৩. মহাৱেদল্লসুত্তৱণ্ণনা

৪৪৯. এৱং মে সুতন্তি মহাৱেদল্লসুত্তং. তত্থ আযস্মাতি সগাৰৱসপ্পতিস্সৱচনমেতং. মহাকোট্ঠিকোতি তস্স থেৰস্স নামং. পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতোতি ফলসমাপত্তিতো ৱুট্ঠিতো. দুপ্পঞ্ঞো দুপ্পঞ্ঞোতি এত্থ পঞ্ঞায দুট্ঠং নাম নত্থি, অপ্পঞ্ঞো নিপ্পঞ্ঞোতি অত্থো. কিত্তাৱতা নু খোতি কাৰণপৰিচ্ছেদপুচ্ছা, কিত্তকেন নু খো এৱং ৱুচ্চতীতি অত্থো. পুচ্ছা চ নামেসা অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা, দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা, ৱিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা, অনুমতিপুচ্ছা, কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি পঞ্চৱিধা হোতি. তাসমিদং নানাকৰণং –

কতমা অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা? পকতিযা লক্খণং অঞ্ঞাতং হোতি অদিট্ঠং অতুলিতং অতীৰিতং অৱিভূতং অৱিভাৱিতং, তস্স ঞাণায দস্সনায তুলনায তীৰণায ৱিভূতায ৱিভাৱনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি. অযং অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা.

কতমা দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা? পকতিযা লক্খণং ঞাতং হোতি দিট্ঠং তুলিতং তীৰিতং ৱিভূতং ৱিভাৱিতং, অঞ্ঞেহি পণ্ডিতেহি সদ্ধিং সংসন্দনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি. অযং দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা.

কতমা ৱিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা? পকতিযা সংসযপক্খন্দো হোতি ৱিমতিপক্খন্দো, দ্ৱেড়্হকজাতো, ‘‘এৱং নু খো, ন নু খো, কিং নু খো, কথং নু খো’’তি, সো ৱিমতিচ্ছেদনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি. অযং ৱিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা (মহানি. ১৫০; চূড়নি. পুণ্ণকমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ১২).

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱাতি? অনিচ্চং, ভন্তে’’তি (মহাৱ. ২১) এৱৰূপা অনুমতিং গহেত্ৱা ধম্মদেসনাকালে পুচ্ছা অনুমতিপুচ্ছা নাম.

‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, সতিপট্ঠানা, কতমে চত্তাৰো’’তি (সং. নি. ৫.৩৯০) এৱৰূপা ভিক্খুসঙ্ঘং সযমেৱ পুচ্ছিত্ৱা সযমেৱ ৱিস্সজ্জেতুকামস্স পুচ্ছা কথেতুকম্যতাপুচ্ছা নাম. তাসু ইধ দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা অধিপ্পেতা.

থেৰো হি অত্তনো দিৱাট্ঠানে নিসীদিত্ৱা সযমেৱ পঞ্হং সমুট্ঠপেত্ৱা সযং ৱিনিচ্ছিনন্তো ইদং সুত্তং আদিতো পট্ঠায মত্থকং পাপেসি. একচ্চো হি পঞ্হং সমুট্ঠাপেতুংযেৱ সক্কোতি ন নিচ্ছেতুং; একচ্চো নিচ্ছেতুং সক্কোতি ন সমুট্ঠাপেতুং; একচ্চো উভযম্পি ন সক্কোতি; একচ্চো উভযম্পি সক্কোতি. তেসু থেৰো উভযম্পি সক্কোতিযেৱ. কস্মা? মহাপঞ্ঞতায. মহাপঞ্ঞং নিস্সায হি ইমস্মিং সাসনে সাৰিপুত্তত্থেৰো, মহাকচ্চানত্থেৰো, পুণ্ণত্থেৰো, কুমাৰকস্সপত্থেৰো, আনন্দত্থেৰো, অযমেৱ আযস্মাতি সম্বহুলা থেৰা ৱিসেসট্ঠানং অধিগতা. ন হি সক্কা যায ৱা তায ৱা অপ্পমত্তিকায পঞ্ঞায সমন্নাগতেন ভিক্খুনা সাৱকপাৰমীঞাণস্স মত্থকং পাপুণিতুং, মহাপঞ্ঞেন পন সক্কাতি মহাপঞ্ঞতায সাৰিপুত্তত্থেৰো তং ঠানং অধিগতো. পঞ্ঞায হি থেৰেন সদিসো নত্থি. তেনেৱ নং ভগৱা এতদগ্গে ঠপেসি – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং মহাপঞ্ঞানং যদিদং সাৰিপুত্তো’’তি (অ. নি. ১.১৮৯).

তথা ন সক্কা যায ৱা তায ৱা অপ্পমত্তিকায পঞ্ঞায সমন্নাগতেন ভিক্খুনা ভগৱতা সংখিত্তেন ভাসিতস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সদ্ধিং সংসন্দিত্ৱা সমানেত্ৱা ৱিত্থাৰেন অত্থং ৱিভজেতুং, মহাপঞ্ঞেন পন সক্কাতি মহাপঞ্ঞতায মহাকচ্চানত্থেৰো তত্থ পটিবলো জাতো, তেনেৱ নং ভগৱা এতদগ্গে ঠপেসি – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং সংখিত্তেন ভাসিতস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং ৱিভজন্তানং যদিদং মহাকচ্চানো’’তি (অ. নি. ১.১৯৭).

তথা ন সক্কা যায ৱা তায ৱা অপ্পমত্তিকায পঞ্ঞায সমন্নাগতেন ভিক্খুনা ধম্মকথং কথেন্তেন দস কথাৱত্থূনি আহৰিত্ৱা সত্ত ৱিসুদ্ধিযো ৱিভজন্তেন ধম্মকথং কথেতুং, মহাপঞ্ঞেন পন সক্কাতি মহাপঞ্ঞতায পুণ্ণত্থেৰো চতুপৰিসমজ্ঝে অলঙ্কতধম্মাসনে চিত্তবীজনিং গহেত্ৱা নিসিন্নো লীড়াযন্তো পুণ্ণচন্দো ৱিয ধম্মং কথেসি. তেনেৱ নং ভগৱা এতদগ্গে ঠপেসি – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং ধম্মকথিকানং যদিদং পুণ্ণো মন্তাণিপুত্তো’’তি (অ. নি. ১.১৯৬).

তথা যায ৱা তায ৱা অপ্পমত্তিকায পঞ্ঞায সমন্নাগতো ভিক্খু ধম্মং কথেন্তো ইতো ৱা এত্তো ৱা অনুক্কমিত্ৱা যট্ঠিকোটিং গহেত্ৱা অন্ধো ৱিয, একপদিকং দণ্ডকসেতুং আৰুড়্হো ৱিয চ গচ্ছতি. মহাপঞ্ঞো পন চতুপ্পদিকং গাথং নিক্খিপিত্ৱা উপমা চ কাৰণানি চ আহৰিত্ৱা তেপিটকং বুদ্ধৱচনং গহেত্ৱা হেট্ঠুপৰিযং কৰোন্তো কথেসি. মহাপঞ্ঞতায পন কুমাৰকস্সপত্থেৰো চতুপ্পদিকং গাথং নিক্খিপিত্ৱা উপমা চ কাৰণানি চ আহৰিত্ৱা তেহি সদ্ধিং যোজেন্তো জাতস্সৰে পঞ্চৱণ্ণানি কুসুমানি ফুল্লাপেন্তো ৱিয সিনেৰুমত্থকে ৱট্টিসহস্সং তেলপদীপং জালেন্তো ৱিয তেপিটকং বুদ্ধৱচনং হেট্ঠুপৰিযং কৰোন্তো কথেসি. তেনেৱ নং ভগৱা এতদগ্গে ঠপেসি – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং চিত্তকথিকানং যদিদং কুমাৰকস্সপো’’তি (অ. নি. ১.২১৭).

তথা যায ৱা তায ৱা অপ্পমত্তিকায পঞ্ঞায সমন্নাগতো ভিক্খু চতূহি মাসেহি চতুপ্পদিকম্পি গাথং গহেতুং ন সক্কোতি. মহাপঞ্ঞো পন একপদে ঠত্ৱা পদসতম্পি পদসহস্সম্পি গণ্হাতি. আনন্দত্থেৰো পন মহাপঞ্ঞতায একপদুদ্ধাৰে ঠত্ৱা সকিংযেৱ সুত্ৱা পুন অপুচ্ছন্তো সট্ঠি পদসহস্সানি পন্নৰস গাথাসহস্সানি ৱল্লিযা পুপ্ফানি আকড্ঢিত্ৱা গণ্হন্তো ৱিয একপ্পহাৰেনেৱ গণ্হাতি. গহিতগহিতং পাসাণে খতলেখা ৱিয, সুৱণ্ণঘটে পক্খিত্তসীহৱসা ৱিয চ গহিতাকাৰেনেৱ তিট্ঠতি. তেনেৱ নং ভগৱা এতদগ্গে ঠপেসি – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং গতিমন্তানং যদিদং আনন্দো, সতিমন্তানং, ধিতিমন্তানং, বহুস্সুতানং, উপট্ঠাকানং যদিদং আনন্দো’’তি (অ. নি. ১.২১৯-২২৩).

ন হি সক্কা যায ৱা তায ৱা অপ্পমত্তিকায পঞ্ঞায সমন্নাগতেন ভিক্খুনা চতুপটিসম্ভিদাপভেদস্স মত্থকং পাপুণিতুং. মহাপঞ্ঞেন পন সক্কাতি মহাপঞ্ঞতায মহাকোট্ঠিতত্থেৰো অধিগমপৰিপুচ্ছাসৱনপুব্বযোগানং ৱসেন অনন্তনযুস্সদং পটিসম্ভিদাপভেদং পত্তো. তেনেৱ নং ভগৱা এতদগ্গে ঠপেসি – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং পটিসম্ভিদাপত্তানং যদিদং মহাকোট্ঠিতো’’তি (অ. নি. ১.২১৮).

