৫. চূড়যমকৱগ্গো

১. সালেয্যকসুত্তৱণ্ণনা

৪৩৯. এৱং মে সুতন্তি সালেয্যকসুত্তং. তত্থ কোসলেসূতি কোসলা নাম জানপদিনো ৰাজকুমাৰা. তেসং নিৱাসো একোপি জনপদো ৰুড়্হীসদ্দেন কোসলাতি ৱুচ্চতি, তস্মিং কোসলেসু জনপদে. পোৰাণা পনাহু – যস্মা পুব্বে মহাপনাদং ৰাজকুমাৰং নানানাটকানি দিস্ৱা সিতমত্তম্পি অকৰোন্তং সুত্ৱা ৰাজা আহ – ‘‘যো মম পুত্তং হসাপেতি, সব্বালঙ্কাৰেন নং অলঙ্কৰোমী’’তি. ততো নঙ্গলানিপি ছড্ডেত্ৱা মহাজনকাযে সন্নিপতিতে মনুস্সা সাতিৰেকানি সত্তৱস্সানি নানাকীড়িকাযো দস্সেত্ৱা নং হসাপেতুং নাসক্খিংসু. ততো সক্কো দেৱনটং পেসেসি. সো দিব্বনাটকং দস্সেত্ৱা হসাপেসি. অথ তে মনুস্সা অত্তনো অত্তনো ৱসনোকাসাভিমুখা পক্কমিংসু. তে পটিপথে মিত্তসুহজ্জাদযো দিস্ৱা পটিসন্থাৰং কৰোন্তা, ‘‘কচ্চি, ভো, কুসলং, কচ্চি, ভো, কুসল’’ন্তি আহংসু. তস্মা তং ‘‘কুসলং কুসল’’ন্তি ৱচনং উপাদায সো পদেসো কোসলাতি ৱুচ্চতীতি.

চাৰিকং চৰমানোতি অতুৰিতচাৰিকং চৰমানো. মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিন্তি সতং ৱা সহস্সং ৱা সতসহস্সং ৱাতি এৱং অপৰিচ্ছিন্নেন মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং. ব্ৰাহ্মণগামোতি ব্ৰাহ্মণানং সমোসৰণগামোপি ব্ৰাহ্মণগামোতি ৱুচ্চতি ব্ৰাহ্মণানং ভোগগামোপি. ইধ সমোসৰণগামো অধিপ্পেতো. তদৱসৰীতি তং অৱসৰি, সম্পত্তোতি অত্থো. ৱিহাৰো পনেত্থ অনিযামিতো; তস্মা তস্স অৱিদূৰে বুদ্ধানং অনুচ্ছৱিকো একো ৱনসণ্ডো ভৱিস্সতি, সত্থা তং ৱনসণ্ডং গতোতি ৱেদিতব্বো. অস্সোসুন্তি সুণিংসু উপলভিংসু. সোতদ্ৱাৰসম্পত্তৱচননিগ্ঘোসানুসাৰেন জানিংসু. খোতি অৱধাৰণত্থে পদপূৰণমত্তে ৱা নিপাতো. তত্থ অৱধাৰণত্থেন অস্সোসুংযেৱ, ন নেসং কোচি সৱনন্তৰাযো অহোসীতি অযমত্থো ৱেদিতব্বো. পদপূৰণেন ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতামত্তমেৱ.

ইদানি যমত্থং অস্সোসুং, তং পকাসেতুং সমণো খলু, ভো, গোতমোতিআদি ৱুত্তং. তত্থ সমিতপাপত্তা সমণোতি ৱেদিতব্বো. খলূতি অনুস্সৱনত্থে নিপাতো. ভোতি তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং আলপনমত্তং. গোতমোতি ভগৱতো গোত্তৱসেন পৰিদীপনং. তস্মা সমণো খলু, ভো, গোতমোতি এত্থ সমণো কিৰ, ভো, গোতমগোত্তোতি এৱমত্থো দট্ঠব্বো. সক্যপুত্তোতি ইদং পন ভগৱতো উচ্চাকুলপৰিদীপনং. সক্যকুলা পব্বজিতোতি সদ্ধাপব্বজিতভাৱদীপনং. কেনচি পাৰিজুঞ্ঞেন অনভিভূতো অপৰিক্খীণংযেৱ তং কুলং পহায সদ্ধাপব্বজিতোতি ৱুত্তং হোতি. ততো পৰং ৱুত্তত্থমেৱ. তং খো পনাতি ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থে উপযোগৱচনং, তস্স খো পন ভোতো গোতমস্সাতি অত্থো. কল্যাণোতি কল্যাণগুণসমন্নাগতো, সেট্ঠোতি ৱুত্তং হোতি. কিত্তিসদ্দোতি কিত্তিযেৱ, থুতিঘোসো ৱা. অব্ভুগ্গতোতি সদেৱকং লোকং অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা উগ্গতো. কিন্তি? ‘‘ইতিপি সো ভগৱা…পে… বুদ্ধো ভগৱা’’তি.

তত্ৰাযং পদসম্বন্ধো – সো ভগৱা ইতিপি অৰহং, ইতিপি সম্মাসম্বুদ্ধো…পে… ইতিপি ভগৱাতি. ইমিনা চ ইমিনা চ কাৰণেনাতি ৱুত্তং হোতি. তত্থ আৰকত্তা, অৰীনং অৰানঞ্চ হতত্তা, পচ্চযাদীনং অৰহত্তা, পাপকৰণে ৰহাভাৱাতি ইমেহি তাৱ কাৰণেহি সো ভগৱা অৰহন্তি ৱেদিতব্বোতিআদিনা নযেন মাতিকং নিক্খিপিত্ৱা সব্বানেৱ এতানি পদানি ৱিসুদ্ধিমগ্গে বুদ্ধানুস্সতিনিদ্দেসে ৱিত্থাৰিতানীতি ততো তেসং ৱিত্থাৰো গহেতব্বো.

