেদনায জননতো সুখৱেদনিযং কম্মং নাম. কামাৱচৰঞ্চেত্থ পটিসন্ধিযংযেৱ একন্তেন সুখং জনেতি, পৱত্তে ইট্ঠমজ্ঝত্তাৰম্মণে অদুক্খমসুখম্পি.
অকুসলচেতনা পটিসন্ধিপৱত্তেসু দুক্খস্সেৱ জননতো দুক্খৱেদনিযং কম্মং নাম. কাযদ্ৱাৰে পৱত্তেযেৱ চেতং একন্তেন দুক্খং জনেতি, অঞ্ঞত্থ অদুক্খমসুখম্পি, সা পন ৱেদনা অনিট্ঠানিট্ঠমজ্ঝত্তেসুযেৱ আৰম্মণেসু উপ্পজ্জনতো দুক্খাত্ৱেৱ সঙ্খং গতা.
কামাৱচৰকুসলতো পন উপেক্খাসহগতচিত্তসম্পযুত্তা চতস্সো চেতনা, ৰূপাৱচৰকুসলতো চতুত্থজ্ঝানচেতনাতি এৱং পটিসন্ধিপৱত্তেসু ততিযৱেদনায জননতো অদুক্খমসুখৱেদনিযং কম্মং নাম. এত্থ চ কামাৱচৰং পটিসন্ধিযংযেৱ একন্তেন অদুক্খমসুখং জনেতি, পৱত্তে ইট্ঠাৰম্মণে সুখম্পি. অপিচ সুখৱেদনিযকম্মং পটিসন্ধিপৱত্তিৱসেন ৱট্টতি, তথা অদুক্খমসুখৱেদনিযং, দুক্খৱেদনিযং পৱত্তিৱসেনেৱ ৱট্টতি. এতস্স পন ৱসেন সব্বং পৱত্তিৱসেনেৱ ৱট্টতি.
এতস্স ভগৱাতি থেৰো তথাগতেন মহাকম্মৱিভঙ্গকথনত্থং আলযো দস্সিতো, তথাগতং যাচিত্ৱা মহাকম্মৱিভঙ্গঞাণং ভিক্খুসঙ্ঘস্স পাকটং কৰিস্সামীতি চিন্তেত্ৱা অনুসন্ধিকুসলতায এৱমাহ. তত্থ মহাকম্মৱিভঙ্গন্তি মহাকম্মৱিভজনং. কতমে চত্তাৰো…পে… ইধানন্দ, একচ্চো পুগ্গলো…পে… নিৰযং উপপজ্জতীতি ইদং ন মহাকম্মৱিভঙ্গঞাণভাজনং, মহাকম্মৱিভঙ্গঞাণভাজনত্থায পন মাতিকাট্ঠপনং.
৩০১. ইধানন্দ, একচ্চো সমণো ৱাতি পাটিযেক্কো অনুসন্ধি. ইদঞ্হি ভগৱা – ‘‘দিব্বচক্খুকা সমণব্ৰাহ্মণা ইদং আৰম্মণং কত্ৱা ইমং পচ্চযং লভিত্ৱা ইদং দস্সনং গণ্হন্তী’’তি পকাসনত্থং আৰভি. তত্থ আতপ্পন্তিআদীনি পঞ্চপি ৱীৰিযস্সেৱ নামানি. চেতোসমাধিন্তি দিব্বচক্খুসমাধিং. পস্সতীতি ‘‘সো সত্তো কুহিং নিব্বত্তো’’তি ওলোকেন্তো পস্সতি. যে অঞ্ঞথাতি যে ‘‘দসন্নং কুসলানং কম্মপথানং পূৰিতত্তা নিৰযং উপপজ্জতী’’তি জানন্তি, মিচ্ছা তেসং ঞাণন্তি ৱদতি. ইমিনা নযেন সব্বৱাৰেসু অত্থো ৱেদিতব্বো. ৱিদিতন্তি পাকটং. থামসাতি দিট্ঠিথামেন. পৰামাসাতি দিট্ঠিপৰামাসেন. অভিনিৱিস্স ৱোহৰতীতি অধিট্ঠহিত্ৱা আদিযিত্ৱা ৱোহৰতি.
৩০২. তত্ৰানন্দাতি ইদম্পি ন মহাকম্মৱিভঙ্গঞাণস্স ভাজনং, অথ খ্ৱাস্স মাতিকাট্ঠপনমেৱ. এত্থ পন এতেসং দিব্বচক্খুকানং ৱচনে এত্তকা অনুঞ্ঞাতা, এত্তকা অননুঞ্ঞাতাতি ইদং দস্সিতং. তত্থ তত্ৰাতি তেসু চতূসু সমণব্ৰাহ্মণেসু. ইদমস্সাতি ইদং ৱচনং অস্স. অঞ্ঞথাতি অঞ্ঞেনাকাৰেন. ইতি ইমেসং সমণব্ৰাহ্মণানং ৱাদে দ্ৱীসু ঠানেসু অনুঞ্ঞাতা, তীসু অননুঞ্ঞাতাতি এৱং সব্বত্থ অনুঞ্ঞা নানুঞ্ঞা ৱেদিতব্বা.
৩০৩. এৱং দিব্বচক্খুকানং ৱচনে অনুঞ্ঞা চ অননুঞ্ঞা চ দস্সেত্ৱা ইদানি মহাকম্মৱিভঙ্গঞাণং ৱিভজন্তো তত্ৰানন্দ, য্ৱাযং পুগ্গলোতিআদিমাহ.
পুব্বে ৱাস্স তং কতং হোতীতি যং ইমিনা দিব্বচক্খুকেন কম্মং কৰোন্তো দিট্ঠো, ততো পুব্বে কতং. পুব্বে কতেনপি হি নিৰযে নিব্বত্ততি, পচ্ছা কতেনপি নিব্বত্ততি, মৰণকালে ৱা পন – ‘‘খন্দো সেট্ঠো সিৱো সেট্ঠো, পিতামহো সেট্ঠো, ইস্সৰাদীহি ৱা লোকো ৱিসট্ঠো’’তিআদিনা মিচ্ছাদস্সনেনপি নিব্বত্ততেৱ. দিট্ঠেৱ ধম্মেতি যং তত্থ দিট্ঠধম্মৱেদনীযং হোতি, তস্স দিট্ঠেৱ ধম্মে, যং উপপজ্জৱেদনীযং, তস্স উপপজ্জিত্ৱা, যং অপৰাপৰিযৱেদনীযং, তস্স অপৰস্মিং পৰিযাযে ৱিপাকং পটিসংৱেদেতি.
ইতি অযং সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা একং কম্মৰাসিং একঞ্চ ৱিপাকৰাসিং অদ্দস, সম্মাসম্বুদ্ধো ইমিনা অদিট্ঠে তযো কম্মৰাসী, দ্ৱে চ ৱিপাকৰাসী অদ্দস. ইমিনা পন দিট্ঠে অদিট্ঠে চ চত্তাৰো কম্মৰাসী তযো চ ৱিপাকৰাসী অদ্দস. ইমানি সত্ত ঠানানি জাননঞাণং তথাগতস্স মহাকম্মৱিভঙ্গঞাণং নাম. দুতিযৱাৰে দিব্বচক্খুকেন কিঞ্চি ন দিট্ঠং, তথাগতেন পন তযো কম্মৰাসী, দ্ৱে চ ৱিপাকৰাসী দিট্ঠাতি. ইমানিপি পঞ্চ পচ্চত্তট্ঠানানি জাননঞাণং তথাগতস্স মহাকম্মৱিভঙ্গঞাণং নাম. সেসৱাৰদ্ৱযেপি এসেৱ নযো.
