৩. সুঞ্ঞতৱগ্গো

১. চূড়সুঞ্ঞতসুত্তৱণ্ণনা

১৭৬. এৱং মে সুতন্তি চূড়সুঞ্ঞতসুত্তং. তত্থ একমিদন্তি থেৰো কিৰ ভগৱতো ৱত্তং কত্ৱা অত্তনো দিৱাট্ঠানং গন্ত্ৱা কালপৰিচ্ছেদং কত্ৱা নিব্বানাৰম্মণং সুঞ্ঞতাফলসমাপত্তিং অপ্পেত্ৱা নিসিন্নো যথাপৰিচ্ছেদেন ৱুট্ঠাসি. অথস্স সঙ্খাৰা সুঞ্ঞতো উপট্ঠহিংসু. সো সুঞ্ঞতাকথং সোতুকামো জাতো. অথস্স এতদহোসি – ‘‘ন খো পন সক্কা ধুৰেন ধুৰং পহৰন্তেন ৱিয গন্ত্ৱা ‘সুঞ্ঞতাকথং মে, ভন্তে, কথেথা’তি ভগৱন্তং ৱত্তুং, হন্দাহং যং মে ভগৱা নগৰকং উপনিস্সায ৱিহৰন্তো একং কথং কথেসি, তং সাৰেমি, এৱং মে ভগৱা সুঞ্ঞতাকথং কথেস্সতী’’তি দসবলং সাৰেন্তো একমিদন্তিআদিমাহ.

তত্থ ইদন্তি নিপাতমত্তমেৱ. কচ্চিমেতং, ভন্তেতি থেৰো একপদে ঠত্ৱা সট্ঠিপদসহস্সানি উগ্গহেত্ৱা ধাৰেতুং সমত্থো, কিং সো ‘‘সুঞ্ঞতাৱিহাৰেনা’’তি একং পদং ধাৰেতুং ন সক্খিস্সতি, সোতুকামেন পন জানন্তেন ৱিয পুচ্ছিতুং ন ৱট্টতি, পাকটং কত্ৱা ৱিত্থাৰিযমানং সুঞ্ঞতাকথং সোতুকামো অজানন্তো ৱিয এৱমাহ. একো অজানন্তোপি জানন্তো ৱিয হোতি, থেৰো এৱৰূপং কোহঞ্ঞং কিং কৰিস্সতি, অত্তনো জাননট্ঠানেপি ভগৱতো অপচিতিং দস্সেত্ৱা ‘‘কচ্চিমেত’’ন্তিআদিমাহ.

পুব্বেপীতি পঠমবোধিযং নগৰকং উপনিস্সায ৱিহৰণকালেপি. এতৰহিপীতি ইদানিপি. এৱং পন ৱত্ৱা চিন্তেসি – ‘‘আনন্দো সুঞ্ঞতাকথং সোতুকামো, একো পন সোতুং সক্কোতি, ন উগ্গহেতুং, একো সোতুম্পি উগ্গহেতুম্পি সক্কোতি, ন কথেতুং, আনন্দো পন সোতুম্পি সক্কোতি উগ্গহেতুম্পি কথেতুম্পি, (কথেমিস্স) সুঞ্ঞতাকথ’’ন্তি. ইতি তং কথেন্তো সেয্যথাপীতিআদিমাহ. তত্থ সুঞ্ঞো হত্থিগৱাস্সৱড়ৱেনাতি তত্থ কট্ঠৰূপপোত্থকৰূপচিত্তৰূপৱসেন কতা হত্থিআদযো অত্থি, ৱেস্সৱণমন্ধাতাদীনং ঠিতট্ঠানে চিত্তকম্মৱসেন কতম্পি, ৰতনপৰিক্খতানং ৱাতপানদ্ৱাৰবন্ধমঞ্চপীঠাদীনং ৱসেন সণ্ঠিতম্পি, জিণ্ণপটিসঙ্খৰণত্থং ঠপিতম্পি জাতৰূপৰজতং অত্থি, কট্ঠৰূপাদিৱসেন কতা ধম্মসৱনপঞ্হপুচ্ছনাদিৱসেন আগচ্ছন্তা চ ইত্থিপুৰিসাপি অত্থি, তস্মা ন সো তেহি সুঞ্ঞো. ইন্দ্ৰিযবদ্ধানং সৱিঞ্ঞাণকানং হত্থিআদীনং, ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে পৰিভুঞ্জিতব্বস্স জাতৰূপৰজতস্স, নিবদ্ধৱাসং ৱসন্তানং ইত্থিপুৰিসানঞ্চ অভাৱং সন্ধাযেতং ৱুত্তং.

ভিক্খুসঙ্ঘং পটিচ্চাতি ভিক্খূসু হি পিণ্ডায পৱিট্ঠেসুপি ৱিহাৰভত্তং সাদিযন্তেহি ভিক্খূহি চেৱ গিলানগিলানুপট্ঠাকউদ্দেসচীৱৰকম্মপসুতাদীহি চ ভিক্খূহি সো অসুঞ্ঞোৱ হোতি, ইতি নিচ্চম্পি ভিক্খূনং অত্থিতায এৱমাহ. একত্তন্তি একভাৱং, একং অসুঞ্ঞতং অত্থীতি অত্থো. একো অসুঞ্ঞভাৱো অত্থীতি ৱুত্তং হোতি. অমনসিকৰিত্ৱাতি চিত্তে অকত্ৱা অনাৱজ্জিত্ৱা অপচ্চৱেক্খিত্ৱা. গামসঞ্ঞন্তি গামোতি পৱত্তৱসেন ৱা কিলেসৱসেন ৱা উপ্পন্নং গামসঞ্ঞং. মনুস্সসঞ্ঞাযপি এসেৱ নযো. অৰঞ্ঞসঞ্ঞং পটিচ্চ মনসি কৰোতি একত্তন্তি ইদং অৰঞ্ঞং, অযং ৰুক্খো, অযং পব্বতো, অযং নীলোভাসো ৱনসণ্ডোতি এৱং একং অৰঞ্ঞংযেৱ পটিচ্চ অৰঞ্ঞসঞ্ঞং মনসি কৰোতি. পক্খন্দতীতি ওতৰতি. অধিমুচ্চতীতি এৱন্তি অধিমুচ্চতি. যে অস্সু দৰথাতি যে চ পৱত্তদৰথা ৱা কিলেসদৰথা ৱা গামসঞ্ঞং পটিচ্চ ভৱেয্যুং, তে ইধ অৰঞ্ঞসঞ্ঞায ন সন্তি. দুতিযপদেপি এসেৱ নযো. অত্থি চেৱাযন্তি অযং পন একং অৰঞ্ঞসঞ্ঞং পটিচ্চ উপ্পজ্জমানা পৱত্তদৰথমত্তা অত্থি.

যঞ্হি খো তত্থ ন হোতীতি যং মিগাৰমাতুপাসাদে হত্থিআদযো ৱিয ইমিস্সা অৰঞ্ঞসঞ্ঞায গামসঞ্ঞামনুস্সসঞ্ঞাৱসেন উপ্পজ্জমানং পৱত্তদৰথকিলেসদৰথজাতং, তং ন হোতি. যং পন তত্থ অৱসিট্ঠন্তি যং মিগাৰমাতুপাসাদে ভিক্খুসঙ্ঘো ৱিয তত্থ অৰঞ্ঞসঞ্ঞায পৱত্তদৰথমত্তং অৱসিট্ঠং হোতি. তং সন্তমিদং অত্থীতি পজানাতীতি তং ৱিজ্জমানমেৱ ‘‘অত্থি ইদ’’ন্তি পজানাতি, সুঞ্ঞতাৱক্কন্তীতি সুঞ্ঞতানিব্বত্তি.

১৭৭. অমনসিকৰিত্ৱা মনুস্সসঞ্ঞন্তি ইধ গামসঞ্ঞং ন গণ্হাতি. কস্মা? এৱং কিৰস্স অহোসি – ‘‘মনুস্সসঞ্ঞায গামসঞ্ঞং নিৱত্তেত্ৱা, অৰঞ্ঞসঞ্ঞায মনুস্সসঞ্ঞং, পথৱীসঞ্ঞায অৰঞ্ঞসঞ্ঞং, আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞায পথৱীসঞ্ঞং…পে… নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসঞ্ঞায আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞং, ৱিপস্সনায নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসঞ্ঞং, মগ্গেন ৱিপস্সনং নিৱত্তেত্ৱা অনুপুব্বেন অচ্চন্তসুঞ্ঞতং নাম দস্সেস্সামী’’তি. তস্মা এৱং দেসনং আৰভি. তত্থ পথৱীসঞ্ঞন্তি কস্মা অৰঞ্ঞসঞ্ঞং পহায পথৱীসঞ্ঞং মনসি কৰোতি? অৰঞ্ঞসঞ্ঞায ৱিসেসানধিগমনতো. যথা হি পুৰিসস্স ৰমণীযং খেত্তট্ঠানং দিস্ৱা – ‘‘ইধ ৱুত্তা সালিআদযো সুট্ঠু সম্পজ্জিস্সন্তি, মহালাভং লভিস্সামী’’তি সত্তক্খত্তুম্পি খেত্তট্ঠানং ওলোকেন্তস্স সালিআদযো ন সম্পজ্জন্তেৱ, সচে পন তং ঠানং ৱিহতখাণুককণ্টকং কত্ৱা কসিত্ৱা ৱপতি, এৱং সন্তে সম্পজ্জন্তি, এৱমেৱ – ‘‘ইদং অৰঞ্ঞং, অযং ৰুক্খো, অযং পব্বতো, অযং নীলোভাসো ৱনসণ্ডো’’তি সচেপি সত্তক্খত্তুং অৰঞ্ঞসঞ্ঞং মনসি কৰোতি, নেৱূপচাৰং ন সমাধিং পাপুণাতি, পথৱীসঞ্ঞায পনস্স ধুৱসেৱনং কম্মট্ঠানং পথৱীকসিণং পৰিকম্মং কত্ৱা ঝানানি নিব্বত্তেত্ৱা ঝানপদট্ঠানম্পি ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা সক্কা অৰহত্তং পাপুণিতুং. তস্মা অৰঞ্ঞসঞ্ঞং পহায পথৱীসঞ্ঞং মনসি কৰোতি. পটিচ্চাতি পটিচ্চ সম্ভূতং.

ইদানি যস্মিং পথৱীকসিণে সো পথৱীসঞ্ঞী হোতি, তস্স ওপম্মদস্সনত্থং সেয্যথাপীতিআদিমাহ. তত্থ উসভস্স এতন্তি আসভং. অঞ্ঞেসং পন গুন্নং গণ্ডাপি হোন্তি পহাৰাপি. তেসঞ্হি চম্মং পসাৰিযমানং নিব্বলিকং ন হোতি, উসভস্স লক্খণসম্পন্নতায তে দোসা নত্থি. তস্মা তস্স চম্মং গহিতং. সঙ্কুসতেনাতি খিলসতেন. সুৱিহতন্তি পসাৰেত্ৱা সুট্ঠু ৱিহতং. ঊনকসতসঙ্কুৱিহতঞ্হি নিব্বলিকং ন হোতি, সঙ্কুসতেন ৱিহতং ভেৰিতলং ৱিয নিব্বলিকং হোতি. তস্মা এৱমাহ. উক্কূলৱিক্কূলন্তি উচ্চনীচং থলট্ঠানং নিন্নট্ঠানং. নদীৱিদুগ্গন্তি নদিযো চেৱ দুগ্গমট্ঠানঞ্চ. পথৱীসঞ্ঞং পটিচ্চ মনসি কৰোতি একত্তন্তি কসিণপথৱিযংযেৱ পটিচ্চ সম্ভূতং একং সঞ্ঞং মনসি কৰোতি. দৰথমত্তাতি ইতো পট্ঠায সব্বৱাৰেসু পৱত্তদৰথৱসেন দৰথমত্তা ৱেদিতব্বা.

১৮২. অনিমিত্তং চেতোসমাধিন্তি ৱিপস্সনাচিত্তসমাধিং. সো হি নিচ্চনিমিত্তাদিৱিৰহিতো অনিমিত্তোতি ৱুচ্চতি. ইমমেৱ কাযন্তি ৱিপস্সনায ৱত্থুং দস্সেতি. তত্থ ইমমেৱাতি ইমং এৱ চতুমহাভূতিকং. সড়াযতনিকন্তি সড়াযতনপটিসংযুত্তং. জীৱিতপচ্চযাতি যাৱ জীৱিতিন্দ্ৰিযানং পৱত্তি, তাৱ জীৱিতপচ্চযা পৱত্তদৰথমত্তা অত্থীতি ৱুত্তং হোতি.

১৮৩. পুন অনিমিত্তন্তি ৱিপস্সনায পটিৱিপস্সনং দস্সেতুং ৱুত্তং. কামাসৱং পটিচ্চাতি কামাসৱং পটিচ্চ উপ্পজ্জনপৱত্তদৰথা ইধ ন সন্তি, অৰিযমগ্গে চেৱ অৰিযফলে চ নত্থীতি ৱুত্তং হোতি. ইমমেৱ কাযন্তি ইমং উপাদিসেসদৰথদস্সনত্থং ৱুত্তং. ইতি মনুস্সসঞ্ঞায গামসঞ্ঞং নিৱত্তেত্ৱা…পে… মগ্গেন ৱিপস্সনং নিৱত্তেত্ৱা অনুপুব্বেন অচ্চন্তসুঞ্ঞতা নাম দস্সিতা হোতি.

১৮৪. পৰিসুদ্ধন্তি নিৰুপক্কিলেসং. অনুত্তৰন্তি উত্তৰৱিৰহিতং সব্বসেট্ঠং. সুঞ্ঞতন্তি সুঞ্ঞতফলসমাপত্তিং. তস্মাতি যস্মা অতীতেপি, বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধসাৱকসঙ্খাতা সমণব্ৰাহ্মণা. অনাগতেপি, এতৰহিপি বুদ্ধবুদ্ধসাৱকসঙ্খাতা সমণব্ৰাহ্মণা ইমংযেৱ পৰিসুদ্ধং পৰমং অনুত্তৰং সুঞ্ঞতং উপসম্পজ্জ ৱিহৰিংসু ৱিহৰিস্সন্তি ৱিহৰন্তি চ, তস্মা. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱাতি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

চূড়সুঞ্ঞতসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. মহাসুঞ্ঞতসুত্তৱণ্ণনা

১৮৫. এৱং মে সুতন্তি মহাসুঞ্ঞতসুত্তং. তত্থ কাড়খেমকস্সাতি ছৱিৱণ্ণেন সো কাড়ো, খেমকোতি পনস্স নামং. ৱিহাৰোতি তস্মিংযেৱ নিগ্ৰোধাৰামে একস্মিং পদেসে পাকাৰেন পৰিক্খিপিত্ৱা দ্ৱাৰকোট্ঠকং মাপেত্ৱা হংসৱট্টকাদিসেনাসনানি চেৱ মণ্ডলমাড়ভোজনসালাদীনি চ পতিট্ঠপেত্ৱা কতো ৱিহাৰো. সম্বহুলানি সেনাসনানীতি মঞ্চো পীঠং ভিসিবিম্বোহনং তট্টিকা চম্মখণ্ডো তিণসন্থাৰো পণ্ণসন্থাৰো পলালসন্থাৰোতিআদীনি পঞ্ঞত্তানি হোন্তি, মঞ্চেন মঞ্চং…পে… পলালসন্থাৰেনেৱ পলালসন্থাৰং আহচ্চ ঠপিতানি, গণভিক্খূনং ৱসনট্ঠানসদিসং অহোসি.

সম্বহুলা নু খোতি ভগৱতো বোধিপল্লঙ্কেযেৱ সব্বকিলেসানং সমুগ্ঘাটিতত্তা সংসযো নাম নত্থি, ৱিতক্কপুব্বভাগা পুচ্ছা, ৱিতক্কপুব্বভাগে চাযং নুকাৰো নিপাতমত্তো. পাটিমত্থকং গচ্ছন্তে অৱিনিচ্ছিতো নাম ন হোতি. ইতো কিৰ পুব্বে ভগৱতা দস দ্ৱাদস ভিক্খূ একট্ঠানে ৱসন্তা ন দিট্ঠপুব্বা.

