নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
মজ্ঝিমনিকাযে
মূলপণ্ণাস-অট্ঠকথা
(পঠমো ভাগো)
গন্থাৰম্ভকথা
কৰুণাসীতলহদযং, পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতমং;
সনৰামৰলোকগৰুং, ৱন্দে সুগতং গতিৱিমুত্তং.
বুদ্ধোপি বুদ্ধভাৱং, ভাৱেত্ৱা চেৱ সচ্ছিকত্ৱা চ;
যং উপগতো গতমলং, ৱন্দে তমনুত্তৰং ধম্মং.
সুগতস্স ওৰসানং, পুত্তানং মাৰসেনমথনানং;
অট্ঠন্নম্পি সমূহং, সিৰসা ৱন্দে অৰিযসঙ্ঘং.
ইতি মে পসন্নমতিনো, ৰতনত্তযৱন্দনামযং পুঞ্ঞং;
যং সুৱিহতন্তৰাযো, হুত্ৱা তস্সানুভাৱেন.
মজ্ঝিমপমাণসুত্তঙ্কিতস্স ইধ মজ্ঝিমাগমৱৰস্স;
বুদ্ধানুবুদ্ধসংৱণ্ণিতস্স পৰৱাদমথনস্স.
অত্থপ্পকাসনত্থং, অট্ঠকথা আদিতো ৱসিসতেহি;
পঞ্চহি যা সঙ্গীতা, অনুসঙ্গীতা চ পচ্ছাপি.
সীহড়দীপং পন আভতাথ ৱসিনা মহামহিন্দেন;
ঠপিতা সীহড়ভাসায, দীপৱাসীনমত্থায.
অপনেত্ৱান ততোহং, সীহড়ভাসং মনোৰমং ভাসং;
তন্তিনযানুচ্ছৱিকং, আৰোপেন্তো ৱিগতদোসং.
সমযং অৱিলোমেন্তো, থেৰানং থেৰৱংসদীপানং;
সুনিপুণৱিনিচ্ছযানং, মহাৱিহাৰে নিৱাসীনং.
হিত্ৱা পুনপ্পুনাগতমত্থং, অত্থং পকাসযিস্সামি;
সুজনস্স চ তুট্ঠত্থং, চিৰট্ঠিতত্থঞ্চ ধম্মস্স.
সীলকথা ধুতধম্মা, কম্মট্ঠানানি চেৱ সব্বানি;
চৰিযাৱিধানসহিতো, ঝানসমাপত্তিৱিত্থাৰো.
সব্বা চ অভিঞ্ঞাযো, পঞ্ঞাসঙ্কলননিচ্ছযো চেৱ;
খন্ধাধাতাযতনিন্দ্ৰিযানি অৰিযানি চেৱ চত্তাৰি.
সচ্চানি পচ্চযাকাৰদেসনা সুপৰিসুদ্ধনিপুণনযা;
অৱিমুত্ততন্তিমগ্গা, ৱিপস্সনাভাৱনা চেৱ.
ইতি পন সব্বং যস্মা, ৱিসুদ্ধিমগ্গে মযা সুপৰিসুদ্ধং;
ৱুত্তং তস্মা ভিয্যো, ন তং ইধ ৱিচাৰযিস্সামি.
‘‘মজ্ঝে ৱিসুদ্ধিমগ্গো, এস চতুন্নম্পি আগমানঞ্হি;
ঠত্ৱা পকাসযিস্সতি, তত্থ যথাভাসিতমত্থং’’.
ইচ্চেৱ কতো তস্মা, তম্পি গহেত্ৱান সদ্ধিমেতায;
অট্ঠকথায ৱিজানথ, মজ্ঝিমসঙ্গীতিযা অত্থন্তি.
নিদানকথা
১. তত্থ মজ্ঝিমসঙ্গীতি নাম পণ্ণাসতো মূলপণ্ণাসা মজ্ঝিমপণ্ণাসা উপৰিপণ্ণাসাতি পণ্ণাসত্তযসঙ্গহা. ৱগ্গতো একেকায পণ্ণাসায পঞ্চ পঞ্চ ৱগ্গে কত্ৱা পন্নৰসৱগ্গসমাযোগা. সুত্ততো দিযড্ঢসুত্তসতং দ্ৱে চ সুত্তন্তা. পদতো তেৱীসুত্তৰপঞ্চসতাধিকানি অসীতিপদসহস্সানি. তেনাহু পোৰাণা –
‘‘অসীতিপদসহস্সানি, ভিয্যো পঞ্চসতানি চ;
পুন তেৱীসতি ৱুত্তা, পদমেৱং ৱৱত্থিত’’ন্তি.
অক্খৰতো সত্ত অক্খৰসতসহস্সানি চত্তালীসঞ্চ সহস্সানি তেপঞ্ঞাসঞ্চ অক্খৰানি. ভাণৱাৰতো অসীতি ভাণৱাৰা তেৱীসপদাধিকো চ উপড্ঢভাণৱাৰো. অনুসন্ধিতো পুচ্ছানুসন্ধি-অজ্ঝাসযানুসন্ধি-যথানুসন্ধিৱসেন সঙ্খেপতো তিৱিধো অনুসন্ধি. ৱিত্থাৰতো পনেত্থ তীণি অনুসন্ধিসহস্সানি নৱ চ সতানি হোন্তি. তেনাহু পোৰাণা –
‘‘তীণি সন্ধিসহস্সানি, তথা নৱসতানি চ;
অনুসন্ধিনযা এতে, মজ্ঝিমস্স পকাসিতা’’তি.
তত্থ পণ্ণাসাসু মূলপণ্ণাসা আদি, ৱগ্গেসু মূলপৰিযাযৱগ্গো, সুত্তেসু মূলপৰিযাযসুত্তং. তস্সাপি ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তিআদিকং আযস্মতা আনন্দেন পঠমমহাসঙ্গীতিকালে ৱুত্তং নিদানমাদি. সা পনেসা পঠমমহাসঙ্গীতি সুমঙ্গলৱিলাসিনিযা দীঘনিকাযট্ঠকথায আদিম্হি ৱিত্থাৰিতা. তস্মা সা তত্থ ৱিত্থাৰিতনযেনেৱ ৱেদিতব্বা.
১. মূলপৰিযাযৱগ্গো
১. মূলপৰিযাযসুত্তৱণ্ণনা
১. যং পনেতং ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তিআদিকং নিদানং. তত্থ এৱন্তি নিপাতপদং. মেতিআদীনি নামপদানি. উক্কট্ঠাযং ৱিহৰতীতি এত্থ ৱীতি উপসগ্গপদং, হৰতীতি আখ্যাতপদন্তি ইমিনা তাৱ নযেন পদৱিভাগো ৱেদিতব্বো.
অত্থতো পন এৱং-সদ্দো তাৱ উপমূপদেসসম্পহংসনগৰহণৱচনসম্পটিগ্গহাকাৰনিদস্সনাৱধাৰণাদিঅনেকত্থপ্পভেদো. তথাহেস – ‘‘এৱং জাতেন মচ্চেন কত্তব্বং কুসলং বহু’’ন্তি এৱমাদীসু (ধ. প. ৫৩) উপমাযং আগতো. ‘‘এৱং তে অভিক্কমিতব্বং, এৱং তে পটিক্কমিতব্ব’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৪.১২২) উপদেসে. ‘‘এৱমেতং ভগৱা, এৱমেতং সুগতা’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.৬৬) সম্পহংসনে. ‘‘এৱমেৱং পনাযং ৱসলী যস্মিং ৱা তস্মিং ৱা তস্স মুণ্ডকস্স সমণকস্স ৱণ্ণং ভাসতী’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১৮৭) গৰহণে. ‘‘এৱং ভন্তেতি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসু’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.১) ৱচনসম্পটিগ্গহে. ‘‘এৱং ব্যাখো অহং, ভন্তে, ভগৱতা ধম্মং দেসিতং আজানামী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৯৮) আকাৰে. ‘‘এহি ত্ৱং, মাণৱক, যেন সমণো আনন্দো তেনুপসঙ্কম, উপসঙ্কমিত্ৱা মম ৱচনেন সমণং, আনন্দং, অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৱিহাৰং পুচ্ছ – ‘সুভো মাণৱো তোদেয্যপুত্তো, ভৱন্তং আনন্দং, অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৱিহাৰং পুচ্ছতী’তি, এৱঞ্চ ৱদেহি সাধু কিৰ ভৱং আনন্দো যেন সুভস্স মাণৱস্স তোদেয্যপুত্তস্স নিৱেসনং, তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৪৪৫) নিদস্সনে. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, কালামা, ইমে ধম্মা কুসলা ৱা অকুসলা ৱাতি? অকুসলা, ভন্তে. সাৱজ্জা ৱা অনৱজ্জা ৱাতি? সাৱজ্জা, ভন্তে. ৱিঞ্ঞুগৰহিতা ৱা ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থা ৱাতি? ৱিঞ্ঞুগৰহিতা, ভন্তে. সমত্তা সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৱত্তন্তি নো ৱা, কথং ৱো এত্থ হোতীতি? সমত্তা, ভন্তে, সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৱত্তন্তি, এৱং নো এত্থ হোতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.৬৬) অৱধাৰণে. স্ৱাযমিধ আকাৰনিদস্সনাৱধাৰণেসু দট্ঠব্বো.
তত্থ আকাৰট্ঠেন এৱংসদ্দেন এতমত্থং দীপেতি – নানানযনিপুণং অনেকজ্ঝাসযসমুট্ঠানং অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নং ৱিৱিধপাটিহাৰিযং ধম্মত্থদেসনাপটিৱেধগম্ভীৰং সব্বসত্তানং সকসকভাসানুৰূপতো সোতপথমাগচ্ছন্তং তস্স ভগৱতো ৱচনং সব্বপ্পকাৰেন কো সমত্থো ৱিঞ্ঞাতুং, সব্বথামেন পন সোতুকামতং জনেত্ৱাপি এৱং মে সুতং, মযাপি একেনাকাৰেন সুতন্তি.
