১. চূড়সুঞ্ঞতসুত্তৱণ্ণনা
১৭৬. এৱং মে সুতন্তি চূড়সুঞ্ঞতসুত্তং. তত্থ একমিদন্তি থেৰো কিৰ ভগৱতো ৱত্তং কত্ৱা অত্তনো দিৱাট্ঠানং গন্ত্ৱা কালপৰিচ্ছেদং কত্ৱা নিব্বানাৰম্মণং সুঞ্ঞতাফলসমাপত্তিং অপ্পেত্ৱা নিসিন্নো যথাপৰিচ্ছেদেন ৱুট্ঠাসি. অথস্স সঙ্খাৰা সুঞ্ঞতো উপট্ঠহিংসু. সো সুঞ্ঞতাকথং সোতুকামো জাতো. অথস্স এতদহোসি – ‘‘ন খো পন সক্কা ধুৰেন ধুৰং পহৰন্তেন ৱিয গন্ত্ৱা ‘সুঞ্ঞতাকথং মে, ভন্তে, কথেথা’তি ভগৱন্তং ৱত্তুং, হন্দাহং যং মে ভগৱা নগৰকং উপনিস্সায ৱিহৰন্তো একং কথং কথেসি, তং সাৰেমি, এৱং মে ভগৱা সুঞ্ঞতাকথং কথেস্সতী’’তি দসবলং সাৰেন্তো একমিদন্তিআদিমাহ.
তত্থ ইদন্তি নিপাতমত্তমেৱ. কচ্চিমেতং, ভন্তেতি থেৰো একপদে ঠত্ৱা সট্ঠিপদসহস্সানি উগ্গহেত্ৱা ধাৰেতুং সমত্থো, কিং সো ‘‘সুঞ্ঞতাৱিহাৰেনা’’তি একং পদং ধাৰেতুং ন সক্খিস্সতি, সোতুকামেন পন জানন্তেন ৱিয পুচ্ছিতুং ন ৱট্টতি, পাকটং কত্ৱা ৱিত্থাৰিযমানং সুঞ্ঞতাকথং সোতুকামো অজানন্তো ৱিয এৱমাহ. একো অজানন্তোপি জানন্তো ৱিয হোতি, থেৰো এৱৰূপং কোহঞ্ঞং কিং কৰিস্সতি, অত্তনো জাননট্ঠানেপি ভগৱতো অপচিতিং দস্সেত্ৱা ‘‘কচ্চিমেত’’ন্তিআদিমাহ.
পুব্বেপীতি পঠমবোধিযং নগৰকং উপনিস্সায ৱিহৰণকালেপি. এতৰহিপীতি ইদানিপি. এৱং পন ৱত্ৱা চিন্তেসি – ‘‘আনন্দো সুঞ্ঞতাকথং সোতুকামো, একো পন সোতুং সক্কোতি, ন উগ্গহেতুং, একো সোতুম্পি উগ্গহেতুম্পি সক্কোতি, ন কথেতুং, আনন্দো পন সোতুম্পি সক্কোতি উগ্গহেতুম্পি কথেতুম্পি, (কথেমিস্স) সুঞ্ঞতাকথ’’ন্তি. ইতি তং কথেন্তো সেয্যথাপীতিআদিমাহ. তত্থ সুঞ্ঞো হত্থিগৱাস্সৱড়ৱেনাতি তত্থ কট্ঠৰূপপোত্থকৰূপচিত্তৰূপৱসেন কতা হত্থিআদযো অত্থি, ৱেস্সৱণমন্ধাতাদীনং ঠিতট্ঠানে চিত্তকম্মৱসেন কতম্পি, ৰতনপৰিক্খতানং ৱাতপানদ্ৱাৰবন্ধমঞ্চপীঠাদীনং ৱসেন সণ্ঠিতম্পি, জিণ্ণপটিসঙ্খৰণত্থং ঠপিতম্পি জাতৰূপৰজতং অত্থি, কট্ঠৰূপাদিৱসেন কতা ধম্মসৱনপঞ্হপুচ্ছনাদিৱসেন আগচ্ছন্তা চ ইত্থিপুৰিসাপি অত্থি, তস্মা ন সো তেহি সুঞ্ঞো. ইন্দ্ৰিযবদ্ধানং সৱিঞ্ঞাণকানং হত্থিআদীনং, ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে পৰিভুঞ্জিতব্বস্স জাতৰূপৰজতস্স, নিবদ্ধৱাসং ৱসন্তানং ইত্থিপুৰিসানঞ্চ অভাৱং সন্ধাযেতং ৱুত্তং.