অথস্স এতদহোসি – গণৱাসো নামাযং ৱট্টে আচিণ্ণসমাচিণ্ণো নদীওতিণ্ণউদকসদিসো, নিৰযতিৰচ্ছানযোনিপেত্তিৱিসযাসুৰকাযেসুপি, মনুস্সলোক-দেৱলোকব্ৰহ্মলোকেসুপি গণৱাসোৱ আচিণ্ণো. দসযোজনসহস্সো হি নিৰযো তিপুচুণ্ণভৰিতা নাড়ি ৱিয সত্তেহি নিৰন্তৰো, পঞ্চৱিধবন্ধনকম্মকাৰণকৰণট্ঠানে সত্তানং পমাণং ৱা পৰিচ্ছেদো ৱা নত্থি, তথা ৱাসীহি তচ্ছনাদিঠানেসু, ইতি গণভূতাৱ পচ্চন্তি. তিৰচ্ছানযোনিযং একস্মিং ৱম্মিকে উপসিকানং পমাণং ৱা পৰিচ্ছেদো ৱা নত্থি, তথা একেকবিলাদীসুপি কিপিল্লিকাদীনং. তিৰচ্ছানযোনিযম্পি গণৱাসোৱ. পেতনগৰানি চ গাৱুতিকানি অড্ঢযোজনিকানিপি পেতভৰিতানি হোন্তি. এৱং পেত্তিৱিসযেপি গণৱাসোৱ. অসুৰভৱনং দসযোজনসহস্সং কণ্ণে পক্খিত্তসূচিযা কণ্ণবিলং ৱিয হোতি. ইতি অসুৰকাযেপি গণৱাসোৱ. মনুস্সলোকে সাৱত্থিযং সত্তপণ্ণাস কুলসতসহস্সানি, ৰাজগহে অন্তো চ বহি চ অট্ঠাৰস মনুস্সকোটিযো ৱসিংসু. এৱং অঞ্ঞেসুপি ঠানেসূতি মনুস্সলোকেপি গণৱাসোৱ. ভুম্মদেৱতা আদিং কত্ৱা দেৱলোকব্ৰহ্মলোকেসুপি গণৱাসোৱ. একেকস্স হি দেৱপুত্তস্স অড্ঢতিযা নাটককোটিযো হোন্তি, নৱপি কোটিযো হোন্তি, একট্ঠানে দসসহস্সাপি ব্ৰহ্মানো ৱসন্তি.

ততো চিন্তেসি – ‘‘মযা সতসহস্সকপ্পাধিকানি চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি গণৱাসৱিদ্ধংসনত্থং দস পাৰমিযো পূৰিতা, ইমে চ ভিক্খূ ইতো পট্ঠাযেৱ গণং বন্ধিত্ৱা গণাভিৰতা জাতা অননুচ্ছৱিকং কৰোন্তী’’তি. সো ধম্মসংৱেগং উপ্পাদেত্ৱা পুন চিন্তেসি – ‘‘সচে ‘একট্ঠানে দ্ৱীহি ভিক্খূহি ন ৱসিতব্ব’ন্তি সক্কা ভৱেয্য সিক্খাপদং পঞ্ঞপেতুং, সিক্খাপদং পঞ্ঞাপেয্যং, ন খো পনেতং সক্কা. হন্দাহং মহাসুঞ্ঞতাপটিপত্তিং নাম সুত্তন্তং দেসেমি, যং সিক্খাকামানং কুলপুত্তানং সিক্খাপদপঞ্ঞত্তি ৱিয নগৰদ্ৱাৰে নিক্খিত্তসব্বকাযিকআদাসো ৱিয চ ভৱিস্সতি. ততো যথা নামেকস্মিং আদাসে খত্তিযাদযো অত্তনো ৱজ্জং দিস্ৱা তং পহায অনৱজ্জা হোন্তি, এৱমেৱং মযি পৰিনিব্বুতেপি পঞ্চৱস্সসহস্সানি ইমং সুত্তং আৱজ্জিত্ৱা গণং ৱিনোদেত্ৱা একীভাৱাভিৰতা কুলপুত্তা ৱট্টদুক্খস্স অন্তং কৰিস্সন্তী’’তি. ভগৱতো চ মনোৰথং পূৰেন্তা ৱিয ইমং সুত্তং আৱজ্জিত্ৱা গণং ৱিনোদেত্ৱা ৱট্টদুক্খং খেপেত্ৱা পৰিনিব্বুতা কুলপুত্তা গণনপথং ৱীতিৱত্তা. ৱালিকপিট্ঠিৱিহাৰেপি হি আভিধম্মিকঅভযত্থেৰো নাম ৱস্সূপনাযিকসমযে সম্বহুলেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং ইমং সুত্তং সঞ্ঝাযিত্ৱা ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো এৱং কাৰেতি, মযং কিং কৰোমা’’তি আহ. তে সব্বেপি অন্তোৱস্সে গণং ৱিনোদেত্ৱা একীভাৱাভিৰতা অৰহত্তং পাপুণিংসু. গণভেদনং নাম ইদং সুত্তন্তি.

১৮৬. ঘটাযাতি এৱংনামকস্স সক্কস্স. ৱিহাৰেতি অযম্পি ৱিহাৰো নিগ্ৰোধাৰামস্সেৱ একদেসে কাড়খেমকস্স ৱিহাৰো ৱিয কতোতি ৱেদিতব্বো. চীৱৰকম্মন্তি জিণ্ণমলিনানং অগ্গড়ট্ঠানুপ্পাদনধোৱনাদীহি কতপৰিভণ্ডম্পি, চীৱৰত্থায উপ্পন্নৱত্থানং ৱিচাৰণসিব্বনাদীহি অকতং সংৱিধানম্পি ৱট্টতি, ইধ পন অকতং সংৱিধানং অধিপ্পেতং. মনুস্সা হি আনন্দত্থেৰস্স চীৱৰসাটকে অদংসু. তস্মা থেৰো সম্বহুলে ভিক্খূ গহেত্ৱা তত্থ চীৱৰকম্মং অকাসি. তেপি ভিক্খূ পাতোৱ সূচিপাসকস্স পঞ্ঞাযনকালতো পট্ঠায নিসিন্না অপঞ্ঞাযনকালে উট্ঠহন্তি. সূচিকম্মে নিট্ঠিতেযেৱ সেনাসনানি সংৱিদহিস্সামাতি ন সংৱিদহিংসু. চীৱৰকাৰসমযো নোতি থেৰো কিৰ চিন্তেসি – ‘‘অদ্ধা এতেহি ভিক্খূহি ন পটিসামিতানি সেনাসনানি, ভগৱতা চ দিট্ঠানি ভৱিস্সন্তি. ইতি অনত্তমনো সত্থা সুট্ঠু নিগ্গহেতুকামো, ইমেসং ভিক্খূনং উপত্থম্ভো ভৱিস্সামী’’তি; তস্মা এৱমাহ. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো – ‘‘ন, ভন্তে, ইমে ভিক্খূ কম্মাৰামা এৱ, চীৱৰকিচ্চৱসেন পন এৱং ৱসন্তী’’তি.

ন খো, আনন্দাতি, আনন্দ, কম্মসমযো ৱা হোতু অকম্মসমযো ৱা, চীৱৰকাৰসমযো ৱা হোতু অচীৱৰকাৰসমযো ৱা, অথ খো সঙ্গণিকাৰামো ভিক্খু ন সোভতিযেৱ. মা ত্ৱং অনুপত্থম্ভট্ঠানে উপত্থম্ভো অহোসীতি. তত্থ সঙ্গণিকাতি সকপৰিসসমোধানং. গণোতি নানাজনসমোধানং. ইতি সঙ্গণিকাৰামো ৱা হোতু গণাৰামো ৱা, সব্বথাপি গণবাহুল্লাভিৰতো গণবন্ধনবদ্ধো ভিক্খু ন সোভতি. পচ্ছাভত্তে পন দিৱাট্ঠানং সম্মজ্জিত্ৱা সুধোতহত্থপাদো মূলকম্মট্ঠানং গহেত্ৱা একাৰামতমনুযুত্তো ভিক্খু বুদ্ধসাসনে সোভতি. নেক্খম্মসুখন্তি কামতো নিক্খন্তস্স সুখং. পৱিৱেকসুখম্পি কামপৱিৱেকসুখমেৱ. ৰাগাদীনং পন ৱূপসমত্থায সংৱত্ততীতি উপসমসুখং. মগ্গসম্বোধত্থায সংৱত্ততীতি সম্বোধিসুখং. নিকামলাভীতি কামলাভী ইচ্ছিতলাভী. অকিচ্ছলাভীতি অদুক্খলাভী. অকসিৰলাভীতি ৱিপুললাভী.

সামাযিকন্তি অপ্পিতপ্পিতসমযে কিলেসেহি ৱিমুত্তং. কন্তন্তি মনাপং. চেতোৱিমুত্তিন্তি ৰূপাৰূপাৱচৰচিত্তৱিমুত্তিং. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘চত্তাৰি চ ঝানানি চতস্সো চ অৰূপসমাপত্তিযো, অযং সামাযিকো ৱিমোক্খো’’তি (পটি. ম. ১.২১৩). অসামাযিকন্তি ন সমযৱসেন কিলেসেহি ৱিমুত্তং, অথ খো অচ্চন্তৱিমুত্তং লোকুত্তৰং ৱুত্তং. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘চত্তাৰো চ অৰিযমগ্গা চত্তাৰি চ সামঞ্ঞফলানি, অযং অসামাযিকো ৱিমোক্খো’’তি. অকুপ্পন্তি কিলেসেহি অকোপেতব্বং.

এত্তাৱতা কিং কথিতং হোতি? সঙ্গণিকাৰামো ভিক্খু গণবন্ধনবদ্ধো নেৱ লোকিযগুণং, ন চ লোকুত্তৰগুণং নিব্বত্তেতুং সক্কোতি, গণং ৱিনোদেত্ৱা পন একাভিৰতো সক্কোতি. তথা হি ৱিপস্সী বোধিসত্তো চতুৰাসীতিযা পব্বজিতসহস্সেহি পৰিৱুতো সত্ত ৱস্সানি ৱিচৰন্তো সব্বঞ্ঞুগুণং নিব্বত্তেতুং নাসক্খি, গণং ৱিনোদেত্ৱা সত্তদিৱসে একীভাৱাভিৰতো বোধিমণ্ডং আৰুয্হ সব্বঞ্ঞুগুণং নিব্বত্তেসি. অম্হাকং বোধিসত্তো পঞ্চৱগ্গিযেহি সদ্ধিং ছব্বস্সানি ৱিচৰন্তো সব্বঞ্ঞুগুণং নিব্বত্তেতুং নাসক্খি, তেসু পক্কন্তেসু একীভাৱাভিৰতো বোধিমণ্ডং আৰুয্হ সব্বঞ্ঞুগুণং নিব্বত্তেসি.

এৱং সঙ্গণিকাৰামস্স গুণাধিগমাভাৱং দস্সেত্ৱা ইদানি দোসুপ্পত্তিং দস্সেন্তো নাহং আনন্দাতিআদিমাহ. তত্থ ৰূপন্তি সৰীৰং. যত্থ ৰত্তস্সাতি যস্মিং ৰূপে ৰাগৱসেন ৰত্তস্স. ন উপ্পজ্জেয্যুন্তি যস্মিং ৰূপে ৰত্তস্স ন উপ্পজ্জেয্যুং, তং ৰূপং ন সমনুপস্সামি, অথ খো সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানানং দসবলসাৱকত্তুপগমনসঙ্খাতেন অঞ্ঞথাভাৱেন সঞ্চযস্স ৱিয, উপালিগহপতিনো অঞ্ঞথাভাৱেন নাটপুত্তস্স ৱিয, পিযজাতিকসুত্তে সেট্ঠিআদীনং ৱিয চ উপ্পজ্জন্তিযেৱ.

১৮৭. অযং খো পনানন্দাতি কো অনুসন্ধি? সচে হি কোচি দুব্বুদ্ধী নৱপব্বজিতো ৱদেয্য – ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো খেত্তং পৱিট্ঠা গাৱিযো ৱিয অম্হেযেৱ গণতো নীহৰতি, একীভাৱে নিযোজেতি, সযং পন ৰাজৰাজমহামত্তাদীহি পৰিৱুতো ৱিহৰতী’’তি, তস্স ৱচনোকাসুপচ্ছেদনত্থং – ‘‘চক্কৱাড়পৰিযন্তায পৰিসায মজ্ঝে নিসিন্নোপি তথাগতো এককোৱা’’তি দস্সেতুং ইমং দেসনং আৰভি. তত্থ সব্বনিমিত্তানন্তি ৰূপাদীনং সঙ্খনিমিত্তানং. অজ্ঝত্তন্তি ৱিসযজ্ঝত্তং. সুঞ্ঞতন্তি সুঞ্ঞতফলসমাপত্তিং. তত্ৰ চেতি উপযোগত্থে ভুম্মং, তং চেতি ৱুত্তং হোতি. পুন তত্ৰাতি তস্মিং পৰিসমজ্ঝে ঠিতো. ৱিৱেকনিন্নেনাতি নিব্বাননিন্নেন. ব্যন্তীভূতেনাতি আসৱট্ঠানীযধম্মেহি ৱিগতন্তেন নিস্সটেন ৱিসংযুত্তেন. উয্যোজনিকপটিসংযুত্তন্তি গচ্ছথ তুম্হেতি এৱং উয্যোজনিকেন ৱচনেন পটিসংযুত্তং.

কায পন ৱেলায ভগৱা এৱং কথেতি? পচ্ছাভত্তকিচ্চৱেলায, ৱা পুৰিমযামকিচ্চৱেলায ৱা. ভগৱা হি পচ্ছাভত্তে গন্ধকুটিযং সীহসেয্যং কপ্পেত্ৱা ৱুট্ঠায ফলসমাপত্তিং অপ্পেত্ৱা নিসীদতি. তস্মিং সমযে ধম্মস্সৱনত্থায পৰিসা সন্নিপতন্তি. অথ ভগৱা কালং ৱিদিত্ৱা গন্ধকুটিতো নিক্খমিত্ৱা বুদ্ধাসনৱৰগতো ধম্মং দেসেত্ৱা ভেসজ্জতেলপাকং গণ্হন্তো ৱিয কালং অনতিক্কমিত্ৱা ৱিৱেকনিন্নেন চিত্তেন পৰিসং উয্যোজেতি. পুৰিমযামেপি ‘‘অভিক্কন্তা খো ৱাসেট্ঠা ৰত্তি, যস্স দানি কালং মঞ্ঞথা’’তি (দী. নি. ৩.২৯৯) এৱং উয্যোজেতি. বুদ্ধানঞ্হি বোধিপত্তিতো পট্ঠায দ্ৱে পঞ্চৱিঞ্ঞাণানিপি নিব্বাননিন্নানেৱ. তস্মাতিহানন্দাতি যস্মা সুঞ্ঞতাৱিহাৰো সন্তো পণীতো, তস্মা.

১৮৮. অজ্ঝত্তমেৱাতি গোচৰজ্ঝত্তমেৱ. অজ্ঝত্তং সুঞ্ঞতন্তি ইধ নিযকজ্ঝত্তং, অত্তনো পঞ্চসু খন্ধেসু নিস্সিতন্তি অত্থো. সম্পজানো হোতীতি কম্মট্ঠানস্স অসম্পজ্জনভাৱজাননেন সম্পজানো. বহিদ্ধাতি পৰস্স পঞ্চসু খন্ধেসু. অজ্ঝত্তবহিদ্ধাতি কালেন অজ্ঝত্তং কালেন বহিদ্ধা. আনেঞ্জন্তি উভতোভাগৱিমুত্তো ভৱিস্সামাতি আনেঞ্জং অৰূপসমাপত্তিং মনসি কৰোতি.

তস্মিংযেৱ পুৰিমস্মিন্তি পাদকজ্ঝানং সন্ধায ৱুত্তং. অপগুণপাদকজ্ঝানতো ৱুট্ঠিতস্স হি অজ্ঝত্তং সুঞ্ঞতং মনসিকৰোতো তত্থ চিত্তং ন পক্খন্দতি. ততো ‘‘পৰস্স সন্তানে নু খো কথ’’ন্তি বহিদ্ধা মনসি কৰোতি, তত্থপি ন পক্খন্দতি. ততো – ‘‘কালেন অত্তনো সন্তানে, কালেন পৰস্স সন্তানে নু খো কথ’’ন্তি অজ্ঝত্তবহিদ্ধা মনসি কৰোতি, তত্থপি ন পক্খন্দতি. ততো উভতোভাগৱিমুত্তো হোতুকামো ‘‘অৰূপসমাপত্তিযং নু খো কথ’’ন্তি আনেঞ্জং মনসি কৰোতি, তত্থপি ন পক্খন্দতি. ইদানি – ‘‘ন মে চিত্তং পক্খন্দতীতি ৱিস্সট্ঠৱীৰিযেন উপট্ঠাকাদীনং পচ্ছতো ন চৰিতব্বং, পাদকজ্ঝানমেৱ পন সাধুকং পুনপ্পুনং মনসিকাতব্বং. এৱমস্স ৰুক্খে ছিন্দতো ফৰসুম্হি অৱহন্তে পুন নিসিতং কাৰেত্ৱা ছিন্দন্তস্স ছিজ্জেসু ফৰসু ৱিয কম্মট্ঠানে মনসিকাৰো ৱহতী’’তি দস্সেতুং তস্মিংযেৱাতিআদিমাহ. ইদানিস্স এৱং পটিপন্নস্স যং যং মনসি কৰোতি, তত্থ তত্থ মনসিকাৰো সম্পজ্জতীতি দস্সেন্তো পক্খন্দতীতি আহ.

১৮৯. ইমিনা ৱিহাৰেনাতি ইমিনা সমথৱিপস্সনাৱিহাৰেন. ইতিহ তত্থ সম্পজানোতি ইতি চঙ্কমন্তোপি তস্মিং কম্মট্ঠানে সম্পজ্জমানে ‘‘সম্পজ্জতি মে কম্মট্ঠান’’ন্তি জাননেন সম্পজানো হোতি. সযতীতি নিপজ্জতি. এত্থ কঞ্চি কালং চঙ্কমিত্ৱা – ‘‘ইদানি এত্তকং কালং চঙ্কমিতুং সক্খিস্সামী’’তি ঞত্ৱা ইৰিযাপথং অহাপেত্ৱা ঠাতব্বং. এস নযো সব্বৱাৰেসু. ন কথেস্সামীতি, ইতিহ তত্থাতি এৱং ন কথেস্সামীতি জাননেন তত্থ সম্পজানকাৰী হোতি.