ইতি থেৰো মহাপঞ্ঞতায পঞ্হং সমুট্ঠাপেতুম্পি নিচ্ছেতুম্পীতি উভযম্পি সক্কোতি. সো দিৱাট্ঠানে নিসীদিত্ৱা সযমেৱ সব্বপঞ্হে সমুট্ঠপেত্ৱা সযং ৱিনিচ্ছিনন্তো ইদং সুত্তং আদিতো পট্ঠায মত্থকং পাপেত্ৱা, ‘‘সোভনা ৱত অযং ধম্মদেসনা, জেট্ঠভাতিকেন নং ধম্মসেনাপতিনা সদ্ধিং সংসন্দিস্সামি, ততো অযং দ্ৱিন্নম্পি অম্হাকং একমতিযা একজ্ঝাসযেন চ ঠপিতা অতিগৰুকা ভৱিস্সতি পাসাণচ্ছত্তসদিসা, চতুৰোঘনিত্থৰণত্থিকানং তিত্থে ঠপিতনাৱা ৱিয, মগ্গগমনত্থিকানং সহস্সযুত্তআজঞ্ঞৰথো ৱিয বহুপকাৰা ভৱিস্সতী’’তি দিট্ঠসংসন্দনত্থং পঞ্হং পুচ্ছি. তেন ৱুত্তং – ‘‘তাসু ইধ দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা অধিপ্পেতা’’তি.

নপ্পজানাতীতি এত্থ যস্মা নপ্পজানাতি, তস্মা দুপ্পঞ্ঞোতি ৱুচ্চতীতি অযমত্থো. এস নযো সব্বত্থ. ইদং দুক্খন্তি নপ্পজানাতীতি ইদং দুক্খং, এত্তকং দুক্খং, ইতো উদ্ধং নত্থীতি দুক্খসচ্চং যাথাৱসৰসলক্খণতো ন পজানাতি. অযং দুক্খসমুদযোতি ইতো দুক্খং সমুদেতীতি পৱত্তিদুক্খপভাৱিকা তণ্হা সমুদযসচ্চন্তি যাথাৱসৰসলক্খণতো ন পজানাতি. অযং দুক্খনিৰোধোতি ইদং দুক্খং অযং দুক্খসমুদযো চ ইদং নাম ঠানং পত্ৱা নিৰুজ্ঝতীতি উভিন্নং অপ্পৱত্তি নিব্বানং নিৰোধসচ্চন্তি যাথাৱসৰসলক্খণতো ন পজানাতি. অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদাতি অযং পটিপদা দুক্খনিৰোধং গচ্ছতীতি মগ্গসচ্চং যাথাৱসৰসলক্খণতো ন পজানাতীতি. অনন্তৰৱাৰেপি ইমিনাৱ নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. সঙ্খেপতো পনেত্থ চতুসচ্চকম্মট্ঠানিকো পুগ্গলো কথিতোতি ৱেদিতব্বো.

অযঞ্হি আচৰিযসন্তিকে চত্তাৰি সচ্চানি সৱনতো উগ্গণ্হাতি. ঠপেত্ৱা তণ্হং তেভূমকা ধম্মা দুক্খসচ্চং, তণ্হা সমুদযসচ্চং, উভিন্নং অপ্পৱত্তি নিব্বানং নিৰোধসচ্চং, দুক্খসচ্চং পৰিজানন্তো সমুদযসচ্চং পজহন্তো নিৰোধপাপনো মগ্গো মগ্গসচ্চন্তি এৱং উগ্গহেত্ৱা অভিনিৱিসতি. তত্থ পুৰিমানি দ্ৱে সচ্চানি ৱট্টং, পচ্ছিমানি ৱিৱট্টং, ৱট্টে অভিনিৱেসো হোতি, নো ৱিৱট্টে, তস্মা অযং অভিনিৱিসমানো দুক্খসচ্চে অভিনিৱিসতি.

দুক্খসচ্চং নাম ৰূপাদযো পঞ্চক্খন্ধাতি ৱৱত্থপেত্ৱা ধাতুকম্মট্ঠানৱসেন ওতৰিত্ৱা, ‘‘চত্তাৰি মহাভূতানি চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদায ৰূপং ৰূপ’’ন্তি ৱৱত্থপেতি. তদাৰম্মণা ৱেদনা সঞ্ঞা সঙ্খাৰা ৱিঞ্ঞাণং নামন্তি এৱং যমকতালক্খন্ধং ভিন্দন্তো ৱিয ‘‘দ্ৱেৱ ইমে ধম্মা নামৰূপ’’ন্তি ৱৱত্থপেতি. তং পনেতং ন অহেতুকং সহেতুকং সপ্পচ্চযং, কো চস্স পচ্চযো অৱিজ্জাদযো ধম্মাতি এৱং পচ্চযে চেৱ পচ্চযুপ্পন্নধম্মে চ ৱৱত্থপেত্ৱা ‘‘সব্বেপি ধম্মা হুত্ৱা অভাৱট্ঠেন অনিচ্চা’’তি অনিচ্চলক্খণং আৰোপেতি, ততো উদযৱযপ্পটিপীড়নাকাৰেন দুক্খা, অৱসৱত্তনাকাৰেন অনত্তাতি তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা ৱিপস্সনাপটিপাটিযা সম্মসন্তো লোকুত্তৰমগ্গং পাপুণাতি.

মগ্গক্খণে চত্তাৰি সচ্চানি একপটিৱেধেন পটিৱিজ্ঝতি, একাভিসমযেন অভিসমেতি. দুক্খং পৰিঞ্ঞাপটিৱেধেন পটিৱিজ্ঝতি. সমুদযং পহানপটিৱেধেন, নিৰোধং সচ্ছিকিৰিযাপটিৱেধেন, মগ্গং ভাৱনাপটিৱেধেন পটিৱিজ্ঝতি. দুক্খং পৰিঞ্ঞাভিসমযেন অভিসমেতি, সমুদযং পহানাভিসমযেন, নিৰোধং সচ্ছিকিৰিযাভিসমযেন, মগ্গং ভাৱনাভিসমযেন অভিসমেতি. সো তীণি সচ্চানি কিচ্চতো পটিৱিজ্ঝতি, নিৰোধং আৰম্মণতো. তস্মিঞ্চস্স খণে অহং দুক্খং পৰিজানামি, সমুদযং পজহামি, নিৰোধং সচ্ছিকৰোমি, মগ্গং ভাৱেমীতি আভোগসমন্নাহাৰমনসিকাৰপচ্চৱেক্খণা নত্থি. এতস্স পন পৰিগ্গণ্হন্তস্সেৱ মগ্গো তীসু সচ্চেসু পৰিঞ্ঞাদিকিচ্চং সাধেন্তোৱ নিৰোধং আৰম্মণতো পটিৱিজ্ঝতীতি.

তস্মা পঞ্ঞৱাতি ৱুচ্চতীতি এত্থ হেট্ঠিমকোটিযা সোতাপন্নো, উপৰিমকোটিযা খীণাসৱো পঞ্ঞৱাতি নিদ্দিট্ঠো. যো পন তেপিটকং বুদ্ধৱচনং পাড়িতো চ অত্থতো চ অনুসন্ধিতো চ পুব্বাপৰতো চ উগ্গহেত্ৱা হেট্ঠুপৰিযং কৰোন্তো ৱিচৰতি, অনিচ্চদুক্খানত্তৱসেন পৰিগ্গহমত্তম্পি নত্থি, অযং পঞ্ঞৱা নাম, দুপ্পঞ্ঞো নামাতি? ৱিঞ্ঞাণচৰিতো নামেস, পঞ্ঞৱাতি ন ৱত্তব্বো. অথ যো তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা ৱিপস্সনাপটিপাটিযা সম্মসন্তো অজ্জ অজ্জেৱ অৰহত্তন্তি চৰতি, অযং পঞ্ঞৱা নাম, দুপ্পঞ্ঞো নামাতি? ভজাপিযমানো পঞ্ঞৱাপক্খং ভজতি. সুত্তে পন পটিৱেধোৱ কথিতো.

ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণন্তি ইধ কিং পুচ্ছতি? যেন ৱিঞ্ঞাণেন সঙ্খাৰে সম্মসিত্ৱা এস পঞ্ঞৱা নাম জাতো, তস্স আগমনৱিপস্সনা ৱিঞ্ঞাণং কম্মকাৰকচিত্তং পুচ্ছামীতি পুচ্ছতি. সুখন্তিপি ৱিজানাতীতি সুখৱেদনম্পি ৱিজানাতি. উপৰিপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. ইমিনা থেৰো ‘‘সুখং ৱেদনং ৱেদযমানো সুখং ৱেদনং ৱেদযামীতি পজানাতী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.১১৩; দী. নি. ২.৩৮০) নযেন আগতৱেদনাৱসেন অৰূপকম্মট্ঠানং কথেসি. তস্সত্থো সতিপট্ঠানে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.

সংসট্ঠাতি একুপ্পাদাদিলক্খণেন সংযোগট্ঠেন সংসট্ঠা, উদাহু ৱিসংসট্ঠাতি পুচ্ছতি. এত্থ চ থেৰো মগ্গপঞ্ঞঞ্চ ৱিপস্সনাৱিঞ্ঞাণঞ্চাতি ইমে দ্ৱে লোকিযলোকুত্তৰধম্মে মিস্সেত্ৱা ভূমন্তৰং ভিন্দিত্ৱা সমযং অজানন্তো ৱিয পুচ্ছতীতি ন ৱেদিতব্বো. মগ্গপঞ্ঞায পন মগ্গৱিঞ্ঞাণেন, ৱিপস্সনাপঞ্ঞায চ ৱিপস্সনাৱিঞ্ঞাণেনেৱ সদ্ধিং সংসট্ঠভাৱং পুচ্ছতীতি ৱেদিতব্বো. থেৰোপিস্স তমেৱত্থং ৱিস্সজ্জেন্তো ইমে ধম্মা সংসট্ঠাতিআদিমাহ. তত্থ ন চ লব্ভা ইমেসং ধম্মানন্তি ইমেসং লোকিযমগ্গক্খণেপি লোকুত্তৰমগ্গক্খণেপি একতো উপ্পন্নানং দ্ৱিন্নং ধম্মানং. ৱিনিব্ভুজিত্ৱা ৱিনিব্ভুজিত্ৱাতি ৱিসুং ৱিসুং কত্ৱা ৱিনিৱট্টেত্ৱা, আৰম্মণতো ৱা ৱত্থুতো ৱা উপ্পাদতো ৱা নিৰোধতো ৱা নানাকৰণং দস্সেতুং ন সক্কাতি অত্থো. তেসং তেসং পন ধম্মানং ৱিসযো নাম অত্থি. লোকিযধম্মং পত্ৱা হি চিত্তং জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, লোকুত্তৰং পত্ৱা পঞ্ঞা.