ভিক্খুসঙ্ঘং পটিচ্চাতি ভিক্খূসু হি পিণ্ডায পৱিট্ঠেসুপি ৱিহাৰভত্তং সাদিযন্তেহি ভিক্খূহি চেৱ গিলানগিলানুপট্ঠাকউদ্দেসচীৱৰকম্মপসুতাদীহি চ ভিক্খূহি সো অসুঞ্ঞোৱ হোতি, ইতি নিচ্চম্পি ভিক্খূনং অত্থিতায এৱমাহ. একত্তন্তি একভাৱং, একং অসুঞ্ঞতং অত্থীতি অত্থো. একো অসুঞ্ঞভাৱো অত্থীতি ৱুত্তং হোতি. অমনসিকৰিত্ৱাতি চিত্তে অকত্ৱা অনাৱজ্জিত্ৱা অপচ্চৱেক্খিত্ৱা. গামসঞ্ঞন্তি গামোতি পৱত্তৱসেন ৱা কিলেসৱসেন ৱা উপ্পন্নং গামসঞ্ঞং. মনুস্সসঞ্ঞাযপি এসেৱ নযো. অৰঞ্ঞসঞ্ঞং পটিচ্চ মনসি কৰোতি একত্তন্তি ইদং অৰঞ্ঞং, অযং ৰুক্খো, অযং পব্বতো, অযং নীলোভাসো ৱনসণ্ডোতি এৱং একং অৰঞ্ঞংযেৱ পটিচ্চ অৰঞ্ঞসঞ্ঞং মনসি কৰোতি. পক্খন্দতীতি ওতৰতি. অধিমুচ্চতীতি এৱন্তি অধিমুচ্চতি. যে অস্সু দৰথাতি যে চ পৱত্তদৰথা ৱা কিলেসদৰথা ৱা গামসঞ্ঞং পটিচ্চ ভৱেয্যুং, তে ইধ অৰঞ্ঞসঞ্ঞায ন সন্তি. দুতিযপদেপি এসেৱ নযো. অত্থি চেৱাযন্তি অযং পন একং অৰঞ্ঞসঞ্ঞং পটিচ্চ উপ্পজ্জমানা পৱত্তদৰথমত্তা অত্থি.
যঞ্হি খো তত্থ ন হোতীতি যং মিগাৰমাতুপাসাদে হত্থিআদযো ৱিয ইমিস্সা অৰঞ্ঞসঞ্ঞায গামসঞ্ঞামনুস্সসঞ্ঞাৱসেন উপ্পজ্জমানং পৱত্তদৰথকিলেসদৰথজাতং, তং ন হোতি. যং পন তত্থ অৱসিট্ঠন্তি যং মিগাৰমাতুপাসাদে ভিক্খুসঙ্ঘো ৱিয তত্থ অৰঞ্ঞসঞ্ঞায পৱত্তদৰথমত্তং অৱসিট্ঠং হোতি. তং সন্তমিদং অত্থীতি পজানাতীতি তং ৱিজ্জমানমেৱ ‘‘অত্থি ইদ’’ন্তি পজানাতি, সুঞ্ঞতাৱক্কন্তীতি সুঞ্ঞতানিব্বত্তি.
১৭৭. অমনসিকৰিত্ৱা মনুস্সসঞ্ঞন্তি ইধ গামসঞ্ঞং ন গণ্হাতি. কস্মা? এৱং কিৰস্স অহোসি – ‘‘মনুস্সসঞ্ঞায গামসঞ্ঞং নিৱত্তেত্ৱা, অৰঞ্ঞসঞ্ঞায মনুস্সসঞ্ঞং, পথৱীসঞ্ঞায অৰঞ্ঞসঞ্ঞং, আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞায পথৱীসঞ্ঞং…পে… নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসঞ্ঞায আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞং, ৱিপস্সনায নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসঞ্ঞং, মগ্গেন ৱিপস্সনং নিৱত্তেত্ৱা অনুপুব্বেন অচ্চন্তসুঞ্ঞতং নাম দস্সেস্সামী’’তি. তস্মা এৱং দেসনং আৰভি. তত্থ পথৱীসঞ্ঞন্তি কস্মা অৰঞ্ঞসঞ্ঞং পহায পথৱীসঞ্ঞং মনসি কৰোতি? অৰঞ্ঞসঞ্ঞায ৱিসেসানধিগমনতো. যথা হি পুৰিসস্স ৰমণীযং খেত্তট্ঠানং দিস্ৱা – ‘‘ইধ ৱুত্তা সালিআদযো সুট্ঠু সম্পজ্জিস্সন্তি, মহালাভং লভিস্সামী’’তি সত্তক্খত্তুম্পি খেত্তট্ঠানং ওলোকেন্তস্স সালিআদযো ন সম্পজ্জন্তেৱ, সচে পন তং ঠানং ৱিহতখাণুককণ্টকং কত্ৱা কসিত্ৱা ৱপতি, এৱং সন্তে সম্পজ্জন্তি, এৱমেৱ – ‘‘ইদং অৰঞ্ঞং, অযং ৰুক্খো, অযং পব্বতো, অযং নীলোভাসো ৱনসণ্ডো’’তি সচেপি সত্তক্খত্তুং অৰঞ্ঞসঞ্ঞং মনসি কৰোতি, নেৱূপচাৰং ন সমাধিং পাপুণাতি, পথৱীসঞ্ঞায পনস্স ধুৱসেৱনং কম্মট্ঠানং পথৱীকসিণং পৰিকম্মং কত্ৱা ঝানানি নিব্বত্তেত্ৱা ঝানপদট্ঠানম্পি ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা সক্কা অৰহত্তং পাপুণিতুং. তস্মা অৰঞ্ঞসঞ্ঞং পহায পথৱীসঞ্ঞং মনসি কৰোতি. পটিচ্চাতি পটিচ্চ সম্ভূতং.