পুন দুতিযৱাৰে এৱৰূপিং কথং কথেস্সামীতি জাননেন সম্পজানকাৰী হোতি, ইমস্স ভিক্খুনো সমথৱিপস্সনা তৰুণাৱ, তাসং অনুৰক্খণত্থং –

‘‘আৱাসো গোচৰো ভস্সং, পুগ্গলো অথ ভোজনং;

উতু ইৰিযাপথো চেৱ, সপ্পাযো সেৱিতব্বকো’’তি.

সত্ত সপ্পাযানি ইচ্ছিতব্বানি. তেসং দস্সনত্থমিদং ৱুত্তং. ৱিতক্কৱাৰেসু অৱিতক্কনস্স চ ৱিতক্কনস্স চ জাননেন সম্পজানতা ৱেদিতব্বা.

১৯০. ইতি ৱিতক্কপহানেন দ্ৱে মগ্গে কথেত্ৱা ইদানি ততিযমগ্গস্স ৱিপস্সনং আচিক্খন্তো পঞ্চ খো ইমে, আনন্দ, কামগুণাতিআদিমাহ. আযতনেতি তেসুযেৱ কামগুণেসু কিস্মিঞ্চিদেৱ কিলেসুপ্পত্তিকাৰণে. সমুদাচাৰোতি সমুদাচৰণতো অপ্পহীনকিলেসো. এৱং সন্তন্তি এৱং ৱিজ্জমানমেৱ. সম্পজানোতি কম্মট্ঠানস্স অসম্পত্তিজাননেন সম্পজানো. দুতিযৱাৰে এৱং সন্তমেতন্তি এৱং সন্তে এতং. সম্পজানোতি কম্মট্ঠানসম্পত্তিজাননেন সম্পজানো. অযঞ্হি ‘‘পহীনো নু খো মে পঞ্চসু কামগুণেসু ছন্দৰাগো নো’’তি পচ্চৱেক্খমানো অপহীনভাৱং ঞত্ৱা ৱীৰিযং পগ্গহেত্ৱা তং অনাগামিমগ্গেন সমুগ্ঘাটেতি, ততো মগ্গানন্তৰং ফলং, ফলতো ৱুট্ঠায পচ্চৱেক্খমানো পহীনভাৱং জানাতি, তস্স জাননেন ‘‘সম্পজানো হোতী’’তি ৱুত্তং.

১৯১. ইদানি অৰহত্তমগ্গস্স ৱিপস্সনং আচিক্খন্তো পঞ্চ খো ইমে, আনন্দ, উপাদানক্খন্ধাতিআদিমাহ. তত্থ সো পহীযতীতি ৰূপে অস্মীতি মানো অস্মীতি ছন্দো অস্মীতি অনুসযো পহীযতি. তথা ৱেদনাদীসু সম্পজানতা ৱুত্তনাযেনেৱ ৱেদিতব্বা.

ইমে খো তে, আনন্দ, ধম্মাতি হেট্ঠা কথিতে সমথৱিপস্সনামগ্গফলধম্মে সন্ধাযাহ. কুসলাযতিকাতি কুসলতো আগতা. কুসলা হি কুসলাপি হোন্তি কুসলাযতিকাপি, সেয্যথিদং, পঠমজ্ঝানং কুসলং, দুতিযজ্ঝানং কুসলঞ্চেৱ কুসলাযতিকঞ্চ…পে… আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং কুসলং, নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং কুসলঞ্চেৱ কুসলাযতিকঞ্চ, নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং কুসলং, সোতাপত্তিমগ্গো কুসলো চেৱ কুসলাযতিকো চ…পে… অনাগামিমগ্গো কুসলো, অৰহত্তমগ্গো কুসলো চেৱ কুসলাযতিকো চ. তথা পঠমজ্ঝানং কুসলং, তংসম্পযুত্তকা ধম্মা কুসলা চেৱ কুসলাযতিকা চ…পে… অৰহত্তমগ্গো কুসলো, তংসম্পযুত্তকা ধম্মা কুসলা চেৱ কুসলাযতিকা চ.

অৰিযাতি নিক্কিলেসা ৱিসুদ্ধা. লোকুত্তৰাতি লোকে উত্তৰা ৱিসিট্ঠা. অনৱক্কন্তা পাপিমতাতি পাপিমন্তেন মাৰেন অনোক্কন্তা. ৱিপস্সনাপাদকা অট্ঠ সমাপত্তিযো অপ্পেত্ৱা নিসিন্নস্স হি ভিক্খুনো চিত্তং মাৰো ন পস্সতি, ‘‘ইদং নাম আৰম্মণং নিস্সায সংৱত্ততী’’তি জাতিতুং ন সক্কোতি. তস্মা ‘‘অনৱক্কন্তা’’তি ৱুত্তং.

তং কিং মঞ্ঞসীতি ইদং কস্মা আহ? গণেপি একো আনিসংসো অত্থি, তং দস্সেতুং ইদমাহ. অনুবন্ধিতুন্তি অনুগচ্ছিতুং পৰিচৰিতুং.

ন খো, আনন্দাতি এত্থ কিঞ্চাপি ভগৱতা – ‘‘সুতাৱুধো, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো অকুসলং পজহতি, কুসলং ভাৱেতি, সাৱজ্জং পজহতি, অনৱজ্জং ভাৱেতি, সুদ্ধং অত্তানং পৰিহৰতী’’তি (অ. নি. ৭.৬৭) বহুস্সুতো পঞ্চাৱুধসম্পন্নো যোধো ৱিয কতো. যস্মা পন সো সুতপৰিযত্তিং উগ্গহেত্ৱাপি তদনুচ্ছৱিকং অনুলোমপটিপদং ন পটিপজ্জতি, ন তস্স তং আৱুধং হোতি. যো পটিপজ্জতি, তস্সেৱ হোতি. তস্মা এতদত্থং অনুবন্ধিতুং নাৰহতীতি দস্সেন্তো ন খো, আনন্দাতি আহ.

ইদানি যদত্থং অনুবন্ধিতব্বো, তং দস্সেতুং যা চ খোতিআদিমাহ. ইতি ইমস্মিং সুত্তে তীসু ঠানেসু দস কথাৱত্থূনি আগতানি. ‘‘ইতি এৱৰূপং কথং কথেস্সামী’’তি সপ্পাযাসপ্পাযৱসেন আগতানি, ‘‘যদিদং সুত্তং গেয্য’’ন্তি এত্থ সুতপৰিযত্তিৱসেন আগতানি, ইমস্মিং ঠানে পৰিপূৰণৱসেন আগতানি. তস্মা ইমস্মিং সুত্তে দস কথাৱত্থূনি কথেন্তেন ইমস্মিং ঠানে ঠত্ৱা কথেতব্বানি.

ইদানি যস্মা একচ্চস্স এককস্স ৱিহৰতোপি অত্থো ন সম্পজ্জতি, তস্মা তং সন্ধায একীভাৱে আদীনৱং দস্সেন্তো এৱং সন্তে খো, আনন্দাতিআদিমাহ. তত্থ এৱং সন্তেতি এৱং একীভাৱে সন্তে.

১৯৩. সত্থাতি বাহিৰকো তিত্থকৰসত্থা. অন্ৱাৱত্তন্তীতি অনুআৱত্তন্তি উপসঙ্কমন্তি. মুচ্ছং কামযতীতি মুচ্ছনতণ্হং পত্থেতি, পৱত্তেতীতি অত্থো. আচৰিযূপদ্দৱেনাতি অব্ভন্তৰে উপ্পন্নেন কিলেসূপদ্দৱেন আচৰিযস্সুপদ্দৱো. সেসুপদ্দৱেসুপি এসেৱ নযো. অৱধিংসু নন্তি মাৰযিংসু নং. এতেন হি গুণমৰণং কথিতং.

ৱিনিপাতাযাতি সুট্ঠু নিপতনায. কস্মা পন ব্ৰহ্মচাৰুপদ্দৱোৱ – ‘‘দুক্খৱিপাকতৰো চ কটুকৱিপাকতৰো চ ৱিনিপাতায চ সংৱত্ততী’’তি ৱুত্তোতি. বাহিৰপব্বজ্জা হি অপ্পলাভা, তত্থ মহন্তো নিব্বত্তেতব্বগুণো নত্থি, অট্ঠসমাপত্তিপঞ্চাভিঞ্ঞামত্তকমেৱ হোতি. ইতি যথা গদ্ৰভপিট্ঠিতো পতিতস্স মহন্তং দুক্খং ন হোতি, সৰীৰস্স পংসুমক্খনমত্তমেৱ হোতি, এৱং বাহিৰসমযে লোকিযগুণমত্ততোৱ পৰিহাযতি, তেন পুৰিমং উপদ্দৱদ্ৱযং ন এৱং ৱুত্তং. সাসনে পন পব্বজ্জা মহালাভা, তত্থ চত্তাৰো মগ্গা চত্তাৰি ফলানি নিব্বানন্তি মহন্তা অধিগন্তব্বগুণা. ইতি যথা উভতো সুজাতো খত্তিযকুমাৰো হত্থিক্খন্ধৱৰগতো নগৰং অনুসঞ্চৰন্তো হত্থিক্খন্ধতো পতিতো মহাদুক্খং নিগচ্ছতি, এৱং সাসনতো পৰিহাযমানো নৱহি লোকুত্তৰগুণেহি পৰিহাযতি. তেনাযং ব্ৰহ্মচাৰুপদ্দৱো এৱং ৱুত্তো.

১৯৬. তস্মাতি যস্মা সেসুপদ্দৱেহি ব্ৰহ্মচাৰুপদ্দৱো দুক্খৱিপাকতৰো, যস্মা ৱা সপত্তপটিপত্তিং ৱীতিক্কমন্তো দীঘৰত্তং অহিতায দুক্খায সংৱত্ততি, মিত্তপটিপত্তি হিতায, তস্মা. এৱং উপৰিমেনপি হেট্ঠিমেনপি অত্থেন যোজেতব্বং. মিত্তৱতাযাতি মিত্তপটিপত্তিযা. সপত্তৱতাযাতি ৱেৰপটিপত্তিযা.

ৱোক্কম্ম চ সত্থুসাসনাতি দুক্কটদুব্ভাসিতমত্তম্পি হি সঞ্চিচ্চ ৱীতিক্কমন্তো ৱোক্কম্ম ৱত্ততি নাম. তদেৱ অৱীতিক্কমন্তো ন ৱোক্কম্ম ৱত্ততি নাম.

ন ৱো অহং, আনন্দ, তথা পৰক্কমিস্সামীতি অহং তুম্হেসু তথা ন পটিপজ্জিস্সামি. আমকেতি অপক্কে. আমকমত্তেতি আমকে নাতিসুক্খে ভাজনে. কুম্ভকাৰো হি আমকং নাতিসুক্খং অপক্কং উভোহি হত্থেহি সণ্হিকং গণ্হাতি ‘‘মা ভিজ্জতূ’’তি. ইতি যথা কুম্ভকাৰো তত্থ পটিপজ্জতি, নাহং তুম্হেসু তথা পটিপজ্জিস্সামি. নিগ্গয্হ নিগ্গয্হাতি সকিং ওৱদিত্ৱা তুণ্হী ন ভৱিস্সামি, নিগ্গণ্হিত্ৱা নিগ্গণ্হিত্ৱা পুনপ্পুনং ওৱদিস্সামি অনুসাসিস্সামি. পৱয্হ পৱয্হাতি দোসে পৱাহেত্ৱা পৱাহেত্ৱা. যথা পক্কভাজনেসু কুম্ভকাৰো ভিন্নছিন্নজজ্জৰানি পৱাহেত্ৱা একতো কত্ৱা সুপক্কানেৱ আকোটেত্ৱা আকোটেত্ৱা গণ্হাতি, এৱমেৱ অহম্পি পৱাহেত্ৱা পৱাহেত্ৱা পুনপ্পুনং ওৱদিস্সামি অনুসাসিস্সামি. যো সাৰো সো ঠস্সতীতি এৱং ৱো মযা ওৱদিযমানানং যো মগ্গফলসাৰো, সো ঠস্সতি. অপিচ লোকিযগুণাপি ইধ সাৰোত্ৱেৱ অধিপ্পেতা. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱাতি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

মহাসুঞ্ঞতসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. অচ্ছৰিযঅব্ভুতসুত্তৱণ্ণনা

১৯৭. এৱং মে সুতন্তি অচ্ছৰিযঅব্ভুতসুত্তং. তত্থ যত্ৰ হি নামাতি অচ্ছৰিযত্থে নিপাতো. যো নাম তথাগতোতি অত্থো. ছিন্নপপঞ্চেতি এত্থ পপঞ্চা নাম তণ্হা মানো দিট্ঠীতি ইমে তযো কিলেসা. ছিন্নৱটুমেতি এত্থ ৱটুমন্তি কুসলাকুসলকম্মৱট্টং ৱুচ্চতি. পৰিযাদিন্নৱট্টেতি তস্সেৱ ৱেৱচনং. সব্বদুক্খৱীতিৱত্তেতি সব্বং ৱিপাকৱট্টসঙ্খাতং দুক্খং ৱীতিৱত্তে. অনুস্সৰিস্সতীতি ইদং যত্ৰাতি নিপাতৱসেন অনাগতৱচনং, অত্থো পনেত্থ অতীতৱসেন ৱেদিতব্বো. ভগৱা হি তে বুদ্ধে অনুস্সৰি, ন ইদানি অনুস্সৰিস্সতি. এৱংজচ্চাতি ৱিপস্সীআদযো খত্তিযজচ্চা, ককুসন্ধাদযো ব্ৰাহ্মণজচ্চাতি. এৱংগোত্তাতি ৱিপস্সীআদযো কোণ্ডঞ্ঞগোত্তা, ককুসন্ধাদযো কস্সপগোত্তাতি. এৱংসীলাতি লোকিযলোকুত্তৰসীলেন এৱংসীলা. এৱংধম্মাতি এত্থ সমাধিপক্খা ধম্মা অধিপ্পেতা. লোকিযলোকুত্তৰেন সমাধিনা এৱংসমাধিনোতি অত্থো. এৱংপঞ্ঞাতি লোকিযলোকুত্তৰপঞ্ঞায এৱংপঞ্ঞা. এৱংৱিহাৰীতি এত্থ পন হেট্ঠা সমাধিপক্খানং ধম্মানং গহিতত্তা ৱিহাৰো গহিতোৱ, পুন কস্মা গহিতমেৱ গণ্হাতীতি চে, ন ইদং গহিতমেৱ. ইদঞ্হি নিৰোধসমাপত্তিদীপনত্থং, তস্মা এৱংনিৰোধসমাপত্তিৱিহাৰীতি অযমেত্থ অত্থো.

এৱংৱিমুত্তাতি এত্থ ৱিক্খম্ভনৱিমুত্তি তদঙ্গৱিমুত্তি সমুচ্ছেদৱিমুত্তি পটিপ্পস্সদ্ধিৱিমুত্তি নিস্সৰণৱিমুত্তীতি পঞ্চৱিধা ৱিমুত্তিযো. তত্থ অট্ঠ সমাপত্তিযো সযং ৱিক্খম্ভিতেহি নীৱৰণাদীহি ৱিমুত্তত্তা ৱিক্খম্ভনৱিমুত্তীতি সঙ্খং গচ্ছন্তি. অনিচ্চানুপস্সনাদিকা সত্ত অনুপস্সনা সযং তস্স তস্স পচ্চনীকঙ্গৱসেন পৰিচত্তাহি নিচ্চসঞ্ঞাদীহি ৱিমুত্তত্তা তদঙ্গৱিমুত্তীতি সঙ্খং গচ্ছন্তি. চত্তাৰো অৰিযমগ্গা সযং সমুচ্ছিন্নেহি কিলেসেহি ৱিমুত্তত্তা সমুচ্ছেদৱিমুত্তীতি সঙ্খং গচ্ছন্তি. চত্তাৰি সামঞ্ঞফলানি মগ্গানুভাৱেন কিলেসানং পটিপ্পস্সদ্ধন্তে উপ্পন্নত্তা পটিপ্পস্সদ্ধিৱিমুত্তীতি সঙ্খং গচ্ছন্তি. নিব্বানং সব্বকিলেসেহি নিস্সটত্তা অপগতত্তা দূৰে ঠিতত্তা নিস্সৰণৱিমুত্তীতি সঙ্খং গতং. ইতি ইমাসং পঞ্চন্নং ৱিমুত্তীনং ৱসেন এৱংৱিমুত্তাতি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.