সম্মাসম্বুদ্ধোপি হি লোকিযধম্মং পুচ্ছন্তো, ‘‘ভিক্খু, ত্ৱং কতমং পঞ্ঞং অধিগতো, কিং পঠমমগ্গপঞ্ঞং, উদাহু দুতিয ততিয চতুত্থ মগ্গপঞ্ঞ’’ন্তি ন এৱং পুচ্ছতি. কিং ফস্সো ত্ৱং, ভিক্খু, কিং ৱেদনো, কিং সঞ্ঞো, কিং চেতনোতি ন চ পুচ্ছতি, চিত্তৱসেন পন, ‘‘কিঞ্চিত্তো ত্ৱং, ভিক্খূ’’তি (পাৰা. ১৩৫) পুচ্ছতি. কুসলাকুসলং পঞ্ঞপেন্তোপি ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা, মনোসেট্ঠা মনোমযা’’তি (ধ. প. ১, ২) চ, ‘‘কতমে ধম্মা কুসলা? যস্মিং সমযে কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতী’’তি (ধ. স. ১) চ এৱং চিত্তৱসেনেৱ পঞ্ঞাপেতি. লোকুত্তৰং পুচ্ছন্তো পন কিং ফস্সো ত্ৱং ভিক্খু, কিং ৱেদনো, কিং সঞ্ঞো, কিং চেতনোতি ন পুচ্ছতি. কতমা তে, ভিক্খু, পঞ্ঞা অধিগতা, কিং পঠমমগ্গপঞ্ঞা, উদাহু দুতিযততিযচতুত্থমগ্গপঞ্ঞাতি এৱং পঞ্ঞাৱসেনেৱ পুচ্ছতি.

ইন্দ্ৰিযসংযুত্তেপি ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৱে, ইন্দ্ৰিযানি. কতমানি পঞ্চ? সদ্ধিন্দ্ৰিযং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং সতিন্দ্ৰিযং সমাধিন্দ্ৰিযং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. কত্থ চ, ভিক্খৱে, সদ্ধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং? চতূসু সোতাপত্তিযঙ্গেসু এত্থ সদ্ধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং. কত্থ চ, ভিক্খৱে, ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং? চতূসু সম্মপ্পধানেসু এত্থ ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং. কত্থ চ, ভিক্খৱে, সতিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং? চতূসু সতিপট্ঠানেসু এত্থ সতিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং. কত্থ চ, ভিক্খৱে, সমাধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং? চতূসু ঝানেসু এত্থ সমাধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং. কত্থ চ, ভিক্খৱে, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং? চতূসু অৰিযসচ্চেসু এত্থ পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্ব’’ন্তি (সং. নি. ৫.৪৭৮). এৱং সৱিসযস্মিংযেৱ লোকিযলোকুত্তৰা ধম্মা কথিতা.

যথা হি চত্তাৰো সেট্ঠিপুত্তা ৰাজাতি ৰাজপঞ্চমেসু সহাযেসু নক্খত্তং কীড়িস্সামাতি ৱীথিং ওতিণ্ণেসু একস্স সেট্ঠিপুত্তস্স গেহং গতকালে ইতৰে চত্তাৰো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৱ, ‘‘ইমেসং খাদনীযং ভোজনীযং দেথ, গন্ধমালালঙ্কাৰাদীনি দেথা’’তি গেহে ৱিচাৰেতি. দুতিযস্স ততিযস্স চতুত্থস্স গেহং গতকালে ইতৰে চত্তাৰো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৱ, ‘‘ইমেসং খাদনীযং ভোজনীযং দেথ, গন্ধমালালঙ্কাৰাদীনি দেথা’’তি গেহে ৱিচাৰেতি. অথ সব্বপচ্ছা ৰঞ্ঞো গেহং গতকালে কিঞ্চাপি ৰাজা সব্বত্থ ইস্সৰোৱ, ইমস্মিং পন কালে অত্তনো গেহেযেৱ, ‘‘ইমেসং খাদনীযং ভোজনীযং দেথ, গন্ধমালালঙ্কাৰাদীনি দেথা’’তি ৱিচাৰেতি. এৱমেৱং খো সদ্ধাপঞ্চমকেসু ইন্দ্ৰিযেসু তেসু সহাযেসু একতো ৱীথিং ওতৰন্তেসু ৱিয একাৰম্মণে উপ্পজ্জমানেসুপি যথা পঠমস্স গেহে ইতৰে চত্তাৰো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৱ ৱিচাৰেতি, এৱং সোতাপত্তিযঙ্গানি পত্ৱা অধিমোক্খলক্খণং সদ্ধিন্দ্ৰিযমেৱ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৱযানি হোন্তি. যথা দুতিযস্স গেহে ইতৰে চত্তাৰো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৱ ৱিচাৰেতি, এৱং সম্মপ্পধানানি পত্ৱা পগ্গহণলক্খণং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযমেৱ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৱযানি হোন্তি. যথা ততিযস্স গেহে ইতৰে চত্তাৰো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৱ ৱিচাৰেতি, এৱং সতিপট্ঠানানি পত্ৱা উপট্ঠানলক্খণং সতিন্দ্ৰিযমেৱ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৱযানি হোন্তি. যথা চতুত্থস্স গেহে ইতৰে চত্তাৰো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৱ ৱিচাৰেতি, এৱং ঝানৱিমোক্খে পত্ৱা অৱিক্খেপলক্খণং সমাধিন্দ্ৰিযমেৱ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৱযানি হোন্তি. সব্বপচ্ছা ৰঞ্ঞো গেহং গতকালে পন যথা ইতৰে চত্তাৰো তুণ্হী নিসীদন্তি, ৰাজাৱ গেহে ৱিচাৰেতি, এৱমেৱ অৰিযসচ্চানি পত্ৱা পজাননলক্খণং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযমেৱ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৱযানি হোন্তি.

ইতি পটিসম্ভিদাপত্তানং অগ্গে ঠপিতো মহাকোট্ঠিতত্থেৰো লোকিযধম্মং পুচ্ছন্তো চিত্তং জেট্ঠকং চিত্তং পুব্বঙ্গমং কত্ৱা পুচ্ছি; লোকুত্তৰধম্মং পুচ্ছন্তো পঞ্ঞং জেট্ঠকং পঞ্ঞং পুব্বঙ্গমং কত্ৱা পুচ্ছি. ধম্মসেনাপতিসাৰিপুত্তত্থেৰোপি তথেৱ ৱিস্সজ্জেসীতি.

যং হাৱুসো, পজানাতীতি যং চতুসচ্চধম্মমিদং দুক্খন্তিআদিনা নযেন মগ্গপঞ্ঞা পজানাতি. তং ৱিজানাতীতি মগ্গৱিঞ্ঞাণম্পি তথেৱ তং ৱিজানাতি. যং ৱিজানাতীতি যং সঙ্খাৰগতং অনিচ্চন্তিআদিনা নযেন ৱিপস্সনাৱিঞ্ঞাণং ৱিজানাতি. তং পজানাতীতি ৱিপস্সনাপঞ্ঞাপি তথেৱ তং পজানাতি. তস্মা ইমে ধম্মাতি তেন কাৰণেন ইমে ধম্মা. সংসট্ঠাতি একুপ্পাদএকনিৰোধএকৱত্থুকএকাৰম্মণতায সংসট্ঠা.

পঞ্ঞা ভাৱেতব্বাতি ইদং মগ্গপঞ্ঞং সন্ধায ৱুত্তং. তংসম্পযুত্তং পন ৱিঞ্ঞাণং তায সদ্ধিং ভাৱেতব্বমেৱ হোতি. ৱিঞ্ঞাণং পৰিঞ্ঞেয্যন্তি ইদং ৱিপস্সনাৱিঞ্ঞাণং সন্ধায ৱুত্তং. তংসম্পযুত্তা পন পঞ্ঞা তেন সদ্ধিং পৰিজানিতব্বাৱ হোতি.

৪৫০. ৱেদনা ৱেদনাতি ইদং কস্মা পুচ্ছতি? ৱেদনালক্খণং পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি. এৱং সন্তেপি তেভূমিকসম্মসনচাৰৱেদনাৱ অধিপ্পেতাতি সল্লক্খেতব্বা. সুখম্পি ৱেদেতীতি সুখং আৰম্মণং ৱেদেতি অনুভৱতি. পৰতো পদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. ‘‘ৰূপঞ্চ হিদং, মহালি, একন্তদুক্খং অভৱিস্স, দুক্খানুপতিতং দুক্খাৱক্কন্তং অনৱক্কন্তং সুখেন, নযিদং সত্তা ৰূপস্মিং সাৰজ্জেয্যুং. যস্মা চ খো, মহালি, ৰূপং সুখং সুখানুপতিতং সুখাৱক্কন্তং অনৱক্কন্তং দুক্খেন, তস্মা সত্তা ৰূপস্মিং সাৰজ্জন্তি, সাৰাগা সংযুজ্জন্তি, সংযোগা সংকিলিস্সন্তি. ৱেদনা চ হিদং… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণঞ্চ হিদং, মহালি, একন্তদুক্খং অভৱিস্স…পে… সংকিলিস্সন্তী’’তি (সং. নি. ৩.৭০) ইমিনা হি মহালিসুত্তপৰিযাযেন ইধ আৰম্মণং সুখং দুক্খং অদুক্খমসুখন্তি কথিতং. অপিচ পুৰিমং সুখং ৱেদনং আৰম্মণং কত্ৱা অপৰা সুখা ৱেদনা ৱেদেতি; পুৰিমং দুক্খং ৱেদনং আৰম্মণং কত্ৱা অপৰা দুক্খা ৱেদনা ৱেদেতি; পুৰিমং অদুক্খমসুখং ৱেদনং আৰম্মণং কত্ৱা অপৰা অদুক্খমসুখা ৱেদনা ৱেদেতীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ৱেদনাযেৱ হি ৱেদেতি, ন অঞ্ঞো কোচি ৱেদিতা নাম অত্থীতি ৱুত্তমেতং.