নিদস্সনট্ঠেন ‘‘নাহং সযম্ভূ, ন মযা ইদং সচ্ছিকত’’ন্তি অত্তানং পৰিমোচেন্তো এৱং মে সুতং, মযাপি এৱং সুতন্তি ইদানি ৱত্তব্বং সকলং সুত্তং নিদস্সেতি.
অৱধাৰণট্ঠেন ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং বহুস্সুতানং যদিদং আনন্দো, গতিমন্তানং, সতিমন্তানং, ধিতিমন্তানং, উপট্ঠাকানং যদিদং আনন্দো’’তি (অ. নি. ১.২১৯-২২৩) এৱং ভগৱতা, ‘‘আযস্মা আনন্দো অত্থকুসলো ধম্মকুসলো ব্যঞ্জনকুসলো নিৰুত্তিকুসলো পুব্বাপৰকুসলো’’তি (অ. নি. ৫.১৬৯) এৱং ধম্মসেনাপতিনা চ পসত্থভাৱানুৰূপং অত্তনো ধাৰণবলং দস্সেন্তো সত্তানং সোতুকম্যতং জনেতি ‘‘এৱং মে সুতং, তঞ্চ খো অত্থতো ৱা ব্যঞ্জনতো ৱা অনূনমনধিকং, এৱমেৱ ন অঞ্ঞথা দট্ঠব্ব’’ন্তি.
মে-সদ্দো তীসু অত্থেসু দিস্সতি. তথা হিস্স ‘‘গাথাভিগীতং মে অভোজনেয্য’’ন্তিআদীসু (সু. নি. ৮১) মযাতি অত্থো. ‘‘সাধু মে, ভন্তে ভগৱা, সংখিত্তেন ধম্মং দেসেতূ’’তিআদীসু (সং. নি. ৪.৮৮) ময্হন্তি অত্থো. ‘‘ধম্মদাযাদা মে, ভিক্খৱে, ভৱথা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৯) মমাতি অত্থো. ইধ পন ‘‘মযা সুত’’ন্তি চ ‘‘মম সুত’’ন্তি চ অত্থদ্ৱযে যুজ্জতি.
সুতন্তি অযং সুত-সদ্দো সউপসগ্গো চ অনুপসগ্গো চ গমন-ৱিস্সুত-কিলিন্ন-উপচিতানুযোগ-সোতৱিঞ্ঞেয্য-সোতদ্ৱাৰানুসাৰৱিঞ্ঞাতাদিঅনেকত্থপ্পভেদো. তথা হিস্স ‘‘সেনায পসুতো’’তিআদীসু গচ্ছন্তোতি অত্থো. ‘‘সুতধম্মস্স পস্সতো’’তিআদীসু (উদা. ১১) ৱিস্সুতধম্মস্সাতি অত্থো, ‘‘অৱস্সুতা অৱস্সুতস্সাতি’’আদীসু (পাচি. ৬৫৭) কিলিন্না কিলিন্নস্সাতি অত্থো. ‘‘তুম্হেহি পুঞ্ঞং পসুতং অনপ্পক’’ন্তিআদীসু (খু. পা. ৭.১২) উপচিতন্তি অত্থো. ‘‘যে ঝানপসুতা ধীৰা’’তিআদীসু (ধ. প. ১৮১) ঝানানুযুত্তাতি অত্থো. ‘‘দিট্ঠং সুতং মুত’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.২৪১) সোতৱিঞ্ঞেয্যন্তি অত্থো. ‘‘সুতধৰো সুতসন্নিচযো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৩৯) সোতদ্ৱাৰানুসাৰৱিঞ্ঞাতধৰোতি অত্থো. ইধ পনস্স সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন ‘‘উপধাৰিত’’ন্তি ৱা ‘‘উপধাৰণ’’ন্তি ৱাতি অত্থো. মে-সদ্দস্স হি মযাতি অত্থে সতি ‘‘এৱং মযা সুতং সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন উপধাৰিত’’ন্তি যুজ্জতি. মমাতি অত্থে সতি ‘‘এৱং মম সুতং সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন উপধাৰণ’’ন্তি যুজ্জতি.
এৱমেতেসু তীসু পদেসু এৱন্তি সোতৱিঞ্ঞাণাদিৱিঞ্ঞাণকিচ্চনিদস্সনং. মেতি ৱুত্তৱিঞ্ঞাণসমঙ্গিপুগ্গলনিদস্সনং. সুতন্তি অস্সৱনভাৱপ্পটিক্খেপতো অনূনানধিকাৱিপৰীতগ্গহণনিদস্সনং. তথা এৱন্তি তস্সা সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন পৱত্তায ৱিঞ্ঞাণৱীথিযা নানপ্পকাৰেন আৰম্মণে পৱত্তিভাৱপ্পকাসনং. মেতি অত্তপ্পকাসনং. সুতন্তি ধম্মপ্পকাসনং. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপো ‘‘নানপ্পকাৰেন আৰম্মণে পৱত্তায ৱিঞ্ঞাণৱীথিযা মযা ন অঞ্ঞং কতং, ইদং পন কতং, অযং ধম্মো সুতো’’তি.
তথা এৱন্তি নিদ্দিসিতব্বপ্পকাসনং. মেতি পুগ্গলপ্পকাসনং. সুতন্তি পুগ্গলকিচ্চপ্পকাসনং. ইদং ৱুত্তং হোতি – যং সুত্তং নিদ্দিসিস্সামি, তং মযা এৱং সুতন্তি.
তথা এৱন্তি যস্স চিত্তসন্তানস্স নানাকাৰপ্পৱত্তিযা নানত্থব্যঞ্জনগ্গহণং হোতি, তস্স নানাকাৰনিদ্দেসো. এৱন্তি হি অযং আকাৰপঞ্ঞত্তি, মেতি কত্তুনিদ্দেসো, সুতন্তি ৱিসযনিদ্দেসো. এত্তাৱতা নানাকাৰপ্পৱত্তেন চিত্তসন্তানেন তংসমঙ্গিনো কত্তুৱিসযে গহণসন্নিট্ঠানং কতং হোতি.
অথ ৱা এৱন্তি পুগ্গলকিচ্চনিদ্দেসো. সুতন্তি ৱিঞ্ঞাণকিচ্চনিদ্দেসো. মেতি উভযকিচ্চযুত্তপুগ্গলনিদ্দেসো. অযং পনেত্থ সঙ্খেপো – মযা সৱনকিচ্চৱিঞ্ঞাণসমঙ্গিনা পুগ্গলেন ৱিঞ্ঞাণৱসেন লদ্ধসৱনকিচ্চৱোহাৰেন সুতন্তি.
তত্থ এৱন্তি চ মেতি চ সচ্চিকট্ঠপৰমত্থৱসেন অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. কিঞ্হেত্থ তং পৰমত্থতো অত্থি, যং এৱন্তি ৱা মেতি ৱা নিদ্দেসং লভেথ? সুতন্তি ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. যঞ্হি তমেত্থ সোতেন উপলদ্ধং, তং পৰমত্থতো ৱিজ্জমানন্তি.
তথা এৱন্তি চ মেতি চ তং তং উপাদায ৱত্তব্বতো উপাদাপঞ্ঞত্তি. সুতন্তি দিট্ঠাদীনি উপনিধায ৱত্তব্বতো উপনিধাপঞ্ঞত্তি. এত্থ চ এৱন্তি ৱচনেন অসম্মোহং দীপেতি. ন হি সম্মূড়্হো নানপ্পকাৰপটিৱেধসমত্থো হোতি. সুতন্তি ৱচনেন সুতস্স অসম্মোসং দীপেতি. যস্স হি সুতং সম্মুট্ঠং হোতি, ন সো কালন্তৰেন মযা সুতন্তি পটিজানাতি. ইচ্চস্স অসম্মোহেন পঞ্ঞাসিদ্ধি, অসম্মোসেন পন সতিসিদ্ধি. তত্থ পঞ্ঞা পুব্বঙ্গমায সতিযা ব্যঞ্জনাৱধাৰণসমত্থতা, সতিপুব্বঙ্গমায পঞ্ঞায অত্থপটিৱেধসমত্থতা, তদুভযসমত্থতাযোগেন অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নস্স ধম্মকোসস্স অনুপালনসমত্থতো ধম্মভণ্ডাগাৰিকত্তসিদ্ধি.
অপৰো নযো – এৱন্তি ৱচনেন যোনিসো মনসিকাৰং দীপেতি, অযোনিসো মনসিকৰোতো হি নানপ্পকাৰপটিৱেধাভাৱতো. সুতন্তি ৱচনেন অৱিক্খেপং দীপেতি, ৱিক্খিত্তচিত্তস্স সৱনাভাৱতো. তথা হি ৱিক্খিত্তচিত্তো পুগ্গলো সব্বসম্পত্তিযা ৱুচ্চমানোপি ‘‘ন মযা সুতং, পুন ভণথা’’তি ভণতি. যোনিসো মনসিকাৰেন চেত্থ অত্তসম্মাপণিধিং পুব্বে চ কতপুঞ্ঞতং সাধেতি, সম্মা অপণিহিতত্তস্স পুব্বে অকতপুঞ্ঞস্স ৱা তদভাৱতো. অৱিক্খেপেন পন সদ্ধম্মস্সৱনং সপ্পুৰিসূপনিস্সযঞ্চ সাধেতি. ন হি ৱিক্খিত্তচিত্তো সোতুং সক্কোতি, ন চ সপ্পুৰিসে অনুপস্সযমানস্স সৱনং অত্থীতি.