অভব্বন্তি ভূতৱিৰহিতং অকুসলং. অভব্বাভাসন্তি অভব্বং আভাসতি অভিভৱতি পটিবাহতীতি অত্থো. বহুকস্মিঞ্হি অকুসলকম্মে আযূহিতে বলৱকম্মং দুব্বলকম্মস্স ৱিপাকং পটিবাহিত্ৱা অত্তনো ৱিপাকস্স ওকাসং কৰোতি ইদং অভব্বঞ্চেৱ অভব্বাভাসঞ্চ. কুসলং পন আযূহিত্ৱা আসন্নে অকুসলং কতং হোতি, তং কুসলস্স ৱিপাকং পটিবাহিত্ৱা অত্তনো ৱিপাকস্স ওকাসং কৰোতি, ইদং অভব্বং ভব্বাভাসং. বহুম্হি কুসলে আযূহিতেপি বলৱকম্মং দুব্বলকম্মস্স ৱিপাকং পটিবাহিত্ৱা অত্তনো ৱিপাকস্স ওকাসং কৰোতি, ইদং ভব্বঞ্চেৱ ভব্বাভাসঞ্চ. অকুসলং পন আযূহিত্ৱা আসন্নে কুসলং কতং হোতি, তং অকুসলস্স ৱিপাকং পটিবাহিত্ৱা অত্তনো ৱিপাকস্স ওকাসং কৰোতি, ইদং ভব্বং অভব্বাভাসং.
অপিচ উপট্ঠানাকাৰেনপেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. ইদঞ্হি ৱুত্তং হোতি, অভব্বতো আভাসতি উপট্ঠাতীতি অভব্বাভাসং. তত্থ ‘‘য্ৱাযং পুগ্গলো ইধ পাণাতিপাতী’’তিআদিনা নযেন চত্তাৰো পুগ্গলা ৱুত্তা, তেসু পঠমস্স কম্মং অভব্বং অভব্বাভাসং, তঞ্হি অকুসলত্তা অভব্বং, তস্স চ নিৰযে নিব্বত্তত্তা তত্থ নিব্বত্তিকাৰণভূতং অকুসলং হুত্ৱা উপট্ঠাতি. দুতিযস্স কম্মং অভব্বং ভব্বাভাসং, তঞ্হি অকুসলত্তা অভব্বং. তস্স পন সগ্গে নিব্বত্তত্তা অঞ্ঞতিত্থিযানং সগ্গে নিব্বত্তিকাৰণভূতং কুসলং হুত্ৱা উপট্ঠাতি. ইতৰস্মিম্পি কম্মদ্ৱযে এসেৱ নযো. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱাতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
মহাকম্মৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. সড়াযতনৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা
৩০৪. এৱং মে সুতন্তি সড়াযতনৱিভঙ্গসুত্তং. তত্থ ৱেদিতব্বানীতি সহৱিপস্সনেন মগ্গেন জানিতব্বানি. মনোপৱিচাৰাতি ৱিতক্কৱিচাৰা. ৱিতক্কুপ্পাদকঞ্হি মনো ইধ মনোতি অধিপ্পেতং, মনস্স উপৱিচাৰাতি মনোপৱিচাৰা. সত্তপদাতি ৱট্টৱিৱট্টনিস্সিতানং সত্তানং পদা. এত্থ হি অট্ঠাৰস ৱট্টপদা নাম, অট্ঠাৰস ৱিৱট্টপদা নাম, তেপি সহৱিপস্সনেন মগ্গেনেৱ ৱেদিতব্বা. যোগ্গাচৰিযানন্তি হত্থিযোগ্গাদিআচাৰসিক্খাপকানং, দমেতব্বদমকানন্তি অত্থো. সেসং ৱিভঙ্গেযেৱ আৱিভৱিস্সতি. অযমুদ্দেসোতি ইদং মাতিকাট্ঠপনং.
৩০৫. চক্খাযতনাদীনি ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱিত্থাৰিতানি. চক্খুৱিঞ্ঞাণন্তি কুসলাকুসলৱিপাকতো দ্ৱে চক্খুৱিঞ্ঞাণানি. সেসপসাদৱিঞ্ঞাণেসুপি এসেৱ নযো. ইমানি পন দস ঠপেত্ৱা সেসং ইধ মনোৱিঞ্ঞাণং নাম.
চক্খুসম্ফস্সোতি চক্খুম্হি সম্ফস্সো. চক্খুৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তসম্ফস্সস্সেতং অধিৱচনং. সেসেসুপি এসেৱ নযো.
চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱাতি চক্খুৱিঞ্ঞাণেন ৰূপং দিস্ৱা. এসেৱ নযো সব্বত্থ. সোমনস্সট্ঠানিযন্তি সোমনস্সস্স আৰম্মণৱসেন কাৰণভূতং. উপৱিচৰতীতি তত্থ ৱিচাৰপৱত্তনেন উপৱিচৰতি, ৱিতক্কো তংসম্পযুত্তো চাতি ইমিনা নযেন অট্ঠাৰস ৱিতক্কৱিচাৰসঙ্খাতা মনোপৱিচাৰা ৱেদিতব্বা. ছ সোমনস্সূপৱিচাৰাতি এত্থ পন সোমনস্সেন সদ্ধিং উপৱিচৰন্তীতি সোমনস্সূপৱিচাৰা. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো.
৩০৬. গেহসিতানীতি কামগুণনিস্সিতানি. নেক্খম্মসিতানীতি ৱিপস্সনানিস্সিতানি. ইট্ঠানন্তি পৰিযেসিতানং. কন্তানন্তি কামিতানং. মনোৰমানন্তি মনো এতেসু ৰমতীতি মনোৰমানি, তেসং মনোৰমানং. লোকামিসপটিসংযুত্তানন্তি তণ্হাপটিসংযুত্তানং. অতীতন্তি পটিলদ্ধং. পচ্চুপ্পন্নং তাৱ আৰব্ভ সোমনস্সং উপ্পজ্জতু, অতীতে কথং উপ্পজ্জতীতি. অতীতেপি – ‘‘যথাহং এতৰহি ইট্ঠাৰম্মণং অনুভৱামি, এৱং পুব্বেপি অনুভৱি’’ন্তি অনুস্সৰন্তস্স বলৱসোমনস্সং উপ্পজ্জতি.
অনিচ্চতন্তি অনিচ্চাকাৰং. ৱিপৰিণামৱিৰাগনিৰোধন্তি পকতিৱিজহনেন ৱিপৰিণামং, ৱিগচ্ছনেন ৱিৰাগং, নিৰুজ্ঝনেন নিৰোধং. সম্মপঞ্ঞাযাতি ৱিপস্সনাপঞ্ঞায. ইদং ৱুচ্চতি নেক্খম্মসিতং সোমনস্সন্তি ইদং ৰঞ্ঞো ৱিয অত্তনো সিৰিসম্পত্তিং ওলোকেন্তস্স ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা নিসিন্নস্স সঙ্খাৰানং ভেদং পস্সতো সঙ্খাৰগতম্হি তিক্খে সূৰে ৱিপস্সনাঞাণে ৱহন্তে উপ্পন্নসোমনস্সং ‘‘নেক্খম্মসিতং সোমনস্স’’ন্তি ৱুচ্চতি. ৱুত্তম্পি চেতং –
‘‘সুঞ্ঞাগাৰং পৱিট্ঠস্স, সন্তচিত্তস্স ভিক্খুনো;
অমানুসী ৰতী হোতি, সম্মা ধম্মং ৱিপস্সতো.