সঞ্ঞা সঞ্ঞাতি ইধ কিং পুচ্ছতি? সব্বসঞ্ঞায লক্খণং. কিং সব্বত্থকসঞ্ঞাযাতি? সব্বসঞ্ঞায লক্খণন্তিপি সব্বত্থকসঞ্ঞায লক্খণন্তিপি একমেৱেতং, এৱং সন্তেপি তেভূমিকসম্মসনচাৰসঞ্ঞাৱ অধিপ্পেতাতি সল্লক্খেতব্বা. নীলকম্পি সঞ্জানাতীতি নীলপুপ্ফে ৱা ৱত্থে ৱা পৰিকম্মং কত্ৱা উপচাৰং ৱা অপ্পনং ৱা পাপেন্তো সঞ্জানাতি. ইমস্মিঞ্হি অত্থে পৰিকম্মসঞ্ঞাপি উপচাৰসঞ্ঞাপি অপ্পনাসঞ্ঞাপি ৱট্টতি. নীলে নীলন্তি উপ্পজ্জনকসঞ্ঞাপি ৱট্টতিযেৱ. পীতকাদীসুপি এসেৱ নযো.

যা চাৱুসো, ৱেদনাতি এত্থ ৱেদনা, সঞ্ঞা, ৱিঞ্ঞাণন্তি ইমানি তীণি গহেত্ৱা পঞ্ঞা কস্মা ন গহিতাতি? অসব্বসঙ্গাহিকত্তা. পঞ্ঞায হি গহিতায পঞ্ঞায সম্পযুত্তাৱ ৱেদনাদযো লব্ভন্তি, নো ৱিপ্পযুত্তা. তং পন অগ্গহেত্ৱা ইমেসু গহিতেসু পঞ্ঞায সম্পযুত্তা চ ৱিপ্পযুত্তা চ অন্তমসো দ্ৱে পঞ্চৱিঞ্ঞাণধম্মাপি লব্ভন্তি. যথা হি তযো পুৰিসা সুত্তং সুত্তন্তি ৱদেয্যুং, চতুত্থো ৰতনাৱুতসুত্তন্তি. তেসু পুৰিমা তযো তক্কগতম্পি পট্টিৱট্টকাদিগতম্পি যংকিঞ্চি বহুং সুত্তং লভন্তি অন্তমসো মক্কটকসুত্তম্পি. ৰতনাৱুতসুত্তং পৰিযেসন্তো মন্দং লভতি, এৱংসম্পদমিদং ৱেদিতব্বং. হেট্ঠতো ৱা পঞ্ঞা ৱিঞ্ঞাণেন সদ্ধিং সম্পযোগং লভাপিতা ৱিস্সট্ঠত্তাৱ ইধ ন গহিতাতি ৱদন্তি. যং হাৱুসো, ৱেদেতীতি যং আৰম্মণং ৱেদনা ৱেদেতি, সঞ্ঞাপি তদেৱ সঞ্জানাতি. যং সঞ্জানাতীতি যং আৰম্মণং সঞ্ঞা সঞ্জানাতি, ৱিঞ্ঞাণম্পি তদেৱ ৱিজানাতীতি অত্থো.

ইদানি সঞ্জানাতি ৱিজানাতি পজানাতীতি এত্থ ৱিসেসো ৱেদিতব্বো. তত্থ উপসগ্গমত্তমেৱ ৱিসেসো. জানাতীতি পদং পন অৱিসেসো. তস্সাপি জাননত্থে ৱিসেসো ৱেদিতব্বো. সঞ্ঞা হি নীলাদিৱসেন আৰম্মণং সঞ্জাননমত্তমেৱ, অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি লক্খণপটিৱেধং পাপেতুং ন সক্কোতি. ৱিঞ্ঞাণং নীলাদিৱসেন আৰম্মণঞ্চেৱ সঞ্জানাতি, অনিচ্চাদিলক্খণপটিৱেধঞ্চ পাপেতি, উস্সক্কিত্ৱা পন মগ্গপাতুভাৱং পাপেতুং ন সক্কোতি. পঞ্ঞা নীলাদিৱসেন আৰম্মণম্পি সঞ্জানাতি, অনিচ্চাদিৱসেন লক্খণপটিৱেধম্পি পাপেতি, উস্সক্কিত্ৱা মগ্গপাতুভাৱং পাপেতুম্পি সক্কোতি.

যথা হি হেৰঞ্ঞিকফলকে কহাপণৰাসিম্হি কতে অজাতবুদ্ধি দাৰকো গামিকপুৰিসো মহাহেৰঞ্ঞিকোতি তীসু জনেসু ওলোকেত্ৱা ঠিতেসু অজাতবুদ্ধি দাৰকো কহাপণানং চিত্তৱিচিত্তচতুৰস্সমণ্ডলভাৱমেৱ জানাতি, ইদং মনুস্সানং উপভোগপৰিভোগং ৰতনসম্মতন্তি ন জানাতি. গামিকপুৰিসো চিত্তাদিভাৱঞ্চেৱ জানাতি, মনুস্সানং উপভোগপৰিভোগৰতনসম্মতভাৱঞ্চ. ‘‘অযং কূটো অযং ছেকো অযং কৰতো অযং সণ্হো’’তি পন ন জানাতি. মহাহেৰঞ্ঞিকো চিত্তাদিভাৱম্পি ৰতনসম্মতভাৱম্পি কূটাদিভাৱম্পি জানাতি, জানন্তো চ পন নং ৰূপং দিস্ৱাপি জানাতি, আকোটিতস্স সদ্দং সুত্ৱাপি, গন্ধং ঘাযিত্ৱাপি, ৰসং সাযিত্ৱাপি, হত্থেন গৰুকলহুকভাৱং উপধাৰেত্ৱাপি অসুকগামে কতোতিপি জানাতি, অসুকনিগমে অসুকনগৰে অসুকপব্বতচ্ছাযায অসুকনদীতীৰে কতোতিপি, অসুকাচৰিযেন কতোতিপি জানাতি. এৱমেৱং সঞ্ঞা অজাতবুদ্ধিদাৰকস্স কহাপণদস্সনং ৱিয নীলাদিৱসেন আৰম্মণমত্তমেৱ সঞ্জানাতি. ৱিঞ্ঞাণং গামিকপুৰিসস্স কহাপণদস্সনং ৱিয নীলাদিৱসেন আৰম্মণম্পি সঞ্জানাতি, অনিচ্চাদিৱসেন লক্খণপটিৱেধম্পি পাপেতি. পঞ্ঞা মহাহেৰঞ্ঞিকস্স কহাপণদস্সনং ৱিয নীলাদিৱসেন আৰম্মণম্পি সঞ্জানাতি, অনিচ্চাদিৱসেন লক্খণপটিৱেধম্পি পাপেতি, উস্সক্কিত্ৱা মগ্গপাতুভাৱম্পি পাপেতি. সো পন নেসং ৱিসেসো দুপ্পটিৱিজ্ঝো.

তেনাহ আযস্মা নাগসেনো – ‘‘দুক্কৰং, মহাৰাজ, ভগৱতা কতন্তি. কিং, ভন্তে, নাগসেন ভগৱতা দুক্কৰং কতন্তি? দুক্কৰং, মহাৰাজ, ভগৱতা কতং, ইমেসং অৰূপীনং চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং একাৰম্মণে পৱত্তমানানং ৱৱত্থানং অক্খাতং, অযং ফস্সো, অযং ৱেদনা, অযং সঞ্ঞা, অযং চেতনা, ইদং চিত্ত’’ন্তি (মি. প. ২.৭.১৬). যথা হি তিলতেলং, সাসপতেলং, মধুকতেলং, এৰণ্ডকতেলং, ৱসাতেলন্তি ইমানি পঞ্চ তেলানি একচাটিযং পক্খিপিত্ৱা দিৱসং যমকমন্থেহি মন্থেত্ৱা ততো ইদং তিলতেলং, ইদং সাসপতেলন্তি একেকস্স পাটিযেক্কং উদ্ধৰণং নাম দুক্কৰং, ইদং ততো দুক্কৰতৰং. ভগৱা পন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স সুপ্পটিৱিদ্ধত্তা ধম্মিস্সৰো ধম্মৰাজা ইমেসং অৰূপীনং ধম্মানং একাৰম্মণে পৱত্তমানানং ৱৱত্থানং অক্খাসি. পঞ্চন্নং মহানদীনং সমুদ্দং পৱিট্ঠট্ঠানে, ‘‘ইদং গঙ্গায উদকং, ইদং যমুনাযা’’তি এৱং পাটিযেক্কং উদকউদ্ধৰণেনাপি অযমত্থো ৱেদিতব্বো.