অপৰো নযো – যস্মা এৱন্তি যস্স চিত্তসন্তানস্স নানাকাৰপ্পৱত্তিযা নানত্থব্যঞ্জনগ্গহণং হোতি, তস্স নানাকাৰনিদ্দেসোতি ৱুত্তং. সো চ এৱং ভদ্দকো আকাৰো ন সম্মা অপ্পণিহিতত্তনো পুব্বে অকতপুঞ্ঞস্স ৱা হোতি, তস্মা এৱন্তি ইমিনা ভদ্দকেন আকাৰেন পচ্ছিমচক্কদ্ৱযসম্পত্তিং অত্তনো দীপেতি, সুতন্তি সৱনযোগেন পুৰিমচক্কদ্ৱযসম্পত্তিং. ন হি অপ্পতিৰূপদেসে ৱসতো সপ্পুৰিসূপনিস্সযৱিৰহিতস্স ৱা সৱনং অত্থি. ইচ্চস্স পচ্ছিমচক্কদ্ৱযসিদ্ধিযা আসযসুদ্ধি সিদ্ধা হোতি. পুৰিমচক্কদ্ৱযসিদ্ধিযা পযোগসুদ্ধি. তায চ আসযসুদ্ধিযা অধিগমব্যত্তিসিদ্ধি, পযোগসুদ্ধিযা আগমব্যত্তিসিদ্ধি. ইতি পযোগাসযসুদ্ধস্স আগমাধিগমসম্পন্নস্স ৱচনং অৰুণুগ্গং ৱিয সূৰিযস্স উদযতো যোনিসোমনসিকাৰো ৱিয চ কুসলকম্মস্স অৰহতি ভগৱতো ৱচনস্স পুব্বঙ্গমং ভৱিতুন্তি ঠানে নিদানং ঠপেন্তো এৱং মে সুতন্তিআদিমাহ.
অপৰো নযো – এৱন্তি ইমিনা নানপ্পকাৰপটিৱেধদীপকেন ৱচনেন অত্তনো অত্থপটিভানপটিসম্ভিদাসম্পত্তিসব্ভাৱং দীপেতি. সুতন্তি ইমিনা সোতব্বভেদপটিৱেধদীপকেন ধম্মনিৰুত্তিপটিসম্ভিদাসম্পত্তিসব্ভাৱং. এৱন্তি চ ইদং যোনিসোমনসিকাৰদীপকং ৱচনং ভাসমানো – ‘‘এতে মযা ধম্মা মনসানুপেক্খিতা দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধা’’তি দীপেতি. সুতন্তি ইদং সৱনযোগদীপকং ৱচনং ভাসমানো – ‘‘বহূ মযা ধম্মা সুতা ধাতা ৱচসা পৰিচিতা’’তি দীপেতি. তদুভযেনপি অত্থব্যঞ্জনপাৰিপূৰিং দীপেন্তো সৱনে আদৰং জনেতি. অত্থব্যঞ্জনপৰিপুণ্ণঞ্হি ধম্মং আদৰেন অস্সুণন্তো মহতা হিতা পৰিবাহিৰো হোতীতি আদৰং জনেত্ৱা সক্কচ্চং ধম্মো সোতব্বোতি.
‘‘এৱং মে সুত’’ন্তি ইমিনা পন সকলেন ৱচনেন আযস্মা আনন্দো তথাগতপ্পৱেদিতং ধম্মং অত্তনো অদহন্তো অসপ্পুৰিসভূমিং অতিক্কমতি, সাৱকত্তং পটিজানন্তো সপ্পুৰিসভূমিং ওক্কমতি. তথা অসদ্ধম্মা চিত্তং ৱুট্ঠাপেতি, সদ্ধম্মে চিত্তং পতিট্ঠাপেতি. ‘‘কেৱলং সুতমেৱেতং মযা তস্সেৱ পন ভগৱতো ৱচন’’ন্তি দীপেন্তো অত্তানং পৰিমোচেতি, সত্থাৰং অপদিসতি, জিনৱচনং অপ্পেতি, ধম্মনেত্তিং পতিট্ঠাপেতি.
অপিচ ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তি অত্তনা উপ্পাদিতভাৱং অপ্পটিজানন্তো পুৰিমৱচনং ৱিৱৰন্তো ‘‘সম্মুখা পটিগ্গহিতমিদং মযা তস্স ভগৱতো চতুৱেসাৰজ্জৱিসাৰদস্স দসবলধৰস্স আসভট্ঠানট্ঠাযিনো সীহনাদনাদিনো সব্বসত্তুত্তমস্স ধম্মিস্সৰস্স ধম্মৰাজস্স ধম্মাধিপতিনো ধম্মদীপস্স ধম্মসৰণস্স সদ্ধম্মৱৰচক্কৱত্তিনো সম্মাসম্বুদ্ধস্স ৱচনং, ন এত্থ অত্থে ৱা ধম্মে ৱা পদে ৱা ব্যঞ্জনে ৱা কঙ্খা ৱা ৱিমতি ৱা কত্তব্বা’’তি সব্বদেৱমনুস্সানং ইমস্মিং ধম্মে অস্সদ্ধিযং ৱিনাসেতি, সদ্ধাসম্পদং উপ্পাদেতীতি. তেনেতং ৱুচ্চতি –
‘‘ৱিনাসযতি অস্সদ্ধং, সদ্ধং ৱড্ঢেতি সাসনে;
এৱং মে সুতমিচ্চেৱং, ৱদং গোতমসাৱকো’’তি.
একন্তি গণনপৰিচ্ছেদনিদ্দেসো. সমযন্তি পৰিচ্ছিন্ননিদ্দেসো. একং সমযন্তি অনিযমিতপৰিদীপনং. তত্থ সমযসদ্দো –
সমৱাযে খণে কালে, সমূহে হেতুদিট্ঠিসু;
পটিলাভে পহানে চ, পটিৱেধে চ দিস্সতি.
তথা হিস্স ‘‘অপ্পেৱ নাম স্ৱেপি উপসঙ্কমেয্যাম কালঞ্চ সমযঞ্চ উপাদাযা’’তি এৱমাদীসু (দী. নি. ১.৪৪৭) সমৱাযো অত্থো. ‘‘একোৱ খো, ভিক্খৱে, খণো চ সমযো চ ব্ৰহ্মচৰিযৱাসাযা’’তিআদীসু (অ. নি. ৮.২৯) খণো. ‘‘উণ্হসমযো পৰিড়াহসমযো’’তিআদীসু (পাচি. ৩৫৮) কালো. ‘‘মহাসমযো পৱনস্মি’’ন্তিআদীসু সমূহো. ‘‘সমযোপি খো তে, ভদ্দালি, অপ্পটিৱিদ্ধো অহোসি, ভগৱা খো সাৱত্থিযং ৱিহৰতি, ভগৱাপি মং জানিস্সতি, ‘ভদ্দালি, নাম ভিক্খু সত্থুসাসনে সিক্খায ন পৰিপূৰকাৰী’তি, অযম্পি খো তে, ভদ্দালি, সমযো অপ্পটিৱিদ্ধো অহোসী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৩৫) হেতু. ‘‘তেন খো পন সমযেন উগ্গাহমানো পৰিব্বাজকো সমণমুণ্ডিকাপুত্তো সমযপ্পৱাদকে তিন্দুকাচীৰে একসালকে মল্লিকায আৰামে পটিৱসতী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.২৬০) দিট্ঠি.
‘‘দিট্ঠে ধম্মে চ যো অত্থো, যো চত্থো সম্পৰাযিকো;
অত্থাভিসমযা ধীৰো, পণ্ডিতোতি পৱুচ্চতী’’তি. –
আদীসু (সং. নি. ১.১২৯) পটিলাভো. ‘‘সম্মা মানাভিসমযা অন্তমকাসি দুক্খস্সা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৪) পহানং. ‘‘দুক্খস্স পীড়নট্ঠো সঙ্খতট্ঠো সন্তাপট্ঠো ৱিপৰিণামট্ঠো অভিসমযট্ঠো’’তিআদীসু (পটি. ম. ৩.১) পটিৱেধো. ইধ পনস্স কালো অত্থো. তেন সংৱচ্ছৰ-উতু-মাসড্ঢমাস-ৰত্তি-দিৱ-পুব্বণ্হ-মজ্ঝন্হিক-সাযন্হ- পঠমমজ্ঝিমপচ্ছিমযাম-মুহুত্তাদীসু কালপ্পভেদভূতেসু সমযেসু একং সমযন্তি দীপেতি.
তত্থ কিঞ্চাপি এতেসু সংৱচ্ছৰাদীসু সমযেসু যং যং সুত্তং যম্হি যম্হি সংৱচ্ছৰে উতুম্হি মাসে পক্খে ৰত্তিভাগে দিৱসভাগে ৱা ৱুত্তং, সব্বং তং থেৰস্স সুৱিদিতং সুৱৱত্থাপিতং পঞ্ঞায. যস্মা পন ‘‘এৱং মে সুতং অসুকসংৱচ্ছৰে অসুকউতুম্হি অসুকমাসে অসুকপক্খে অসুকৰত্তিভাগে অসুকদিৱসভাগে ৱা’’তি এৱং ৱুত্তে ন সক্কা সুখেন ধাৰেতুং ৱা উদ্দিসিতুং ৱা উদ্দিসাপেতুং ৱা, বহু চ ৱত্তব্বং হোতি, তস্মা একেনেৱ পদেন তমত্থং সমোধানেত্ৱা ‘‘একং সময’’ন্তি আহ.
যে ৱা ইমে গব্ভোক্কন্তিসমযো জাতিসমযো সংৱেগসমযো অভিনিক্খমনসমযো দুক্কৰকাৰিকসমযো মাৰৱিজযসমযো অভিসম্বোধিসমযো দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰসমযো দেসনাসমযো পৰিনিব্বানসমযোতি এৱমাদযো ভগৱতো দেৱমনুস্সেসু অতিৱিয সুপ্পকাসা অনেককালপ্পভেদা এৱ সমযা, তেসু সমযেসু দেসনাসমযসঙ্খাতং একং সমযন্তি দীপেতি. যো চাযং ঞাণকৰুণাকিচ্চসমযেসু অৰুণাকিচ্চসমযো, অত্তহিতপৰহিতপটিপত্তিসমযেসু পৰহিতপটিপত্তিসমযো, সন্নিপতিতানং কৰণীযদ্ৱযসমযেসু ধম্মিকথাসমযো, দেসনাপটিপত্তিসমযেসু দেসনাসমযো, তেসুপি সমযেসু অঞ্ঞতৰং সন্ধায ‘‘একং সময’’ন্তি আহ.