যতো যতো সম্মসতি, খন্ধানং উদযব্বযং;
লভতী পীতিপামোজ্জং, অমতন্তং ৱিজানত’’ন্তি. (ধ. প. ৩৭৩-৩৭৪);
ইমানীতি ইমানি ছসু দ্ৱাৰেসু ইট্ঠাৰম্মণে আপাথগতে অনিচ্চাদিৱসেন ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা নিসিন্নস্স উপ্পন্নানি ছ নেক্খম্মসিতানি সোমনস্সানি.
৩০৭. অতীতন্তি পচ্চুপ্পন্নং তাৱ পত্থেত্ৱা অলভন্তস্স দোমনস্সং উপ্পজ্জতু, অতীতে কথং উপ্পজ্জতীতি. অতীতেপি ‘‘যথাহং এতৰহি ইট্ঠাৰম্মণং পত্থেত্ৱা ন লভামি, এৱং পুব্বেপি পত্থেত্ৱা ন লভি’’ন্তি অনুস্সৰন্তস্স বলৱদোমনস্সং উপ্পজ্জতি.
অনুত্তৰেসু ৱিমোক্খেসূতি অনুত্তৰৱিমোক্খো নাম অৰহত্তং, অৰহত্তে পত্থনং পট্ঠপেন্তস্সাতি অত্থো. আযতনন্তি অৰহত্তাযতনং. পিহং উপট্ঠাপযতোতি পত্থনং পট্ঠপেন্তস্স. তং পনেতং পত্থনং পট্ঠপেন্তস্স উপ্পজ্জতি, ইতি পত্থনামূলকত্তা ‘‘পিহং উপট্ঠাপযতো’’তি ৱুত্তং. ইমানি ছ নেক্খম্মসিতানি দোমনস্সানীতি ইমানি এৱং ছসু দ্ৱাৰেসু ইট্ঠাৰম্মণে আপাথগতে অৰহত্তে পিহং পট্ঠপেত্ৱা তদধিগমায অনিচ্চাদিৱসেন ৱিপস্সনং উপট্ঠপেত্ৱা উস্সুক্কাপেতুং অসক্কোন্তস্স – ‘‘ইমম্পি পক্খং ইমম্পি মাসং ইমম্পি সংৱচ্ছৰং অৰহত্তং পাপুণিতুং নাসক্খি’’ন্তি অনুসোচতো গামন্তপব্ভাৰৱাসিমহাসীৱত্থেৰস্স ৱিয অস্সুধাৰাপৱত্তনৱসেন উপ্পন্নদোমনস্সানি ছ নেক্খম্মসিতদোমনস্সানীতি ৱেদিতব্বানি. ৱত্থু পন সুমঙ্গলৱিলাসিনিযা দীঘনিকাযট্ঠকথায সক্কপঞ্হৱণ্ণনাযং (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৬১) ৱিত্থাৰিতং, ইচ্ছন্তেন ততো গহেতব্বং.
৩০৮. উপ্পজ্জতি উপেক্খাতি এত্থ উপেক্খা নাম অঞ্ঞাণুপেখা. অনোধিজিনস্সাতি কিলেসোধিং জিনিত্ৱা ঠিতত্তা খীণাসৱো ওধিজিনো নাম, তস্মা অখীণাসৱস্সাতি অত্থো. অৱিপাকজিনস্সাতি এত্থপি আযতিং ৱিপাকং জিনিত্ৱা ঠিতত্তা খীণাসৱোৱ ৱিপাকজিনো নাম, তস্মা অখীণাসৱস্সেৱাতি অত্থো. অনাদীনৱদস্সাৱিনোতিআদীনৱতো উপদ্দৱতো অপস্সন্তস্স. ইমা ছ গেহসিতা উপেক্খাতি ইমা এৱং ছসু দ্ৱাৰেসু ইট্ঠাৰম্মণে আপাথগতে গুড়পিণ্ডকে নিলীনমক্খিকা ৱিয ৰূপাদীনি অনতিৱত্তমানা তত্থ লগ্গা লগ্গিতা হুত্ৱা উপ্পন্না উপেক্খা ছ গেহসিতা উপেক্খাতি ৱেদিতব্বা.
ৰূপং সা অতিৱত্ততীতি ৰূপং সা অনতিক্কমতি, তত্থ নিকন্তিৱসেন ন তিট্ঠতি. ইমা ছ নেক্খম্মসিতা উপেক্খাতি ইমা এৱং ছসু দ্ৱাৰেসু ইট্ঠাদিআৰম্মণে আপাথগতে ইট্ঠে অৰজ্জন্তস্স, অনিট্ঠে অদুস্সন্তস্স, অসমপেক্খনে অসম্মুয্হন্তস্স, উপ্পন্নৱিপস্সনা-ঞাণসম্পযুত্তা ছ নেক্খম্মসিতা উপেক্খাতি ৱেদিতব্বা.
৩০৯. তত্ৰ ইদং নিস্সায ইদং পজহথাতি তেসু ছত্তিংসসত্তপদেসু অট্ঠাৰস নিস্সায অট্ঠাৰস পজহথাতি অত্থো. তেনেৱ – ‘‘তত্ৰ, ভিক্খৱে, যানি ছ নেক্খম্মসিতানী’’তিআদিমাহ. নিস্সায আগম্মাতি পৱত্তনৱসেন নিস্সায চেৱ আগম্ম চ. এৱমেতেসং সমতিক্কমো হোতীতি এৱং নেক্খম্মসিতানং পৱত্তনেন গেহসিতানি অতিক্কন্তানি নাম হোন্তি.
এৱং সৰিক্খকেনেৱ সৰিক্খকং জহাপেত্ৱা ইদানি বলৱতা দুব্বলং জহাপেন্তো – ‘‘তত্ৰ, ভিক্খৱে, যানি ছ নেক্খম্মসিতানি সোমনস্সানী’’তিআদিমাহ. এৱং নেক্খম্মসিতসোমনস্সেহি নেক্খম্মসিতদোমনস্সানি, নেক্খম্মসিতউপেক্খাহি চ নেক্খম্মসিতসোমনস্সানি জহাপেন্তেন বলৱতা দুব্বলপ্পহানং কথিতং.
এত্থ পন ঠত্ৱা উপেক্খাকথা ৱেদিতব্বা – অট্ঠসু হি সমাপত্তীসু পঠমাদীনি চ তীণি ঝানানি, সুদ্ধসঙ্খাৰে চ পাদকে কত্ৱা ৱিপস্সনং আৰদ্ধানং চতুন্নং ভিক্খূনং পুব্বভাগৱিপস্সনা সোমনস্সসহগতা ৱা হোতি উপেক্খাসহগতা ৱা, ৱুট্ঠানগামিনী পন সোমনস্সসহগতাৱ. চতুত্থজ্ঝানাদীনি পাদকানি কত্ৱা ৱিপস্সনং আৰদ্ধানং পঞ্চন্নং পুব্বভাগৱিপস্সনা পুৰিমসদিসাৱ. ৱুট্ঠানগামিনী পন উপেক্খাসহগতা হোতি. ইদং সন্ধায – ‘‘যা ছ নেক্খম্মসিতা উপেক্খা, তা নিস্সায তা আগম্ম, যানি ছ নেক্খম্মসিতানি সোমনস্সানি, তানি পজহথা’’তি ৱুত্তং. ন কেৱলঞ্চ এৱংপটিপন্নস্স ভিক্খুনো অযং ৱিপস্সনায ৱেদনাৱিসেসোৱ হোতি, অৰিযমগ্গেপি পন ঝানঙ্গবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গানম্পি ৱিসেসো হোতি.