৪৫১. নিস্সট্ঠেনাতি নিস্সটেন পৰিচ্চত্তেন ৱা. তত্থ নিস্সটেনাতি অত্থে সতি পঞ্চহি ইন্দ্ৰিযেহীতি নিস্সক্কৱচনং. পৰিচ্চত্তেনাতি অত্থে সতি কৰণৱচনং ৱেদিতব্বং. ইদং ৱুত্তং হোতি – পঞ্চহি ইন্দ্ৰিযেহি নিস্সৰিত্ৱা মনোদ্ৱাৰে পৱত্তেন পঞ্চহি ৱা ইন্দ্ৰিযেহি তস্স ৱত্থুভাৱং অনুপগমনতায পৰিচ্চত্তেনাতি. পৰিসুদ্ধেনাতি নিৰুপক্কিলেসেন. মনোৱিঞ্ঞাণেনাতি ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানচিত্তেন. কিং নেয্যন্তি কিং জানিতব্বং. ‘‘যংকিঞ্চি নেয্যং নাম অত্থি ধম্ম’’ন্তিআদীসু (মহানি. ৬৯) হি জানিতব্বং নেয্যন্তি ৱুত্তং. আকাসানঞ্চাযতনং নেয্যন্তি কথং ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানচিত্তেন অৰূপাৱচৰসমাপত্তি নেয্যাতি? ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানে ঠিতেন অৰূপাৱচৰসমাপত্তিং নিব্বত্তেতুং সক্কা হোতি. এত্থ ঠিতস্স হি সা ইজ্ঝতি. তস্মা ‘‘আকাসানঞ্চাযতনং নেয্য’’ন্তিআদিমাহ. অথ নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং কস্মা ন ৱুত্তন্তি? পাটিযেক্কং অভিনিৱেসাভাৱতো. তত্থ হি কলাপতো নযতো সম্মসনং লব্ভতি, ধম্মসেনাপতিসদিসস্সাপি হি ভিক্খুনো পাটিযেক্কং অভিনিৱেসো ন জাযতি. তস্মা থেৰোপি, ‘‘এৱং কিৰমে ধম্মা অহুত্ৱা সম্ভোন্তি, হুত্ৱা পটিৱেন্তী’’তি (ম. নি. ৩.৯৪) কলাপতো নযতো সম্মসিত্ৱা ৱিস্সজ্জেসীতি. ভগৱা পন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স হত্থগতত্তা নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযম্পি পৰোপঞ্ঞাস ধম্মে পাটিযেক্কং অংগুদ্ধাৰেনেৱ উদ্ধৰিত্ৱা, ‘‘যাৱতা সঞ্ঞাসমাপত্তিযো, তাৱতা অঞ্ঞাপটিৱেধো’’তি আহ.

পঞ্ঞাচক্খুনা পজানাতীতি দস্সনপৰিণাযকট্ঠেন চক্খুভূতায পঞ্ঞায পজানাতি. তত্থ দ্ৱে পঞ্ঞা সমাধিপঞ্ঞা ৱিপস্সনাপঞ্ঞা চ. সমাধিপঞ্ঞায কিচ্চতো অসম্মোহতো চ পজানাতি. ৱিপস্সনাপঞ্ঞায লক্খণপটিৱেধেন আৰম্মণতো জাননং কথিতং. কিমত্থিযাতি কো এতিস্সা অত্থো. অভিঞ্ঞত্থাতিআদীসু অভিঞ্ঞেয্যে ধম্মে অভিজানাতীতি অভিঞ্ঞত্থা. পৰিঞ্ঞেয্যে ধম্মে পৰিজানাতীতি পৰিঞ্ঞত্থা. পহাতব্বে ধম্মে পজহতীতি পহানত্থা. সা পনেসা লোকিযাপি অভিঞ্ঞত্থা চ পৰিঞ্ঞত্থা চ ৱিক্খম্ভনতো পহানত্থা. লোকুত্তৰাপি অভিঞ্ঞত্থা চ পৰিঞ্ঞত্থা চ সমুচ্ছেদতো পহানত্থা. তত্থ লোকিযা কিচ্চতো অসম্মোহতো চ পজানাতি, লোকুত্তৰা অসম্মোহতো.

৪৫২. সম্মাদিট্ঠিযা উপ্পাদাযাতি ৱিপস্সনাসম্মাদিট্ঠিযা চ মগ্গসম্মাদিট্ঠিযা চ. পৰতো চ ঘোসোতি সপ্পাযধম্মস্সৱনং. যোনিসো চ মনসিকাৰোতি অত্তনো উপাযমনসিকাৰো. তত্থ সাৱকেসু অপি ধম্মসেনাপতিনো দ্ৱে পচ্চযা লদ্ধুং ৱট্টন্তিযেৱ. থেৰো হি কপ্পসতসহস্সাধিকং একং অসঙ্খ্যেয্যং পাৰমিযো পূৰেত্ৱাপি অত্তনো ধম্মতায অণুমত্তম্পি কিলেসং পজহিতুং নাসক্খি. ‘‘যে ধম্মা হেতুপ্পভৱা’’তি (মহাৱ. ৬০) অস্সজিত্থেৰতো ইমং গাথং সুত্ৱাৱস্স পটিৱেধো জাতো. পচ্চেকবুদ্ধানং পন সব্বঞ্ঞুবুদ্ধানঞ্চ পৰতোঘোসকম্মং নত্থি, যোনিসোমনসিকাৰস্মিংযেৱ ঠত্ৱা পচ্চেকবোধিঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্চ নিব্বত্তেন্তি.

অনুগ্গহিতাতি লদ্ধূপকাৰা. সম্মাদিট্ঠীতি অৰহত্তমগ্গসম্মাদিট্ঠি. ফলক্খণে নিব্বত্তা চেতোৱিমুত্তি ফলং অস্সাতি চেতোৱিমুত্তিফলা. তদেৱ চেতোৱিমুত্তিসঙ্খাতং ফলং আনিসংসো অস্সাতি চেতোৱিমুত্তিফলানিসংসা. দুতিযপদেপি এসেৱ নযো. এত্থ চ চতুত্থফলপঞ্ঞা পঞ্ঞাৱিমুত্তি নাম, অৱসেসা ধম্মা চেতোৱিমুত্তীতি ৱেদিতব্বা. সীলানুগ্গহিতাতিআদীসু সীলন্তি চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং. সুতন্তি সপ্পাযধম্মস্সৱনং. সাকচ্ছাতি কম্মট্ঠানে খলনপক্খলনচ্ছেদনকথা. সমথোতি ৱিপস্সনাপাদিকা অট্ঠ সমাপত্তিযো. ৱিপস্সনাতি সত্তৱিধা অনুপস্সনা. চতুপাৰিসুদ্ধিসীলঞ্হি পূৰেন্তস্স, সপ্পাযধম্মস্সৱনং সুণন্তস্স, কম্মট্ঠানে খলনপক্খলনং ছিন্দন্তস্স, ৱিপস্সনাপাদিকাসু অট্ঠসমাপত্তীসু কম্মং কৰোন্তস্স, সত্তৱিধং অনুপস্সনং ভাৱেন্তস্স অৰহত্তমগ্গো উপ্পজ্জিত্ৱা ফলং দেতি.

যথা হি মধুৰং অম্বপক্কং পৰিভুঞ্জিতুকামো অম্বপোতকস্স সমন্তা উদককোট্ঠকং থিৰং কত্ৱা বন্ধতি. ঘটং গহেত্ৱা কালেন কালং উদকং আসিঞ্চতি. উদকস্স অনিক্খমনত্থং মৰিযাদং থিৰং কৰোতি. যা হোতি সমীপে ৱল্লি ৱা সুক্খদণ্ডকো ৱা কিপিল্লিকপুটো ৱা মক্কটকজালং ৱা, তং অপনেতি. খণিত্তিং গহেত্ৱা কালেন কালং মূলানি পৰিখণতি. এৱমস্স অপ্পমত্তস্স ইমানি পঞ্চ কাৰণানি কৰোতো সো অম্বো ৱড্ঢিত্ৱা ফলং দেতি. এৱংসম্পদমিদং ৱেদিতব্বং. ৰুক্খস্স সমন্ততো কোট্ঠকবন্ধনং ৱিয হি সীলং দট্ঠব্বং, কালেন কালং উদকসিঞ্চনং ৱিয ধম্মস্সৱনং, মৰিযাদায থিৰভাৱকৰণং ৱিয সমথো, সমীপে ৱল্লিআদীনং হৰণং ৱিয কম্মট্ঠানে খলনপক্খলনচ্ছেদনং, কালেন কালং খণিত্তিং গহেত্ৱা মূলখণনং ৱিয সত্তন্নং অনুপস্সনানং ভাৱনা. তেহি পঞ্চহি কাৰণেহি অনুগ্গহিতস্স অম্বৰুক্খস্স মধুৰফলদানকালো ৱিয ইমস্স ভিক্খুনো ইমেহি পঞ্চহি ধম্মেহি অনুগ্গহিতায সম্মাদিট্ঠিযা অৰহত্তফলদানং ৱেদিতব্বং.

৪৫৩. কতি পনাৱুসো, ভৱাতি ইধ কিং পুচ্ছতি? মূলমেৱ গতো অনুসন্ধি, দুপ্পঞ্ঞো যেহি ভৱেহি ন উট্ঠাতি, তে পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি. তত্থ কামভৱোতি কামভৱূপগং কম্মং কম্মাভিনিব্বত্তা উপাদিন্নক্খন্ধাপীতি উভযমেকতো কত্ৱা কামভৱোতি আহ. ৰূপাৰূপভৱেসুপি এসেৱ নযো. আযতিন্তি অনাগতে. পুনব্ভৱস্স অভিনিব্বত্তীতি পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তি. ইধ ৱট্টং পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি. তত্ৰাতত্ৰাভিনন্দনাতি ৰূপাভিনন্দনা সদ্দাভিনন্দনাতি এৱং তহিং তহিং অভিনন্দনা, কৰণৱচনে চেতং পচ্চত্তং. তত্ৰতত্ৰাভিনন্দনায পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তি হোতীতি অত্থো. এত্তাৱতা হি গমনং হোতি, আগমনং হোতি, গমনাগমনং হোতি, ৱট্টং ৱত্ততীতি ৱট্টং মত্থকং পাপেত্ৱা দস্সেসি. ইদানি ৱিৱট্টং পুচ্ছন্তো ‘‘কথং পনাৱুসো’’তিআদিমাহ. তস্স ৱিস্সজ্জনে অৱিজ্জাৱিৰাগাতি অৱিজ্জায খযনিৰোধেন. ৱিজ্জুপ্পাদাতি অৰহত্তমগ্গৱিজ্জায উপ্পাদেন. কিং অৱিজ্জা পুব্বে নিৰুদ্ধা, অথ ৱিজ্জা পুব্বে উপ্পন্নাতি? উভযমেতং ন ৱত্তব্বং. পদীপুজ্জলনেন অন্ধকাৰৱিগমো ৱিয ৱিজ্জুপ্পাদেন অৱিজ্জা নিৰুদ্ধাৱ হোতি. তণ্হানিৰোধাতি তণ্হায খযনিৰোধেন. পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তি ন হোতীতি এৱং আযতিং পুনব্ভৱস্স অভিনিব্বত্তি ন হোতি, গমনং আগমনং গমনাগমনং উপচ্ছিজ্জতি, ৱট্টং ন ৱত্ততীতি ৱিৱট্টং মত্থকং পাপেত্ৱা দস্সেসি.