কস্মা পনেত্থ যথা অভিধম্মে ‘‘যস্মিং সমযে কামাৱচৰ’’ন্তি চ ইতো অঞ্ঞেসু সুত্তপদেসু ‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহী’’তি চ ভুম্মৱচনেন নিদ্দেসো কতো, ৱিনযে চ ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৱা’’তি কৰণৱচনেন, তথা অকত্ৱা ‘‘একং সময’’ন্তি উপযোগৱচননিদ্দেসো কতোতি. তত্থ তথা ইধ চ অঞ্ঞথা অত্থসম্ভৱতো. তত্থ হি অভিধম্মে ইতো অঞ্ঞেসু সুত্তপদেসু চ অধিকৰণত্থো ভাৱেনভাৱলক্খণত্থো চ সম্ভৱতি. অধিকৰণঞ্হি কালত্থো চ সমূহত্থো চ সমযো, তত্থ ৱুত্তানং ফস্সাদিধম্মানং খণসমৱাযহেতুসঙ্খাতস্স চ সমযস্স ভাৱেন তেসং ভাৱো লক্খীযতি, তস্মা তদত্থজোতনত্থং তত্থ ভুম্মৱচননিদ্দেসো কতো.
ৱিনযে চ হেতুঅত্থো কৰণত্থো চ সম্ভৱতি. যো হি সো সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিসমযো সাৰিপুত্তাদীহিপি দুব্বিঞ্ঞেয্যো, তেন সমযেন হেতুভূতেন কৰণভূতেন চ সিক্খাপদানি পঞ্ঞাপযন্তো সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুঞ্চ অপেক্খমানো ভগৱা তত্থ তত্থ ৱিহাসি, তস্মা তদত্থজোতনত্থং তত্থ কৰণৱচনেন নিদ্দেসো কতো.
ইধ পন অঞ্ঞস্মিঞ্চ এৱংজাতিকে অচ্চন্তসংযোগত্থো সম্ভৱতি. যঞ্হি সমযং ভগৱা ইমং অঞ্ঞং ৱা সুত্তন্তং দেসেসি, অচ্চন্তমেৱ তং সমযং কৰুণাৱিহাৰেন ৱিহাসি, তস্মা তদত্থজোতনত্থং ইধ উপযোগৱচননিদ্দেসো কতোতি.
তেনেতং ৱুচ্চতি –
‘‘তং তং অত্থমপেক্খিত্ৱা, ভুম্মেন কৰণেন চ;
অঞ্ঞত্ৰ সমযো ৱুত্তো, উপযোগেন সো ইধা’’তি.
পোৰাণা পন ৱণ্ণযন্তি – ‘‘তস্মিং সমযে’’তি ৱা – ‘‘তেন সমযেনা’’তি ৱা – ‘‘একং সময’’ন্তি ৱা অভিলাপমত্তভেদো এস, সব্বত্থ ভুম্মমেৱ অত্থোতি. তস্মা ‘‘একং সময’’ন্তি ৱুত্তেপি ‘‘একস্মিং সমযে’’তি অত্থো ৱেদিতব্বো.
ভগৱাতি গৰু. গৰুঞ্হি লোকে ‘‘ভগৱা’’তি ৱদন্তি. অযঞ্চ সব্বগুণৱিসিট্ঠতায সব্বসত্তানং গৰু, তস্মা ‘‘ভগৱা’’তি ৱেদিতব্বো. পোৰাণেহিপি ৱুত্তং –
‘‘ভগৱাতি ৱচনং সেট্ঠং, ভগৱাতি ৱচনমুত্তমং;
গৰুগাৰৱযুত্তো সো, ভগৱা তেন ৱুচ্চতী’’তি.
অপিচ –
‘‘ভাগ্যৱা ভগ্গৱা যুত্তো, ভগেহি চ ৱিভত্তৱা;
ভত্তৱা ৱন্তগমনো, ভৱেসু ভগৱা ততো’’তি. –
ইমিস্সা গাথায ৱসেনস্স পদস্স ৱিত্থাৰতো অত্থো ৱেদিতব্বো. সো চ ৱিসুদ্ধিমগ্গে বুদ্ধানুস্সতিনিদ্দেসে ৱুত্তোযেৱ.
এত্তাৱতা চেত্থ এৱং মে সুতন্তি ৱচনেন যথাসুতং ধম্মং দস্সেন্তো ভগৱতো ধম্মসৰীৰং পচ্চক্খং কৰোতি. তেন – ‘‘নযিদং অতিক্কন্তসত্থুকং পাৱচনং, অযং ৱো সত্থা’’তি সত্থু অদস্সনেন উক্কণ্ঠিতং জনং সমস্সাসেতি.
একং সমযং ভগৱাতি ৱচনেন তস্মিং সমযে ভগৱতো অৱিজ্জমানভাৱং দস্সেন্তো ৰূপকাযপৰিনিব্বানং সাধেতি. তেন ‘‘এৱংৱিধস্স নাম অৰিযধম্মস্স দেসকো দসবলধৰো ৱজিৰসঙ্ঘাতসমানকাযো, সোপি ভগৱা পৰিনিব্বুতো, কেন অঞ্ঞেন জীৱিতে আসা জনেতব্বা’’তি জীৱিতমদমত্তং জনং সংৱেজেতি, সদ্ধম্মে চস্স উস্সাহং জনেতি.
এৱন্তি চ ভণন্তো দেসনাসম্পত্তিং নিদ্দিসতি. মে সুতন্তি সাৱকসম্পত্তিং. একং সমযন্তি কালসম্পত্তিং. ভগৱাতি দেসকসম্পত্তিং.
উক্কট্ঠাযং ৱিহৰতীতি এত্থ উক্কাতি দীপিকা, তঞ্চ নগৰং ‘‘মঙ্গলদিৱসো সুখণো সুনক্খত্তং মা অতিক্কমী’’তি ৰত্তিম্পি উক্কাসু ঠিতাসু মাপিতত্তা উক্কট্ঠাতি ৱুচ্চতি. দণ্ডদীপিকাসু জালেত্ৱা ধাৰীযমানাসু মাপিতত্তাতি ৱুত্তং হোতি, তস্সং উক্কট্ঠাযং. সমীপত্থে চেতং ভুম্মৱচনং. ৱিহৰতীতি অৱিসেসেন ইৰিযাপথদিব্বব্ৰহ্মঅৰিযৱিহাৰেসু অঞ্ঞতৰৱিহাৰসমঙ্গিপৰিদীপনমেতং. ইধ পন ঠানগমননিসিন্নসযনপ্পভেদেসু ৰিযাপথেসু অঞ্ঞতৰইৰিযাপথসমাযোগপৰিদীপনং. তেন ঠিতোপি গচ্ছন্তোপি নিসিন্নোপি সযানোপি ভগৱা ৱিহৰতিচ্চেৱ ৱেদিতব্বো. সো হি ভগৱা একং ইৰিযাপথবাধনং অঞ্ঞেন ইৰিযাপথেন ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা অপৰিপতন্তং অত্তভাৱং হৰতি পৱত্তেতি, তস্মা ৱিহৰতীতি ৱুচ্চতি.
সুভগৱনেতি এত্থ সুভগত্তা সুভগং, সুন্দৰসিৰিকত্তা সুন্দৰকামত্তা চাতি ৱুত্তং হোতি. তস্স হি ৱনস্স সিৰিসম্পত্তিযা মনুস্সা অন্নপানাদীনি আদায দিৱসং তত্থেৱ ছণসমজ্জউস্সৱে কৰোন্তা ভোগসুখং অনুভোন্তি, সুন্দৰসুন্দৰে চেত্থ কামে পত্থেন্তি ‘‘পুত্তং লভাম, ধীতৰং লভামা’’তি, তেসং তং তথেৱ হোতি, এৱং তং সুন্দৰসিৰিকত্তা সুন্দৰকামত্তা চ সুভগং. অপিচ বহুজনকন্ততাযপি সুভগং. ৱনযতীতি ৱনং, অত্তসম্পদায সত্তানং ভত্তিং কাৰেতি, অত্তনি সিনেহং উপ্পাদেতীতি অত্থো. ৱনুতে ইতি ৱা ৱনং, নানাৱিধকুসুম-গন্ধসম্মোদমত্তকোকিলাদিৱিহঙ্গমাভিৰুতেহি মন্দমালুতচলিতৰুক্খসাখাৱিটপপল্লৱপলাসেহি চ ‘‘এথ মং পৰিভুঞ্জথা’’তি সব্বপাণিনো যাচতি ৱিযাতি অত্থো. সুভগঞ্চ তং ৱনঞ্চাতি সুভগৱনং. তস্মিং সুভগৱনে. ৱনঞ্চ নাম ৰোপিমং, সযংজাতন্তি দুৱিধং. তত্থ ৱেড়ুৱনজেতৱনাদীনি ৰোপিমানি. অন্ধৱনমহাৱনঅঞ্জনৱনাদীনি সযং জাতানি. ইদম্পি সযংজাতন্তি ৱেদিতব্বং.