সাধু খো পনাতি সুন্দৰং খো পন; অত্থাৱহং সুখাৱহন্তি ৱুত্তং হোতি. তথাৰূপানং অৰহতন্তি যথাৰূপো সো ভৱং গোতমো, এৱৰূপানং অনেকেহিপি কপ্পকোটিসতসহস্সেহি দুল্লভদস্সনানং ব্যামপ্পভাপৰিক্খিত্তেহি অসীতিঅনুব্যঞ্জনৰতনপটিমণ্ডিতেহি দ্ৱত্তিংস্মহাপুৰিসলক্খণৱৰেহি সমাকিণ্ণমনোৰমসৰীৰানং অতপ্পকদস্সনানং অতিমধুৰধম্মনিগ্ঘোসানং, যথাভূতগুণাধিগমেন লোকে অৰহন্তোতি লদ্ধসদ্দানং অৰহতং. দস্সনং হোতীতি পসাদসোম্মানি অক্খীনি উম্মীলেত্ৱা দস্সনমত্তম্পি সাধু হোতি. সচে পন অট্ঠঙ্গসমন্নাগতেন ব্ৰহ্মস্সৰেন ধম্মং দেসেন্তস্স একং পদম্পি সোতুং লভিস্সাম, সাধুতৰংযেৱ ভৱিস্সতীতি এৱং অজ্ঝাসযং কত্ৱা.

যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসূতি সব্বকিচ্চানি পহায তুট্ঠমানসা আগমংসু. এতদৱোচুন্তি দুৱিধা হি পুচ্ছা অগাৰিকপুচ্ছা অনগাৰিকপুচ্ছা চ. তত্থ ‘‘কিং, ভন্তে, কুসলং, কিং অকুসল’’ন্তি ইমিনা নযেন অগাৰিকপুচ্ছা আগতা. ‘‘ইমে খো, ভন্তে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা’’তি ইমিনা নযেন অনগাৰিকপুচ্ছা. ইমে পন অত্তনো অনুৰূপং অগাৰিকপুচ্ছং পুচ্ছন্তা এতং, ‘‘কো নু খো, ভো গোতম, হেতু কো পচ্চযো’’তিআদিৱচনং অৱোচুং. তেসং ভগৱা যথা ন সক্কোন্তি সল্লক্খেতুং, এৱং সংখিত্তেনেৱ তাৱ পঞ্হং ৱিস্সজ্জেন্তো, অধম্মচৰিযাৱিসমচৰিযাহেতু খো গহপতযোতিআদিমাহ. কস্মা পন ভগৱা যথা ন সল্লক্খেন্তি, এৱং ৱিস্সজ্জেসীতি? পণ্ডিতমানিকা হি তে; আদিতোৱ মাতিকং অট্ঠপেত্ৱা যথা সল্লক্খেন্তি, এৱং অত্থে ৱিত্থাৰিতে, দেসনং উত্তানিকাতি মঞ্ঞন্তা অৱজানন্তি, মযম্পি কথেন্তা এৱমেৱ কথেয্যামাতি ৱত্তাৰো ভৱন্তি. তেন নেসং ভগৱা যথা ন সক্কোন্তি সল্লক্খেতুং, এৱং সংখিত্তেনেৱ তাৱ পঞ্হং ৱিস্সজ্জেসি. ততো সল্লক্খেতুং অসক্কোন্তেহি ৱিত্থাৰদেসনং যাচিতো ৱিত্থাৰেন দেসেতুং, তেন হি গহপতযোতিআদিমাহ. তত্থ তেন হীতি কাৰণত্থে নিপাতো. যস্মা মং তুম্হে যাচথ, তস্মাতি অত্থো.

৪৪০. তিৱিধন্তি তীহি কোট্ঠাসেহি. কাযেনাতি কাযদ্ৱাৰেন. অধম্মচৰিযাৱিসমচৰিযাতি অধম্মচৰিযসঙ্খাতা ৱিসমচৰিযা. অযং পনেত্থ পদত্থো, অধম্মস্স চৰিযা অধম্মচৰিযা, অধম্মকৰণন্তি অত্থো. ৱিসমা চৰিযা, ৱিসমস্স ৱা কম্মস্স চৰিযাতি ৱিসমচৰিযা. অধম্মচৰিযা চ সা ৱিসমচৰিযা চাতি অধম্মচৰিযাৱিসমচৰিযা. এতেনুপাযেন সব্বেসু কণ্হসুক্কপদেসু অত্থো ৱেদিতব্বো. লুদ্দোতি কক্খড়ো. দাৰুণোতি সাহসিকো. লোহিতপাণীতি পৰং জীৱিতা ৱোৰোপেন্তস্স পাণী লোহিতেন লিপ্পন্তি. সচেপি ন লিপ্পন্তি, তথাৱিধো লোহিতপাণীত্ৱেৱ ৱুচ্চতি. হতপ্পহতে নিৱিট্ঠোতি হতে চ পৰস্স পহাৰদানে, পহতে চ পৰমাৰণে নিৱিট্ঠো. অদযাপন্নোতি নিক্কৰুণতং আপন্নো.

যং তং পৰস্সাতি যং তং পৰস্স সন্তকং. পৰৱিত্তূপকৰণন্তি তস্সেৱ পৰস্স ৱিত্তূপকৰণং তুট্ঠিজননং পৰিক্খাৰভণ্ডকং. গামগতং ৱাতি অন্তোগামে ৱা ঠপিতং. অৰঞ্ঞগতং ৱাতি অৰঞ্ঞে ৰুক্খগ্গপব্বতমত্থকাদীসু ৱা ঠপিতং. অদিন্নন্তি তেহি পৰেহি কাযেন ৱা ৱাচায ৱা অদিন্নং. থেয্যসঙ্খাতন্তি এত্থ থেনোতি চোৰো. থেনস্স ভাৱো থেয্যং, অৱহৰণচিত্তস্সেতং অধিৱচনং. সঙ্খা সঙ্খাতন্তি অত্থতো একং, কোট্ঠাসস্সেতং অধিৱচনং, ‘‘সঞ্ঞানিদানা হি পপঞ্চসঙ্খা’’তিআদীসু ৱিয. থেয্যঞ্চ তং সঙ্খাতঞ্চাতি থেয্যসঙ্খাতং, থেয্যচিত্তসঙ্খাতো একো চিত্তকোট্ঠাসোতি অত্থো. কৰণত্থে চেতং পচ্চত্তৱচনং, তস্মা থেয্যসঙ্খাতেনাতি অত্থতো দট্ঠব্বং.