কো পনেতং ৱিসেসং নিযমেতি? কেচি তাৱ থেৰা ৱিপস্সনাপাদকজ্ঝানং নিযমেতীতি ৱদন্তি, কেচি ৱিপস্সনায আৰম্মণভূতা খন্ধা নিযমেন্তীতি ৱদন্তি, কেচি পুগ্গলজ্ঝাসযো নিযমেতীতি ৱদন্তি. তেসম্পি ৱাদে অযমেৱ পুব্বভাগে ৱুট্ঠানগামিনীৱিপস্সনা নিযমেতীতি ৱেদিতব্বা. ৱিনিচ্ছযকথা পনেত্থ ৱিসুদ্ধিমগ্গে সঙ্খাৰুপেক্খানিদ্দেসে ৱুত্তাৱ.
৩১০. নানত্তাতি নানা বহূ অনেকপ্পকাৰা. নানত্তসিতাতি নানাৰম্মণনিস্সিতা. একত্তাতি একা. একত্তসিতাতি একাৰম্মণনিস্সিতা. কতমা পনাযং উপেক্খাতি? হেট্ঠা তাৱ অঞ্ঞাণুপেক্খা ৱুত্তা, উপৰি ছড়ঙ্গুপেক্খা ৱক্খতি, ইধ সমথউপেক্খা, ৱিপস্সনুপেক্খাতি দ্ৱে উপেক্খা গহিতা.
তত্থ যস্মা অঞ্ঞাৱ ৰূপেসু উপেক্খা, অঞ্ঞাৱ সদ্দাদীসু, ন হি যা ৰূপে উপেক্খা, সা সদ্দাদীসু হোতি. ৰূপে উপেক্খা চ ৰূপমেৱ আৰম্মণং কৰোতি, ন সদ্দাদযো. ৰূপে উপেক্খাভাৱঞ্চ অঞ্ঞা সমথউপেক্খা পথৱীকসিণং আৰম্মণং কত্ৱা উপ্পজ্জতি, অঞ্ঞা আপোকসিণাদীনি. তস্মা নানত্তং নানত্তসিতং ৱিভজন্তো অত্থি, ভিক্খৱে, উপেক্খা ৰূপেসূতিআদিমাহ. যস্মা পন দ্ৱে ৱা তীণি ৱা আকাসানঞ্চাযতনানি ৱা ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনাদীনি ৱা নত্থি, তস্মা একত্তং একত্তসিতং ৱিভজন্তো অত্থি, ভিক্খৱে, উপেক্খা আকাসানঞ্চাযতননিস্সিতাতিআদিমাহ.
তত্থ আকাসানঞ্চাযতনউপেক্খা সম্পযুত্তৱসেন আকাসানঞ্চাযতননিস্সিতা, আকাসানঞ্চাযতনখন্ধে ৱিপস্সন্তস্স ৱিপস্সনুপেক্খা আৰম্মণৱসেন আকাসানঞ্চাযতননিস্সিতা. সেসাসুপি এসেৱ নযো.
তং পজহথাতি এত্থ অৰূপাৱচৰসমাপত্তিউপেক্খায ৰূপাৱচৰসমাপত্তিউপেক্খং পজহাপেতি, অৰূপাৱচৰৱিপস্সনুপেক্খায ৰূপাৱচৰৱিপস্সনুপেক্খং.
অতম্মযতন্তি এত্থ তম্মযতা নাম তণ্হা, তস্সা পৰিযাদানতো ৱুট্ঠানগামিনীৱিপস্সনা অতম্মযতাতি ৱুচ্চতি. তং পজহথাতি ইধ ৱুট্ঠানগামিনীৱিপস্সনায অৰূপাৱচৰসমাপত্তিউপেক্খঞ্চ ৱিপস্সনুপেক্খঞ্চ পজহাপেতি.
৩১১. যদৰিযোতি যে সতিপট্ঠানে অৰিযো সম্মাসম্বুদ্ধো সেৱতি. তত্থ তীসু ঠানেসু সতিং পট্ঠপেন্তো সতিপট্ঠানে সেৱতীতি ৱেদিতব্বো. ন সুস্সূসন্তীতি সদ্দহিত্ৱা সোতুং ন ইচ্ছন্তি. ন অঞ্ঞাতি জাননত্থায চিত্তং ন উপট্ঠপেন্তি. ৱোক্কম্মাতি অতিক্কমিত্ৱা. সত্থু সাসনাতি সত্থু ওৱাদং গহেতব্বং পূৰেতব্বং ন মঞ্ঞন্তীতি অত্থো. ন চ অত্তমনোতি ন সকমনো. এত্থ চ গেহসিতদোমনস্সৱসেন অপ্পতীতো হোতীতি ন এৱমত্থো দট্ঠব্বো, অপ্পটিপন্নকেসু পন অত্তমনতাকাৰণস্স অভাৱেনেতং ৱুত্তং. অনৱস্সুতোতি পটিঘঅৱস্সৱেন অনৱস্সুতো. সতো সম্পজানোতি সতিযা চ ঞাণেন চ সমন্নাগতো. উপেক্খকোতি ছড়ঙ্গুপেক্খায উপেক্খকো. অত্তমনোতি ইধাপি গেহসিতসোমনস্সৱসেন উপ্পিলাৱিতোতি ন এৱমত্থো দট্ঠব্বো, পটিপন্নকেসু পন অনত্তমনতাকাৰণস্স অভাৱেনেতং ৱুত্তং. অনৱস্সুতোতি ৰাগাৱস্সৱেন অনৱস্সুতো.
৩১২. সাৰিতোতি দমিতো. একমেৱ দিসং ধাৱতীতি অনিৱত্তিত্ৱা ধাৱন্তো একংযেৱ দিসং ধাৱতি, নিৱত্তিত্ৱা পন অপৰং ধাৱিতুং সক্কোতি. অট্ঠ দিসা ৱিধাৱতীতি একপল্লঙ্কেন নিসিন্নো কাযেন অনিৱত্তিত্ৱাৱ ৱিমোক্খৱসেন একপ্পহাৰেনেৱ অট্ঠ দিসা ৱিধাৱতি, পুৰত্থাভিমুখো ৱা দক্খিণাদীসু অঞ্ঞতৰদিসাভিমুখো ৱা নিসীদিত্ৱা অট্ঠ সমাপত্তিযো সমাপজ্জতিযেৱাতি অত্থো. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱাতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
সড়াযতনৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. উদ্দেসৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা
৩১৩. এৱং মে সুতন্তি উদ্দেসৱিভঙ্গসুত্তং. তত্থ উদ্দেসৱিভঙ্গন্তি উদ্দেসঞ্চ ৱিভঙ্গঞ্চ, মাতিকঞ্চ ৱিভজনঞ্চাতি অত্থো. উপপৰিক্খেয্যাতি তুলেয্য তীৰেয্য পৰিগ্গণ্হেয্য পৰিচ্ছিন্দেয্য. বহিদ্ধাতি বহিদ্ধাআৰম্মণেসু. অৱিক্খিত্তং অৱিসটন্তি নিকন্তিৱসেন আৰম্মণে তিট্ঠমানং ৱিক্খিত্তং ৱিসটং নাম হোতি, তং পটিসেধেন্তো এৱমাহ. অজ্ঝত্তং অসণ্ঠিতন্তি গোচৰজ্ঝত্তে নিকন্তিৱসেন অসণ্ঠিতং. অনুপাদায ন পৰিতস্সেয্যাতি অনুপাদিযিত্ৱা অগ্গহেত্ৱা তং ৱিঞ্ঞাণং ন পৰিতস্সেয্য. যথা ৱিঞ্ঞাণং বহিদ্ধা অৱিক্খিত্তং অৱিসটং, অজ্ঝত্তং অসণ্ঠিতং অনুপাদায ন পৰিতস্সেয্য, এৱং ভিক্খু উপপৰিক্খেয্যাতি ৱুত্তং হোতি. জাতিজৰামৰণদুক্খসমুদযসম্ভৱোতি জাতিজৰামৰণস্স চেৱ অৱসেসস্স চ দুক্খস্স নিব্বত্তি ন হোতীতি অত্থো.