১৯৯. তস্মাতিহাতি যস্মা ত্ৱং ‘‘তথাগতা অচ্ছৰিযা’’তি ৱদসি, তস্মা তং ভিয্যোসো মত্তায পটিভন্তু তথাগতস্স অচ্ছৰিযা অব্ভুতধম্মাতি. সতো সম্পজানোতি এত্থ দ্ৱেসম্পজঞ্ঞানি মনুস্সলোকে দেৱলোকে চ. তত্থ ৱেস্সন্তৰজাতকে ব্ৰাহ্মণস্স দ্ৱে পুত্তে দত্ৱা পুনদিৱসে সক্কস্স দেৱিং দত্ৱা সক্কেন পসীদিত্ৱা দিন্নে অট্ঠ ৱৰে গণ্হন্তো –

‘‘ইতো ৱিমুচ্চমানাহং, সগ্গগামী ৱিসেসগূ;

অনিৱত্তী ততো অস্সং, অট্ঠমেতং ৱৰং ৱৰে’’তি. (জা. ২.২২.২৩০০) –

এৱং তুসিতভৱনে মে পটিসন্ধি হোতূতি ৱৰং অগ্গহেসি, ততো পট্ঠায তুসিতভৱনে উপ্পজ্জিস্সামীতি জানাতি, ইদং মনুস্সলোকে সম্পজঞ্ঞং. ৱেস্সন্তৰত্তভাৱতো পন চুতো পুন তুসিতভৱনে নিব্বত্তিত্ৱা নিব্বত্তোস্মীতি অঞ্ঞাসি, ইদং দেৱলোকে সম্পজঞ্ঞং.

কিং পন সেসদেৱতা ন জানন্তীতি? নো ন জানন্তি. তা পন উয্যানৱিমানকপ্পৰুক্খে ওলোকেত্ৱা দেৱনাটকেহি তূৰিযসদ্দেন পবোধিতা ‘‘মাৰিস অযং দেৱলোকো তুম্হে ইধ নিব্বত্তা’’তি সাৰিতা জানন্তি. বোধিসত্তো পঠমজৱনৱাৰে ন জানাতি, দুতিযজৱনতো পট্ঠায জানাতি. ইচ্চস্স অঞ্ঞেহি অসাধাৰণজাননং হোতি.

অট্ঠাসীতি এত্থ কিঞ্চাপি অঞ্ঞেপি দেৱা তত্থ ঠিতা ঠিতম্হাতি জানন্তি, তে পন ছসু দ্ৱাৰেসু বলৱতা ইট্ঠাৰম্মণেন অভিভুয্যমানা সতিং ৱিস্সজ্জেত্ৱা অত্তনো ভুত্তপীতভাৱম্পি অজানন্তা আহাৰূপচ্ছেদেন কালং কৰোন্তি. বোধিসত্তস্স কিং তথাৰূপং আৰম্মণং নত্থীতি? নো নত্থি. সো হি সেসদেৱে দসহি ঠানেহি অধিগ্গণ্হাতি, আৰম্মণেন পন অত্তানং মদ্দিতুং ন দেতি, তং আৰম্মণং অভিভৱিত্ৱা তিট্ঠতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘সতো সম্পজানো, আনন্দ, বোধিসত্তো তুসিতে কাযে অট্ঠাসী’’তি.

২০০. যাৱতাযুকন্তি সেসত্তভাৱেসু কিং যাৱতাযুকং ন তিট্ঠত্তীতি? আম ন তিট্ঠতি. অঞ্ঞদা হি দীঘাযুকদেৱলোকে নিব্বত্তো তত্থ পাৰমিযো ন সক্কা পূৰেতুন্তি অক্খীনি নিমীলেত্ৱা অধিমুত্তিকালংকিৰিযং নাম কত্ৱা মনুস্সলোকে নিব্বত্ততি. অযং কালঙ্কিৰিযা অঞ্ঞেসং ন হোতি. তদা পন অদিন্নদানং নাম নত্থি, অৰক্খিতসীলং নাম নত্থি, সব্বপাৰমীনং পূৰিতত্তা যাৱতাযুকং অট্ঠাসি.

সতো সম্পজানো তুসিতা কাযা চৱিত্ৱা মাতুকুচ্ছিং ওক্কমতীতি এৱং তাৱ সব্বপাৰমিযো পূৰেত্ৱা তদা বোধিসত্তো যাৱতাযুকং অট্ঠাসি. দেৱতানং পন – ‘‘মনুস্সগণনাৱসেন ইদানি সত্তহি দিৱসেহি চুতি ভৱিস্সতী’’তি পঞ্চ পুব্বনিমিত্তানি উপ্পজ্জন্তি – মালা মিলাযন্তি, ৱত্থানি কিলিস্সন্তি, কচ্ছেহি সেদা মুচ্চন্তি, কাযে দুব্বণ্ণিযং ওক্কমতি, দেৱো দেৱাসনে ন সণ্ঠাতি.

তত্থ মালাতি পটিসন্ধিগ্গহণদিৱসে পিড়ন্ধনমালা. তা কিৰ সট্ঠিসতসহস্সাধিকা সত্তপণ্ণাস-ৱস্সকোটিযো অমিলাযিত্ৱা তদা মিলাযন্তি. ৱত্থেসুপি এসেৱ নযো. এত্তকং পন কালং দেৱানং নেৱ সীতং ন উণ্হং হোতি, তস্মিং কালে সৰীৰতো বিন্দুবিন্দুৱসেন সেদা মুচ্চন্তি. এত্তকঞ্চ কালং তেসং সৰীৰে খণ্ডিচ্চপালিচ্চাদিৱসেন ৱিৱণ্ণতা ন পঞ্ঞাযতি, দেৱধীতা সোড়সৱস্সুদ্দেসিকা ৱিয, দেৱপুত্তা ৱীসতিৱস্সুদ্দেসিকা ৱিয খাযন্তি. মৰণকালে পন নেসং কিলন্তৰূপো অত্তভাৱো হোতি. এত্তকঞ্চ নেসং কালং দেৱলোকে উক্কণ্ঠিতা নাম নত্থি, মৰণকালে পন নিস্সসন্তি ৱিজম্ভন্তি, সকে আসনে নাভিৰমন্তি.

ইমানি পন পুব্বনিমিত্তানি, যথা লোকে মহাপুঞ্ঞানং ৰাজৰাজমহামত্তাদীনংযেৱ উক্কাপাতভূমিচালচন্দগ্গাহাদীনি নিমিত্তানি পঞ্ঞাযন্তি, ন সব্বেসং, এৱমেৱ মহেসক্খানং দেৱতানংযেৱ পঞ্ঞাযন্তি, ন সব্বেসং. যথা চ মনুস্সেসু পুব্বনিমিত্তানি নক্খত্তপাঠকাদযোৱ জানন্তি, ন সব্বে, এৱমেৱ তানিপি সব্বে দেৱা ন জানন্তি, পণ্ডিতা এৱ পন জানন্তি. তত্থ যে চ মন্দেন কুসলকম্মেন নিব্বত্তা দেৱপুত্তা, তে তেসু উপ্পন্নেসু – ‘‘ইদানি কো জানাতি, কুহিং নিব্বত্তিস্সামা’’তি ভাযন্তি. যে মহাপুঞ্ঞা, তে – ‘‘অম্হেহি দিন্নং দানং ৰক্খিতং সীলং ভাৱিতং ভাৱনং আগম্ম উপৰিদেৱলোকেসু সম্পত্তিং অনুভৱিস্সামা’’তি ন ভাযন্তি. বোধিসত্তোপি তানি পুব্বনিমিত্তানি দিস্ৱা ‘‘ইদানি অনন্তৰে অত্তভাৱে বুদ্ধো ভৱিস্সামী’’তি ন ভাযি. অথস্স তেসু নিমিত্তেসু পাতুভূতেসু দসসহস্সচক্কৱাড়দেৱতা সন্নিপতিত্ৱা – ‘‘মাৰিস তুম্হেহি দস পাৰমিযো পূৰেন্তেহি ন সক্কসম্পত্তিং ন মাৰব্ৰহ্মচক্কৱত্তিসম্পত্তিং পত্থেন্তেহি পূৰিতা, লোকনিত্থৰণত্থায পন বুদ্ধত্তং পত্থযমানেহি পূৰিতা. সো ৱো ইদানি কালো মাৰিস বুদ্ধত্তায, সমযো মাৰিস বুদ্ধত্তাযা’’তি যাচন্তি.

অথ মহাসত্তো দেৱতানং পটিঞ্ঞং অদত্ৱাৱ কালদীপদেসকুলজনেত্তিআযুপৰিচ্ছেদৱসেন পঞ্চমহাৱিলোকনং নাম ৱিলোকেসি. তত্থ ‘‘কালো নু খো, ন কালো’’তি পঠমং কালং ৱিলোকেসি. তত্থ ৱস্সসতসহস্সতো উদ্ধং ৱড্ঢিতআযুকালো কালো নাম ন হোতি. কস্মা? তদা হি সত্তানং জাতিজৰামৰণানি ন পঞ্ঞাযন্তি, বুদ্ধানঞ্চ ধম্মদেসনা নাম তিলক্খণমুত্তা নত্থি, তেসং অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি কথেন্তানং ‘‘কিং নামেতং কথেন্তী’’তি নেৱ সোতুং ন সদ্ধাতুং মঞ্ঞন্তি, ততো অভিসমযো ন হোতি, তস্মিং অসতি অনিয্যানিকং সাসনং হোতি. তস্মা সো অকালো. ৱস্সসততো ঊনআযুকালোপি কালো নাম ন হোতি. কস্মা? তদা হি সত্তা উস্সন্নকিলেসা হোন্তি, উস্সন্নকিলেসানঞ্চ দিন্নোৱাদো ওৱাদট্ঠানে ন তিট্ঠতি. উদকে দণ্ডৰাজি ৱিয খিপ্পং ৱিগচ্ছতি. তস্মা সোপি অকালো. সতসহস্সতো পন পট্ঠায হেট্ঠা ৱস্সসততো পট্ঠায উদ্ধং আযুকালো কালো নাম. তদা চ ৱস্সসতকালো হোতি. অথ মহাসত্তো ‘‘নিব্বত্তিতব্বকালো’’তি কালং পস্সি.

ততো দীপং ৱিলোকেন্তো সপৰিৱাৰে চত্তাৰো দীপে ওলোকেত্ৱা – ‘‘তীসু দীপেসু বুদ্ধা ন নিব্বত্তন্তি, জম্বুদীপেযেৱ নিব্বত্তন্তী’’তি দীপং পস্সি.

ততো – ‘‘জম্বুদীপো নাম মহা, দসযোজনসহস্সপৰিমাণো, কতৰস্মিং নু খো পদেসে বুদ্ধা নিব্বত্তন্তী’’তি দেসং ৱিলোকেন্তো মজ্ঝিমদেসং পস্সি. মজ্ঝিমদেসো নাম ‘‘পুৰত্থিমায দিসায গজঙ্গলং নাম নিগমো’’তিআদিনা নযেন ৱিনযে (মহাৱ. ২৫৯) ৱুত্তোৱ. সো পন আযামতো তীণি যোজনসতানি. ৱিত্থাৰতো অড্ঢতিযানি, পৰিক্খেপতো নৱযোজনসতানীতি. এতস্মিঞ্হি পদেসে চত্তাৰি অট্ঠ সোড়স ৱা অসঙ্খ্যেয্যানি, কপ্পসতসহস্সঞ্চ পাৰমিযো পূৰেত্ৱা সম্মাসম্বুদ্ধা উপ্পজ্জন্তি. দ্ৱে অসঙ্খ্যেয্যানি, কপ্পসতসহস্সঞ্চ পাৰমিযো পূৰেত্ৱা পচ্চেকবুদ্ধা উপ্পজ্জন্তি, একং অসঙ্খ্যেয্যং, কপ্পসতসহস্সঞ্চ পাৰমিযো পূৰেত্ৱা সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানাদযো মহাসাৱকা উপ্পজ্জন্তি, চতুন্নং মহাদীপানং দ্ৱিসহস্সানং পৰিত্তদীপানঞ্চ ইস্সৰিযাধিপচ্চকাৰকচক্কৱত্তিৰাজানো উপ্পজ্জন্তি, অঞ্ঞে চ মহেসক্খা খত্তিযব্ৰাহ্মণগহপতিমহাসালা উপ্পজ্জন্তি. ইদঞ্চেত্থ কপিলৱত্থু নাম নগৰং, তত্থ মযা নিব্বত্তিতব্বন্তি নিট্ঠমগমাসি.

ততো কুলং ৱিলোকেন্তো – ‘‘বুদ্ধা নাম লোকসম্মতে কুলে নিব্বত্তন্তি, ইদানি চ খত্তিযকুলং লোকসম্মতং, তত্থ নিব্বত্তিস্সামি, সুদ্ধোদনো নাম ৰাজা মে পিতা ভৱিস্সতী’’তি কুলং পস্সি.

ততো মাতৰং ৱিলোকেন্তো – ‘‘বুদ্ধমাতা নাম লোলা সুৰাধুত্তা ন হোতি, কপ্পসতসহস্সং পূৰিতপাৰমী জাতিতো পট্ঠায অখণ্ডপঞ্চসীলা হোতি, অযঞ্চ মহামাযা নাম দেৱী এদিসা. অযং মে মাতা ভৱিস্সতি. কিত্তকং পনস্সা আযূ’’তি আৱজ্জন্তো – ‘‘দসন্নং মাসানং উপৰি সত্ত দিৱসানী’’তি পস্সি.

ইতি ইমং পঞ্চমহাৱিলোকনং ৱিলোকেত্ৱা – ‘‘কালো মে মাৰিসা বুদ্ধভাৱাযা’’তি দেৱতানং সঙ্গহং কৰোন্তো পটিঞ্ঞং দত্ৱা ‘‘গচ্ছথ তুম্হে’’তি তা দেৱতা উয্যোজেত্ৱা তুসিতদেৱতাহি পৰিৱুতো তুসিতপুৰে নন্দনৱনং পাৱিসি. সব্বদেৱলোকেসু হি নন্দনৱনং অত্থিযেৱ. তত্থ নং দেৱতা – ‘‘ইতো চুতো সুগতিং গচ্ছ, ইতো চুতো সুগতিং গচ্ছা’’তি পুব্বেকতকুসলকম্মোকাসং সাৰযমানা ৱিচৰন্তি. সো এৱং দেৱতাহি কুসলং সাৰযমানাহি পৰিৱুতো তত্থ ৱিচৰন্তোৱ চৱি.

এৱং চুতো চৱামীতি পজানাতি, চুতিচিত্তং ন জানাতি. পটিসন্ধিং গহেত্ৱাপি পটিসন্ধিচিত্তং ন জানাতি, ইমস্মিং মে ঠানে পটিসন্ধি গহিতাতি এৱং পন জানাতি. কেচি পন থেৰা ‘‘আৱজ্জনপৰিযাযো নাম লদ্ধুং ৱট্টতি, দুতিযততিযচিত্তৱাৰেযেৱ জানিস্সতী’’তি ৱদন্তি. তিপিটকমহাসীৱত্থেৰো পনাহ – ‘‘মহাসত্তানং পটিসন্ধি ন অঞ্ঞেসং পটিসন্ধিসদিসা, কোটিপ্পত্তং তেসং সতিসম্পজঞ্ঞং. যস্মা পন তেনেৱ চিত্তেন তং চিত্তং ঞাতুং ন সক্কা, তস্মা চুতিচিত্তং ন জানাতি. চুতিক্খণেপি চৱামীতি পজানাতি, পটিসন্ধিং গহেত্ৱাপি পটিসন্ধিচিত্তং ন জানাতি, অসুকস্মিং ঠানে পটিসন্ধি গহিতাতি পজানাতি, তস্মিং কালে দসসহস্সী কম্পতী’’তি. এৱং সতো সম্পজানো মাতুকুচ্ছিং ওক্কমন্তো পন একূনৱীসতিযা পটিসন্ধিচিত্তেসু মেত্তাপুব্বভাগস্স সোমনস্স-সহগত-ঞাণসম্পযুত্ত-অসঙ্খাৰিক-কুসলচিত্তস্স সদিসমহাৱিপাকচিত্তেন পটিসন্ধিং গণ্হি. মহাসীৱত্থেৰো পন ‘‘উপেক্খাসহগতেনা’’তি আহ.

পটিসন্ধিং গণ্হন্তো পন আসাড়্হীপুণ্ণমাযং উত্তৰাসাড়্হনক্খত্তেন অগ্গহেসি. তদা কিৰ মহামাযা পুৰে পুণ্ণমায সত্তমদিৱসতো পট্ঠায ৱিগতসুৰাপানং মালাগন্ধৱিভূসনসম্পন্নং নক্খত্তকীড়ং অনুভৱমানা সত্তমে দিৱসে পাতো ৱুট্ঠায গন্ধোদকেন ন্হাযিত্ৱা সব্বালঙ্কাৰৱিভূসিতা ৱৰভোজনং ভুঞ্জিত্ৱা উপোসথঙ্গানি অধিট্ঠায সিৰীগব্ভং পৱিসিত্ৱা সিৰীসযনে নিপন্না নিদ্দং ওক্কমমানা ইদং সুপিনং অদ্দস – ‘‘চত্তাৰো কিৰ নং মহাৰাজানো সযনেনেৱ সদ্ধিং উক্খিপিত্ৱা অনোতত্তদহং নেত্ৱা একমন্তং অট্ঠংসু. অথ নেসং দেৱিযো আগন্ত্ৱা মনুস্সমলহৰণত্থং ন্হাপেত্ৱা দিব্বৱত্থং নিৱাসেত্ৱা গন্ধেহি ৱিলিম্পেত্ৱা দিব্বপুপ্ফানি পিড়ন্ধিত্ৱা ততো অৱিদূৰে ৰজতপব্বতো, তস্স অন্তো কনকৱিমানং অত্থি, তস্মিং পাচীনতো সীসং কত্ৱা নিপজ্জাপেসুং. অথ বোধিসত্তো সেতৱৰৱাৰণো হুত্ৱা ততো অৱিদূৰে একো সুৱণ্ণপব্বতো, তত্থ চৰিত্ৱা ততো ওৰুয্হ ৰজতপব্বতং অভিৰুহিত্ৱা উত্তৰদিসতো আগম্ম কনকৱিমানং পৱিসিত্ৱা মাতৰং পদক্খিণং কত্ৱা দক্খিণপস্সং ফালেত্ৱা কুচ্ছিং পৱিট্ঠসদিসো অহোসি.