মাতুৰক্খিতাতিআদীসু যং পিতৰি নট্ঠে ৱা মতে ৱা ঘাসচ্ছাদনাদীহি পটিজগ্গমানা, ৱযপত্তং কুলঘৰে দস্সামীতি মাতা ৰক্খতি, অযং মাতুৰক্খিতা নাম. এতেনুপাযেন পিতুৰক্খিতাদযোপি ৱেদিতব্বা. সভাগকুলানি পন কুচ্ছিগতেসুপি গব্ভেসু কতিকং কৰোন্তি – ‘‘সচে ময্হং পুত্তো হোতি, তুয্হং ধীতা, অঞ্ঞত্থ গন্তুং ন লভিস্সতি, ময্হং পুত্তস্সেৱ হোতূ’’তি. এৱং গব্ভেপি পৰিগ্গহিতা সস্সামিকা নাম. ‘‘যো ইত্থন্নামং ইত্থিং গচ্ছতি, তস্স এত্তকো দণ্ডো’’তি এৱং গামং ৱা গেহং ৱা ৱীথিং ৱা উদ্দিস্স ঠপিতদণ্ডা, পন সপৰিদণ্ডা নাম. অন্তমসো মালাগুণপৰিক্খিত্তাপীতি যা সব্বন্তিমেন পৰিচ্ছেদেন, ‘‘এসা মে ভৰিযা ভৱিস্সতী’’তি সঞ্ঞায তস্সা উপৰি কেনচি মালাগুণং খিপন্তেন মালাগুণমত্তেনাপি পৰিক্খিত্তা হোতি. তথাৰূপাসু চাৰিত্তং আপজ্জিতা হোতীতি এৱৰূপাসু ইত্থীসু সম্মাদিট্ঠিসুত্তে ৱুত্তমিচ্ছাচাৰলক্খণৱসেন ৱীতিক্কমং কত্তা হোতি.

সভাগতোতি সভাযং ঠিতো. পৰিসাগতোতি পৰিসাযং ঠিতো. ঞাতিমজ্ঝগতোতি দাযাদানং মজ্ঝে ঠিতো. পূগমজ্ঝগতোতি সেনীনং মজ্ঝে ঠিতো. ৰাজকুলমজ্ঝগতোতি ৰাজকুলস্স মজ্ঝে মহাৱিনিচ্ছযে ঠিতো. অভিনীতোতি পুচ্ছনত্থায নীতো. সক্খিপুট্ঠোতি সক্খিং কত্ৱা পুচ্ছিতো. এহম্ভো পুৰিসাতি আলপনমেতং. অত্তহেতু ৱা পৰহেতু ৱাতি অত্তনো ৱা পৰস্স ৱা হত্থপাদাদিহেতু ৱা ধনহেতু ৱা. আমিসকিঞ্চিক্খহেতু ৱাতি এত্থ আমিসন্তি লাভো অধিপ্পেতো. কিঞ্চিক্খন্তি যং ৱা তং ৱা অপ্পমত্তকং. অন্তমসো তিত্তিৰৱট্টকসপ্পিপিণ্ডনৱনীতপিণ্ডাদিমত্তকস্সপি লঞ্জস্স হেতূতি অত্থো. সম্পজানমুসা ভাসিতা হোতীতি জানন্তোযেৱ মুসাৱাদং কত্তা হোতি.

ইমেসং ভেদাযাতি যেসং ইতোতি ৱুত্তানং সন্তিকে সুতং হোতি, তেসং ভেদায. অমূসং ভেদাযাতি যেসং অমুত্ৰাতি ৱুত্তানং সন্তিকে সুতং হোতি, তেসং ভেদায. ইতি সমগ্গানং ৱা ভেদকাতি এৱং সমগ্গানং ৱা দ্ৱিন্নং সহাযকানং ভেদং কত্তা. ভিন্নানং ৱা অনুপ্পদাতাতি সুট্ঠু কতং তযা, তং পজহন্তেন কতিপাহেনেৱ তে মহন্তং অনত্থং কৰেয্যাতি এৱং ভিন্নানং পুন অসংসন্দনায অনুপ্পদাতা উপত্থম্ভেতা কাৰণং দস্সেতাতি অত্থো. ৱগ্গো আৰামো অভিৰতিট্ঠানমস্সাতি ৱগ্গাৰামো. ৱগ্গৰতোতি ৱগ্গেসু ৰতো. ৱগ্গে দিস্ৱা ৱা সুত্ৱা ৱা নন্দতীতি ৱগ্গনন্দী. ৱগ্গকৰণিং ৱাচন্তি যা ৱাচা সমগ্গেপি সত্তে ৱগ্গে কৰোতি ভিন্দতি, তং কলহকাৰণং ৱাচং ভাসিতা হোতি.

অণ্ডকাতি যথা সদোসে ৰুক্খে অণ্ডকানি উট্ঠহন্তি, এৱং সদোসতায খুংসনাৱম্ভনাদিৱচনেহি অণ্ডকা জাতা. কক্কসাতি পূতিকা. যথা নাম পূতিকৰুক্খো কক্কসো হোতি পগ্ঘৰিতচুণ্ণো, এৱং কক্কসা হোতি, সোতং ঘংসমানা ৱিয পৱিসতি. তেন ৱুত্তং ‘‘কক্কসা’’তি. পৰকটুকাতি পৰেসং কটুকা অমনাপা দোসজননী. পৰাভিসজ্জনীতি কুটিলকণ্টকসাখা ৱিয মম্মেসু ৱিজ্ঝিত্ৱা পৰেসং অভিসজ্জনী গন্তুকামানম্পি গন্তুং অদত্ৱা লগ্গনকাৰী. কোধসামন্তাতি কোধস্স আসন্না. অসমাধিসংৱত্তনিকাতি অপ্পনাসমাধিস্স ৱা উপচাৰসমাধিস্স ৱা অসংৱত্তনিকা. ইতি সব্বানেৱ তানি সদোসৱাচায ৱেৱচনানি.