সালৰাজমূলেতি এত্থ সালৰুক্খোপি সালোতি ৱুচ্চতি. যথাহ ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, গামস্স ৱা নিগমস্স ৱা অৱিদূৰে মহন্তং সালৱনং, তঞ্চস্স এড়ণ্ডেহি সঞ্ছন্ন’’ন্তি (ম. নি. ১.২২৫) ‘‘অন্তৰেন যমকসালান’’ন্তি চ (দী. নি. ২.১৯৫) ৱনপ্পতিজেট্ঠকৰুক্খোপি. যথাহ –
‘‘তৱেৱ দেৱ ৱিজিতে, তৱেৱুয্যানভূমিযা;
উজুৱংসা মহাসালা, নীলোভাসা মনোৰমা’’তি. (জা. ২.১৯.৪);
যো কোচি ৰুক্খোপি. যথাহ ‘‘অথ খো তং, ভিক্খৱে, মালুৱবীজং অঞ্ঞতৰস্মিং সালমূলে নিপতেয্যা’’তি (ম. নি. ১.৪৬৯). ইধ পন ৱনপ্পতিজেট্ঠকৰুক্খো অধিপ্পেতো. ৰাজসদ্দো পনস্স তমেৱ জেট্ঠকভাৱং সাধেতি. যথাহ ‘‘সুপ্পতিট্ঠিতস্স খো ব্ৰাহ্মণ ধম্মিক নিগ্ৰোধৰাজস্সা’’তি (অ. নি. ৬.৫৪). তত্থ দ্ৱেধা সমাসো, সালানং ৰাজাতিপি সালৰাজা, সালো চ সো জেট্ঠকট্ঠেন ৰাজা চ ইতিপি সালৰাজা. মূলন্তি সমীপং. অযঞ্হি মূলসদ্দো, ‘‘মূলানি উদ্ধৰেয্য, অন্তমসো উসিৰনাড়িমত্তানিপী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.১৯৫) মূলমূলে দিস্সতি. ‘‘লোভো অকুসলমূল’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩০৫) অসাধাৰণহেতুম্হি. ‘‘যাৱ মজ্ঝন্হিকে কালে ছাযা ফৰতি, নিৱাতে পণ্ণানি পতন্তি, এত্তাৱতা ৰুক্খমূল’’ন্তিআদীসু সমীপে. ইধ পন সমীপে অধিপ্পেতো, তস্মা সালৰাজস্স সমীপেতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
তত্থ সিযা – যদি তাৱ ভগৱা উক্কট্ঠাযং ৱিহৰতি, ‘‘সুভগৱনে সালৰাজমূলে’’তি ন ৱত্তব্বং, অথ তত্থ ৱিহৰতি, ‘‘উক্কট্ঠায’’ন্তি ন ৱত্তব্বং, ন হি সক্কা উভযত্থ একং সমযং ৱিহৰিতুন্তি. ন খো পনেতং এৱং দট্ঠব্বং.
ননু অৱোচুম্হ ‘‘সমীপত্থে চেতং ভুম্মৱচন’’ন্তি. তস্মা যথা গঙ্গাযমুনাদীনং সমীপে গোযূথানি চৰন্তানি ‘‘গঙ্গায চৰন্তি, যমুনায চৰন্তী’’তি ৱুচ্চন্তি, এৱমিধাপি যদিদং উক্কট্ঠায সমীপে সুভগৱনং সালৰাজমূলং, তত্থ ৱিহৰন্তো ৱুচ্চতি ‘‘উক্কট্ঠাযং ৱিহৰতি সুভগৱনে সালৰাজমূলে’’তি. গোচৰগামনিদস্সনত্থঞ্হিস্স উক্কট্ঠাৱচনং, পব্বজিতানুৰূপনিৱাসট্ঠাননিদস্সনত্থং সেসৱচনং.
তত্থ উক্কট্ঠাকিত্তনেন আযস্মা আনন্দো ভগৱতো গহট্ঠানুগ্গহকৰণং দস্সেতি, সুভগৱনাদিকিত্তনেন পব্বজিতানুগ্গহকৰণং. তথা পুৰিমেন পচ্চযগ্গহণতো অত্তকিলমথানুযোগৱিৱজ্জনং, পচ্ছিমেন ৱত্থুকামপ্পহানতো কামসুখল্লিকানুযোগৱিৱজ্জনুপাযদস্সনং. পুৰিমেন চ ধম্মদেসনাভিযোগং, পচ্ছিমেন ৱিৱেকাধিমুত্তিং. পুৰিমেন কৰুণায উপগমনং, পচ্ছিমেন পঞ্ঞায অপগমনং. পুৰিমেন সত্তানং হিতসুখনিপ্ফাদনাধিমুত্ততং, পচ্ছিমেন পৰহিতসুখকৰণে নিৰুপলেপনং. পুৰিমেন ধম্মিকসুখাপৰিচ্চাগনিমিত্তং ফাসুৱিহাৰং, পচ্ছিমেন উত্তৰিমনুস্সধম্মানুযোগনিমিত্তং. পুৰিমেন মনুস্সানং উপকাৰবহুলতং, পচ্ছিমেন দেৱানং. পুৰিমেন লোকে জাতস্স লোকে সংৱড্ঢভাৱং, পচ্ছিমেন লোকেন অনুপলিত্ততং. পুৰিমেন ‘‘একপুগ্গলো, ভিক্খৱে, লোকে উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৱমনুস্সানং. কতমো একপুগ্গলো, তথাগতো অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি (অ. নি. ১.১৭০) ৱচনতো যদত্থং ভগৱা উপ্পন্নো, তদত্থপৰিনিপ্ফাদনং, পচ্ছিমেন যত্থ উপ্পন্নো, তদনুৰূপৱিহাৰং. ভগৱা হি পঠমং লুম্বিনিৱনে, দুতিযং বোধিমণ্ডেতি লোকিযলোকুত্তৰায উপ্পত্তিযা ৱনেযেৱ উপ্পন্নো, তেনস্স ৱনেযেৱ ৱিহাৰং দস্সেতীতি এৱমাদিনা নযেনেত্থ অত্থযোজনা ৱেদিতব্বা.
তত্ৰাতি দেসকালপৰিদীপনং. তঞ্হি যং সমযং ৱিহৰতি, তত্ৰ সমযে. যস্মিঞ্চ সালৰাজমূলে ৱিহৰতি, তত্ৰ সালৰাজমূলেতি দীপেতি. ভাসিতব্বযুত্তে ৱা দেসকালে দীপেতি. ন হি ভগৱা অযুত্তে দেসে কালে ৱা ধম্মং ভাসতি. ‘‘অকালো খো তাৱ বাহিযা’’তি (উদা. ১০) আদিচেত্থ সাধকং. খোতি পদপূৰণমত্তে অৱধাৰণে আদিকালত্থে ৱা নিপাতো. ভগৱাতি লোকগৰুদীপনং. ভিক্খূতি কথাসৱনযুত্তপুগ্গলৱচনং. অপিচেত্থ, ‘‘ভিক্খকোতি ভিক্খু, ভিক্খাচৰিযং অজ্ঝুপগতোতি ভিক্খূ’’তিআদিনা (পাৰা. ৪৫) নযেন ৱচনত্থো ৱেদিতব্বো. আমন্তেসীতি আলপি অভাসি সম্বোধেসীতি অযমেত্থ অত্থো. অঞ্ঞত্ৰ পন ঞাপনেপি হোতি. যথাহ ‘‘আমন্তযামি ৱো, ভিক্খৱে, পটিৱেদযামি ৱো, ভিক্খৱে’’তি. পক্কোসনেপি. যথাহ ‘‘এহি ত্ৱং ভিক্খু মম ৱচনেন সাৰিপুত্তং আমন্তেহী’’তি (অ. নি. ৯.১১).
ভিক্খৱোতি আমন্তনাকাৰদীপনং. তঞ্চ ভিক্খনসীলতাদিগুণযোগসিদ্ধত্তা ৱুত্তং. ভিক্খনসীলতাগুণযুত্তোপি হি ভিক্খু ভিক্খনধম্মতাগুণযুত্তোপি. ভিক্খনে সাধুকাৰিতাগুণযুত্তোপীতি সদ্দৱিদূ মঞ্ঞন্তি. তেন চ নেসং ভিক্খনসীলতাদিগুণযোগসিদ্ধেন ৱচনেন হীনাধিকজনসেৱিতং ৱুত্তিং পকাসেন্তো উদ্ধতদীনভাৱনিগ্গহং কৰোতি. ভিক্খৱোতি ইমিনা চ কৰুণাৱিপ্ফাৰসোম্মহদযনযননিপাতপুব্বঙ্গমেন ৱচনেন তে অত্তনো মুখাভিমুখে কৰোতি. তেনেৱ চ কথেতুকম্যতাদীপকেন ৱচনেন নেসং সোতুকম্যতং জনেতি. তেনেৱ চ সম্বোধনট্ঠেন সাধুকং সৱনমনসিকাৰেপি নে নিযোজেতি. সাধুকসৱনমনসিকাৰাযত্তা হি সাসনসম্পত্তি.
অপৰেসুপি দেৱমনুস্সেসু ৱিজ্জমানেসু কস্মা ভিক্খূযেৱ আমন্তেসীতি চে. জেট্ঠসেট্ঠাসন্নসদাসন্নিহিতভাৱতো. সব্বপৰিসসাধাৰণা হি ভগৱতো ধম্মদেসনা. পৰিসায চ জেট্ঠা ভিক্খূ, পঠমুপ্পন্নত্তা. সেট্ঠা, অনগাৰিযভাৱং আদিং কত্ৱা সত্থুচৰিযানুৱিধাযকত্তা সকলসাসনপটিগ্গাহকত্তা চ. আসন্না, তত্থ নিসিন্নেসু সত্থুসন্তিকত্তা. সদাসন্নিহিতা, সত্থুসন্তিকাৱচৰত্তাতি. অপিচ তে ধম্মদেসনায ভাজনং, যথানুসিট্ঠং পটিপত্তিসব্ভাৱতো. ৱিসেসতো চ একচ্চে ভিক্খূযেৱ সন্ধায অযং দেসনাতিপি তে এৱ আমন্তেসি.