৩১৬. ৰূপনিমিত্তানুসাৰীতি ৰূপনিমিত্তং অনুস্সৰতি অনুধাৱতীতি ৰূপনিমিত্তানুসাৰী.
৩১৮. এৱং খো, আৱুসো, অজ্ঝত্তং অসণ্ঠিতন্তি নিকন্তিৱসেন অসণ্ঠিতং. নিকন্তিৱসেন হি অতিট্ঠমানং হানভাগিযং ন হোতি, ৱিসেসভাগিযমেৱ হোতি.
৩২০. অনুপাদা পৰিতস্সনাতি সত্থাৰা খন্ধিযৱগ্গে ‘‘উপাদাপৰিতস্সনঞ্চ ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি অনুপাদাঅপৰিতস্সনঞ্চা’’তি (সং. নি. ৩.৭) এৱং গহেত্ৱা পৰিতস্সনা, অগ্গহেত্ৱাৱ অপৰিতস্সনা চ কথিতা, তং মহাথেৰো উপাদাপৰিতস্সনমেৱ অনুপাদাপৰিতস্সনন্তি কত্ৱা দস্সেন্তো এৱমাহ. কথং পনেসা অনুপাদাপৰিতস্সনা হোতীতি. উপাদাতব্বস্স অভাৱতো. যদি হি কোচি সঙ্খাৰো নিচ্চো ৱা ধুৱো ৱা অত্তা ৱা অত্তনিযো ৱাতি গহেতব্বযুত্তকো অভৱিস্স, অযং পৰিতস্সনা উপাদাপৰিতস্সনাৱ অস্স. যস্মা পন এৱং উপাদাতব্বো সঙ্খাৰো নাম নত্থি, তস্মা ৰূপং অত্তাতিআদিনা নযেন ৰূপাদযো উপাদিন্নাপি অনুপাদিন্নাৱ হোন্তি. এৱমেসা দিট্ঠিৱসেন উপাদাপৰিতস্সনাপি সমানা অত্থতো অনুপাদাপৰিতস্সনাযেৱ নাম হোতীতি ৱেদিতব্বা.
অঞ্ঞথা হোতীতি পৰিৱত্ততি পকতিজহনেন নস্সতি, ৰূপৱিপৰিণামানুপৰিৱত্তীতি ‘‘মম ৰূপং ৱিপৰিণত’’ন্তি ৱা, ‘‘যং অহু, তং ৱত মে নত্থী’’তি ৱা আদিনা (ম. নি. ১.২৪২) নযেন কম্মৱিঞ্ঞাণং ৰূপস্স ভেদানুপৰিৱত্তি হোতি. ৱিপৰিণামানুপৰিৱত্তজাতি ৱিপৰিণামস্স অনুপৰিৱত্তনতো ৱিপৰিণামাৰম্মণচিত্ততো জাতা. পৰিতস্সনা ধম্মসমুপ্পাদাতি তণ্হাপৰিতস্সনা চ অকুসলধম্মসমুপ্পাদা চ. চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠন্তীতি কুসলচিত্তং পৰিযাদিযিত্ৱা গহেত্ৱা খেপেত্ৱা তিট্ঠন্তি. উত্তাসৱাতি ভযতাসেনপি সউত্তাসো তণ্হাতাসেনপি সউত্তাসো. ৱিঘাতৱাতি সৱিঘাতো সদুক্খো. অপেক্খৱাতি সালযো সসিনেহো. এৱং খো, আৱুসো, অনুপাদা পৰিতস্সনা হোতীতি এৱং মণিকৰণ্ডকসঞ্ঞায তুচ্ছকৰণ্ডকং গহেত্ৱা তস্মিং নট্ঠে পচ্ছা ৱিঘাতং আপজ্জন্তস্স ৱিয পচ্ছা অগ্গহেত্ৱা পৰিতস্সনা হোতি.
৩২১. ন চ ৰূপৱিপৰিণামানুপৰিৱত্তীতি খীণাসৱস্স কম্মৱিঞ্ঞাণমেৱ নত্থি, তস্মা ৰূপভেদানুপৰিৱত্তি ন হোতি. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱাতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
উদ্দেসৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. অৰণৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা
৩২৩. এৱং মে সুতন্তি অৰণৱিভঙ্গসুত্তং. তত্থ নেৱুস্সাদেয্য ন অপসাদেয্যাতি গেহসিতৱসেন কঞ্চি পুগ্গলং নেৱ উক্খিপেয্য ন অৱক্খিপেয্য. ধম্মমেৱ দেসেয্যাতি সভাৱমেৱ কথেয্য. সুখৱিনিচ্ছযন্তি ৱিনিচ্ছিতসুখং. ৰহো ৱাদন্তি পৰম্মুখা অৱণ্ণং, পিসুণৱাচন্তি অত্থো. সম্মুখা ন খীণন্তি সম্মুখাপি খীণং আকিণ্ণং সংকিলিট্ঠং ৱাচং ন ভণেয্য. নাভিনিৱেসেয্যাতি ন অধিট্ঠহিত্ৱা আদায ৱোহৰেয্য. সমঞ্ঞন্তি লোকসমঞ্ঞং লোকপণ্ণত্তিং. নাতিধাৱেয্যাতি নাতিক্কমেয্য.
৩২৪. কামপটিসন্ধিসুখিনোতি কামপটিসন্ধিনা কামূপসংহিতেন সুখেন সুখিতস্স. সদুক্খোতি ৱিপাকদুক্খেন সংকিলেসদুক্খেনপি সদুক্খো. সউপঘাতোতি ৱিপাকূপঘাতকিলেসূপঘাতেহেৱ সউপঘাতো. তথা সপৰিড়াহো. মিচ্ছাপটিপদাতি অযাথাৱপটিপদা অকুসলপটিপদা.
৩২৬. ইত্থেকে অপসাদেতীতি এৱং গেহসিতৱসেন একচ্চে পুগ্গলে অপসাদেতি. উস্সাদনেপি এসেৱ নযো. ভৱসংযোজনন্তি ভৱবন্ধনং, তণ্হাযেতং নামং.
সুভূতিত্থেৰো কিৰ ইমং চতুক্কং নিস্সায এতদগ্গে ঠপিতো. ভগৱতো হি ধম্মং দেসেন্তস্স পুগ্গলানং উস্সাদনাঅপসাদনা পঞ্ঞাযন্তি, তথা সাৰিপুত্তত্থেৰাদীনং. সুভূতিত্থেৰস্স পন ধম্মদেসনায ‘‘অযং পুগ্গলো অপ্পটিপন্নকো অনাৰাধকো’’তি ৱা, ‘‘অযং সীলৱা গুণৱা লজ্জিপেসলো আচাৰসম্পন্নো’’তি ৱা নত্থি, ধম্মদেসনায পনস্স ‘‘অযং মিচ্ছাপটিপদা, অযং সম্মাপটিপদা’’ত্ৱেৱ পঞ্ঞাযতি. তস্মা ভগৱা ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং অৰণৱিহাৰীনং যদিদং সুভূতী’’তি আহ.
৩২৯. কালঞ্ঞূ অস্সাতি অসম্পত্তে চ অতিক্কন্তে চ কালে অকথেত্ৱা ‘‘ইদানি ৱুচ্চমানং মহাজনো গণ্হিস্সতী’’তি যুত্তপত্তকালং ঞত্ৱাৱ পৰম্মুখা অৱণ্ণং ভাসেয্য. খীণৱাদেপি এসেৱ নযো.