অকালৱাদীতি অকালেন ৱত্তা. অভূতৱাদীতি যং নত্থি, তস্স ৱত্তা. অনত্থৱাদীতি অকাৰণনিস্সিতং ৱত্তা. অধম্মৱাদীতি অসভাৱং ৱত্তা. অৱিনযৱাদীতি অসংৱৰৱিনযপটিসংযুত্তস্স ৱত্তা. অনিধানৱতি ৱাচন্তি হদযমঞ্জূসাযং নিধেতুং অযুত্তং ৱাচং ভাসিতা হোতি. অকালেনাতি ৱত্তব্বকালস্স পুব্বে ৱা পচ্ছা ৱা অযুত্তকালে ৱত্তা হোতি. অনপদেসন্তি সুত্তাপদেসৱিৰহিতং. অপৰিযন্তৱতিন্তি অপৰিচ্ছেদং, সুত্তং ৱা জাতকং ৱা নিক্খিপিত্ৱা তস্স উপলব্ভং ৱা উপমং ৱা ৱত্থুং ৱা আহৰিত্ৱা বাহিৰকথংযেৱ কথেতি. নিক্খিত্তং নিক্খিত্তমেৱ হোতি. ‘‘সুত্তং নু খো কথেতি জাতকং নু খো, নস্স অন্তং ৱা কোটিং ৱা পস্সামা’’তি ৱত্তব্বতং আপজ্জতি. যথা ৱটৰুক্খসাখানং গতগতট্ঠানে পাৰোহা ওতৰন্তি, ওতিণ্ণোতিণ্ণট্ঠানে সম্পজ্জিত্ৱা পুন ৱড্ঢন্তিযেৱ. এৱং অড্ঢযোজনম্পি যোজনম্পি গচ্ছন্তিযেৱ, গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে পন মূলৰুক্খো ৱিনস্সতি, পৱেণিজাতকাৱ তিট্ঠন্তি. এৱমযম্পি নিগ্ৰোধধম্মকথিকো নাম হোতি; নিক্খিত্তং নিক্খিত্তমত্তমেৱ কত্ৱা পস্সেনেৱ পৰিহৰন্তো গচ্ছতি. যো পন বহুম্পি ভণন্তো এতদত্থমিদং ৱুত্তন্তি আহৰিত্ৱা জানাপেতুং সক্কোতি, তস্স কথেতুং ৱট্টতি. অনত্থসংহিতন্তি ন অত্থনিস্সিতং.

অভিজ্ঝাতা হোতীতি অভিজ্ঝায ওলোকেতা হোতি. অহো ৱতাতি পত্থনত্থে নিপাতো. অভিজ্ঝায ওলোকিতমত্তকেন চেত্থ কম্মপথভেদো ন হোতি. যদা পন, ‘‘অহো ৱতিদং মম সন্তকং অস্স, অহমেত্থ ৱসং ৱত্তেয্য’’ন্তি অত্তনো পৰিণামেতি, তদা কম্মপথভেদো হোতি, অযমিধ অধিপ্পেতো.

ব্যাপন্নচিত্তোতি ৱিপন্নচিত্তো পূতিভূতচিত্তো. পদুট্ঠমনসঙ্কপ্পোতি দোসেন দুট্ঠচিত্তসঙ্কপ্পো. হঞ্ঞন্তূতি ঘাতিযন্তূ. ৱজ্ঝন্তূতি ৱধং পাপুণন্তু. মা ৱা অহেসুন্তি কিঞ্চিপি মা অহেসুং. ইধাপি কোপমত্তকেন কম্মপথভেদো ন হোতি. হঞ্ঞন্তূতিআদিচিন্তনেনেৱ হোতি, তস্মা এৱং ৱুত্তং.

মিচ্ছাদিট্ঠিকোতি অকুসলদস্সনো. ৱিপৰীতদস্সনোতি ৱিপল্লত্থদস্সনো. নত্থি দিন্নন্তি দিন্নস্স ফলাভাৱং সন্ধায ৱদতি. যিট্ঠং ৱুচ্চতি মহাযাগো. হুতন্তি পহেণকসক্কাৰো অধিপ্পেতো, তম্পি উভযং ফলাভাৱমেৱ সন্ধায পটিক্খিপতি. সুকতদুক্কটানন্তি সুকতদুক্কটানং, কুসলাকুসলানন্তি অত্থো. ফলং ৱিপাকোতি যং ফলন্তি ৱা ৱিপাকোতি ৱা ৱুচ্চতি, তং নত্থীতি ৱদতি. নত্থি অযং লোকোতি পৰলোকে ঠিতস্স অযং লোকো নত্থি. নত্থি পৰো লোকোতি ইধ লোকে ঠিতস্সপি পৰলোকো নত্থি, সব্বে তত্থ তত্থেৱ উচ্ছিজ্জন্তীতি দস্সেতি. নত্থি মাতা নত্থি পিতাতি তেসু সম্মাপটিপত্তিমিচ্ছাপটিপত্তীনং ফলাভাৱৱসেন ৱদতি. নত্থি সত্তা ওপপাতিকাতি চৱিত্ৱা উপপজ্জনকসত্তা নাম নত্থীতি ৱদতি. সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা পৱেদেন্তীতি যে ইমঞ্চ লোকং পৰঞ্চ লোকং অভিৱিসিট্ঠায পঞ্ঞায সযং পচ্চক্খং কত্ৱা পৱেদেন্তি, তে নত্থীতি সব্বঞ্ঞুবুদ্ধানং অভাৱং দীপেতি, এত্তাৱতা দসৱত্থুকা মিচ্ছাদিট্ঠি কথিতা হোতি.

৪৪১. পাণাতিপাতং পহাযাতিআদযো সত্ত কম্মপথা চূড়হত্থিপদে ৱিত্থাৰিতা. অনভিজ্ঝাদযো উত্তানত্থাযেৱ.

৪৪২. সহব্যতং উপপজ্জেয্যন্তি সহভাৱং উপগচ্ছেয্যং. ব্ৰহ্মকাযিকানং দেৱানন্তি পঠমজ্ঝানভূমিদেৱানং. আভানং দেৱানন্তি আভা নাম ৱিসুং নত্থি, পৰিত্তাভঅপ্পমাণাভআভস্সৰানমেতং অধিৱচনং. পৰিত্তাভানন্তিআদি পন একতো অগ্গহেত্ৱা তেসংযেৱ ভেদতো গহণং. পৰিত্তসুভানন্তিআদীসুপি এসেৱ নযো. ইতি ভগৱা আসৱক্খযং দস্সেত্ৱা অৰহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠপেসি.