ইদানি যস্মিং পথৱীকসিণে সো পথৱীসঞ্ঞী হোতি, তস্স ওপম্মদস্সনত্থং সেয্যথাপীতিআদিমাহ. তত্থ উসভস্স এতন্তি আসভং. অঞ্ঞেসং পন গুন্নং গণ্ডাপি হোন্তি পহাৰাপি. তেসঞ্হি চম্মং পসাৰিযমানং নিব্বলিকং ন হোতি, উসভস্স লক্খণসম্পন্নতায তে দোসা নত্থি. তস্মা তস্স চম্মং গহিতং. সঙ্কুসতেনাতি খিলসতেন. সুৱিহতন্তি পসাৰেত্ৱা সুট্ঠু ৱিহতং. ঊনকসতসঙ্কুৱিহতঞ্হি নিব্বলিকং ন হোতি, সঙ্কুসতেন ৱিহতং ভেৰিতলং ৱিয নিব্বলিকং হোতি. তস্মা এৱমাহ. উক্কূলৱিক্কূলন্তি উচ্চনীচং থলট্ঠানং নিন্নট্ঠানং. নদীৱিদুগ্গন্তি নদিযো চেৱ দুগ্গমট্ঠানঞ্চ. পথৱীসঞ্ঞং পটিচ্চ মনসি কৰোতি একত্তন্তি কসিণপথৱিযংযেৱ পটিচ্চ সম্ভূতং একং সঞ্ঞং মনসি কৰোতি. দৰথমত্তাতি ইতো পট্ঠায সব্বৱাৰেসু পৱত্তদৰথৱসেন দৰথমত্তা ৱেদিতব্বা.
১৮২. অনিমিত্তং চেতোসমাধিন্তি ৱিপস্সনাচিত্তসমাধিং. সো হি নিচ্চনিমিত্তাদিৱিৰহিতো অনিমিত্তোতি ৱুচ্চতি. ইমমেৱ কাযন্তি ৱিপস্সনায ৱত্থুং দস্সেতি. তত্থ ইমমেৱাতি ইমং এৱ চতুমহাভূতিকং. সড়াযতনিকন্তি সড়াযতনপটিসংযুত্তং. জীৱিতপচ্চযাতি যাৱ জীৱিতিন্দ্ৰিযানং পৱত্তি, তাৱ জীৱিতপচ্চযা পৱত্তদৰথমত্তা অত্থীতি ৱুত্তং হোতি.
১৮৩. পুন অনিমিত্তন্তি ৱিপস্সনায পটিৱিপস্সনং দস্সেতুং ৱুত্তং. কামাসৱং পটিচ্চাতি কামাসৱং পটিচ্চ উপ্পজ্জনপৱত্তদৰথা ইধ ন সন্তি, অৰিযমগ্গে চেৱ অৰিযফলে চ নত্থীতি ৱুত্তং হোতি. ইমমেৱ কাযন্তি ইমং উপাদিসেসদৰথদস্সনত্থং ৱুত্তং. ইতি মনুস্সসঞ্ঞায গামসঞ্ঞং নিৱত্তেত্ৱা…পে… মগ্গেন ৱিপস্সনং নিৱত্তেত্ৱা অনুপুব্বেন অচ্চন্তসুঞ্ঞতা নাম দস্সিতা হোতি.
১৮৪. পৰিসুদ্ধন্তি নিৰুপক্কিলেসং. অনুত্তৰন্তি উত্তৰৱিৰহিতং সব্বসেট্ঠং. সুঞ্ঞতন্তি সুঞ্ঞতফলসমাপত্তিং. তস্মাতি যস্মা অতীতেপি, বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধসাৱকসঙ্খাতা সমণব্ৰাহ্মণা. অনাগতেপি, এতৰহিপি বুদ্ধবুদ্ধসাৱকসঙ্খাতা সমণব্ৰাহ্মণা ইমংযেৱ পৰিসুদ্ধং পৰমং অনুত্তৰং সুঞ্ঞতং উপসম্পজ্জ ৱিহৰিংসু ৱিহৰিস্সন্তি ৱিহৰন্তি চ, তস্মা. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱাতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
চূড়সুঞ্ঞতসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.