৩৩০. উপহঞ্ঞতীতি ঘাতিযতি. সৰোপি উপহঞ্ঞতীতি সদ্দোপি ভিজ্জতি. আতুৰীযতীতি আতুৰো হোতি গেলঞ্ঞপ্পত্তো সাবাধো. অৱিস্সট্ঠন্তি ৱিস্সট্ঠং অপলিবুদ্ধং ন হোতি.
৩৩১. তদেৱাতি তংযেৱ ভাজনং. অভিনিৱিস্স ৱোহৰতীতি পত্তন্তি সঞ্জাননজনপদং গন্ত্ৱা ‘‘পত্তং আহৰথ ধোৱথা’’তি সুত্ৱা ‘‘অন্ধবালপুথুজ্জনো, নযিদং পত্তং, পাতি নমেসা, এৱং ৱদাহী’’তি অভিনিৱিস্স ৱোহৰতি. এৱং সব্বপদেহি যোজেতব্বং. অতিসাৰোতি অতিধাৱনং.
৩৩২. তথা তথা ৱোহৰতি অপৰামসন্তি অম্হাকং জনপদে ভাজনং পাতীতি ৱুচ্চতি, ইমে পন নং পত্তন্তি ৱদন্তীতি ততো পট্ঠায জনপদৱোহাৰং মুঞ্চিত্ৱা পত্তং পত্তন্তেৱ অপৰামসন্তো ৱোহৰতি. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো.
৩৩৩. ইদানি মৰিযাদভাজনীযং কৰোন্তো তত্ৰ, ভিক্খৱেতিআদিমাহ. তত্থ সৰণোতি সৰজো সকিলেসো. অৰণোতি অৰজো নিক্কিলেসো. সুভূতি চ পন, ভিক্খৱেতি অযং থেৰো দ্ৱীসু ঠানেসু এতদগ্গং আৰুড়্হো ‘‘অৰণৱিহাৰীনং যদিদং সুভূতি, দক্খিণেয্যানং যদিদং সুভূতী’’তি (অ. নি. ১.২০২).
ধম্মসেনাপতি কিৰ ৱত্থুং সোধেতি, সুভূতিত্থেৰো দক্খিণং সোধেতি. তথা হি ধম্মসেনাপতি পিণ্ডায চৰন্তো গেহদ্ৱাৰে ঠিতো যাৱ ভিক্খং আহৰন্তি, তাৱ পুব্বভাগে পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা নিৰোধং সমাপজ্জতি, নিৰোধা ৱুট্ঠায দেয্যধম্মং পটিগ্গণ্হাতি. সুভূতিত্থেৰো চ তথেৱ মেত্তাঝানং সমাপজ্জতি, মেত্তাঝানা ৱুট্ঠায দেয্যধম্মং পটিগ্গণ্হাতি. এৱং পন কাতুং সক্কাতি. আম সক্কা, নেৱ অচ্ছৰিযঞ্চেতং, যং মহাভিঞ্ঞপ্পত্তা সাৱকা এৱং কৰেয্যুং. ইমস্মিম্পি হি তম্বপণ্ণিদীপে পোৰাণকৰাজকালে পিঙ্গলবুদ্ধৰক্খিতত্থেৰো নাম উত্তৰগামং নিস্সায ৱিহাসি. তত্থ সত্ত কুলসতানি হোন্তি, একম্পি তং কুলদ্ৱাৰং নত্থি, যত্থ থেৰো সমাপত্তিং ন সমাপজ্জি. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱাতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
অৰণৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. ধাতুৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা
৩৪২. এৱং মে সুতন্তি ধাতুৱিভঙ্গসুত্তং. তত্থ চাৰিকন্তি তুৰিতগমনচাৰিকং. সচে তে ভগ্গৱ অগৰূতি সচে তুয্হং ভাৰিযং অফাসুকং কিঞ্চি নত্থি. সচে সো অনুজানাতীতি ভগ্গৱস্স কিৰ এতদহোসি – ‘‘পব্বজিতা নাম নানাঅজ্ঝাসযা, একো গণাভিৰতো হোতি, একো একাভিৰতো. সচে সো একাভিৰতো ভৱিস্সতি, ‘আৱুসো, মা পাৱিসি, মযা সালা লদ্ধা’তি ৱক্খতি. সচে অযং একাভিৰতো ভৱিস্সতি, ‘আৱুসো, নিক্খম, মযা সালা লদ্ধা’তি ৱক্খতি. এৱং সন্তে অহং উভিন্নং ৱিৱাদকাৰেতা নাম ভৱিস্সামি, দিন্নং নাম দিন্নমেৱ ৱট্টতি, কতং কতমেৱা’’তি. তস্মা এৱমাহ.
কুলপুত্তোতি জাতিকুলপুত্তোপি আচাৰকুলপুত্তোপি. ৱাসূপগতোতি ৱাসং উপগতো. কুতো আগন্ত্ৱাতি? তক্কসীলনগৰতো.
তত্ৰাযং অনুপুব্বিকথা – মজ্ঝিমপ্পদেসে কিৰ ৰাজগহনগৰে বিম্বিসাৰে ৰজ্জং কাৰেন্তে পচ্চন্তে তক্কসীলনগৰে পুক্কুসাতি ৰাজা ৰজ্জং কাৰেসি. অথ তক্কসীলতো ভণ্ডং গহেত্ৱা ৱাণিজা ৰাজগহং আগতা পণ্ণাকাৰং গহেত্ৱা ৰাজানং অদ্দসংসু. ৰাজা তে ৱন্দিত্ৱা ঠিতে ‘‘কত্থৱাসিনো তুম্হে’’তি পুচ্ছি. তক্কসীলৱাসিনো দেৱাতি. অথ নে ৰাজা জনপদস্স খেমসুভিক্খতাদীনি নগৰস্স চ পৱত্তিং পুচ্ছিত্ৱা ‘‘কো নাম তুম্হাকং ৰাজা’’তি পুচ্ছি. পুক্কুসাতি নাম দেৱাতি. ধম্মিকোতি? আম দেৱ ধম্মিকো. চতূহি সঙ্গহৱত্থূহি জনং সঙ্গণ্হাতি, লোকস্স মাতাপিতিট্ঠানে ঠিতো, অঙ্গে নিপন্নদাৰকং ৱিয জনং তোসেতীতি. কতৰস্মিং ৱযে ৱত্ততীতি? অথস্স ৱযং আচিক্খিংসু. ৱযেসুপি বিম্বিসাৰেন সমৱযো জাতো. অথ তে ৰাজা আহ – ‘‘তাতা তুম্হাকং ৰাজা ধম্মিকো, ৱযেন চ মে সমানো, সক্কুণেয্যাথ তুম্হাকং ৰাজানং মম মিত্তং কাতু’’ন্তি. সক্কোম দেৱাতি. ৰাজা তেসং সুঙ্কং ৱিস্সজ্জেত্ৱা গেহঞ্চ দাপেত্ৱা – ‘‘গচ্ছথ ভণ্ডং ৱিক্কিণিত্ৱা গমনকালে মং দিস্ৱা গচ্ছেয্যাথা’’তি আহ. তে তথা কত্ৱা গমনকালে ৰাজানং অদ্দসংসু. ‘‘গচ্ছথ তুম্হাকং ৰাজানং মম ৱচনেন পুনপ্পুনং আৰোগ্যং পুচ্ছিত্ৱা ‘ৰাজা তুম্হেহি সদ্ধিং মিত্তভাৱং ইচ্ছতী’তি ৱদথা’’তি আহ.