অথ পবুদ্ধা দেৱী তং সুপিনং ৰঞ্ঞো আৰোচেসি. ৰাজা পভাতায ৰত্তিযা চতুসট্ঠিমত্তে ব্ৰাহ্মণপামোক্খে পক্কোসাপেত্ৱা হৰিতূপলিত্তায লাজাদীহি কতমঙ্গলসক্কাৰায ভূমিযা মহাৰহানি আসনানি পঞ্ঞাপেত্ৱা তত্থ নিসিন্নানং ব্ৰাহ্মণানং সপ্পিমধুসক্কৰাভিসঙ্খাৰস্স ৱৰপাযাসস্স সুৱণ্ণৰজতপাতিযো পূৰেত্ৱা সুৱণ্ণৰজতপাতীতিহেৱ পটিকুজ্জিত্ৱা অদাসি, অঞ্ঞেহি চ অহতৱত্থকপিলগাৱীদানাদীহি তে সন্তপ্পেসি. অথ নেসং সব্বকামসন্তপ্পিতানং সুপিনং আৰোচাপেত্ৱা – ‘‘কিং ভৱিস্সতী’’তি পুচ্ছি. ব্ৰাহ্মণা আহংসু – ‘‘মা চিন্তযি মহাৰাজ, দেৱিযা তে কুচ্ছিম্হি গব্ভো পতিট্ঠিতো, সো চ খো পুৰিসগব্ভো, ন ইত্থিগব্ভো, পুত্তো তে ভৱিস্সতি. সো সচে অগাৰং অজ্ঝাৱসিস্সতি, ৰাজা ভৱিস্সতি চক্কৱত্তী. সচে অগাৰা নিক্খম্ম পব্বজিস্সতি, বুদ্ধো ভৱিস্সতি লোকে ৱিৱট্টচ্ছদো’’তি. এৱং সতো সম্পজানো বোধিসত্তো তুসিতকাযা চৱিত্ৱা মাতুকুচ্ছিং ওক্কমতি.

তত্থ সতো সম্পজানোতি ইমিনা চতুত্থায গব্ভাৱক্কন্তিযা ওক্কমতীতি দস্সেতি. চতস্সো হি গব্ভাৱক্কন্তিযো.

‘‘চতস্সো ইমা, ভন্তে, গব্ভাৱক্কন্তিযো. ইধ, ভন্তে, একচ্চো অসম্পজানো মাতুকুচ্ছিং ওক্কমতি, অসম্পজানো মাতুকুচ্ছিস্মিং ঠাতি, অসম্পজানো মাতুকুচ্ছিম্হা নিক্খমতি, অযং পঠমা গব্ভাৱক্কন্তি.

পুন চপৰং, ভন্তে, ইধেকচ্চো সম্পজানো মাতুকুচ্ছিং ওক্কমতি, অসম্পজানো মাতুকুচ্ছিস্মিং ঠাতি, অসম্পজানো মাতুকুচ্ছিম্হা নিক্খমতি, অযং দুতিযা গব্ভাৱক্কন্তি.

পুন চপৰং, ভন্তে, ইধেকচ্চো সম্পজানো মাতুকুচ্ছিং ওক্কমতি, সম্পজানো মাতুকুচ্ছিস্মিং ঠাতি, অসম্পজানো মাতুকুচ্ছিম্হা নিক্খমতি, অযং ততিযা গব্ভাৱক্কন্তি.

পুন চপৰং, ভন্তে, ইধেকচ্চো সম্পজানো মাতুকুচ্ছিং ওক্কমতি, সম্পজানো মাতুকুচ্ছিস্মিং ঠাতি, সম্পজানো মাতুকুচ্ছিম্হা নিক্খমতি, অযং চতুত্থা গব্ভাৱক্কন্তী’’তি (দী. নি. ৩.১৪৭).

এতাসু পঠমা লোকিযমনুস্সানং হোতি, দুতিযা অসীতিমহাসাৱকানং, ততিযা দ্ৱিন্নং অগ্গসাৱকানং পচ্চেকবোধিসত্তানঞ্চ. তে কিৰ কম্মজৱাতেহি উদ্ধংপাদা অধোসিৰা অনেকসতপোৰিসে পপাতে ৱিয যোনিমুখে তাড়চ্ছিগ্গলেন হত্থী ৱিয অতিৱিয সম্বাধেন যোনিমুখেন নিক্খমমানা অনন্তং দুক্খং পাপুণন্তি. তেন নেসং ‘‘মযং নিক্খমামা’’তি সম্পজানতা ন হোতি. চতুত্থা সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তানং. তে হি মাতুকুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিং গণ্হন্তাপি জানন্তি, তত্থ ৱসন্তাপি জানন্তি. নিক্খমনকালেপি নেসং কম্মজৱাতা উদ্ধংপাদে অধোসিৰে কত্ৱা খিপিতুং ন সক্কোন্তি, দ্ৱে হত্থে পসাৰেত্ৱা অক্খীনি উম্মীলেত্ৱা ঠিতকাৱ নিক্খমন্তি.

২০১. মাতুকুচ্ছিং ওক্কমতীতি এত্থ মাতুকুচ্ছিং ওক্কন্তো হোতীতি অত্থো. ওক্কন্তে হি তস্মিং এৱং হোতি, ন ওক্কমমানে. অপ্পমাণোতি বুদ্ধপ্পমাণো, ৱিপুলোতি অত্থো. উড়াৰোতি তস্সেৱ ৱেৱচনং. দেৱানুভাৱন্তি এত্থ দেৱানং অযমানুভাৱো – নিৱত্থৱত্থস্স পভা দ্ৱাদস যোজনানি ফৰতি, তথা সৰীৰস্স, তথা অলঙ্কাৰস্স, তথা ৱিমানস্স, তং অতিক্কমিত্ৱাতি অত্থো.

লোকন্তৰিকাতি তিণ্ণং তিণ্ণং চক্কৱাড়ানং অন্তৰা একেকো লোকন্তৰিকা হোতি, তিণ্ণং সকটচক্কানং পত্তানং ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞং আহচ্চ ঠপিতানং মজ্ঝে ওকাসো ৱিয. সো পন লোকন্তৰিকনিৰযো পৰিমাণতো অট্ঠযোজনসহস্সো হোতি. অঘাতি নিচ্চৱিৱটা. অসংৱুতাতি হেট্ঠাপি অপ্পতিট্ঠা. অন্ধকাৰাতি তমভূতা. অন্ধকাৰতিমিসাতি চক্খুৱিঞ্ঞাণুপ্পত্তিনিৱাৰণতো অন্ধভাৱকৰণতিমিসেন সমন্নাগতা. তত্থ কিৰ চক্খুৱিঞ্ঞাণং ন জাযতি. এৱংমহিদ্ধিকাতি চন্দিমসূৰিযা কিৰ একপ্পহাৰেনেৱ তীসু দীপেসু পঞ্ঞাযন্তি, এৱংমহিদ্ধিকা. একেকায দিসায নৱনৱযোজনসতসহস্সানি অন্ধকাৰং ৱিধমিত্ৱা আলোকং দস্সেন্তি, এৱং মহানুভাৱা. আভায নানুভোন্তীতি অত্তনো পভায নপ্পহোন্তি. তে কিৰ চক্কৱাড়পব্বতস্স ৱেমজ্ঝেন চৰন্তি, চক্কৱাড়পব্বতঞ্চ অতিক্কম্ম লোকন্তৰিকনিৰযো, তস্মা তে তত্থ আভায নপ্পহোন্তি.

যেপি তত্থ সত্তাতি যেপি তস্মিং লোকন্তৰমহানিৰযে সত্তা উপপন্না. কিং পন কম্মং কত্ৱা তে তত্থ উপ্পজ্জন্তীতি? ভাৰিযং দাৰুণং মাতাপিতূনং ধম্মিকসমণব্ৰাহ্মণানঞ্চ উপৰি অপৰাধং অঞ্ঞঞ্চ দিৱসে দিৱসে পাণৱধাদিসাহসিককম্মং কত্ৱা উপ্পজ্জন্তি তম্বপণ্ণিদীপে অভযচোৰনাগচোৰাদযো ৱিয. তেসং অত্তভাৱো তিগাৱুতিকো হোতি, ৱগ্গুলীনং ৱিয দীঘনখা হোন্তি. তে ৰুক্খে ৱগ্গুলিযো ৱিয নখেহি চক্কৱাড়পাদে লগ্গন্তি. যদা পন সংসপ্পন্তা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স হত্থপাসং গতা হোন্তি, অথ ‘‘ভক্খো নো লদ্ধো’’তি মঞ্ঞমানা তত্থ ৱাৱটা ৱিপৰিৱত্তিত্ৱা লোকসন্ধাৰকউদকে পতন্তি. ৱাতে পহৰন্তে মধুকফলানি ৱিয ছিজ্জিত্ৱা উদকে পতন্তি. পতিতমত্তা চ অচ্চন্তখাৰে উদকে পিট্ঠপিণ্ডি ৱিয ৱিলীযন্তি.

অঞ্ঞেপি কিৰ ভো সন্তি সত্তাতি – ‘‘যথা মযং মহাদুক্খং অনুভৱাম, এৱং অঞ্ঞেপি কিৰ সত্তা ইদং দুক্খং অনুভৱন্তা ইধূপপন্না’’তি তং দিৱসং পস্সন্তি. অযং পন ওভাসো একযাগুপানমত্তম্পি ন তিট্ঠতি, যাৱতা নিদ্দাযিত্ৱা পবুদ্ধো আৰম্মণং ৱিভাৱেতি, তত্তকং কালং হোতি. দীঘভাণকা পন ‘‘অচ্ছৰাসঙ্ঘাটমত্তমেৱ ৱিজ্জুভাসো ৱিয নিচ্ছৰিত্ৱা কিং ইদন্তি ভণন্তানংযেৱ অন্তৰধাযতী’’তি ৱদন্তি. সঙ্কম্পতীতি সমন্ততো কম্পতি. ইতৰদ্ৱযং পুৰিমপস্সেৱ ৱেৱচনং. পুন অপ্পমাণো চাতিআদি নিগমনত্থং ৱুত্তং.

২০২. চত্তাৰো দেৱপুত্তা চতুদ্দিসং আৰক্খায উপগচ্ছন্তীতি এত্থ চত্তাৰোতি চতুন্নং মহাৰাজূনং ৱসেন ৱুত্তং, দসসহস্সচক্কৱাড়ে পন চত্তাৰো চত্তাৰো কত্ৱা চত্তালীসদসসহস্সা হোন্তি. তত্থ ইমস্মিং চক্কৱাড়ে মহাৰাজানো খগ্গহত্থা আগন্ত্ৱা বোধিসত্তস্স আৰক্খণত্থায উপগন্ত্ৱা সিৰীগব্ভং পৱিট্ঠা, ইতৰে গব্ভদ্ৱাৰতো পট্ঠায অৱৰুদ্ধপংসুপিসাচকাদিযক্খগণে পটিক্কমাপেত্ৱা যাৱ চক্কৱাড়া আৰক্খং গণ্হিংসু.

কিমত্থং পনাযং ৰক্খা আগতা? ননু পটিসন্ধিক্খণে কললকালতো পট্ঠায সচেপি কোটিসতসহস্সা মাৰা কোটিসতসহস্সং সিনেৰুং উক্খিপিত্ৱা বোধিসত্তস্স ৱা বোধিসত্তমাতুযা ৱা অন্তৰাযকৰণত্থং আগচ্ছেয্যুং, সব্বে অন্তৰাৱ অন্তৰধাযেয্যুং. ৱুত্তম্পি চেতং ভগৱতা ৰুহিৰুপ্পাদৱত্থুস্মিং – ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৱে, অনৱকাসো, যং পৰূপক্কমেন তথাগতং জীৱিতা ৱোৰোপেয্য. অনুপক্কমেন, ভিক্খৱে, তথাগতা পৰিনিব্বাযন্তি. গচ্ছথ তুম্হে, ভিক্খৱে, যথাৱিহাৰং, অৰক্খিযা, ভিক্খৱে, তথাগতা’’তি (চূড়ৱ. ৩৪১). এৱমেতং, ন পৰূপক্কমেন তেসং জীৱিতন্তৰাযো অত্থি. সন্তি খো পন অমনুস্সা ৱিৰূপা দুদ্দসিকা, ভেৰৱৰুপা পক্খিনো, যেসং ৰূপং দিস্ৱা সদ্দং ৱা সুত্ৱা বোধিসত্তমাতু ভযং ৱা সন্তাসো ৱা উপ্পজ্জেয্য, তেসং নিৱাৰণত্থায ৰক্খং অগ্গহেসুং. অপিচ খো বোধিসত্তস্স পুঞ্ঞতেজেন সঞ্জাতগাৰৱা অত্তনো গাৰৱচোদিতাপি তে এৱমকংসু.

কিং পন তে অন্তোগব্ভং পৱিসিত্ৱা ঠিতা চত্তাৰো মহাৰাজানো বোধিসত্তমাতুযা অত্তানং দস্সেন্তি ন দস্সেন্তীতি? নহানমণ্ডনভোজনাদিসৰীৰকিচ্চকালে ন দস্সেন্তি, সিৰীগব্ভং পৱিসিত্ৱা ৱৰসযনে নিপন্নকালে পন দস্সেন্তি. তত্থ কিঞ্চাপি অমনুস্সদস্সনং নাম মনুস্সানং সপ্পটিভযং হোতি, বোধিসত্তমাতা পন অত্তনো চেৱ পুত্তস্স চ পুঞ্ঞানুভাৱেন তে দিস্ৱা ন ভাযতি, পকতিঅন্তেপুৰপালকেসু ৱিয অস্সা তেসু চিত্তং উপ্পজ্জতি.

২০৩. পকতিযা সীলৱতীতি সভাৱেনেৱ সীলসম্পন্না. অনুপ্পন্নে কিৰ বুদ্ধে মনুস্সা তাপসপৰিব্বাজকানং সন্তিকে ৱন্দিত্ৱা উক্কুটিকং নিসীদিত্ৱা সীলং গণ্হন্তি, বোধিসত্তমাতাপি কালদেৱিলস্স ইসিনো সন্তিকে গণ্হাতি. বোধিসত্তে পন কুচ্ছিগতে অঞ্ঞস্স পাদমূলে নিসীদিতুং নাম ন সক্কা, সমাসনে নিসীদিত্ৱা গহিতসীলম্পি অৱঞ্ঞা কাৰণমত্তং হোতি. তস্মা সযমেৱ সীলং অগ্গহেসীতি ৱুত্তং হোতি.

পুৰিসেসূতি বোধিসত্তস্স পিতৰং আদিং কত্ৱা কেসুচি মনুস্সেসু পুৰিসাধিপ্পাযচিত্তং নুপ্পজ্জতি. তঞ্চ খো বোধিসত্তে গাৰৱেন, ন পহীনকিলেসতায. বোধিসত্তমাতু ৰূপং পন সুকুসলাপি সিপ্পিকা পোত্থকম্মাদীসুপি কাতুং ন সক্কোন্তি, তং দিস্ৱা পুৰিসস্স ৰাগো নুপ্পজ্জতীতি ন সক্কা ৱত্তুং. সচে পন তং ৰত্তচিত্তো উপসঙ্কমিতুকামো হোতি, পাদা ন ৱহন্তি, দিব্বসঙ্খলিকা ৱিয বজ্ঝন্তি. তস্মা ‘‘অনতিক্কমনীযা’’তিআদি ৱুত্তং.

পঞ্চন্নং কামগুণানন্তি পুব্বে ‘‘কামগুণূপসংহিত’’ন্তি পুৰিসাধিপ্পাযৱসেন ৱত্থুপটিক্খেপো কথিতো, ইধ আৰম্মণপ্পটিলাভো দস্সিতো. তদা কিৰ ‘‘দেৱিযা এৱৰূপো পুত্তো কুচ্ছিস্মিং উপ্পন্নো’’তি, সুত্ৱা সমন্ততো ৰাজানো মহগ্ঘআভৰণতূৰিযাদিৱসেন পঞ্চদ্ৱাৰাৰম্মণৱত্থুভূতং পণ্ণাকাৰং পেসেন্তি, বোধিসত্তস্স চ বোধিসত্তমাতুযা চ কতকম্মস্স উস্সন্নত্তা লাভসক্কাৰস্স পমাণপৰিচ্ছেদো নাম নত্থি.