ইধ ঠত্ৱা পন দেৱলোকা সমানেতব্বা. তিস্সন্নং তাৱ ঝানভূমীনং ৱসেন নৱ ব্ৰহ্মলোকা, পঞ্চ সুদ্ধাৱাসা চতূহি আৰূপেহি সদ্ধিং নৱাতি অট্ঠাৰস, ৱেহপ্ফলেহি সদ্ধিং একূনৱীসতি, তে অসঞ্ঞং পক্খিপিত্ৱা ৱীসতি ব্ৰহ্মলোকা হোন্তি, এৱং ছহি কামাৱচৰেহি সদ্ধিং ছব্বীসতি দেৱলোকা নাম. তেসং সব্বেসম্পি ভগৱতা দসকুসলকম্মপথেহি নিব্বত্তি দস্সিতা.

তত্থ ছসু তাৱ কামাৱচৰেসু তিণ্ণং সুচৰিতানং ৱিপাকেনেৱ নিব্বত্তি হোতি. উপৰিদেৱলোকানং পন ইমে কম্মপথা উপনিস্সযৱসেন কথিতা. দস কুসলকম্মপথা হি সীলং, সীলৱতো চ কসিণপৰিকম্মং ইজ্ঝতীতি. সীলে পতিট্ঠায কসিণপৰিকম্মং কত্ৱা পঠমজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৱা পঠমজ্ঝানভূমিযং নিব্বত্ততি; দুতিযাদীনি ভাৱেত্ৱা দুতিযজ্ঝানভূমিআদীসু নিব্বত্ততি; ৰূপাৱচৰজ্ঝানং পাদকং কত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অনাগামিফলে পতিট্ঠিতো পঞ্চসু সুদ্ধাৱাসেসু নিব্বত্ততি; ৰূপাৱচৰজ্ঝানং পাদকং কত্ৱা অৰূপাৱচৰসমাপত্তিং নিব্বত্তেত্ৱা চতূসু অৰূপেসু নিব্বত্ততি; ৰূপাৰূপজ্ঝানং পাদকং কত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণাতি. অসঞ্ঞভৱো পন বাহিৰকানং তাপসপৰিব্বাজকানং আচিণ্ণোতি ইধ ন নিদ্দিট্ঠো. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

সালেয্যকসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. ৱেৰঞ্জকসুত্তৱণ্ণনা

৪৪৪. এৱং মে সুতন্তি ৱেৰঞ্জকসুত্তং. তত্থ ৱেৰঞ্জকাতি ৱেৰঞ্জৱাসিনো. কেনচিদেৱ কৰণীযেনাতি কেনচিদেৱ অনিযমিতকিচ্চেন. সেসং সব্বং পুৰিমসুত্তে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. কেৱলঞ্হি ইধ অধম্মচাৰী ৱিসমচাৰীতি এৱং পুগ্গলাধিট্ঠানা দেসনা কতা. পুৰিমসুত্তে ধম্মাধিট্ঠানাতি অযং ৱিসেসো. সেসং তাদিসমেৱাতি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

ৱেৰঞ্জকসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. মহাৱেদল্লসুত্তৱণ্ণনা

৪৪৯. এৱং মে সুতন্তি মহাৱেদল্লসুত্তং. তত্থ আযস্মাতি সগাৰৱসপ্পতিস্সৱচনমেতং. মহাকোট্ঠিকোতি তস্স থেৰস্স নামং. পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতোতি ফলসমাপত্তিতো ৱুট্ঠিতো. দুপ্পঞ্ঞো দুপ্পঞ্ঞোতি এত্থ পঞ্ঞায দুট্ঠং নাম নত্থি, অপ্পঞ্ঞো নিপ্পঞ্ঞোতি অত্থো. কিত্তাৱতা নু খোতি কাৰণপৰিচ্ছেদপুচ্ছা, কিত্তকেন নু খো এৱং ৱুচ্চতীতি অত্থো. পুচ্ছা চ নামেসা অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা, দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা, ৱিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা, অনুমতিপুচ্ছা, কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি পঞ্চৱিধা হোতি. তাসমিদং নানাকৰণং –

কতমা অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা? পকতিযা লক্খণং অঞ্ঞাতং হোতি অদিট্ঠং অতুলিতং অতীৰিতং অৱিভূতং অৱিভাৱিতং, তস্স ঞাণায দস্সনায তুলনায তীৰণায ৱিভূতায ৱিভাৱনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি. অযং অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা.

কতমা দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা? পকতিযা লক্খণং ঞাতং হোতি দিট্ঠং তুলিতং তীৰিতং ৱিভূতং ৱিভাৱিতং, অঞ্ঞেহি পণ্ডিতেহি সদ্ধিং সংসন্দনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি. অযং দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা.

কতমা ৱিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা? পকতিযা সংসযপক্খন্দো হোতি ৱিমতিপক্খন্দো, দ্ৱেড়্হকজাতো, ‘‘এৱং নু খো, ন নু খো, কিং নু খো, কথং নু খো’’তি, সো ৱিমতিচ্ছেদনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি. অযং ৱিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা (মহানি. ১৫০; চূড়নি. পুণ্ণকমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ১২).

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱাতি? অনিচ্চং, ভন্তে’’তি (মহাৱ. ২১) এৱৰূপা অনুমতিং গহেত্ৱা ধম্মদেসনাকালে পুচ্ছা অনুমতিপুচ্ছা নাম.

‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, সতিপট্ঠানা, কতমে চত্তাৰো’’তি (সং. নি. ৫.৩৯০) এৱৰূপা ভিক্খুসঙ্ঘং সযমেৱ পুচ্ছিত্ৱা সযমেৱ ৱিস্সজ্জেতুকামস্স পুচ্ছা কথেতুকম্যতাপুচ্ছা নাম. তাসু ইধ দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা অধিপ্পেতা.