তে সাধূতি পটিস্সুণিত্ৱা গন্ত্ৱা ভণ্ডং পটিসামেত্ৱা ভুত্তপাতৰাসা ৰাজানং উপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিংসু. ৰাজা ‘‘কহং ভণে তুম্হে এত্তকে ইমে দিৱসে ন দিস্সথা’’তি পুচ্ছি. তে সব্বং পৱত্তিং আৰোচেসুং. ৰাজা – ‘‘সাধু, তাতা, তুম্হে নিস্সায মযা মজ্ঝিমপ্পদেসে ৰাজা মিত্তো লদ্ধো’’তি অত্তমনো অহোসি. অপৰভাগে ৰাজগহৱাসিনোপি ৱাণিজা তক্কসীলং অগমংসু. তে পণ্ণাকাৰং গহেত্ৱা আগতে পুক্কুসাতি ৰাজা ‘‘কুতো আগতত্থা’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘ৰাজগহতো’’তি সুত্ৱা ‘‘ময্হং সহাযস্স নগৰতো আগতা তুম্হে’’তি. আম দেৱাতি. আৰোগ্যং মে সহাযস্সাতি আৰোগ্যং পুচ্ছিত্ৱা ‘‘অজ্জ পট্ঠায যে ময্হং সহাযস্স নগৰতো জঙ্ঘসত্থেন ৱা সকটসত্থেন ৱা ৱাণিজা আগচ্ছন্তি, সব্বেসং মম ৱিসযং পৱিট্ঠকালতো পট্ঠায ৱসনগেহানি, ৰাজকোট্ঠাগাৰতো নিৱাপঞ্চ দেন্তু, সুঙ্কং ৱিস্সজ্জেন্তু, কিঞ্চি উপদ্দৱং মা কৰোন্তূ’’তি ভেৰিং চৰাপেসি. বিম্বিসাৰোপি অত্তনো নগৰে তথেৱ ভেৰিং চৰাপেসি.
অথ বিম্বিসাৰো পুক্কুসাতিস্স পণ্ণং পহিণি – ‘‘পচ্চন্তদেসে নাম মণিমুত্তাদীনি ৰতনানি উপ্পজ্জন্তি, যং ময্হং সহাযস্স ৰজ্জে দস্সনীযং ৱা সৱনীযং ৱা ৰতনং উপ্পজ্জতি, তত্থ মে মা মচ্ছৰাযতূ’’তি. পুক্কুসাতিপি – ‘‘মজ্ঝিমদেসো নাম মহাজনপদো, যং তত্থ এৱৰূপং ৰতনং উপ্পজ্জতি, তত্থ মে সহাযো মা মচ্ছৰাযতূ’’তি পটিপণ্ণং পহিণি. এৱং তে গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে কালে অঞ্ঞমঞ্ঞং অদিস্ৱাপি দড়্হমিত্তা অহেসুং.
এৱং তেসং কতিকং কত্ৱা ৱসন্তানং পঠমতৰং পুক্কুসাতিস্স পণ্ণাকাৰো উপ্পজ্জি. ৰাজা কিৰ অট্ঠ পঞ্চৱণ্ণে অনগ্ঘকম্বলে লভি. সো – ‘‘অতিসুন্দৰা ইমে কম্বলা, অহং সহাযস্স পেসিস্সামী’’তি লাখাগুড়মত্তে অট্ঠ সাৰকৰণ্ডকে লিখাপেত্ৱা তেসু তে কম্বলে পক্খিপিত্ৱা লাখায ৱট্টাপেত্ৱা সেতৱত্থেন ৱেঠেত্ৱা সমুগ্গে পক্খিপিত্ৱা ৱত্থেন ৱেঠেত্ৱা ৰাজমুদ্দিকায লঞ্ছেত্ৱা ‘‘ময্হং সহাযস্স দেথা’’তি অমচ্চে পেসেসি. সাসনঞ্চ অদাসি – ‘‘অযং পণ্ণাকাৰো নগৰমজ্ঝে অমচ্চাদিপৰিৱুতেন দট্ঠব্বো’’তি. তে গন্ত্ৱা বিম্বিসাৰস্স অদংসু.
সো সাসনং সুত্ৱা অমচ্চাদযো সন্নিপতন্তূতি ভেৰিং চৰাপেত্ৱা নগৰমজ্ঝে অমচ্চাদিপৰিৱুতো সেতচ্ছত্তেন ধাৰিযমানেন পল্লঙ্কৱৰে নিসিন্নো লঞ্ছনং ভিন্দিত্ৱা ৱত্থং অপনেত্ৱা সমুগ্গং ৱিৱৰিত্ৱা অন্তো ভণ্ডিকং মুঞ্চিত্ৱা লাখাগুড়ে দিস্ৱা ‘‘ময্হং সহাযো পুক্কুসাতি ‘জুতৱিত্তকো মে সহাযো’তি মঞ্ঞমানো মঞ্ঞে ইমং পণ্ণাকাৰং পহিণী’’তি একং গুড়ং গহেত্ৱা হত্থেন ৱট্টেত্ৱা তুলযন্তোৱ অন্তো দুস্সভণ্ডিকং অত্থীতি অঞ্ঞাসি. অথ নং পল্লঙ্কপাদে পহৰিত্ৱা তাৱদেৱ লাখা পৰিপতি, সো নখেন কৰণ্ডকং ৱিৱৰিত্ৱা অন্তো কম্বলৰতনং দিস্ৱা ইতৰেপি ৱিৱৰাপেসি, সব্বেপি কম্বলা অহেসুং. অথ নে পত্থৰাপেসি, তে ৱণ্ণসম্পন্না ফস্সসম্পন্না দীঘতো সোড়সহত্থা তিৰিযং অট্ঠহত্থা অহেসুং. মহাজনো দিস্ৱা অঙ্গুলিযো পোঠেসি, চেলুক্খেপং অকাসি, – ‘‘অম্হাকং ৰঞ্ঞো অদিট্ঠসহাযো পুক্কুসাতি অদিস্ৱাৱ এৱৰূপং পণ্ণাকাৰং পেসেসি, যুত্তং এৱৰূপং মিত্তং কাতু’’ন্তি অত্তমনো অহোসি. ৰাজা একমেকং কম্বলং অগ্ঘাপেসি, সব্বে অনগ্ঘা অহেসুং. তেসু চত্তাৰো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পেসেসি, চত্তাৰো অত্তনো ঘৰে অকাসি. ততো চিন্তেসি – ‘‘পচ্ছা পেসেন্তেন পঠমং পেসিতপণ্ণাকাৰতো অতিৰেকং পেসেতুং ৱট্টতি, সহাযেন চ মে অনগ্ঘো পণ্ণাকাৰো পেসিতো, কিং নু খো পেসেমী’’তি?