৪৫৪. কতমং পনাৱুসোতি ইধ কিং পুচ্ছতি? উভতোভাগৱিমুত্তো ভিক্খু কালেন কালং নিৰোধং সমাপজ্জতি. তস্স নিৰোধপাদকং পঠমজ্ঝানং পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি. পঠমং ঝানন্তি ইধ কিং পুচ্ছতি? নিৰোধং সমাপজ্জনকেন ভিক্খুনা অঙ্গৱৱত্থানং কোট্ঠাসপৰিচ্ছেদো নাম জানিতব্বো, ইদং ঝানং পঞ্চঙ্গিকং চতুৰঙ্গিকং তিৱঙ্গিকং দুৱঙ্গিকন্তি অঙ্গৱৱত্থানং কোট্ঠাসপৰিচ্ছেদং পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি. ৱিতক্কোতিআদীসু পন অভিনিৰোপনলক্খণো ৱিতক্কো, অনুমজ্জনলক্খণো ৱিচাৰো, ফৰণলক্খণা পীতি, সাতলক্খণং সুখং, অৱিক্খেপলক্খণা চিত্তেকগ্গতাতি ইমে পঞ্চ ধম্মা ৱত্তন্তি. কতঙ্গৱিপ্পহীনন্তি ইধ পন কিং পুচ্ছতি? নিৰোধং সমাপজ্জনকেন ভিক্খুনা উপকাৰানুপকাৰানি অঙ্গানি জানিতব্বানি, তানি পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি, ৱিস্সজ্জনং পনেত্থ পাকটমেৱ. ইতি হেট্ঠা নিৰোধপাদকং পঠমজ্ঝানং গহিতং, উপৰি তস্স অনন্তৰপচ্চযং নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিং পুচ্ছিস্সতি. অন্তৰা পন ছ সমাপত্তিযো সংখিত্তা, নযং ৱা দস্সেত্ৱা ৱিস্সট্ঠাতি ৱেদিতব্বা.

৪৫৫. ইদানি ৱিঞ্ঞাণনিস্সযে পঞ্চ পসাদে পুচ্ছন্তো পঞ্চিমানি, আৱুসোতিআদিমাহ. তত্থ গোচৰৱিসযন্তি গোচৰভূতং ৱিসযং. অঞ্ঞমঞ্ঞস্সাতি চক্খু সোতস্স সোতং ৱা চক্খুস্সাতি এৱং একেকস্স গোচৰৱিসযং ন পচ্চনুভোতি. সচে হি নীলাদিভেদং ৰূপাৰম্মণং সমোধানেত্ৱা সোতিন্দ্ৰিযস্স উপনেয্য, ‘‘ইঙ্ঘ তাৱ নং ৱৱত্থপেহি ৱিভাৱেহি, কিং নামেতং আৰম্মণ’’ন্তি. চক্খুৱিঞ্ঞাণঞ্হি ৱিনাপি মুখেন অত্তনো ধম্মতায এৱং ৱদেয্য – ‘‘অৰে অন্ধবাল, ৱস্সসতম্পি ৱস্সসহস্সম্পি পৰিধাৱমানো অঞ্ঞত্ৰ মযা কুহিং এতস্স জাননকং লভিস্সসি, আহৰ নং চক্খুপসাদে উপনেহি, অহমেতং আৰম্মণং জানিস্সামি, যদি ৱা নীলং যদি ৱা পীতকং, ন হি এসো অঞ্ঞস্স ৱিসযো, ময্হেৱেসো ৱিসযো’’তি. সেসদ্ৱাৰেসুপি এসেৱ নযো. এৱমেতানি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স গোচৰং ৱিসযং ন পচ্চনুভোন্তি নাম. কিং পটিসৰণন্তি এতেসং কিং পটিসৰণং, কিং এতানি পটিসৰন্তীতি পুচ্ছতি. মনো পটিসৰণন্তি জৱনমনো পটিসৰণং. মনো চ নেসন্তি মনোদ্ৱাৰিকজৱনমনো ৱা পঞ্চদ্ৱাৰিকজৱনমনো ৱা এতেসং গোচৰৱিসযং ৰজ্জনাদিৱসেন অনুভোতি. চক্খুৱিঞ্ঞাণঞ্হি ৰূপদস্সনমত্তমেৱ, এত্থ ৰজ্জনং ৱা দুস্সনং ৱা মুয্হনং ৱা নত্থি. এতস্মিং পন দ্ৱাৰে জৱনং ৰজ্জতি ৱা দুস্সতি ৱা মুয্হতি ৱা. সোতৱিঞ্ঞাণাদীসুপি এসেৱ নযো.

তত্ৰাযং উপমা – পঞ্চ কিৰ দুব্বলভোজকা ৰাজানং সেৱিত্ৱা কিচ্ছেন কসিৰেন একস্মিং পঞ্চকুলিকে গামে পৰিত্তকং আযং লভিংসু. তেসং তত্থ মচ্ছভাগো মংসভাগো যুত্তিকহাপণো ৱা, বন্ধকহাপণো ৱা, মাপহাৰকহাপণো ৱা, অট্ঠকহাপণো ৱা, সোড়সকহাপণো ৱা, বাত্তিংসকহাপণো ৱা, চতুসট্ঠিকহাপণো ৱা, দণ্ডোতি এত্তকমত্তমেৱ পাপুণাতি. সতৱত্থুকং পঞ্চসতৱত্থুকং সহস্সৱত্থুকং মহাবলিং ৰাজাৱ গণ্হাতি. তত্থ পঞ্চকুলিকগামো ৱিয পঞ্চ পসাদা দট্ঠব্বা; পঞ্চ দুব্বলভোজকা ৱিয পঞ্চ ৱিঞ্ঞাণানি; ৰাজা ৱিয জৱনং; দুব্বলভোজকানং পৰিত্তকং আযপাপুণনং ৱিয চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং ৰূপদস্সনাদিমত্তং. ৰজ্জনাদীনি পন এতেসু নত্থি. ৰঞ্ঞো মহাবলিগ্গহণং ৱিয তেসু দ্ৱাৰেসু জৱনস্স ৰজ্জনাদীনি ৱেদিতব্বানি.

৪৫৬. পঞ্চিমানি, আৱুসোতি ইধ কিং পুচ্ছতি? অন্তোনিৰোধস্মিং পঞ্চ পসাদে. কিৰিযমযপৱত্তস্মিঞ্হি ৱত্তমানে অৰূপধম্মা পসাদানং বলৱপচ্চযা হোন্তি. যো পন তং পৱত্তং নিৰোধেত্ৱা নিৰোধসমাপত্তিং সমাপন্নো, তস্স অন্তোনিৰোধে পঞ্চ পসাদা কিং পটিচ্চ তিট্ঠন্তীতি ইদং পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি. আযুং পটিচ্চাতি জীৱিতিন্দ্ৰিযং পটিচ্চ তিট্ঠন্তি. উস্মং পটিচ্চাতি জীৱিতিন্দ্ৰিযং কম্মজতেজং পটিচ্চ তিট্ঠতি. যস্মা পন কম্মজতেজোপি জীৱিতিন্দ্ৰিযেন ৱিনা ন তিট্ঠতি, তস্মা ‘‘উস্মা আযুং পটিচ্চ তিট্ঠতী’’তি আহ. ঝাযতোতি জলতো. অচ্চিং পটিচ্চাতি জালসিখং পটিচ্চ. আভা পঞ্ঞাযতীতি আলোকো নাম পঞ্ঞাযতি. আভং পটিচ্চ অচ্চীতি তং আলোকং পটিচ্চ জালসিখা পঞ্ঞাযতি.

এৱমেৱ খো, আৱুসো, আযু উস্মং পটিচ্চ তিট্ঠতীতি এত্থ জালসিখা ৱিয কম্মজতেজো. আলোকো ৱিয জীৱিতিন্দ্ৰিযং. জালসিখা হি উপ্পজ্জমানা আলোকং গহেত্ৱাৱ উপ্পজ্জতি. সা তেন অত্তনা জনিতআলোকেনেৱ সযম্পি অণু থূলা দীঘা ৰস্সাতি পাকটা হোতি. তত্থ জালপৱত্তিযা জনিতআলোকেন তস্সাযেৱ জালপৱত্তিযা পাকটভাৱো ৱিয উস্মং পটিচ্চ নিব্বত্তেন কম্মজমহাভূতসম্ভৱেন জীৱিতিন্দ্ৰিযেন উস্মায অনুপালনং. জীৱিতিন্দ্ৰিযঞ্হি দসপি ৱস্সানি…পে… ৱস্সসতম্পি কম্মজতেজপৱত্তং পালেতি. ইতি মহাভূতানি উপাদাৰূপানং নিস্সযপচ্চযাদিৱসেন পচ্চযানি হোন্তীতি আযু উস্মং পটিচ্চ তিট্ঠতি. জীৱিতিন্দ্ৰিযং মহাভূতানি পালেতীতি উস্মা আযুং পটিচ্চ তিট্ঠতীতি ৱেদিতব্বা.