থেৰো হি অত্তনো দিৱাট্ঠানে নিসীদিত্ৱা সযমেৱ পঞ্হং সমুট্ঠপেত্ৱা সযং ৱিনিচ্ছিনন্তো ইদং সুত্তং আদিতো পট্ঠায মত্থকং পাপেসি. একচ্চো হি পঞ্হং সমুট্ঠাপেতুংযেৱ সক্কোতি ন নিচ্ছেতুং; একচ্চো নিচ্ছেতুং সক্কোতি ন সমুট্ঠাপেতুং; একচ্চো উভযম্পি ন সক্কোতি; একচ্চো উভযম্পি সক্কোতি. তেসু থেৰো উভযম্পি সক্কোতিযেৱ. কস্মা? মহাপঞ্ঞতায. মহাপঞ্ঞং নিস্সায হি ইমস্মিং সাসনে সাৰিপুত্তত্থেৰো, মহাকচ্চানত্থেৰো, পুণ্ণত্থেৰো, কুমাৰকস্সপত্থেৰো, আনন্দত্থেৰো, অযমেৱ আযস্মাতি সম্বহুলা থেৰা ৱিসেসট্ঠানং অধিগতা. ন হি সক্কা যায ৱা তায ৱা অপ্পমত্তিকায পঞ্ঞায সমন্নাগতেন ভিক্খুনা সাৱকপাৰমীঞাণস্স মত্থকং পাপুণিতুং, মহাপঞ্ঞেন পন সক্কাতি মহাপঞ্ঞতায সাৰিপুত্তত্থেৰো তং ঠানং অধিগতো. পঞ্ঞায হি থেৰেন সদিসো নত্থি. তেনেৱ নং ভগৱা এতদগ্গে ঠপেসি – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং মহাপঞ্ঞানং যদিদং সাৰিপুত্তো’’তি (অ. নি. ১.১৮৯).

তথা ন সক্কা যায ৱা তায ৱা অপ্পমত্তিকায পঞ্ঞায সমন্নাগতেন ভিক্খুনা ভগৱতা সংখিত্তেন ভাসিতস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সদ্ধিং সংসন্দিত্ৱা সমানেত্ৱা ৱিত্থাৰেন অত্থং ৱিভজেতুং, মহাপঞ্ঞেন পন সক্কাতি মহাপঞ্ঞতায মহাকচ্চানত্থেৰো তত্থ পটিবলো জাতো, তেনেৱ নং ভগৱা এতদগ্গে ঠপেসি – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং সংখিত্তেন ভাসিতস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং ৱিভজন্তানং যদিদং মহাকচ্চানো’’তি (অ. নি. ১.১৯৭).

তথা ন সক্কা যায ৱা তায ৱা অপ্পমত্তিকায পঞ্ঞায সমন্নাগতেন ভিক্খুনা ধম্মকথং কথেন্তেন দস কথাৱত্থূনি আহৰিত্ৱা সত্ত ৱিসুদ্ধিযো ৱিভজন্তেন ধম্মকথং কথেতুং, মহাপঞ্ঞেন পন সক্কাতি মহাপঞ্ঞতায পুণ্ণত্থেৰো চতুপৰিসমজ্ঝে অলঙ্কতধম্মাসনে চিত্তবীজনিং গহেত্ৱা নিসিন্নো লীড়াযন্তো পুণ্ণচন্দো ৱিয ধম্মং কথেসি. তেনেৱ নং ভগৱা এতদগ্গে ঠপেসি – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং ধম্মকথিকানং যদিদং পুণ্ণো মন্তাণিপুত্তো’’তি (অ. নি. ১.১৯৬).

তথা যায ৱা তায ৱা অপ্পমত্তিকায পঞ্ঞায সমন্নাগতো ভিক্খু ধম্মং কথেন্তো ইতো ৱা এত্তো ৱা অনুক্কমিত্ৱা যট্ঠিকোটিং গহেত্ৱা অন্ধো ৱিয, একপদিকং দণ্ডকসেতুং আৰুড়্হো ৱিয চ গচ্ছতি. মহাপঞ্ঞো পন চতুপ্পদিকং গাথং নিক্খিপিত্ৱা উপমা চ কাৰণানি চ আহৰিত্ৱা তেপিটকং বুদ্ধৱচনং গহেত্ৱা হেট্ঠুপৰিযং কৰোন্তো কথেসি. মহাপঞ্ঞতায পন কুমাৰকস্সপত্থেৰো চতুপ্পদিকং গাথং নিক্খিপিত্ৱা উপমা চ কাৰণানি চ আহৰিত্ৱা তেহি সদ্ধিং যোজেন্তো জাতস্সৰে পঞ্চৱণ্ণানি কুসুমানি ফুল্লাপেন্তো ৱিয সিনেৰুমত্থকে ৱট্টিসহস্সং তেলপদীপং জালেন্তো ৱিয তেপিটকং বুদ্ধৱচনং হেট্ঠুপৰিযং কৰোন্তো কথেসি. তেনেৱ নং ভগৱা এতদগ্গে ঠপেসি – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং চিত্তকথিকানং যদিদং কুমাৰকস্সপো’’তি (অ. নি. ১.২১৭).

তথা যায ৱা তায ৱা অপ্পমত্তিকায পঞ্ঞায সমন্নাগতো ভিক্খু চতূহি মাসেহি চতুপ্পদিকম্পি গাথং গহেতুং ন সক্কোতি. মহাপঞ্ঞো পন একপদে ঠত্ৱা পদসতম্পি পদসহস্সম্পি গণ্হাতি. আনন্দত্থেৰো পন মহাপঞ্ঞতায একপদুদ্ধাৰে ঠত্ৱা সকিংযেৱ সুত্ৱা পুন অপুচ্ছন্তো সট্ঠি পদসহস্সানি পন্নৰস গাথাসহস্সানি ৱল্লিযা পুপ্ফানি আকড্ঢিত্ৱা গণ্হন্তো ৱিয একপ্পহাৰেনেৱ গণ্হাতি. গহিতগহিতং পাসাণে খতলেখা ৱিয, সুৱণ্ণঘটে পক্খিত্তসীহৱসা ৱিয চ গহিতাকাৰেনেৱ তিট্ঠতি. তেনেৱ নং ভগৱা এতদগ্গে ঠপেসি – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং গতিমন্তানং যদিদং আনন্দো, সতিমন্তানং, ধিতিমন্তানং, বহুস্সুতানং, উপট্ঠাকানং যদিদং আনন্দো’’তি (অ. নি. ১.২১৯-২২৩).