২০৪. অকিলন্তকাযাতি যথা অঞ্ঞা ইত্থিযো গব্ভভাৰেন কিলমন্তি, হত্থপাদা উদ্ধুমাতকাদীনি পাপুণন্তি, ন এৱং তস্সা কোচি কিলমথো অহোসি. তিৰোকুচ্ছিগতন্তি অন্তোকুচ্ছিগতং. কললাদিকালং অতিক্কমিত্ৱা সঞ্জাতঅঙ্গপচ্চঙ্গং অহীনিন্দ্ৰিযভাৱং উপগতংযেৱ পস্সতি. কিমত্থং পস্সতি? সুখৱাসত্থং. যথেৱ হি মাতা পুত্তেন সদ্ধিং নিসিন্না ৱা নিপন্না ৱা ‘‘হত্থং ৱা পাদং ৱা ওলম্বন্তং উক্খিপিত্ৱা সণ্ঠপেস্সামী’’তি সুখৱাসত্থং পুত্তং ওলোকেতি, এৱং বোধিসত্তমাতাপি যং তং মাতু উট্ঠানগমনপৰিৱত্তননিসজ্জাদীসু উণ্হসীতলোণিকতিত্তককটুকাহাৰঅজ্ঝোহৰণকালেসু চ গব্ভস্স দুক্খং উপ্পজ্জতি, অত্থি নু খো মে তং পুত্তস্সাতি সুখৱাসত্থং বোধিসত্তং ওলোকযমানা পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা নিসিন্নং বোধিসত্তং পস্সতি. যথা হি অঞ্ঞে অন্তোকুচ্ছিগতা পক্কাসযং অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা আমাসযং উক্খিপিত্ৱা উদৰপটলং পিট্ঠিতো কত্ৱা পিট্ঠিকণ্টকং নিস্সায উক্কুটিকা দ্ৱীসু মুট্ঠীসু হনুকং ঠপেত্ৱা দেৱে ৱস্সন্তে ৰুক্খসুসিৰে মক্কটা ৱিয নিসীদন্তি, ন এৱং বোধিসত্তো. বোধিসত্তো পন পিট্ঠিকণ্টকং পিট্ঠিতো কত্ৱা ধম্মাসনে ধম্মকথিকো ৱিয পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা পুৰত্থাভিমুখো নিসীদতি. পুব্বে কতকম্মং পনস্সা ৱত্থুং সোধেতি, সুদ্ধে ৱত্থুম্হি সুখুমচ্ছৱিলক্খণং নিব্বত্ততি. অথ নং কুচ্ছিগতং তচো পটিচ্ছাদেতুং ন সক্কোতি, ওলোকেন্তিযা বহি ঠিতো ৱিয পঞ্ঞাযতি. তমত্থং উপমায ৱিভাৱেন্তো সেয্যথাপীতিআদিমাহ. বোধিসত্তো পন অন্তোকুচ্ছিগতো মাতৰং ন পস্সতি. ন হি অন্তোকুচ্ছিযং চক্খুৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি.

২০৫. কালং কৰোতীতি ন ৱিজাতভাৱপচ্চযা, আযুপৰিক্খযেনেৱ. বোধিসত্তেন ৱসিতট্ঠানঞ্হি চেতিযকুটিসদিসং হোতি অঞ্ঞেসং অপৰিভোগং, ন চ সক্কা বোধিসত্তমাতৰং অপনেত্ৱা অঞ্ঞং অগ্গমহেসিট্ঠানে ঠপেতুন্তি তত্তকংযেৱ বোধিসত্তমাতু আযুপ্পমাণং হোতি, তস্মা তদা কালং কৰোতি. কতৰস্মিং পন ৱযে কালং কৰোতীতি? মজ্ঝিমৱযে. পঠমৱযস্মিঞ্হি সত্তানং অত্তভাৱে ছন্দৰাগো বলৱা হোতি, তেন তদা সঞ্জাতগব্ভা ইত্থী তং গব্ভং অনুৰক্খিতুং ন সক্কোন্তি, গব্ভো বহ্ৱাবাধো হোতি. মজ্ঝিমৱযস্স পন দ্ৱে কোট্ঠাসে অতিক্কম্ম ততিযকোট্ঠাসে ৱত্থুং ৱিসদং হোতি, ৱিসদে ৱত্থুম্হি নিব্বত্তা দাৰকা অৰোগা হোন্তি. তস্মা বোধিসত্তমাতাপি পঠমৱযে সম্পত্তিং অনুভৱিত্ৱা মজ্ঝিমৱযস্স ততিযকোট্ঠাসে ৱিজাযিত্ৱা কালং কৰোতি.

নৱ ৱা দস ৱাতি এত্থ ৱা-সদ্দেন ৱিকপ্পনৱসেন সত্ত ৱা অট্ঠ ৱা একাদস ৱা দ্ৱাদস ৱাতি এৱমাদীনম্পি সঙ্গহো ৱেদিতব্বো. তত্থ সত্তমাসজাতো জীৱতি, সীতুণ্হক্খমো পন ন হোতি. অট্ঠমাসজাতো ন জীৱতি, সেসা জীৱন্তি.

ঠিতাৱাতি ঠিতাৱ হুত্ৱা. মহামাযাপি দেৱী উপৱিজঞ্ঞা ঞাতিকুলঘৰং গমিস্সামীতি ৰঞ্ঞো আৰোচেসি. ৰাজা কপিলৱত্থুতো দেৱদহনগৰগামিমগ্গং অলঙ্কাৰাপেত্ৱা দেৱিং সুৱণ্ণসিৱিকায নিসীদাপেসি. সকলনগৰৱাসিনো সক্যা পৰিৱাৰেত্ৱা গন্ধমালাদীহি পূজযমানা দেৱিং গহেত্ৱা পাযিংসু. সা দেৱদহনগৰস্স অৱিদূৰে লুম্বিনিসালৱনুয্যানং দিস্ৱা উয্যানৱিচৰণত্থায চিত্তং উপ্পাদেত্ৱা ৰঞ্ঞো সঞ্ঞং অদাসি. ৰাজা উয্যানং পটিজগ্গাপেত্ৱা আৰক্খং সংৱিদহাপেসি. দেৱিযা উয্যানং পৱিট্ঠমত্তায কাযদুব্বল্যং অহোসি, অথস্সা মঙ্গলসালমূলে সিৰীসযনং পঞ্ঞাপেত্ৱা সাণিযা পৰিক্খিপিংসু. সা অন্তোসাণিং পৱিসিত্ৱা সালসাখং হত্থেন গহেত্ৱা অট্ঠাসি. অথস্সা তাৱদেৱ গব্ভৱুট্ঠানং অহোসি.

দেৱা নং পঠমং পটিগ্গণ্হন্তীতি খীণাসৱা সুদ্ধাৱাসব্ৰহ্মানো পটিগ্গণ্হন্তি. কথং? সূতিৱেসং গণ্হিত্ৱাতি একে. তং পন পটিক্খিপিত্ৱা ইদং ৱুত্তং – তদা বোধিসত্তমাতা সুৱণ্ণখচিতং ৱত্থং নিৱাসেত্ৱা মচ্ছক্খিসদিসং দুকূলপটং যাৱ পাদন্তাৱ পাৰুপিত্ৱা অট্ঠাসি. অথস্সা সল্লহুকং গব্ভৱুট্ঠানং অহোসি ধম্মকৰণতো উদকনিক্খমনসদিসং. অথ তে পকতিব্ৰহ্মৱেসেনেৱ উপসঙ্কমিত্ৱা পঠমং সুৱণ্ণজালেন পটিগ্গহেসুং. তেসং হত্থতো মনুস্সা দুকূলচুম্বটকেন পটিগ্গহেসুং. তেন ৱুত্তং – ‘‘দেৱা নং পঠমং পটিগ্গণ্হন্তি পচ্ছা মনুস্সা’’তি.

২০৬. চত্তাৰো নং দেৱপুত্তাতি চত্তাৰো মহাৰাজানো. পটিগ্গহেত্ৱাতি অজিনপ্পৱেণিযা পটিগ্গহেত্ৱা. মহেসক্খোতি মহাতেজো মহাযসো লক্খণসম্পন্নোতি অত্থো.

ৱিসদোৱ নিক্খমতীতি যথা অঞ্ঞে সত্তা যোনিমগ্গে লগ্গন্তা ভগ্গৱিভগ্গা নিক্খমন্তি, ন এৱং নিক্খমতি, অলগ্গো হুত্ৱা নিক্খমতীতি অত্থো. উদেনাতি উদকেন. কেনচি অসুচিনাতি যথা অঞ্ঞে সত্তা কম্মজৱাতেহি উদ্ধংপাদা অধোসিৰা যোনিমগ্গে পক্খিত্তা সতপোৰিসনৰকপপাতং পতন্তা ৱিয তাড়চ্ছিদ্দেন নিক্কড্ঢিযমানা হত্থী ৱিয মহাদুক্খং অনুভৱন্তা নানাঅসুচিমক্খিতাৱ নিক্খমন্তি, ন এৱং বোধিসত্তো. বোধিসত্তঞ্হি কম্মজৱাতা উদ্ধংপাদং অধোসিৰং কাতুং ন সক্কোন্তি. সো ধম্মাসনতো ওতৰন্তো ধম্মকথিকো ৱিয নিস্সেণিতো ওতৰন্তো পুৰিসো ৱিয চ দ্ৱে হত্থে চ পাদে চ পসাৰেত্ৱা ঠিতকোৱ মাতুকুচ্ছিসম্ভৱেন কেনচি অসুচিনা অমক্খিতোৱ নিক্খমতি.

উদকস্স ধাৰাতি উদকৱট্টিযো. তাসু সীতা সুৱণ্ণকটাহে পততি, উণ্হা ৰজতকটাহে. ইদঞ্চ পথৱীতলে কেনচি অসুচিনা অসম্মিস্সং তেসং পানীযপৰিভোজনীযউদকঞ্চেৱ অঞ্ঞেহি অসাধাৰণং কীড়নউদকঞ্চ দস্সেতুং ৱুত্তং. অঞ্ঞস্স পন সুৱণ্ণৰজতঘটেহি আহৰিযমানউদকস্স চেৱ হংসৱট্টকাদিপোক্খৰণিগতস্স চ উদকস্স পৰিচ্ছেদো নত্থি.

২০৭. সম্পতিজাতোতি মুহুত্তজাতো. পাড়িযং পন মাতুকুচ্ছিতো নিক্খন্তমত্তো ৱিয দস্সিতো, ন পন এৱং দট্ঠব্বং. নিক্খন্তমত্তঞ্হি তং পঠমং ব্ৰহ্মানো সুৱণ্ণজালেন পটিগ্গণ্হিংসু, তেসং হত্থতো চত্তাৰো মহাৰাজানো মঙ্গলসম্মতায সুখসম্ফস্সায অজিনপ্পৱেণিযা, তেসং হত্থতো মনুস্সা দুকূলচুম্বটকেন, মনুস্সানং হত্থতো মুচ্চিত্ৱা পথৱিযং পতিট্ঠিতো.

সেতম্হি ছত্তে অনুধাৰিযমানেতি দিব্বসেতচ্ছত্তে অনুধাৰিযমানে. এত্থ চ ছত্তস্স পৰিৱাৰানি খগ্গাদীনি পঞ্চ ৰাজককুধভণ্ডানিপি আগতানেৱ. পাড়িযং পন ৰাজগমনে ৰাজা ৱিয ছত্তমেৱ ৱুত্তং. তেসু ছত্তমেৱ পঞ্ঞাযতি, ন ছত্তগ্গাহকা. তথা খগ্গ-তালৱণ্ট-মোৰহত্থক-ৱাড়বীজনি-উণ্হীসমত্তাযেৱ পঞ্ঞাযন্তি, ন তেসং গাহকা. সব্বানি কিৰ তানি অদিস্সমানৰূপা দেৱতা গণ্হিংসু. ৱুত্তম্পি চেতং –

‘‘অনেকসাখঞ্চ সহস্সমণ্ডলং,

ছত্তং মৰূ ধাৰযুমন্তলিক্খে;

সুৱণ্ণদণ্ডা ৱিপতন্তি চামৰা,

ন দিস্সৰে চামৰছত্তগাহকা’’তি. (সু. নি. ৬৯৩);

সব্বা চ দিসাতি ইদং সত্তপদৱীতিহাৰূপৰি ঠিতস্স ৱিয সব্বদিসানুৱিলোকনং ৱুত্তং, ন খো পনেৱং দট্ঠব্বং. মহাসত্তো হি মনুস্সানং হত্থতো মুচ্চিত্ৱা পুৰত্থিমদিসং ওলোকেসি, অনেকচক্কৱাড়সহস্সানি একঙ্গণানি অহেসুং. তত্থ দেৱমনুস্সা গন্ধমালাদীহি পূজযমানা – ‘‘মহাপুৰিস ইধ তুম্হেহি সদিসোপি নত্থি, কুতো উত্তৰিতৰো’’তি আহংসু. এৱং চতস্সো দিসা, চতস্সো অনুদিসা, হেট্ঠা, উপৰীতি দসপি দিসা অনুৱিলোকেত্ৱা অত্তনা সদিসং অদিস্ৱা অযং উত্তৰা দিসাতি সত্তপদৱীতিহাৰেন অগমাসীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. আসভিন্তি উত্তমং. অগ্গোতি গুণেহি সব্বপঠমো. ইতৰানি দ্ৱে পদানি এতস্সেৱ ৱেৱচনানি. অযমন্তিমা জাতি, নত্থি দানি পুনব্ভৱোতি পদদ্ৱযেন ইমস্মিং অত্তভাৱে পত্তব্বং অৰহত্তং ব্যাকাসি.

এত্থ চ সমেহি পাদেহি পথৱিযং পতিট্ঠানং চতুইদ্ধিপাদপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, উত্তৰাভিমুখভাৱো মহাজনং অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা অভিভৱিত্ৱা গমনস্স পুব্বনিমিত্তং, সত্তপদগমনং সত্তবোজ্ঝঙ্গৰতনপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, দিব্বসেতচ্ছত্তধাৰণং ৱিমুত্তিচ্ছত্তপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, পঞ্চৰাজককুধভণ্ডানি পঞ্চহি ৱিমুত্তীহি ৱিমুচ্চনস্স পুব্বনিমিত্তং, দিসানুৱিলোকনং অনাৱৰণঞাণপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, আসভীৱাচাভাসনং অপ্পটিৱত্তিযধম্মচক্কপ্পৱত্তনস্স পুব্বনিমিত্তং. ‘‘অযমন্তিমা জাতী’’তি সীহনাদো অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বানস্স পুব্বনিমিত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ইমে ৱাৰা পাড়িযং আগতা, সম্বহুলৱাৰো পন আগতো, আহৰিত্ৱা দীপেতব্বো.

মহাপুৰিসস্স হি জাতদিৱসে দসসহস্সিলোকধাতু কম্পি. দসসহস্সিলোকধাতুম্হি দেৱতা একচক্কৱাড়ে সন্নিপতিংসু. পঠমং দেৱা পটিগ্গহিংসু, পচ্ছা মনুস্সা. তন্তিবদ্ধা ৱীণা চম্মবদ্ধা ভেৰিযো চ কেনচি অৱাদিতা সযমেৱ ৱজ্জিংসু, মনুস্সানং অন্দুবন্ধনাদীনি খণ্ডাখণ্ডং ভিজ্জিংসু. সব্বৰোগা অম্বিলেন ধোততম্বমলং ৱিয ৱিগচ্ছিংসু, জচ্চন্ধা ৰূপানি পস্সিংসু. জচ্চবধিৰা সদ্দং সুণিংসু, পীঠসপ্পী জৱনসম্পন্না অহেসুং, জাতিজড়ানম্পি এড়মূগানং সতি পতিট্ঠাসি, ৱিদেসে পক্খন্দনাৱা সুপট্টনং পাপুণিংসু, আকাসট্ঠকভূমট্ঠকৰতনানি সকতেজোভাসিতানি অহেসুং, ৱেৰিনো মেত্তচিত্তং পটিলভিংসু, অৱীচিম্হি অগ্গি নিব্বাযি. লোকন্তৰে আলোকো উদপাদি, নদীসু জলং ন পৱত্তি, মহাসমুদ্দেসু মধুৰসদিসং উদকং অহোসি, ৱাতো ন ৱাযি, আকাসপব্বতৰুক্খগতা সকুণা ভস্সিত্ৱা পথৱীগতা অহেসুং, চন্দো অতিৰোচি, সূৰিযো ন উণ্হো ন সীতলো নিম্মলো উতুসম্পন্নো অহোসি, দেৱতা অত্তনো অত্তনো ৱিমানদ্ৱাৰে ঠত্ৱা অপ্ফোটনসেড়নচেলুক্খেপাদীহি মহাকীড়ং কীড়িংসু, চাতুদ্দীপিকমহামেঘো ৱস্সি, মহাজনং নেৱ খুদা ন পিপাসা পীড়েসি, দ্ৱাৰকৱাটানি সযমেৱ ৱিৱৰিংসু, পুপ্ফূপগফলূপগা ৰুক্খা পুপ্ফফলানি গণ্হিংসু, দসসহস্সিলোকধাতু একদ্ধজমালা অহোসীতি.