৪৫৭. আযুসঙ্খাৰাতি আযুমেৱ. ৱেদনিযা ধম্মাতি ৱেদনা ধম্মাৱ. ৱুট্ঠানং পঞ্ঞাযতীতি সমাপত্তিতো ৱুট্ঠানং পঞ্ঞাযতি. যো হি ভিক্খু অৰূপপৱত্তে উক্কণ্ঠিত্ৱা সঞ্ঞঞ্চ ৱেদনঞ্চ নিৰোধেত্ৱা নিৰোধং সমাপন্নো, তস্স যথাপৰিচ্ছিন্নকালৱসেন ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযপচ্চযা অৰূপধম্মা উপ্পজ্জন্তি. এৱং পন ৰূপাৰূপপৱত্তং পৱত্ততি. যথা কিং? যথা একো পুৰিসো জালাপৱত্তে উক্খণ্ঠিতো উদকেন পহৰিত্ৱা জালং অপ্পৱত্তং কত্ৱা ছাৰিকায অঙ্গাৰে পিধায তুণ্হী নিসীদতি. যদা পনস্স পুন জালায অত্থো হোতি, ছাৰিকং অপনেত্ৱা অঙ্গাৰে পৰিৱত্তেত্ৱা উপাদানং দত্ৱা মুখৱাতং ৱা তালৱণ্টৱাতং ৱা দদাতি. অথ জালাপৱত্তং পুন পৱত্ততি. এৱমেৱ জালাপৱত্তং ৱিয অৰূপধম্মা. পুৰিসস্স জালাপৱত্তে উক্কণ্ঠিত্ৱা উদকপ্পহাৰেন জালং অপ্পৱত্তং কত্ৱা ছাৰিকায অঙ্গাৰে পিধায তুণ্হীভূতস্স নিসজ্জা ৱিয ভিক্খুনো অৰূপপৱত্তে উক্কণ্ঠিত্ৱা সঞ্ঞঞ্চ ৱেদনঞ্চ নিৰোধেত্ৱা নিৰোধসমাপজ্জনং. ছাৰিকায পিহিতঅঙ্গাৰা ৱিয ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং. পুৰিসস্স পুন জালায অত্থে সতি ছাৰিকাপনযনাদীনি ৱিয ভিক্খুনো যথাপৰিচ্ছিন্নকালাপগমনং. অগ্গিজালায পৱত্তি ৱিয পুন অৰূপধম্মেসু উপ্পন্নেসু ৰূপাৰূপপৱত্তি ৱেদিতব্বা.

আযু উস্মা চ ৱিঞ্ঞাণন্তি ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং, কম্মজতেজোধাতু, চিত্তন্তি ইমে তযো ধম্মা যদা ইমং ৰূপকাযং জহন্তি, অথাযং অচেতনং কট্ঠং ৱিয পথৱিযং ছড্ডিতো সেতীতি অত্থো. ৱুত্তঞ্চেতং –

‘‘আযু উস্মা চ ৱিঞ্ঞাণং, যদা কাযং জহন্তিমং;

অপৱিদ্ধো তদা সেতি, পৰভত্তং অচেতন’’ন্তি. (সং. নি. ৩.৯৫);

কাযসঙ্খাৰাতি অস্সাসপস্সাসা. ৱচীসঙ্খাৰাতি ৱিতক্কৱিচাৰা. চিত্তসঙ্খাৰাতি সঞ্ঞাৱেদনা. আযূতি ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং. পৰিভিন্নানীতি উপহতানি, ৱিনট্ঠানীতি অত্থো. তত্থ কেচি ‘‘নিৰোধসমাপন্নস্স চিত্তসঙ্খাৰাৱ নিৰুদ্ধা’’তি ৱচনতো চিত্তং অনিৰুদ্ধং হোতি, তস্মা সচিত্তকা অযং সমাপত্তীতি ৱদন্তি. তে ৱত্তব্বা – ‘‘ৱচীসঙ্খাৰাপিস্স নিৰুদ্ধা’’তি ৱচনতো ৱাচা অনিৰুদ্ধা হোতি, তস্মা নিৰোধং সমাপন্নেন ধম্মম্পি কথেন্তেন সজ্ঝাযম্পি কৰোন্তেন নিসীদিতব্বং সিযা. ‘‘যো চাযং মতো কালঙ্কতো, তস্সাপি চিত্তসঙ্খাৰা নিৰুদ্ধা’’তি ৱচনতো চিত্তং অনিৰুদ্ধং ভৱেয্য, তস্মা কালঙ্কতে মাতাপিতৰো ৱা অৰহন্তে ৱা ঝাপযন্তেন অনন্তৰিযকম্মং কতং ভৱেয্য. ইতি ব্যঞ্জনে অভিনিৱেসং অকত্ৱা আচৰিযানং নযে ঠত্ৱা অত্থো উপপৰিক্খিতব্বো. অত্থো হি পটিসৰণং, ন ব্যঞ্জনং.

ইন্দ্ৰিযানি ৱিপ্পসন্নানীতি কিৰিযমযপৱত্তস্মিঞ্হি ৱত্তমানে বহিদ্ধা আৰম্মণেসু পসাদে ঘট্টেন্তেসু ইন্দ্ৰিযানি কিলমন্তানি উপহতানি মক্খিতানি ৱিয হোন্তি, ৱাতাদীহি উট্ঠিতেন ৰজেন চতুমহাপথে ঠপিতআদাসো ৱিয. যথা পন থৱিকাযং পক্খিপিত্ৱা মঞ্জূসাদীসু ঠপিতো আদাসো অন্তোযেৱ ৱিৰোচতি, এৱং নিৰোধং সমাপন্নস্স ভিক্খুনো অন্তোনিৰোধে পঞ্চ পসাদা অতিৱিৰোচন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘ইন্দ্ৰিযানি ৱিপ্পসন্নানী’’তি.

৪৫৮. কতি পনাৱুসো, পচ্চযাতি ইধ কিং পুচ্ছতি? নিৰোধস্স অনন্তৰপচ্চযং নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি. ৱিস্সজ্জনে পনস্স সুখস্স চ পহানাতি চত্তাৰো অপগমনপচ্চযা কথিতা. অনিমিত্তাযাতি ইধ কিং পুচ্ছতি? নিৰোধতো ৱুট্ঠানকফলসমাপত্তিং পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি. অৱসেসসমাপত্তিৱুট্ঠানঞ্হি ভৱঙ্গেন হোতি, নিৰোধা ৱুট্ঠানং পন ৱিপস্সনানিস্সন্দায ফলসমাপত্তিযাতি তমেৱ পুচ্ছতি. সব্বনিমিত্তানন্তি ৰূপাদীনং সব্বাৰম্মণানং. অনিমিত্তায চ ধাতুযা মনসিকাৰোতি সব্বনিমিত্তাপগতায নিব্বানধাতুযা মনসিকাৰো. ফলসমাপত্তিসহজাতং মনসিকাৰং সন্ধাযাহ. ইতি হেট্ঠা নিৰোধপাদকং পঠমজ্ঝানং গহিতং, নিৰোধস্স অনন্তৰপচ্চযং নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং গহিতং, ইধ নিৰোধতো ৱুট্ঠানকফলসমাপত্তি গহিতাতি.

ইমস্মিং ঠানে নিৰোধকথা কথেতব্বা হোতি. সা, ‘‘দ্ৱীহি বলেহি সমন্নাগতত্তা তযো চ সঙ্খাৰানং পটিপ্পস্সদ্ধিযা সোড়সহি ঞাণচৰিযাহি নৱহি সমাধিচৰিযাহি ৱসীভাৱতাপঞ্ঞা নিৰোধসমাপত্তিযা ঞাণ’’ন্তি এৱং পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি. ম. ১.৮৩) আগতা. ৱিসুদ্ধিমগ্গে পনস্সা সব্বাকাৰেন ৱিনিচ্ছযকথা কথিতা.

ইদানি ৱলঞ্জনসমাপত্তিং পুচ্ছন্তো কতি পনাৱুসো, পচ্চযাতিআদিমাহ. নিৰোধতো হি ৱুট্ঠানকফলসমাপত্তিযা ঠিতি নাম ন হোতি, একং দ্ৱে চিত্তৱাৰমেৱ পৱত্তিত্ৱা ভৱঙ্গং ওতৰতি. অযঞ্হি ভিক্খু সত্ত দিৱসে অৰূপপৱত্তং নিৰোধেত্ৱা নিসিন্নো নিৰোধৱুট্ঠানকফলসমাপত্তিযং ন চিৰং তিট্ঠতি. ৱলঞ্জনসমাপত্তিযং পন অদ্ধানপৰিচ্ছেদোৱ পমাণং. তস্মা সা ঠিতি নাম হোতি. তেনাহ – ‘‘অনিমিত্তায চেতোৱিমুত্তিযা ঠিতিযা’’তি. তস্সা চিৰট্ঠিতত্থং কতি পচ্চযাতি অত্থো. ৱিস্সজ্জনে পনস্সা পুব্বে চ অভিসঙ্খাৰোতি অদ্ধানপৰিচ্ছেদো ৱুত্তো. ৱুট্ঠানাযাতি ইধ ভৱঙ্গৱুট্ঠানং পুচ্ছতি. ৱিস্সজ্জনেপিস্সা সব্বনিমিত্তানঞ্চ মনসিকাৰোতি ৰূপাদিনিমিত্তৱসেন ভৱঙ্গসহজাতমনসিকাৰো ৱুত্তো.