ন হি সক্কা যায ৱা তায ৱা অপ্পমত্তিকায পঞ্ঞায সমন্নাগতেন ভিক্খুনা চতুপটিসম্ভিদাপভেদস্স মত্থকং পাপুণিতুং. মহাপঞ্ঞেন পন সক্কাতি মহাপঞ্ঞতায মহাকোট্ঠিতত্থেৰো অধিগমপৰিপুচ্ছাসৱনপুব্বযোগানং ৱসেন অনন্তনযুস্সদং পটিসম্ভিদাপভেদং পত্তো. তেনেৱ নং ভগৱা এতদগ্গে ঠপেসি – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং পটিসম্ভিদাপত্তানং যদিদং মহাকোট্ঠিতো’’তি (অ. নি. ১.২১৮).

ইতি থেৰো মহাপঞ্ঞতায পঞ্হং সমুট্ঠাপেতুম্পি নিচ্ছেতুম্পীতি উভযম্পি সক্কোতি. সো দিৱাট্ঠানে নিসীদিত্ৱা সযমেৱ সব্বপঞ্হে সমুট্ঠপেত্ৱা সযং ৱিনিচ্ছিনন্তো ইদং সুত্তং আদিতো পট্ঠায মত্থকং পাপেত্ৱা, ‘‘সোভনা ৱত অযং ধম্মদেসনা, জেট্ঠভাতিকেন নং ধম্মসেনাপতিনা সদ্ধিং সংসন্দিস্সামি, ততো অযং দ্ৱিন্নম্পি অম্হাকং একমতিযা একজ্ঝাসযেন চ ঠপিতা অতিগৰুকা ভৱিস্সতি পাসাণচ্ছত্তসদিসা, চতুৰোঘনিত্থৰণত্থিকানং তিত্থে ঠপিতনাৱা ৱিয, মগ্গগমনত্থিকানং সহস্সযুত্তআজঞ্ঞৰথো ৱিয বহুপকাৰা ভৱিস্সতী’’তি দিট্ঠসংসন্দনত্থং পঞ্হং পুচ্ছি. তেন ৱুত্তং – ‘‘তাসু ইধ দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা অধিপ্পেতা’’তি.

নপ্পজানাতীতি এত্থ যস্মা নপ্পজানাতি, তস্মা দুপ্পঞ্ঞোতি ৱুচ্চতীতি অযমত্থো. এস নযো সব্বত্থ. ইদং দুক্খন্তি নপ্পজানাতীতি ইদং দুক্খং, এত্তকং দুক্খং, ইতো উদ্ধং নত্থীতি দুক্খসচ্চং যাথাৱসৰসলক্খণতো ন পজানাতি. অযং দুক্খসমুদযোতি ইতো দুক্খং সমুদেতীতি পৱত্তিদুক্খপভাৱিকা তণ্হা সমুদযসচ্চন্তি যাথাৱসৰসলক্খণতো ন পজানাতি. অযং দুক্খনিৰোধোতি ইদং দুক্খং অযং দুক্খসমুদযো চ ইদং নাম ঠানং পত্ৱা নিৰুজ্ঝতীতি উভিন্নং অপ্পৱত্তি নিব্বানং নিৰোধসচ্চন্তি যাথাৱসৰসলক্খণতো ন পজানাতি. অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদাতি অযং পটিপদা দুক্খনিৰোধং গচ্ছতীতি মগ্গসচ্চং যাথাৱসৰসলক্খণতো ন পজানাতীতি. অনন্তৰৱাৰেপি ইমিনাৱ নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. সঙ্খেপতো পনেত্থ চতুসচ্চকম্মট্ঠানিকো পুগ্গলো কথিতোতি ৱেদিতব্বো.

অযঞ্হি আচৰিযসন্তিকে চত্তাৰি সচ্চানি সৱনতো উগ্গণ্হাতি. ঠপেত্ৱা তণ্হং তেভূমকা ধম্মা দুক্খসচ্চং, তণ্হা সমুদযসচ্চং, উভিন্নং অপ্পৱত্তি নিব্বানং নিৰোধসচ্চং, দুক্খসচ্চং পৰিজানন্তো সমুদযসচ্চং পজহন্তো নিৰোধপাপনো মগ্গো মগ্গসচ্চন্তি এৱং উগ্গহেত্ৱা অভিনিৱিসতি. তত্থ পুৰিমানি দ্ৱে সচ্চানি ৱট্টং, পচ্ছিমানি ৱিৱট্টং, ৱট্টে অভিনিৱেসো হোতি, নো ৱিৱট্টে, তস্মা অযং অভিনিৱিসমানো দুক্খসচ্চে অভিনিৱিসতি.

দুক্খসচ্চং নাম ৰূপাদযো পঞ্চক্খন্ধাতি ৱৱত্থপেত্ৱা ধাতুকম্মট্ঠানৱসেন ওতৰিত্ৱা, ‘‘চত্তাৰি মহাভূতানি চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদায ৰূপং ৰূপ’’ন্তি ৱৱত্থপেতি. তদাৰম্মণা ৱেদনা সঞ্ঞা সঙ্খাৰা ৱিঞ্ঞাণং নামন্তি এৱং যমকতালক্খন্ধং ভিন্দন্তো ৱিয ‘‘দ্ৱেৱ ইমে ধম্মা নামৰূপ’’ন্তি ৱৱত্থপেতি. তং পনেতং ন অহেতুকং সহেতুকং সপ্পচ্চযং, কো চস্স পচ্চযো অৱিজ্জাদযো ধম্মাতি এৱং পচ্চযে চেৱ পচ্চযুপ্পন্নধম্মে চ ৱৱত্থপেত্ৱা ‘‘সব্বেপি ধম্মা হুত্ৱা অভাৱট্ঠেন অনিচ্চা’’তি অনিচ্চলক্খণং আৰোপেতি, ততো উদযৱযপ্পটিপীড়নাকাৰেন দুক্খা, অৱসৱত্তনাকাৰেন অনত্তাতি তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা ৱিপস্সনাপটিপাটিযা সম্মসন্তো লোকুত্তৰমগ্গং পাপুণাতি.