তত্ৰাপিস্স দসসহস্সিলোকধাতুকম্পো সব্বঞ্ঞুতঞাণপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, দেৱতানং একচক্কৱাড়ে সন্নিপাতো ধম্মচক্কপ্পৱত্তনকালে একপ্পহাৰেন সন্নিপতিত্ৱা ধম্মপটিগ্গণ্হনস্স পুব্বনিমিত্তং, পঠমং দেৱতানং পটিগ্গহণং চতুন্নং ৰূপাৱচৰজ্ঝানানং পটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং. পচ্ছা মনুস্সানং পটিগ্গহণং চতুন্নং অৰূপজ্ঝানানং পটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, তন্তিবদ্ধৱীণানং সযং ৱজ্জনং অনুপুব্বৱিহাৰপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, চম্মবদ্ধভেৰীনং ৱজ্জনং মহতিযা ধম্মভেৰিযা অনুস্সাৱনস্স পুব্বনিমিত্তং, অন্দুবন্ধনাদীনং ছেদো অস্মিমানসমুচ্ছেদস্স পুব্বনিমিত্তং, সব্বৰোগৱিগমো সব্বকিলেসৱিগমস্স পুব্বনিমিত্তং, জচ্চন্ধানং ৰূপদস্সনং দিব্বচক্খুপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, জচ্চবধিৰানং সদ্দস্সৱনং দিব্বসোতধাতুপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, পীঠসপ্পীনং জৱনসম্পদা চতুইদ্ধিপাদাধিগমস্স পুব্বনিমিত্তং, জড়ানং সতিপতিট্ঠানং চতুসতিপট্ঠানপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, ৱিদেসপক্খন্দনাৱানং সুপট্টনসম্পাপুণনং চতুপটিসম্ভিদাধিগমস্স পুব্বনিমিত্তং, ৰতনানং সকতেজোভাসিতত্তং যং লোকস্স ধম্মোভাসং দস্সেস্সতি তস্স পুব্বনিমিত্তং.

ৱেৰীনং মেত্তচিত্তপটিলাভো চতুব্ৰহ্মৱিহাৰপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, অৱীচিম্হি অগ্গিনিব্বানং একাদসঅগ্গিনিব্বানস্স পুব্বনিমিত্তং, লোকন্তৰালোকো অৱিজ্জন্ধকাৰং ৱিধমিত্ৱা ঞাণালোকদস্সনস্স পুব্বনিমিত্তং, মহাসমুদ্দস্স মধুৰতা নিব্বানৰসেন একৰসভাৱস্স পুব্বনিমিত্তং, ৱাতস্স অৱাযনং দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিগতভিন্দনস্স পুব্বনিমিত্তং, সকুণানং পথৱীগমনং মহাজনস্স ওৱাদং সুত্ৱা পাণেহি সৰণগমনস্স পুব্বনিমিত্তং, চন্দস্স অতিৱিৰোচনং বহুজনকন্ততায পুব্বনিমিত্তং, সূৰিযস্স উণ্হসীতৱিৱজ্জনউতুসুখতা কাযিকচেতসিকসুখুপ্পত্তিযা পুব্বনিমিত্তং, দেৱতানং ৱিমানদ্ৱাৰেসু অপ্ফোটনাদীহি কীড়নং বুদ্ধভাৱং পত্ৱা উদানং উদানস্স পুব্বনিমিত্তং, চাতুদ্দীপিকমহামেঘৱস্সনং মহতো ধম্মমেঘৱস্সনস্স পুব্বনিমিত্তং, খুদাপীড়নস্স অভাৱো কাযগতাসতিঅমতপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, পিপাসাপীড়নস্স অভাৱো ৱিমুত্তিসুখেন সুখিতভাৱস্স পুব্বনিমিত্তং, দ্ৱাৰকৱাটানং সযমেৱ ৱিৱৰণং অট্ঠঙ্গিকমগ্গদ্ৱাৰৱিৱৰণস্স পুব্বনিমিত্তং, ৰুক্খানং পুপ্ফফলগহণং ৱিমুত্তিপুপ্ফেহি পুপ্ফিতস্স চ সামঞ্ঞফলভাৰভৰিতভাৱস্স চ পুব্বনিমিত্তং, দসসহস্সিলোকধাতুযা একদ্ধজমালতা অৰিযদ্ধজমালামালিতায পুব্বনিমিত্তন্তি ৱেদিতব্বং. অযং সম্বহুলৱাৰো নাম.

এত্থ পঞ্হে পুচ্ছন্তি – ‘‘যদা মহাপুৰিসো পথৱিযং পতিট্ঠহিত্ৱা উত্তৰাভিমুখো গন্ত্ৱা আসভিং ৱাচং ভাসতি, তদা কিং পথৱিযা গতো, উদাহু আকাসেন? দিস্সমানো গতো, উদাহু অদিস্সমানো? অচেলকো গতো, উদাহু অলঙ্কতপ্পটিযত্তো? দহৰো হুত্ৱা গতো, উদাহু মহল্লকো? পচ্ছাপি কিং তাদিসোৱ অহোসি, উদাহু পুন বালদাৰকো’’তি? অযং পন পঞ্হো হেট্ঠা লোহপাসাদে সঙ্ঘসন্নিপাতে তিপিটকচূড়াভযত্থেৰেন ৱিস্সজ্জিতোৱ. থেৰো কিৰেত্থ নিযতি পুব্বেকতকম্ম-ইস্সৰনিম্মানৱাদৱসেন তং তং বহুং ৱত্ৱা অৱসানে এৱং ব্যাকাসি – ‘‘মহাপুৰিসো পথৱিযং গতো, মহাজনস্স পন আকাসে গচ্ছন্তো ৱিয অহোসি. দিস্সমানো গতো, মহাজনস্স পন অদিস্সমানো ৱিয অহোসি. অচেলকো গতো, মহাজনস্স পন অলঙ্কতপ্পটিযত্তোৱ উপট্ঠাসি. দহৰোৱ গতো, মহাজনস্স পন সোড়সৱস্সুদ্দেসিকো ৱিয অহোসি. পচ্ছা পন বালদাৰকোৱ অহোসি, ন তাদিসো’’তি. এৱং ৱুত্তে পৰিসা চস্স ‘‘বুদ্ধেন ৱিয হুত্ৱা ভো থেৰেন পঞ্হো কথিতো’’তি অত্তমনা অহোসি. লোকন্তৰিকৱাৰো ৱুত্তনযো এৱ.

ৱিদিতাতি পাকটা হুত্ৱা. যথা হি সাৱকা নহানমুখধোৱনখাদনপিৱনাদিকালে অনোকাসগতে অতীতসঙ্খাৰে নিপ্পদেসে সম্মসিতুং ন সক্কোন্তি, ওকাসপত্তযেৱ সম্মসন্তি, ন এৱং বুদ্ধা. বুদ্ধা হি সত্তদিৱসব্ভন্তৰে ৱৱত্থিতসঙ্খাৰে আদিতো পট্ঠায সম্মসিত্ৱা তিলক্খণং আৰোপেত্ৱাৱ ৱিস্সজ্জেন্তি, তেসং অৱিপস্সিতধম্মো নাম নত্থি, তস্মা ‘‘ৱিদিতা’’তি আহ. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱাতি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

অচ্ছৰিযঅব্ভুতসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. বাকুলসুত্তৱণ্ণনা

২০৯. এৱং মে সুতন্তি বাকুলসুত্তং. তত্থ বাকুলোতি যথা দ্ৱাৱীসতি দ্ৱত্তিংসাতিআদিম্হি ৱত্তব্বে বাৱীসতি বাত্তিংসাতিআদীনি ৱুচ্চন্তি, এৱমেৱ দ্ৱিকুলোতি ৱত্তব্বে বাকুলোতি ৱুত্তং. তস্স হি থেৰস্স দ্ৱে কুলানি অহেসুং. সো কিৰ দেৱলোকো চৱিত্ৱা কোসম্বিনগৰে নাম মহাসেট্ঠিকুলে নিব্বত্তো, তমেনং পঞ্চমে দিৱসে সীসং ন্হাপেত্ৱা গঙ্গাকীড়ং অকংসু. ধাতিযা দাৰকং উদকে নিমুজ্জনুম্মুজ্জনৱসেন কীড়াপেন্তিযা একো মচ্ছো দাৰকং দিস্ৱা ‘‘ভক্খো মে অয’’ন্তি মঞ্ঞমানো মুখং ৱিৱৰিত্ৱা উপগতো. ধাতী দাৰকং ছড্ডেত্ৱা পলাতা. মচ্ছো তং গিলি. পুঞ্ঞৱা সত্তো দুক্খং ন পাপুণি, সযনগব্ভং পৱিসিত্ৱা নিপন্নো ৱিয অহোসি. মচ্ছো দাৰকস্স তেজেন তত্তকপল্লং গিলিত্ৱা দয্হমানো ৱিয ৱেগেন তিংসযোজনমগ্গং গন্ত্ৱা বাৰাণসিনগৰৱাসিনো মচ্ছবন্ধস্স জালং পাৱিসি, মহামচ্ছা নাম জালবদ্ধা পহৰিযমানা মৰন্তি. অযং পন দাৰকস্স তেজেন জালতো নীহটমত্তোৱ মতো. মচ্ছবন্ধা চ মহন্তং মচ্ছং লভিত্ৱা ফালেত্ৱা ৱিক্কিণন্তি. তং পন দাৰকস্স আনুভাৱেন অফালেত্ৱা সকলমেৱ কাজেন হৰিত্ৱা সহস্সেন দেমাতি ৱদন্তা নগৰে ৱিচৰিংসু. কোচি ন গণ্হাতি.

তস্মিং পন নগৰে অপুত্তকং অসীতিকোটিৱিভৱং সেট্ঠিকুলং অত্থি, তস্স দ্ৱাৰমূলং পত্ৱা ‘‘কিং গহেত্ৱা দেথা’’তি ৱুত্তা কহাপণন্তি আহংসু. তেহি কহাপণং দত্ৱা গহিতো. সেট্ঠিভৰিযাপি অঞ্ঞেসু দিৱসেসু মচ্ছে ন কেলাযতি, তং দিৱসং পন মচ্ছং ফলকে ঠপেত্ৱা সযমেৱ ফালেসি. মচ্ছঞ্চ নাম কুচ্ছিতো ফালেন্তি, সা পন পিট্ঠিতো ফালেন্তী মচ্ছকুচ্ছিযং সুৱণ্ণৱণ্ণং দাৰকং দিস্ৱা – ‘‘মচ্ছকুচ্ছিযং মে পুত্তো লদ্ধো’’তি নাদং নদিত্ৱা দাৰকং আদায সামিকস্স সন্তিকং অগমাসি. সেট্ঠি তাৱদেৱ ভেৰিং চৰাপেত্ৱা দাৰকং আদায ৰঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৱা – ‘‘মচ্ছকুচ্ছিযং মে দেৱ দাৰকো লদ্ধো, কিং কৰোমী’’তি আহ. পুঞ্ঞৱা এস, যো মচ্ছকুচ্ছিযং অৰোগো ৱসি, পোসেহি নন্তি.

অস্সোসি খো ইতৰং কুলং – ‘‘বাৰাণসিযং কিৰ একং সেট্ঠিকুলং মচ্ছকুচ্ছিযং দাৰকং লভতী’’তি, তে তত্থ অগমংসু. অথস্স মাতা দাৰকং অলঙ্কৰিত্ৱা কীড়াপিযমানং দিস্ৱাৱ ‘‘মনাপো ৱতাযং দাৰকো’’তি গন্ত্ৱা পৱতিং আচিক্খি. ইতৰা ময্হং পুত্তোতিআদিমাহ. কহং তে লদ্ধোতি? মচ্ছকুচ্ছিযন্তি. নো তুয্হং পুত্তো, ময্হং পুত্তোতি. কহং তে লদ্ধোতি? মযা দসমাসে কুচ্ছিযা ধাৰিতো, অথ নং নদিযা কীড়াপিযমানং মচ্ছো গিলীতি. তুয্হং পুত্তো অঞ্ঞেন মচ্ছেন গিলিতো ভৱিস্সতি, অযং পন মযা মচ্ছকুচ্ছিযং লদ্ধোতি, উভোপি ৰাজকুলং অগমংসু. ৰাজা আহ – ‘‘অযং দস মাসে কুচ্ছিযা ধাৰিতত্তা অমাতা কাতুং ন সক্কা, মচ্ছং গণ্হন্তাপি ৱক্কযকনাদীনি বহি কত্ৱা গণ্হন্তা নাম নত্থীতি মচ্ছকুচ্ছিযং লদ্ধত্তা অযম্পি অমাতা কাতুং ন সক্কা, দাৰকো উভিন্নম্পি কুলানং দাযাদো হোতু, উভোপি নং জগ্গথা’’তি উভোপি জগ্গিংসু.

ৱিঞ্ঞুতং পত্তস্স দ্ৱীসুপি নগৰেসু পাসাদং কাৰেত্ৱা নাটকানি পচ্চুপট্ঠাপেসুং. একেকস্মিং নগৰে চত্তাৰো চত্তাৰো মাসে ৱসতি, একস্মিং নগৰে চত্তাৰো মাসে ৱুট্ঠস্স সঙ্ঘাটনাৱায মণ্ডপং কাৰেত্ৱা তত্থ নং সদ্ধিং নাটকাহি আৰোপেন্তি. সো সম্পত্তিং অনুভৱমানো ইতৰং নগৰং গচ্ছতি. তংনগৰৱাসিনো নাটকানি উপড্ঢমগ্গং অগমংসু. তে পচ্চুগ্গন্ত্ৱা তং পৰিৱাৰেত্ৱা অত্তনো পাসাদং নযন্তি. ইতৰানি নাটকানি নিৱত্তিত্ৱা অত্তনো নগৰমেৱ গচ্ছন্তি. তত্থ চত্তাৰো মাসে ৱসিত্ৱা তেনেৱ নিযামেন পুন ইতৰং নগৰং গচ্ছতি. এৱমস্স সম্পত্তিং অনুভৱন্তস্স অসীতি ৱস্সানি পৰিপুণ্ণানি.

অথ ভগৱা চাৰিকং চৰমানো বাৰাণসিং পত্তো. সো ভগৱতো সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিতো. পব্বজিত্ৱা সত্তাহমেৱ পুথুজ্জনো অহোসি, অট্ঠমে পন সো সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণীতি এৱমস্স দ্ৱে কুলানি অহেসুং. তস্মা বাকুলোতি সঙ্খং অগমাসীতি.

পুৰাণগিহিসহাযোতি পুব্বে গিহিকালে সহাযো. অযম্পি দীঘাযুকোৱ থেৰং পব্বজিতং পস্সিতুং গচ্ছন্তো অসীতিমে ৱস্সে গতো. মেথুনো ধম্মোতি বালো নগ্গসমণকো বালপুচ্ছং পুচ্ছতি, ন সাসনৱচনং, ইদানি থেৰেন দিন্ননযে ঠিতো ইমেহি পন তেতি পুচ্ছি.

২১০. যংপাযস্মাতিআদীনি পদানি সব্বৱাৰেসু ধম্মসঙ্গাহকত্থেৰেহি নিযমেত্ৱা ঠপিতানি. তত্থ সঞ্ঞা উপ্পন্নমত্তাৱ, ৱিতক্কো কম্মপথভেদকোতি. থেৰো পনাহ – ‘‘কস্মা ৱিসুং কৰোথ, উভযম্পেতং কম্মপথভেদকমেৱা’’তি.

২১১. গহপতিচীৱৰন্তি ৱস্সাৱাসিকং চীৱৰং. সত্থেনাতি পিপ্ফলকেন. সূচিযাতি সূচিং গহেত্ৱা সিব্বিতভাৱং ন সৰামীতি অত্থো. কথিনে চীৱৰন্তি কথিনচীৱৰং, কথিনচীৱৰম্পি হি ৱস্সাৱাসিকগতিকমেৱ. তস্মা তত্থ ‘‘সিব্বিতা নাভিজানামী’’তি আহ.

এত্তকং পনস্স কালং গহপতিচীৱৰং অসাদিযন্তস্স ছিন্দনসিব্বনাদীনি অকৰোন্তস্স কুতো চীৱৰং উপ্পজ্জতীতি. দ্ৱীহি নগৰেহি. থেৰো হি মহাযসস্সী, তস্স পুত্তধীতৰো নত্তপনত্তকা সুখুমসাটকেহি চীৱৰানি কাৰেত্ৱা ৰজাপেত্ৱা সমুগ্গে পক্খিপিত্ৱা পহিণন্তি. থেৰস্স ন্হানকালে ন্হানকোট্ঠকে ঠপেন্তি. থেৰো তানি নিৱাসেতি চেৱ পাৰুপতি চ, পুৰাণচীৱৰানি সম্পত্তপব্বজিতানং দেতি. থেৰো তানি নিৱাসেত্ৱা চ পাৰুপিত্ৱা চ নৱকম্মং ন কৰোতি, কিঞ্চি আযূহনকম্মং নত্থি. ফলসমাপত্তিং অপ্পেত্ৱা অপ্পেত্ৱা নিসীদতি. চতূসু মাসেসু পত্তেসু লোমকিলিট্ঠানি হোন্তি, অথস্স পুন তেনেৱ নিযামেন পহিণিত্ৱা দেন্তি. অড্ঢমাসে অড্ঢমাসে পৰিৱত্ততীতিপি ৱদন্তিযেৱ.