কিং পন ৰাজগহে ততো অধিকং ৰতনং নত্থীতি? নো নত্থি, মহাপুঞ্ঞো ৰাজা, অপিচ খো পনস্স সোতাপন্নকালতো পট্ঠায ঠপেত্ৱা তীণি ৰতনানি অঞ্ঞং ৰতনং সোমনস্সং জনেতুং সমত্থং নাম নত্থি. সো ৰতনং ৱিচিনিতুং আৰদ্ধো – ৰতনং নাম সৱিঞ্ঞাণকং অৱিঞ্ঞাণকন্তি দুৱিধং. তত্থ অৱিঞ্ঞাণকং সুৱণ্ণৰজতাদি, সৱিঞ্ঞাণকং ইন্দ্ৰিযবদ্ধং. অৱিঞ্ঞাণকং সৱিঞ্ঞাণকস্সেৱ অলঙ্কাৰাদিৱসেন পৰিভোগং হোতি, ইতি ইমেসু দ্ৱীসু ৰতনেসু সৱিঞ্ঞাণকং সেট্ঠং. সৱিঞ্ঞাণকম্পি দুৱিধং তিৰচ্ছানৰতনং মনুস্সৰতনন্তি. তত্থ তিৰচ্ছানৰতনং হত্থিঅস্সৰতনং, তম্পি মনুস্সানং উপভোগত্থমেৱ নিব্বত্ততি, ইতি ইমেসুপি দ্ৱীসু মনুস্সৰতনং সেট্ঠং. মনুস্সৰতনম্পি দুৱিধং ইত্থিৰতনং পুৰিসৰতনন্তি. তত্থ চক্কৱত্তিনো ৰঞ্ঞো উপ্পন্নং ইত্থিৰতনম্পি পুৰিসস্সেৱ উপভোগং. ইতি ইমেসুপি দ্ৱীসু পুৰিসৰতনমেৱ সেট্ঠং.
পুৰিসৰতনম্পি দুৱিধং অগাৰিযৰতনং অনগাৰিযৰতনঞ্চ. তত্থ অগাৰিযৰতনেসুপি চক্কৱত্তিৰাজা অজ্জ পব্বজিতসামণেৰং পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৱন্দতি, ইতি ইমেসুপি দ্ৱীসু অনগাৰিযৰতনমেৱ সেট্ঠং. অনগাৰিযৰতনম্পি দুৱিধং সেক্খৰতনঞ্চ অসেক্খৰতনঞ্চ. তত্থ সতসহস্সম্পি সেক্খানং অসেক্খস্স পদেসং ন পাপুণাতি, ইতি ইমেসুপি দ্ৱীসু অসেক্খৰতনমেৱ সেট্ঠং. তম্পি দুৱিধং বুদ্ধৰতনং সাৱকৰতনন্তি. তত্থ সতসহস্সম্পি সাৱকৰতনানং বুদ্ধৰতনস্স পদেসং ন পাপুণাতি, ইতি ইমেসুপি দ্ৱীসূ বুদ্ধৰতনমেৱ সেট্ঠং.
বুদ্ধৰতনম্পি দুৱিধং পচ্চেকবুদ্ধৰতনং সব্বঞ্ঞুবুদ্ধৰতনন্তি. তত্থ সতসহস্সম্পি পচ্চেকবুদ্ধানং সব্বঞ্ঞুবুদ্ধস্স পদেসং ন পাপুণাতি, ইতি ইমেসুপি দ্ৱীসু সব্বঞ্ঞুবুদ্ধৰতনংযেৱ সেট্ঠং. সদেৱকস্মিঞ্হি লোকে বুদ্ধৰতনসমং ৰতনং নাম নত্থি. তস্মা অসদিসমেৱ ৰতনং ময্হং সহাযস্স পেসেস্সামীতি চিন্তেত্ৱা তক্কসীলৱাসিনো পুচ্ছি – ‘‘তাতা তুম্হাকং জনপদে বুদ্ধো ধম্মো সঙ্ঘোতি ইমানি তীণি ৰতনানি দিস্সন্তী’’তি. ঘোসোপি সো মহাৰাজ তাৱ তত্থ নত্থি, দস্সনং পন কুতোতি.
‘‘সুন্দৰং তাতা’’তি ৰাজা তুট্ঠো চিন্তেসি – ‘‘সক্কা ভৱেয্য জনসঙ্গহত্থায ময্হং সহাযস্স ৱসনট্ঠানং সম্মাসম্বুদ্ধং পেসেতুং, বুদ্ধা পন পচ্চন্তিমেসু জনপদেসু ন অৰুণং উট্ঠপেন্তি. তস্মা সত্থাৰা গন্তুং ন সক্কা. সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানাদযো মহাসাৱকে পেসেতুং সক্কা ভৱেয্য. মযা পন ‘থেৰা পচ্চন্তে ৱসন্তী’তি সুত্ৱাপি মনুস্সে পেসেত্ৱা তে অত্তনো সমীপং আণাপেত্ৱা উপট্ঠাতুমেৱ যুত্তং. তস্মা ন থেৰেহিপি সক্কা গন্তুং. যেন পনাকাৰেন সাসনে পেসিতে সত্থা চ মহাসাৱকা চ গতা ৱিয হোন্তি, তেনাকাৰেন সাসনং পহিণিস্সামী’’তি. চিন্তেত্ৱা চতুৰতনাযামং ৱিদত্থিমত্তপুথুলং নাতিতনুং নাতিবহলং সুৱণ্ণপট্টং কাৰাপেত্ৱা ‘‘তত্থ অজ্জ অক্খৰানি লিখিস্সামী’’তি. পাতোৱ সীসং ন্হাযিত্ৱা উপোসথঙ্গানি অধিট্ঠায ভুত্তপাতৰাসো অপনীতগন্ধমালাভৰণো সুৱণ্ণসৰকেন জাতিহিঙ্গুলিকং আদায হেট্ঠতো পট্ঠায দ্ৱাৰানি পিদহন্তো পাসাদমাৰুয্হ পুব্বদিসামুখং সীহপঞ্জৰং ৱিৱৰিত্ৱা আকাসতলে নিসীদিত্ৱা সুৱণ্ণপট্টে অক্খৰানি লিখন্তো – ‘‘ইধ তথাগতো লোকে উপ্পন্নো অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো সুগতো লোকৱিদূ অনুত্তৰো পুৰিসদম্মসাৰথি সত্থা দেৱমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৱা’’তি. বুদ্ধগুণে তাৱ একদেসেন লিখি.
ততো ‘‘এৱং দস পাৰমিযো পূৰেত্ৱা তুসিতভৱনতো চৱিত্ৱা মাতুকুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং গণ্হি, এৱং লোকৱিৱৰণং অহোসি, মাতুকুচ্ছিযং ৱসমানে ইদং নাম অহোসি, অগাৰমজ্ঝে ৱসমানে ইদং নাম অহোসি, এৱং মহাভিনিক্খমনং নিক্খন্তো এৱং মহাপধানং পদহি. এৱং দুক্কৰকাৰিকং কত্ৱা মহাবোধিমণ্ডং আৰুয্হ অপৰাজিতপল্লঙ্কে নিসিন্নো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৱিজ্ঝি, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৱিজ্ঝন্তস্স এৱং লোকৱিৱৰণং অহোসি. সদেৱকে লোকে অঞ্ঞং এৱৰূপং ৰতনং নাম নত্থীতি.
যংকিঞ্চি ৱিত্তং ইধ ৱা হুৰং ৱা,
সগ্গেসু ৱা যং ৰতনং পণীতং;
ন নো সমং অত্থি তথাগতেন,
ইদম্পি বুদ্ধে ৰতনং পণীতং;
এতেন সচ্চেন সুৱত্থি হোতূ’’তি. (খু. পা. ৬.৩; সু. নি. ২২৬) –
এৱং একদেসেন বুদ্ধগুণেপি লিখিত্ৱা দুতিযং ধম্মৰতনং থোমেন্তো – ‘‘স্ৱাক্খাতো ভগৱতা ধম্মো…পে… পচ্চত্তং ৱেদিতব্বো ৱিঞ্ঞূহী’’তি. ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা…পে… অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো’’তি. ‘‘সত্থাৰা দেসিতধম্মো নাম এৱৰূপো চ এৱৰূপো চা’’তি সত্ততিংস বোধিপক্খিযে একদেসেন লিখিত্ৱা –
‘‘যং বুদ্ধসেট্ঠো পৰিৱণ্ণযী সুচিং,
সমাধিমানন্তৰিকঞ্ঞমাহু;