তত্থ সিযা – কিমত্থং পন ভগৱা ধম্মং দেসেন্তো পঠমং ভিক্খূ আমন্তেসি, ন ধম্মমেৱ দেসেতীতি. সতিজননত্থং. ভিক্খূ হি অঞ্ঞং চিন্তেন্তাপি ৱিক্খিত্তচিত্তাপি ধম্মং পচ্চৱেক্খন্তাপি কম্মট্ঠানং মনসিকৰোন্তাপি নিসিন্না হোন্তি, তে অনামন্তেত্ৱা ধম্মে দেসিযমানে – ‘‘অযং দেসনা কিন্নিদানা কিংপচ্চযা কতমায অট্ঠুপ্পত্তিযা দেসিতা’’তি সল্লক্খেতুং অসক্কোন্তা দুগ্গহিতং ৱা গণ্হেয্যুং, ন ৱা গণ্হেয্যুং. তেন নেসং সতিজননত্থং ভগৱা পঠমং আমন্তেত্ৱা পচ্ছা ধম্মং দেসেতি.
ভদন্তেতি গাৰৱৱচনমেতং, সত্থুনো পটিৱচনদানং ৱা, অপিচেত্থ ভিক্খৱোতি ৱদমানো ভগৱা তে ভিক্খূ আলপতি. ভদন্তেতি ৱদমানা তে ভগৱন্তং পচ্চালপন্তি. তথা ভিক্খৱোতি ভগৱা আভাসতি. ভদন্তেতি তে পচ্চাভাসন্তি. ভিক্খৱোতি পটিৱচনং দাপেতি, ভদন্তেতি পটিৱচনং দেন্তি. তে ভিক্খূতি যে ভগৱা আমন্তেসি. ভগৱতো পচ্চস্সোসুন্তি ভগৱতো আমন্তনং পটিঅস্সোসুং, অভিমুখা হুত্ৱা সুণিংসু সম্পটিচ্ছিংসু পটিগ্গহেসুন্তি অত্থো. ভগৱা এতদৱোচাতি ভগৱা এতং ইদানি ৱত্তব্বং সকলং সুত্তং অৱোচ.
এত্তাৱতা চ যং আযস্মতা আনন্দেন কমলকুৱলযুজ্জলৱিমলসাদুৰসসলিলায পোক্খৰণিযা সুখাৱতৰণত্থং নিম্মলসিলাতলৰচনৱিলাসসোভিতৰতনসোপানং ৱিপ্পকিণ্ণমুত্তাতলসদিসৱালিকাকিণ্ণপণ্ডৰভূমিভাগং তিত্থং ৱিয সুৱিভত্তভিত্তিৱিচিত্ৰৱেদিকাপৰিক্খিত্তস্স নক্খত্তপথং ফুসিতুকামতায ৱিয, ৱিজম্ভিতসমুস্সযস্স পাসাদৱৰস্স সুখাৰোহণত্থং দন্তময-সণ্হমুদুফলক-কঞ্চনলতাৱিনদ্ধ- মণিগণপ্পভাসমুদযুজ্জলসোভং সোপানং ৱিয, সুৱণ্ণৱলযানূপুৰাদিসঙ্ঘট্টনসদ্দসম্মিস্সিতকথিতহসিতমধুৰস্সৰগেহজনৱিচৰিতস্স উড়াৰইস্সৰিযৱিভৱসোভিতস্স মহাঘৰস্স সুখপ্পৱেসনত্থং সুৱণ্ণৰজতমণিমুত্তাপৱাড়াদিজুতিৱিস্সৰৱিজ্জোতিত-সুপ্পতিট্ঠিতৱিসালদ্ৱাৰবাহং মহাদ্ৱাৰং ৱিয চ অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নস্স বুদ্ধানং দেসনাঞাণগম্ভীৰভাৱসংসূচকস্স ইমস্স সুত্তস্স সুখাৱগাহণত্থং কালদেসদেসকৱত্থুপৰিসাপদেসপটিমণ্ডিতং নিদানং ভাসিতং, তস্স অত্থৱণ্ণনা সমত্তা.
সুত্তনিক্খেপৱণ্ণনা
ইদানি ‘‘সব্বধম্মমূলপৰিযাযং ৱো’’তিআদিনা নযেন ভগৱতা নিক্খিত্তস্স সুত্তস্স ৱণ্ণনায ওকাসো অনুপ্পত্তো. সা পনেসা সুত্তৱণ্ণনা যস্মা সুত্তনিক্খেপং ৱিচাৰেত্ৱা ৱুচ্চমানা পাকটা হোতি, তস্মা সুত্তনিক্খেপং তাৱ ৱিচাৰযিস্সাম. চত্তাৰো হি সুত্তনিক্খেপা অত্তজ্ঝাসযো পৰজ্ঝাসযো পুচ্ছাৱসিকো অট্ঠুপ্পত্তিকোতি.
তত্থ যানি সুত্তানি ভগৱা পৰেহি অনজ্ঝিট্ঠো কেৱলং অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৱ কথেসি. সেয্যথিদং, আকঙ্খেয্যসুত্তং, ৱত্থসুত্তং, মহাসতিপট্ঠানসুত্তং, মহাসড়াযতনৱিভঙ্গসুত্তং, অৰিযৱংসসুত্তং, সম্মপ্পধানসুত্তন্তহাৰকো, ইদ্ধিপাদইন্দ্ৰিযবলবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গসুত্তন্তহাৰকোতি এৱমাদীনি. তেসং অত্তজ্ঝাসযো নিক্খেপো.
যানি পন ‘‘পৰিপক্কা খো ৰাহুলস্স ৱিমুত্তিপৰিপাচনীযা ধম্মা, যংনূনাহং ৰাহুলং উত্তৰি আসৱানং খযে ৱিনেয্য’’ন্তি (সং. নি. ৪.১২১) এৱং পৰেসং অজ্ঝাসযং খন্তিং মনং অভিনীহাৰং বুজ্ঝনভাৱঞ্চ অৱেক্খিত্ৱা পৰজ্ঝাসযৱসেন কথিতানি. সেয্যথিদং, চূড়ৰাহুলোৱাদসুত্তং, মহাৰাহুলোৱাদসুত্তং, ধম্মচক্কপ্পৱত্তনং, ধাতুৱিভঙ্গসুত্তন্তি এৱমাদীনি. তেসং পৰজ্ঝাসযো নিক্খেপো.
ভগৱন্তং পন উপসঙ্কমিত্ৱা চতস্সো পৰিসা চত্তাৰো ৱণ্ণা নাগা সুপণ্ণা গন্ধব্বা অসুৰা যক্খা মহাৰাজানো তাৱতিংসাদযো দেৱা মহাব্ৰহ্মাতি এৱমাদযো ‘‘বোজ্ঝঙ্গা বোজ্ঝঙ্গা’’তি, ভন্তে, ৱুচ্চন্তি. ‘‘নীৱৰণা নীৱৰণা’’তি, ভন্তে, ৱুচ্চন্তি. ইমে নু খো, ভন্তে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা. ‘‘কিং সূধ ৱিত্তং পুৰিসস্স সেট্ঠ’’ন্তিআদিনা (সু. নি. ১৮৩) নযেন পঞ্হং পুচ্ছন্তি. এৱং পুট্ঠেন ভগৱতা যানি কথিতানি বোজ্ঝঙ্গসংযুত্তাদীনি. যানি ৱা পনঞ্ঞানিপি দেৱতাসংযুত্ত-মাৰসংযুত্ত-ব্ৰহ্মসংযুত্ত-সক্কপঞ্হ-চূড়ৱেদল্ল-মহাৱেদল্ল-সামঞ্ঞফল- আড়ৱক-সূচিলোম-খৰলোমসুত্তাদীনি, তেসং পুচ্ছাৱসিকো নিক্খেপো.
যানি পনেতানি উপ্পন্নং কাৰণং পটিচ্চ কথিতানি. সেয্যথিদং, ধম্মদাযাদং চূড়সীহনাদং চন্দূপমং পুত্তমংসূপমং দাৰুক্খন্ধূপমং অগ্গিক্খন্ধূপমং ফেণপিণ্ডূপমং পাৰিচ্ছত্তকূপমন্তি এৱমাদীনি. তেসং অট্ঠুপ্পত্তিকো নিক্খেপো.
এৱমিমেসু চতূসু নিক্খেপেসু ইমস্স সুত্তস্স অট্ঠুপ্পত্তিকো নিক্খেপো. অট্ঠুপ্পত্তিযঞ্হি ইদং ভগৱতা নিক্খিত্তং. কতৰায অট্ঠুপ্পত্তিযা? পৰিযত্তিং নিস্সায উপ্পন্নে মানে. পঞ্চসতা কিৰ ব্ৰাহ্মণা তিণ্ণং ৱেদানং পাৰগূ অপৰভাগে ভগৱতো ধম্মদেসনং সুত্ৱা কামেসু আদীনৱং নেক্খম্মে চ আনিসংসং সম্পস্সমানা ভগৱতো সন্তিকে পব্বজিত্ৱা নচিৰস্সেৱ সব্বং বুদ্ধৱচনং উগ্গণ্হিত্ৱা পৰিযত্তিং নিস্সায মানং উপ্পাদেসুং ‘‘যং যং ভগৱা কথেতি, তং তং মযং খিপ্পমেৱ জানাম, ভগৱা হি তীণি লিঙ্গানি চত্তাৰি পদানি সত্ত ৱিভত্তিযো মুঞ্চিত্ৱা ন কিঞ্চি কথেতি, এৱং কথিতে চ অম্হাকং গণ্ঠিপদং নাম নত্থী’’তি. তে ভগৱতি অগাৰৱা হুত্ৱা ততো পট্ঠায ভগৱতো উপট্ঠানম্পি ধম্মস্সৱনম্পি অভিণ্হং ন গচ্ছন্তি. ভগৱা তেসং তং চিত্তচাৰং ঞত্ৱা ‘‘অভব্বা ইমে ইমং মানখিলং অনুপহচ্চ মগ্গং ৱা ফলং ৱা সচ্ছিকাতু’’ন্তি তেসং সুতপৰিযত্তিং নিস্সায উপ্পন্নং মানং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৱা দেসনাকুসলো ভগৱা মানভঞ্জনত্থং সব্বধম্মমূলপৰিযাযন্তি দেসনং আৰভি.