অনচ্ছৰিযঞ্চেতং থেৰস্স মহাপুঞ্ঞস্স মহাভিঞ্ঞস্স সতসহস্সকপ্পে পূৰিতপাৰমিস্স, অসোকধম্মৰঞ্ঞো কুলূপকো নিগ্ৰোধত্থেৰো দিৱসস্স নিক্খত্তুং চীৱৰং পৰিৱত্তেসি. তস্স হি তিচীৱৰং হত্থিক্খন্ধে ঠপেত্ৱা পঞ্চহি চ গন্ধসমুগ্গসতেহি পঞ্চহি চ মালাসমুগ্গসতেহি সদ্ধিং পাতোৱ আহৰিযিত্থ, তথা দিৱা চেৱ সাযঞ্চ. ৰাজা কিৰ দিৱসস্স নিক্খত্তুং সাটকে পৰিৱত্তেন্তো ‘‘থেৰস্স চীৱৰং নীত’’ন্তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘আম নীত’’ন্তি সুত্ৱাৱ পৰিৱত্তেসি. থেৰোপি ন ভণ্ডিকং বন্ধিত্ৱা ঠপেসি, সম্পত্তসব্ৰহ্মচাৰীনং অদাসি. তদা কিৰ জম্বুদীপে ভিক্খুসঙ্ঘস্স যেভুয্যেন নিগ্ৰোধস্সেৱ সন্তকং চীৱৰং অহোসি.

অহো ৱত মং কোচি নিমন্তেয্যাতি কিং পন চিত্তস্স অনুপ্পাদনং ভাৰিযং, উপ্পন্নস্স পহানন্তি. চিত্তং নাম লহুকপৰিৱত্তং, তস্মা অনুপ্পাদনং ভাৰিযং, উপ্পন্নস্স পহানম্পি ভাৰিযমেৱ. অন্তৰঘৰেতি মহাসকুলুদাযিসুত্তে (ম. নি. ২.২৩৭) ইন্দখীলতো পট্ঠায অন্তৰঘৰং নাম ইধ নিম্বোদকপতনট্ঠানং অধিপ্পেতং. কুতো পনস্স ভিক্খা উপ্পজ্জিত্থাতি. থেৰো দ্ৱীসু নগৰেসু অভিঞ্ঞাতো, গেহদ্ৱাৰং আগতস্সেৱস্স পত্তং গহেত্ৱা নানাৰসভোজনস্স পূৰেত্ৱা দেন্তি. সো লদ্ধট্ঠানতো নিৱত্ততি, ভত্তকিচ্চকৰণট্ঠানং পনস্স নিবদ্ধমেৱ অহোসি. অনুব্যঞ্জনসোতি থেৰেন কিৰ ৰূপে নিমিত্তং গহেত্ৱা মাতুগামো ন ওলোকিতপুব্বো. মাতুগামস্স ধম্মন্তি মাতুগামস্স ছপ্পঞ্চৱাচাহি ধম্মং দেসেতুং ৱট্টতি, পঞ্হং পুট্ঠেন গাথাসহস্সম্পি ৱত্তুং ৱট্টতিযেৱ. থেৰো পন কপ্পিযমেৱ ন অকাসি. যেভুয্যেন হি কুলূপকথেৰানমেতং কম্মং হোতি. ভিক্খুনুপস্সযন্তি ভিক্খুনিউপস্সযং. তং পন গিলানপুচ্ছকেন গন্তুং ৱট্টতি, থেৰো পন কপ্পিযমেৱ ন অকাসি. এস নযো সব্বত্থ. চুণ্ণেনাতি কোসম্বচুণ্ণাদিনা. গত্তপৰিকম্মেতি সৰীৰসম্বাহনকম্মে. ৱিচাৰিতাতি পযোজযিতা. গদ্দূহনমত্তন্তি গাৱিং থনে গহেত্ৱা একং খীৰবিন্দুং দূহনকালমত্তম্পি.

কেন পন কাৰণেন থেৰো নিৰাবাধো অহোসি. পদুমুত্তৰে কিৰ ভগৱতি সতসহস্সভিক্খুপৰিৱাৰে চাৰিকং চৰমানে হিমৱতি ৱিসৰুক্খা পুপ্ফিংসু. ভিক্খুসতসহস্সানম্পি তিণপুপ্ফকৰোগো উপ্পজ্জতি. থেৰো তস্মিং সমযে ইদ্ধিমা তাপসো হোতি, সো আকাসেন গচ্ছন্তো ভিক্খুসঙ্ঘং দিস্ৱা ওতৰিত্ৱা ৰোগং পুচ্ছিত্ৱা হিমৱন্ততো ওসধং আহৰিত্ৱা অদাসি. উপসিঙ্ঘনমত্তেনেৱ ৰোগো ৱূপসমি. কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালেপি পঠমৱপ্পদিৱসে ৱপ্পং ঠপেত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘস্স পৰিভোগং অগ্গিসালঞ্চেৱ ৱচ্চকুটিঞ্চ কাৰেত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘস্স ভেসজ্জৱত্তং নিবন্ধি, ইমিনা কম্মেন নিৰাবাধো অহোসি. উক্কট্ঠনেসজ্জিকো পনেস উক্কট্ঠাৰঞ্ঞকো চ তস্মা ‘‘নাভিজানামি অপস্সেনকং অপস্সযিতা’’তিআদিমাহ.

সৰণোতি সকিলেসো. অঞ্ঞা উদপাদীতি অনুপসম্পন্নস্স অঞ্ঞং ব্যাকাতুং ন ৱট্টতি. থেৰো কস্মা ব্যাকাসি? ন থেৰো অহং অৰহাতি আহ, অঞ্ঞা উদপাদীতি পনাহ. অপিচ থেৰো অৰহাতি পাকটো, তস্মা এৱমাহ.

২১২. পব্বজ্জন্তি থেৰো সযং নেৱ পব্বাজেসি, ন উপসম্পাদেসি অঞ্ঞেহি পন ভিক্খূহি এৱং কাৰাপেসি. অৱাপুৰণং আদাযাতি কুঞ্চিকং গহেত্ৱা.

নিসিন্নকোৱ পৰিনিব্বাযীতি অহং ধৰমানোপি ন অঞ্ঞস্স ভিক্খুস্স ভাৰো অহোসিং, পৰিনিব্বুতস্সাপি মে সৰীৰং ভিক্খুসঙ্ঘস্স পলিবোধো মা অহোসীতি তেজোধাতুং সমাপজ্জিত্ৱা পৰিনিব্বাযি. সৰীৰতো জালা উট্ঠহি, ছৱিমংসলোহিতং সপ্পি ৱিয ঝাযমানং পৰিক্খযং গতং, সুমনমকুলসদিসা ধাতুযোৱ অৱসেসিংসু. সেসং সব্বত্থ পাকটমেৱ. ইদং পন সুত্তং দুতিযসঙ্গহে সঙ্গীতন্তি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

বাকুলসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. দন্তভূমিসুত্তৱণ্ণনা

২১৩. এৱং মে সুতন্তি দন্তভূমিসুত্তং. তত্থ অৰঞ্ঞকুটিকাযন্তি তস্সেৱ ৱেড়ুৱনস্স একস্মিং ৱিৱিত্তট্ঠানে পধানকম্মিকানং ভিক্খূনং অত্থায কতসেনাসনে. ৰাজকুমাৰোতি বিম্বিসাৰস্স পুত্তো ওৰসকো.

ফুসেয্যাতি লভেয্য. একগ্গতন্তি এৱং পটিপন্নো সমাপত্তিং নাম লভতি, ঝানং নাম লভতীতি ইদং মযা সুতন্তি ৱদতি. কিলমথোতি কাযকিলমথো. ৱিহেসাতি স্ৱেৱ কিলমথো ৱুত্তো. যথাসকে তিট্ঠেয্যাসীতি অত্তনো অজাননকোট্ঠাসেযেৱ তিট্ঠেয্যাসীতি.

২১৪. দেসেসীতি চিত্তেকগ্গতং নাম এৱং লভতি, সমাপত্তিং এৱং নিব্বত্তেতীতি অপ্পনাউপচাৰং পাপেত্ৱা এককসিণপৰিকম্মং কথেসি. পৱেদেত্ৱাতি পকাসেত্ৱা.

নেক্খম্মেন ঞাতব্বন্তি কামতো নিস্সটগুণেন ঞাতব্বং. কামতো নিস্সটগুণে ঠিতেন পুগ্গলেন একগ্গং নাম জানিতব্বন্তি অধিপ্পাযেনেতং ৱুত্তং. সেসানি তস্সেৱ ৱেৱচনানি. কামে পৰিভুঞ্জন্তোতি দুৱিধেপি কামে ভুঞ্জমানো.

২১৫. হত্থিদম্মা ৱা অস্সদম্মা ৱা গোদম্মা ৱাতি এত্থ অদন্তহত্থিদম্মাদযো ৱিয চিত্তেকগ্গৰহিতা পুগ্গলা দট্ঠব্বা. দন্তহত্থিআদযো ৱিয চিত্তেকগ্গসম্পন্না. যথা অদন্তহত্থিদম্মাদযো কূটাকাৰং অকত্ৱা ধুৰং অছড্ডেত্ৱা দন্তগমনং ৱা গন্তুং, দন্তেহি ৱা পত্তব্বং ভূমিং পাপুণিতুং ন সক্কোন্তি, এৱমেৱ চিত্তেকগ্গৰহিতা সম্পন্নচিত্তেকগ্গেহি নিব্বত্তিতগুণং ৱা নিব্বত্তেতুং পত্তভূমিং ৱা পাপুণিতুং ন সক্কোন্তি.

২১৬. হত্থৱিলঙ্ঘকেনাতি হত্থেন হত্থং গহেত্ৱা.

দট্ঠেয্যন্তি পস্সিতব্বযুত্তকং. আৱুতোতি আৱৰিতো. নিৱুতোতি নিৱাৰিতো. ওফুটোতি ওনদ্ধো.

২১৭. নাগৱনিকন্তি হত্থিপদোপমে (ম. নি. ১.২৮৮ আদযো) নাগৱনচৰকো পুৰিসো ‘‘নাগৱনিকো’’তি ৱুত্তো, ইধ হত্থিসিক্খায কুসলো হত্থিং গহেতুং সমত্থো. অতিপস্সিত্ৱাতি দিস্ৱা. এত্থগেধাতি এতস্মিং পৱত্তগেধা. সৰসঙ্কপ্পানন্তি ধাৱনসঙ্কপ্পানং. মনুস্সকন্তেসু সীলেসু সমাদপনাযাতি এত্থ যদা নাগো ইত্থিপুৰিসেহি কুমাৰকুমাৰিকাহি সোণ্ডাদীসু গহেত্ৱা উপকেড়যমানো ৱিকাৰং ন কৰোতি সুখাযতি, তদানেন মনুস্সকন্তানি সীলানি সমাদিন্নানি নাম হোন্তি.

পেমনীযাতি তাত ৰাজা তে পসন্নো মঙ্গলহত্থিট্ঠানেৱ ঠপেস্সতি, ৰাজাৰহানি ভোজনাদীনি লভিস্সসীতি এৱৰূপী নাগেহি পিযাপিতব্বা কথা. সুস্সূসতীতি তং পেমনীযকথং সোতুকামো হোতি. তিণঘাসোদকন্তি তিণঘাসঞ্চেৱ উদকঞ্চ, তিণঘাসন্তি ঘাসিতব্বং তিণং, খাদিতব্বন্তি অত্থো.

পণৱোতি ডিণ্ডিমো. সব্বৱঙ্কদোসনিহিতনিন্নীতকসাৱোতি নিহিতসব্বৱঙ্কদোসো চেৱ অপনীতকসাৱো চ. অঙ্গন্তেৱ সঙ্খং গচ্ছতীতি অঙ্গসমো হোতি.

২১৯. গেহসিতসীলানন্তি পঞ্চকামগুণনিস্সিতসীলানং. ঞাযস্সাতি অট্ঠঙ্গিকমগ্গস্স.

২২২. অদন্তমৰণং মহল্লকো ৰঞ্ঞো নাগো কালঙ্কতোতি ৰঞ্ঞো মহল্লকো নাগো অদন্তমৰণং মতো কালং কতো হোতি, অদন্তমৰণং কালংকিৰিযং নাম কৰিযতীতি অযমেত্থ অত্থো. এস নযো সব্বত্থ. সেসং উত্তানমেৱাতি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

দন্তভূমিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. ভূমিজসুত্তৱণ্ণনা

২২৩. এৱং মে সুতন্তি ভূমিজসুত্তং. তত্থ ভূমিজোতি অযং থেৰো জযসেনৰাজকুমাৰস্স মাতুলো. আসঞ্চ অনাসঞ্চাতি কালেন আসং কালেন অনাসং. সকেন থালিপাকেনাতি পকতিপৱত্তায ভিক্খায অত্তনো নিট্ঠিতভত্ততোপি ভত্তেন পৰিৱিসি. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱাতি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

ভূমিজসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. অনুৰুদ্ধসুত্তৱণ্ণনা

২৩০. এৱং মে সুতন্তি অনুৰুদ্ধসুত্তং. তত্থ এৱমাহংসূতি তস্স উপাসকস্স অফাসুককালো অহোসি, তদা উপসঙ্কমিত্ৱা এৱমাহংসু. অপণ্ণকন্তি অৱিৰাধিতং. একত্থাতি অপ্পমাণাতি ৱা মহগ্গতাতি ৱা ঝানমেৱ চিত্তেকগ্গতাযেৱ এৱং ৱুচ্চতীতি ইমং সন্ধায এৱমাহ.

২৩১. যাৱতা একং ৰুক্খমূলং মহগ্গতন্তি ফৰিত্ৱা অধিমুচ্চিত্ৱা ৱিহৰতীতি একৰুক্খমূলপমাণট্ঠানং কসিণনিমিত্তেন ওত্থৰিত্ৱা তস্মিং কসিণনিমিত্তে মহগ্গতজ্ঝানং ফৰিত্ৱা অধিমুচ্চিত্ৱা ৱিহৰতি. মহগ্গতন্তি পনস্স আভোগো নত্থি, কেৱলং মহগ্গতজ্ঝানপৱত্তিৱসেন পনেতং ৱুত্তং. এস নযো সব্বত্থ. ইমিনা খো এতং গহপতি পৰিযাযেনাতি ইমিনা কাৰণেন. এত্থ হি অপ্পমাণাতি ৱুত্তানং ব্ৰহ্মৱিহাৰানং নিমিত্তং ন ৱড্ঢতি, উগ্ঘাটনং ন জাযতি, তানি ঝানানি অভিঞ্ঞানং ৱা নিৰোধস্স ৱা পাদকানি ন হোন্তি, ৱিপস্সনাপাদকানি পন ৱট্টপাদকানি ভৱোক্কমনানি চ হোন্তি. ‘‘মহগ্গতা’’তি ৱুত্তানং পন কসিণজ্ঝানানং নিমিত্তং ৱড্ঢতি, উগ্ঘাটনং জাযতি, সমতিক্কমা হোন্তি, অভিঞ্ঞাপাদকানি নিৰোধপাদকানি ৱট্টপাদকানি ভৱোক্কমনানি চ হোন্তি. এৱমিমে ধম্মা নানত্থা, অপ্পমাণা মহগ্গতাতি এৱং নানাব্যঞ্জনা চ.

২৩২. ইদানি মহগ্গতসমাপত্তিতো নীহৰিত্ৱা ভৱূপপত্তিকাৰণং দস্সেন্তো চতস্সো খো ইমাতিআদিমাহ. পৰিত্তাভাতি ফৰিত্ৱা জানন্তস্স অযমাভোগো অত্থি, পৰিত্তাভেসু পন দেৱেসু নিব্বত্তিকাৰণং ঝানং ভাৱেন্তো এৱং ৱুত্তো. এস নযো সব্বত্থ. পৰিত্তাভা সিযা সংকিলিট্ঠাভা হোন্তি সিযা পৰিসুদ্ধাভা, অপ্পমাণাভা সিযা সংকিলিট্ঠাভা হোন্তি সিযা পৰিসুদ্ধাভা. কথং? সুপ্পমত্তে ৱা সৰাৱমত্তে ৱা কসিণপৰিকম্মং কত্ৱা সমাপত্তিং নিব্বত্তেত্ৱা পঞ্চহাকাৰেহি আচিণ্ণৱসিভাৱো পচ্চনীকধম্মানং সুট্ঠু অপৰিসোধিতত্তা দুব্বলমেৱ সমাপত্তিং ৱড়ঞ্জিত্ৱা অপ্পগুণজ্ঝানে ঠিতো কালং কত্ৱা পৰিত্তাভেসু নিব্বত্ততি, ৱণ্ণো পনস্স পৰিত্তো চেৱ হোতি সংকিলিট্ঠো চ. পঞ্চহি পনাকাৰেহি আচিণ্ণৱসিভাৱো পচ্চনীকধম্মানং সুট্ঠু পৰিসোধিতত্তা সুৱিসুদ্ধং সমাপত্তিং ৱড়ঞ্জিত্ৱা পগুণজ্ঝানে ঠিতো কালং কত্ৱা পৰিত্তাভেসু নিব্বত্ততি, ৱণ্ণো পনস্স পৰিত্তো চেৱ হোতি পৰিসুদ্ধো চ. এৱং পৰিত্তাভা সিযা সংকিলিট্ঠাভা হোন্তি সিযা পৰিসুদ্ধাভা. কসিণে পন ৱিপুলপৰিকম্মং কত্ৱা সমাপত্তিং নিব্বত্তেত্ৱা পঞ্চহাকাৰেহি আচিণ্ণৱসিভাৱোতি সব্বং পুৰিমসদিসমেৱ ৱেদিতব্বং. এৱং অপ্পমাণাভা সিযা সংকিলিট্ঠাভা হোন্তি সিযা পৰিসুদ্ধাভাতি.