৪৫৯. যা চাযং, আৱুসোতি ইধ কিং পুচ্ছতি? ইধ অঞ্ঞং অভিনৱং নাম নত্থি. হেট্ঠা কথিতধম্মেযেৱ একতো সমোধানেত্ৱা পুচ্ছামীতি পুচ্ছতি. কত্থ পন তে কথিতা? ‘‘নীলম্পি সঞ্জানাতি পীতকম্পি, লোহিতকম্পি, ওদাতকম্পি সঞ্জানাতী’’তি (ম. নি. ১.৪৫০) এতস্মিঞ্হি ঠানে অপ্পমাণা চেতোৱিমুত্তি কথিতা. ‘‘নত্থি কিঞ্চীতি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনন্তি নেয্য’’ন্তি (ম. নি. ১.৪৫১) এত্থ আকিঞ্চঞ্ঞং. ‘‘পঞ্ঞাচক্খুনা পজানাতী’’তি (ম. নি. ১.৪৫১) এত্থ সুঞ্ঞতা. ‘‘কতি পনাৱুসো, পচ্চযা অনিমিত্তায চেতোৱিমুত্তিযা ঠিতিযা ৱুট্ঠানাযা’’তি এত্থ অনিমিত্তা. এৱং হেট্ঠা কথিতাৱ ইমস্মিং ঠানে একতো সমোধানেত্ৱা পুচ্ছতি. তং পন পটিক্খিপিত্ৱা এতা তস্মিং তস্মিং ঠানে নিদ্দিট্ঠাৱাতি ৱত্ৱা অঞ্ঞে চত্তাৰো ধম্মা একনামকা অত্থি. একো ধম্মো চতুনামকো অত্থি, এতং পাকটং কত্ৱা কথাপেতুং ইধ পুচ্ছতীতি অট্ঠকথাযং সন্নিট্ঠানং কতং. তস্সা ৱিস্সজ্জনে অযং ৱুচ্চতাৱুসো, অপ্পমাণা চেতোৱিমুত্তীতি অযং ফৰণঅপ্পমাণতায অপ্পমাণা নাম. অযঞ্হি অপ্পমাণে ৱা সত্তে ফৰতি, একস্মিম্পি ৱা সত্তে অসেসেত্ৱা ফৰতি.

অযং ৱুচ্চতাৱুসো, আকিঞ্চঞ্ঞাতি আৰম্মণকিঞ্চনস্স অভাৱতো আকিঞ্চঞ্ঞা. অত্তেন ৱাতি অত্ত ভাৱপোসপুগ্গলাদিসঙ্খাতেন অত্তেন সুঞ্ঞং. অত্তনিযেন ৱাতি চীৱৰাদিপৰিক্খাৰসঙ্খাতেন অত্তনিযেন সুঞ্ঞং. অনিমিত্তাতি ৰাগনিমিত্তাদীনং অভাৱেনেৱ অনিমিত্তা, অৰহত্তফলসমাপত্তিং সন্ধাযাহ. নানত্থা চেৱ নানাব্যঞ্জনা চাতি ব্যঞ্জনম্পি নেসং নানা অত্থোপি. তত্থ ব্যঞ্জনস্স নানতা পাকটাৱ. অত্থো পন, অপ্পমাণা চেতোৱিমুত্তি ভূমন্তৰতো মহগ্গতা এৱ হোতি ৰূপাৱচৰা; আৰম্মণতো সত্ত পঞ্ঞত্তিআৰম্মণা. আকিঞ্চঞ্ঞা ভুম্মন্তৰতো মহগ্গতা অৰূপাৱচৰা; আৰম্মণতো ন ৱত্তব্বাৰম্মণা. সুঞ্ঞতা ভুম্মন্তৰতো কামাৱচৰা; আৰম্মণতো সঙ্খাৰাৰম্মণা. ৱিপস্সনা হি এত্থ সুঞ্ঞতাতি অধিপ্পেতা. অনিমিত্তা ভুম্মন্তৰতো লোকুত্তৰা; আৰম্মণতো নিব্বনাৰম্মণা.

ৰাগো খো, আৱুসো, পমাণকৰণোতিআদীসু যথা পব্বতপাদে পূতিপণ্ণৰসউদকং নাম হোতি কাড়ৱণ্ণং; ওলোকেন্তানং ব্যামসতগম্ভীৰং ৱিয খাযতি. যট্ঠিং ৱা ৰজ্জুং ৱা গহেত্ৱা মিনন্তস্স পিট্ঠিপাদোত্থৰণমত্তম্পি ন হোতি. এৱমেৱং যাৱ ৰাগাদযো নুপ্পজ্জন্তি, তাৱ পুগ্গলং সঞ্জানিতুং ন সক্কা হোন্তি, সোতাপন্নো ৱিয, সকদাগামী ৱিয, অনাগামী ৱিয চ খাযতি. যদা পনস্স ৰাগাদযো উপ্পজ্জন্তি, তদা ৰত্তো দুট্ঠো মূড়্হোতি পঞ্ঞাযতি. ইতি এতে ‘‘এত্তকো অয’’ন্তি পুগ্গলস্স পমাণং দস্সেন্তো ৱিয উপ্পজ্জন্তীতি পমাণকৰণা নাম ৱুত্তা. যাৱতা খো, আৱুসো, অপ্পমাণা চেতোৱিমুত্তিযোতি যত্তকা অপ্পমাণা চেতোৱিমুত্তিযো. কিত্তকা পন তা? চত্তাৰো ব্ৰহ্মৱিহাৰা, চত্তাৰো মগ্গা, চত্তাৰি চ ফলানীতি দ্ৱাদস. তত্থ ব্ৰহ্মৱিহাৰা ফৰণঅপ্পমাণতায অপ্পমাণা. সেসা পমাণকৰণানং কিলেসানং অভাৱেন অপ্পমাণা. নিব্বানম্পি অপ্পমাণমেৱ, চেতোৱিমুত্তি পন ন হোতি, তস্মা ন গহিতং. অকুপ্পাতি অৰহত্তফলচেতোৱিমুত্তি; সা হি তাসং সব্বজেট্ঠিকা, তস্মা অগ্গমক্খাযতীতি ৱুত্তা. ৰাগো খো, আৱুসো, কিঞ্চনোতি ৰাগো উপ্পজ্জিত্ৱা পুগ্গলং কিঞ্চতি মদ্দতি পলিবুন্ধতি. তস্মা কিঞ্চনোতি ৱুত্তো. মনুস্সা কিৰ গোণেহি খলং মদ্দাপেন্তো কিঞ্চেহি কপিল, কিঞ্চেহি কাড়কাতি ৱদন্তি. এৱং মদ্দনত্থো কিঞ্চনত্থোতি ৱেদিতব্বো. দোসমোহেসুপি এসেৱ নযো. আকিঞ্চঞ্ঞা চেতোৱিমুত্তিযো নাম নৱ ধম্মা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনঞ্চ মগ্গফলানি চ. তত্থ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং কিঞ্চনং আৰম্মণং অস্স নত্থীতি আকিঞ্চঞ্ঞং. মগ্গফলানি কিঞ্চনানং মদ্দনানং পলিবুন্ধনকিলেসানং নত্থিতায আকিঞ্চঞ্ঞানি. নিব্বানম্পি আকিঞ্চঞ্ঞং, চেতোৱিমুত্তি পন ন হোতি, তস্মা ন গহিতং.

ৰাগো খো, আৱুসো, নিমিত্তকৰণোতিআদীসু যথা নাম দ্ৱিন্নং কুলানং সদিসা দ্ৱে ৱচ্ছকা হোন্তি. যাৱ তেসং লক্খণং ন কতং হোতি, তাৱ ‘‘অযং অসুককুলস্স ৱচ্ছকো, অযং অসুককুলস্সা’’তি ন সক্কা হোন্তি জানিতুং. যদা পন তেসং সত্তিসূলাদীসু অঞ্ঞতৰং লক্খণং কতং হোতি, তদা সক্কা হোন্তি জানিতুং. এৱমেৱ যাৱ পুগ্গলস্স ৰাগো নুপ্পজ্জতি, তাৱ ন সক্কা হোতি জানিতুং অৰিযো ৱা পুথুজ্জনো ৱাতি. ৰাগো পনস্স উপ্পজ্জমানোৱ সৰাগো নাম অযং পুগ্গলোতি সঞ্জানননিমিত্তং কৰোন্তো ৱিয উপ্পজ্জতি, তস্মা ‘‘নিমিত্তকৰণো’’তি ৱুত্তো. দোসমোহেসুপি এসেৱ নযো.

অনিমিত্তা চেতোৱিমুত্তি নাম তেৰস ধম্মা – ৱিপস্সনা, চত্তাৰো আৰুপ্পা, চত্তাৰো মগ্গা, চত্তাৰি চ ফলানীতি. তত্থ ৱিপস্সনা নিচ্চনিমিত্তং সুখনিমিত্তং অত্তনিমিত্তং উগ্ঘাটেতীতি অনিমিত্তা নাম. চত্তাৰো আৰুপ্পা ৰূপনিমিত্তস্স অভাৱেন অনিমিত্তা নাম. মগ্গফলানি নিমিত্তকৰণানং কিলেসানং অভাৱেন অনিমিত্তানি. নিব্বানম্পি অনিমিত্তমেৱ, তং পন চেতোৱিমুত্তি ন হোতি, তস্মা ন গহিতং. অথ কস্মা সুঞ্ঞতা চেতোৱিমুত্তি ন গহিতাতি? সা, ‘‘সুঞ্ঞা ৰাগেনা’’তিআদিৱচনতো সব্বত্থ অনুপৱিট্ঠাৱ, তস্মা ৱিসুং ন গহিতা. একত্থাতি আৰম্মণৱসেন একত্থা. অপ্পমাণং আকিঞ্চঞ্ঞং সুঞ্ঞতং অনিমিত্তন্তি হি সব্বানেতানি নিব্বানস্সেৱ নামানি. ইতি ইমিনা পৰিযাযেন একত্থা. অঞ্ঞস্মিং পন ঠানে অপ্পমাণা হোন্তি, অঞ্ঞস্মিং আকিঞ্চঞ্ঞা অঞ্ঞস্মিং সুঞ্ঞতা অঞ্ঞস্মিং অনিমিত্তাতি ইমিনা পৰিযাযেন নানাব্যঞ্জনা. ইতি থেৰো যথানুসন্ধিনাৱ দেসনং নিট্ঠপেসীতি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

মহাৱেদল্লসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.