তত্থ সব্বধম্মমূলপৰিযাযন্তি সব্বেসং ধম্মানং মূলপৰিযাযং. সব্বেসন্তি অনৱসেসানং. অনৱসেসৱাচকো হি অযং সব্ব-সদ্দো. সো যেন যেন সম্বন্ধং গচ্ছতি, তস্স তস্স অনৱসেসতং দীপেতি. যথা, ‘‘সব্বং ৰূপং অনিচ্চং সব্বা ৱেদনা অনিচ্চা সব্বসক্কাযপৰিযাপন্নেসু ধম্মেসূ’’তি. ধম্ম-সদ্দো পনাযং পৰিযত্তি-সচ্চ-সমাধি-পঞ্ঞা-পকতি-সভাৱসুঞ্ঞতা-পুঞ্ঞাপত্তি-ঞেয্যাদীসু দিস্সতি. ‘‘ইধ ভিক্খু ধম্মং পৰিযাপুণাতি সুত্তং গেয্য’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৫.৭৩) হি ধম্মসদ্দো পৰিযত্তিযং ৱত্ততি. ‘‘দিট্ঠধম্মো ৱিদিতধম্মো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৯৯) সচ্চেসু. ‘‘এৱং ধম্মা তে ভগৱন্তো’’তিআদীসু সমাধিম্হি.
‘‘যস্সেতে চতুৰো ধম্মা, ৱানৰিন্দ যথা তৱ;
সচ্চং ধম্মো ধিতি চাগো, দিট্ঠং সো অতিৱত্ততী’’তি. –
আদীসু (জা. ১.১.৫৭) পঞ্ঞায.
‘‘জাতিধম্মা জৰাধম্মা, অথো মৰণধম্মিনো’’তিআদীসু পকতিযং. ‘‘কুসলা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. ১.তিকমাতিকা) সভাৱে. ‘‘তস্মিং খো পন সমযে ধম্মা হোন্তী’’তিআদীসু (ধ. স. ১২১) সুঞ্ঞতাযং. ‘‘ধম্মো সুচিণ্ণো সুখমাৱহাতী’’তিআদীসু (জা. ১.১০.১০২) পুঞ্ঞে. ‘‘দ্ৱে অনিযতা ধম্মা’’তিআদীসু (পাৰা. ৪৪৩) আপত্তিযং. ‘‘সব্বে ধম্মা সব্বাকাৰেন বুদ্ধস্স ভগৱতো ঞাণমুখে আপাথং আগচ্ছন্তী’’তিআদীসু ঞেয্যে. ইধ পনাযং সভাৱে ৱত্ততি. তত্ৰাযং ৱচনত্থো – অত্তনো লক্খণং ধাৰেন্তীতি ধম্মা. মূল-সদ্দো ৱিত্থাৰিতো এৱ. ইধ পনাযং অসাধাৰণহেতুম্হি দট্ঠব্বো.
পৰিযাযসদ্দো ‘‘মধুপিণ্ডিকপৰিযাযোতি নং ধাৰেহী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২০৫) দেসনাযং ৱত্ততি. ‘‘অত্থি খ্ৱেস ব্ৰাহ্মণ, পৰিযাযো, যেন মং পৰিযাযেন সম্মা ৱদমানো ৱদেয্য অকিৰিযৱাদো সমণো গোতমো’’তিআদীসু (পাৰা. ৩) কাৰণে. ‘‘কস্স নু খো, আনন্দ, অজ্জ পৰিযাযো ভিক্খুনিযো ওৱদিতু’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ৩.৩৯৮) ৱাৰে. ইধ পন কাৰণেপি দেসনাযম্পি ৱত্ততি. তস্মা ‘‘সব্বধম্মমূলপৰিযায’’ন্তি এত্থ সব্বেসং ধম্মানং অসাধাৰণহেতুসঞ্ঞিতং কাৰণন্তি ৱা সব্বেসং ধম্মানং কাৰণদেসনন্তি ৱা এৱং অত্থো দট্ঠব্বো. নেয্যত্থত্তা চস্স সুত্তস্স, ন চতুভূমকাপি সভাৱধম্মা সব্বধম্মাতি ৱেদিতব্বা. সক্কাযপৰিযাপন্না পন তেভূমকা ধম্মাৱ অনৱসেসতো ৱেদিতব্বা, অযমেত্থ অধিপ্পাযোতি.
ৱোতি অযং ৱো-সদ্দো পচ্চত্তউপযোগকৰণসম্পদানসামিৱচনপদপূৰণেসু দিস্সতি. ‘‘কচ্চি পন ৱো, অনুৰুদ্ধা, সমগ্গা সম্মোদমানা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩২৬) হি পচ্চত্তে দিস্সতি. ‘‘গচ্ছথ, ভিক্খৱে, পণামেমি ৱো’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৫৭) উপযোগে. ‘‘ন ৱো মম সন্তিকে ৱত্থব্ব’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ২.১৫৭) কৰণে. ‘‘ৱনপত্থপৰিযাযং ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১৯০) সম্পদানে. ‘‘সব্বেসং ৱো, সাৰিপুত্ত, সুভাসিত’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৪৫) সামিৱচনে. ‘‘যে হি ৱো অৰিযা পৰিসুদ্ধকাযকম্মন্তা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৫) পদপূৰণমত্তে. ইধ পনাযং সম্পদানে দট্ঠব্বো.
ভিক্খৱেতি পতিস্সৱেন অভিমুখীভূতানং পুনালপনং. দেসেস্সামীতি দেসনাপটিজাননং. ইদং ৱুত্তং হোতি, ভিক্খৱে, সব্বধম্মানং মূলকাৰণং তুম্হাকং দেসেস্সামি, দুতিযেন নযেন কাৰণদেসনং তুম্হাকং দেসেস্সামীতি. তং সুণাথাতি তমত্থং তং কাৰণং তং দেসনং মযা ৱুচ্চমানং সুণাথ. সাধুকং মনসি কৰোথাতি এত্থ পন সাধুকং সাধূতি একত্থমেতং. অযঞ্চ সাধু সদ্দো আযাচনসম্পটিচ্ছনসম্পহংসনসুন্দৰদড়্হীকম্মাদীসু দিস্সতি. ‘‘সাধু মে ভন্তে ভগৱা, সংখিত্তেন ধম্মং দেসেতূ’’তিআদীসু (সং. নি. ৪.৯৫) হি আযাচনে দিস্সতি. ‘‘সাধু, ভন্তেতি খো সো ভিক্খু ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৱা অনুমোদিত্ৱা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.৮৬) সম্পটিচ্ছনে. ‘‘সাধু, সাধু সাৰিপুত্তা’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩৪৯) সম্পহংসনে.
‘‘সাধু ধম্মৰুচী ৰাজা, সাধু পঞ্ঞাণৱা নৰো;
সাধু মিত্তানমদ্দুব্ভো, পাপস্সাকৰণং সুখ’’ন্তি.
আদীসু (জা. ২.১৮.১০১) সুন্দৰে. ‘‘তেন হি, ব্ৰাহ্মণ, সাধুকং সুণাহী’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.১৯২) সাধুকসদ্দোযেৱ দড়্হীকম্মে, আণত্তিযন্তিপি ৱুচ্চতি. ইধাপি অযং এত্থেৱ দড়্হীকম্মে চ আণত্তিযঞ্চ অত্থো ৱেদিতব্বো. সুন্দৰত্থেপি ৱত্ততি. দড়্হীকৰণত্থেন হি দড়্হমিমং ধম্মং সুণাথ সুগ্গহিতং গণ্হন্তা. আণত্তিঅত্থেন মম আণত্তিযা সুণাথ. সুন্দৰত্থেন সুন্দৰমিমং ভদ্দকং ধম্মং সুণাথাতি এৱং দীপিতং হোতি.
মনসি কৰোথাতি আৱজ্জেথ, সমন্নাহৰথাতি অত্থো, অৱিক্খিত্তচিত্তা হুত্ৱা নিসামেথ চিত্তে কৰোথাতি অধিপ্পাযো. ইদানেত্থ তং সুণাথাতি সোতিন্দ্ৰিযৱিক্খেপৱাৰণমেতং. সাধুকং মনসি কৰোথাতি মনসিকাৰে দড়্হীকম্মনিযোজনেন মনিন্দ্ৰিযৱিক্খেপৱাৰণং. পুৰিমঞ্চেত্থ ব্যঞ্জনৱিপল্লাসগ্গাহৱাৰণং, পচ্ছিমং অত্থৱিপল্লাসগ্গাহৱাৰণং. পুৰিমেন চ ধম্মস্সৱনে নিযোজেতি, পচ্ছিমেন সুতানং ধম্মানং ধাৰণূপপৰিক্খাদীসু. পুৰিমেন চ সব্যঞ্জনো অযং ধম্মো, তস্মা সৱনীযোতি দীপেতি. পচ্ছিমেন সাত্থো, তস্মা মনসি কাতব্বোতি. সাধুকপদং ৱা উভযপদেহি যোজেত্ৱা যস্মা অযং ধম্মো ধম্মগম্ভীৰো দেসনাগম্ভীৰো চ, তস্মা সুণাথ সাধুকং, যস্মা অত্থগম্ভীৰো পটিৱেধগম্ভীৰো চ, তস্মা সাধুকং মনসি কৰোথাতি এৱং যোজনা ৱেদিতব্বা.
ভাসিস্সামীতি দেসেস্সামি. ‘‘তং সুণাথা’’তি এত্থ পটিঞ্ঞাতং দেসনং ন সংখিত্ততোৱ দেসেস্সামি, অপিচ খো ৱিত্থাৰতোপি নং ভাসিস্সামীতি ৱুত্তং হোতি, সঙ্খেপৱিত্থাৰৱাচকানি হি এতানি পদানি. যথাহ ৱঙ্গীসত্থেৰো –
‘‘সংখিত্তেনপি দেসেতি, ৱিত্থাৰেনপি ভাসতি;
সাড়িকাযিৱ নিগ্ঘোসো, পটিভানং উদীৰযী’’তি. (সং. নি. ১.২১৪);
এৱং ৱুত্তে উস্সাহজাতা হুত্ৱা এৱং ভন্তেতি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং সত্থু ৱচনং সম্পটিচ্ছিংসু, পটিগ্গহেসুন্তি ৱুত্তং হোতি. অথ নেসং ভগৱা এতদৱোচ এতং ইদানি ৱত্তব্বং ইধ ভিক্খৱোতিআদিকং সকলং সুত্তং অৱোচ. তত্থ ইধাতি দেসাপদেসে নিপাতো. স্ৱাযং কত্থচি লোকং উপাদায ৱুচ্চতি. যথাহ – ‘‘ইধ তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতী’’তি (দী. নি. ১.১৯০). কত্থচি সাসনং. যথাহ – ‘‘ইধেৱ, ভিক্খৱে, সমণো, ইধ দুতিযো সমণো’’তি (অ. নি. ৪.২৪১). কত্থচি ওকাসং. যথাহ –
‘‘ইধেৱ তিট্ঠমানস্স, দেৱভূতস্স মে সতো;
পুনৰাযু চ মে লদ্ধো, এৱং জানাহি মাৰিসা’’তি. (দী. নি. ২.৩৬৯);
কত্থচি পদপূৰণমত্তমেৱ. যথাহ ‘‘ইধাহং – ভিক্খৱে, ভুত্তাৱী অস্সং পৱাৰিতো’’তি (ম. নি. ১.৩০). ইধ পন লোকং উপাদায ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো.
২. ভিক্খৱেতি যথাপটিঞ্ঞাতং দেসনং দেসেতুং পুন ভিক্খূ আলপতি. উভযেনাপি, ভিক্খৱে, ইমস্মিং লোকেতি ৱুত্তং হোতি. অস্সুতৱা পুথুজ্জনোতি এত্থ পন আগমাধিগমাভাৱা ঞেয্যো অস্সুতৱা ইতি. যস্স হি খন্ধধাতুআযতনসচ্চপচ্চযাকাৰসতিপট্ঠানাদীসু উগ্গহপৰিপুচ্ছাৱিনিচ্ছযৰহিতত্তা মঞ্ঞনাপটিসেধকো নেৱ আগমো, পটিপত্তিযা অধিগন্তব্বস্স অনধিগতত্তা নেৱ অধিগমো অত্থি. সো আগমাধিগমাভাৱা ঞেয্যো অস্সুতৱা ইতি. স্ৱাযং –
পুথূনং জননাদীহি, কাৰণেহি পুথুজ্জনো;
পুথুজ্জনন্তোগধত্তা, পুথুৱাযং জনো ইতি.
সো হি পুথূনং নানপ্পকাৰানং কিলেসাদীনং জননাদীহি কাৰণেহি পুথুজ্জনো. যথাহ – পুথু কিলেসে জনেন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু অৱিহতসক্কাযদিট্ঠিকাতি পুথুজ্জনা, পুথু সত্থাৰানং মুখমুল্লোকিকাতি পুথুজ্জনা, পুথু সব্বগতীহি অৱুট্ঠিতাতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাভিসঙ্খাৰে অভিসঙ্খৰোন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাওঘেহি ৱুয্হন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাসন্তাপেহি সন্তপ্পন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাপৰিড়াহেহি পৰিদয্হন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু পঞ্চসু কামগুণেসু ৰত্তা গিদ্ধা গধিতা মুচ্ছিতা অজ্ঝোসন্না লগ্গা লগিতা পলিবুদ্ধাতি পুথুজ্জনা, পুথু পঞ্চহি নীৱৰণেহি আৱুটা নিৱুতা ওৱুতা পিহিতা পটিচ্ছন্না পটিকুজ্জিতাতি পুথুজ্জনাতি (মহানি. ৫১). পুথূনং ৱা গণনপথমতীতানং অৰিযধম্মপৰম্মুখানং নীচধম্মসমাচাৰানং জনানং অন্তোগধত্তাপি পুথুজ্জনা. পুথু ৱা অযং, ৱিসুংযেৱ সঙ্খং গতো, ৱিসংসট্ঠো সীলসুতাদিগুণযুত্তেহি অৰিযেহি জনোতিপি পুথুজ্জনো. এৱমেতেহি ‘‘অস্সুতৱা পুথুজ্জনো’’তি দ্ৱীহিপি পদেহি যেতে –
দুৱে পুথুজ্জনা ৱুত্তা, বুদ্ধেনাদিচ্চবন্ধুনা;
অন্ধো পুথুজ্জনো একো, কল্যাণেকো পুথুজ্জনোতি. –
দ্ৱে পুথুজ্জনা ৱুত্তা. তেসু অন্ধপুথুজ্জনো ৱুত্তো হোতীতি ৱেদিতব্বো. অৰিযানং অদস্সাৱীতিআদীসু অৰিযাতি আৰকত্তা কিলেসেহি, অনযে নইৰিযনতো, অযে ইৰিযনতো, সদেৱকেন চ লোকেন অৰণীযতো বুদ্ধা চ পচ্চেকবুদ্ধা চ বুদ্ধসাৱকা চ ৱুচ্চন্তি, বুদ্ধা এৱ ৱা ইধ অৰিযা. যথাহ ‘‘সদেৱকে, ভিক্খৱে, লোকে…পে… তথাগতো অৰিযোতি ৱুচ্চতী’’তি (সং. নি. ৫.১০৯৮). সপ্পুৰিসাতি এত্থ পন পচ্চেকবুদ্ধা তথাগতসাৱকা চ ‘‘সপ্পুৰিসা’’তি ৱেদিতব্বা. তে হি লোকুত্তৰগুণযোগেন সোভনা পুৰিসাতি সপ্পুৰিসা. সব্বেৱ ৱা এতে দ্ৱেধাপি ৱুত্তা. বুদ্ধাপি হি অৰিযা চ সপ্পুৰিসা চ, পচ্চেকবুদ্ধা বুদ্ধসাৱকাপি. যথাহ –
‘‘যো ৱে কতঞ্ঞূ কতৱেদি ধীৰো,
কল্যাণমিত্তো দড়্হভত্তি চ হোতি;
দুখিতস্স সক্কচ্চ কৰোতি কিচ্চং,
তথাৱিধং সপ্পুৰিসং ৱদন্তী’’তি. (জা. ২.১৭.৭৮);
কল্যাণমিত্তো দড়্হভত্তি চ হোতীতি এত্তাৱতা হি বুদ্ধসাৱকো ৱুত্তো, কতঞ্ঞুতাদীহি পচ্চেকবুদ্ধা বুদ্ধাতি. ইদানি যো তেসং অৰিযানং অদস্সনসীলো, ন চ দস্সনে সাধুকাৰী, সো অৰিযানং অদস্সাৱীতি ৱেদিতব্বো. সো চ চক্খুনা অদস্সাৱী ঞাণেন অদস্সাৱীতি দুৱিধো, তেসু ঞাণেন অদস্সাৱী ইধ অধিপ্পেতো. মংসচক্খুনা হি দিব্বচক্খুনা ৱা অৰিযা দিট্ঠাপি অদিট্ঠাৱ হোন্তি. তেসং চক্খূনং ৱণ্ণমত্তগ্গহণতো, ন অৰিযভাৱগোচৰতো. সোণসিঙ্গালাদযোপি চ চক্খুনা অৰিযে পস্সন্তি. ন চ তে অৰিযানং দস্সাৱিনো.
তত্ৰিদং ৱত্থু – চিত্তলপব্বতৱাসিনো কিৰ খীণাসৱত্থেৰস্স উপট্ঠাকো ৱুড্ঢপব্বজিতো একদিৱসং থেৰেন সদ্ধিং পিণ্ডায চৰিত্ৱা থেৰস্স পত্তচীৱৰং গহেত্ৱা পিট্ঠিতো আগচ্ছন্তো থেৰং পুচ্ছি ‘‘অৰিযা নাম, ভন্তে, কীদিসা’’তি. থেৰো আহ ‘‘ইধেকচ্চো মহল্লকো অৰিযানং পত্তচীৱৰং গহেত্ৱা ৱত্তপটিপত্তিং কত্ৱা সহচৰন্তোপি নেৱ অৰিযে জানাতি, এৱং দুজ্জানা, আৱুসো, অৰিযা’’তি. এৱং ৱুত্তেপি সো নেৱ অঞ্ঞাসি. তস্মা ন চক্খুনা দস্সনং দস্সনং, ঞাণেন দস্সনমেৱ দস্সনং. যথাহ ‘‘কিং তে, ৱক্কলি, ইমিনা পূতিকাযেন দিট্ঠেন, যো খো, ৱক্কলি, ধম্মং পস্সতি, সো মং পস্সতী’’তি (সং. নি. ৩.৮৭). তস্মা চক্খুনা পস্সন্তোপি ঞাণেন অৰিযেহি দিট্ঠং অনিচ্চাদিলক্খণং অপস্সন্তো অৰিযাধিগতঞ্চ ধম্মং অনধিগচ্ছন্তো অৰিযকৰধম্মানং অৰিযভাৱস্স চ অদিট্ঠত্তা ‘‘অৰিযানং অদস্সাৱী’’তি ৱেদিতব্বো.
অৰিযধম্মস্স অকোৱিদোতি সতিপট্ঠানাদিভেদে অৰিযধম্মে অকুসলো. অৰিযধম্মে অৱিনীতোতি এত্থ পন –
দুৱিধো ৱিনযো নাম, একমেকেত্থ পঞ্চধা;
অভাৱতো তস্স অযং, ‘‘অৱিনীতো’’তি ৱুচ্চতি.