মগ্গক্খণে চত্তাৰি সচ্চানি একপটিৱেধেন পটিৱিজ্ঝতি, একাভিসমযেন অভিসমেতি. দুক্খং পৰিঞ্ঞাপটিৱেধেন পটিৱিজ্ঝতি. সমুদযং পহানপটিৱেধেন, নিৰোধং সচ্ছিকিৰিযাপটিৱেধেন, মগ্গং ভাৱনাপটিৱেধেন পটিৱিজ্ঝতি. দুক্খং পৰিঞ্ঞাভিসমযেন অভিসমেতি, সমুদযং পহানাভিসমযেন, নিৰোধং সচ্ছিকিৰিযাভিসমযেন, মগ্গং ভাৱনাভিসমযেন অভিসমেতি. সো তীণি সচ্চানি কিচ্চতো পটিৱিজ্ঝতি, নিৰোধং আৰম্মণতো. তস্মিঞ্চস্স খণে অহং দুক্খং পৰিজানামি, সমুদযং পজহামি, নিৰোধং সচ্ছিকৰোমি, মগ্গং ভাৱেমীতি আভোগসমন্নাহাৰমনসিকাৰপচ্চৱেক্খণা নত্থি. এতস্স পন পৰিগ্গণ্হন্তস্সেৱ মগ্গো তীসু সচ্চেসু পৰিঞ্ঞাদিকিচ্চং সাধেন্তোৱ নিৰোধং আৰম্মণতো পটিৱিজ্ঝতীতি.

তস্মা পঞ্ঞৱাতি ৱুচ্চতীতি এত্থ হেট্ঠিমকোটিযা সোতাপন্নো, উপৰিমকোটিযা খীণাসৱো পঞ্ঞৱাতি নিদ্দিট্ঠো. যো পন তেপিটকং বুদ্ধৱচনং পাড়িতো চ অত্থতো চ অনুসন্ধিতো চ পুব্বাপৰতো চ উগ্গহেত্ৱা হেট্ঠুপৰিযং কৰোন্তো ৱিচৰতি, অনিচ্চদুক্খানত্তৱসেন পৰিগ্গহমত্তম্পি নত্থি, অযং পঞ্ঞৱা নাম, দুপ্পঞ্ঞো নামাতি? ৱিঞ্ঞাণচৰিতো নামেস, পঞ্ঞৱাতি ন ৱত্তব্বো. অথ যো তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা ৱিপস্সনাপটিপাটিযা সম্মসন্তো অজ্জ অজ্জেৱ অৰহত্তন্তি চৰতি, অযং পঞ্ঞৱা নাম, দুপ্পঞ্ঞো নামাতি? ভজাপিযমানো পঞ্ঞৱাপক্খং ভজতি. সুত্তে পন পটিৱেধোৱ কথিতো.

ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণন্তি ইধ কিং পুচ্ছতি? যেন ৱিঞ্ঞাণেন সঙ্খাৰে সম্মসিত্ৱা এস পঞ্ঞৱা নাম জাতো, তস্স আগমনৱিপস্সনা ৱিঞ্ঞাণং কম্মকাৰকচিত্তং পুচ্ছামীতি পুচ্ছতি. সুখন্তিপি ৱিজানাতীতি সুখৱেদনম্পি ৱিজানাতি. উপৰিপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. ইমিনা থেৰো ‘‘সুখং ৱেদনং ৱেদযমানো সুখং ৱেদনং ৱেদযামীতি পজানাতী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.১১৩; দী. নি. ২.৩৮০) নযেন আগতৱেদনাৱসেন অৰূপকম্মট্ঠানং কথেসি. তস্সত্থো সতিপট্ঠানে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.

সংসট্ঠাতি একুপ্পাদাদিলক্খণেন সংযোগট্ঠেন সংসট্ঠা, উদাহু ৱিসংসট্ঠাতি পুচ্ছতি. এত্থ চ থেৰো মগ্গপঞ্ঞঞ্চ ৱিপস্সনাৱিঞ্ঞাণঞ্চাতি ইমে দ্ৱে লোকিযলোকুত্তৰধম্মে মিস্সেত্ৱা ভূমন্তৰং ভিন্দিত্ৱা সমযং অজানন্তো ৱিয পুচ্ছতীতি ন ৱেদিতব্বো. মগ্গপঞ্ঞায পন মগ্গৱিঞ্ঞাণেন, ৱিপস্সনাপঞ্ঞায চ ৱিপস্সনাৱিঞ্ঞাণেনেৱ সদ্ধিং সংসট্ঠভাৱং পুচ্ছতীতি ৱেদিতব্বো. থেৰোপিস্স তমেৱত্থং ৱিস্সজ্জেন্তো ইমে ধম্মা সংসট্ঠাতিআদিমাহ. তত্থ ন চ লব্ভা ইমেসং ধম্মানন্তি ইমেসং লোকিযমগ্গক্খণেপি লোকুত্তৰমগ্গক্খণেপি একতো উপ্পন্নানং দ্ৱিন্নং ধম্মানং. ৱিনিব্ভুজিত্ৱা ৱিনিব্ভুজিত্ৱাতি ৱিসুং ৱিসুং কত্ৱা ৱিনিৱট্টেত্ৱা, আৰম্মণতো ৱা ৱত্থুতো ৱা উপ্পাদতো ৱা নিৰোধতো ৱা নানাকৰণং দস্সেতুং ন সক্কাতি অত্থো. তেসং তেসং পন ধম্মানং ৱিসযো নাম অত্থি. লোকিযধম্মং পত্ৱা হি চিত্তং জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, লোকুত্তৰং পত্ৱা পঞ্ঞা.

সম্মাসম্বুদ্ধোপি হি লোকিযধম্মং পুচ্ছন্তো, ‘‘ভিক্খু, ত্ৱং কতমং পঞ্ঞং অধিগতো, কিং পঠমমগ্গপঞ্ঞং, উদাহু দুতিয ততিয চতুত্থ মগ্গপঞ্ঞ’’ন্তি ন এৱং পুচ্ছতি. কিং ফস্সো ত্ৱং, ভিক্খু, কিং ৱেদনো, কিং সঞ্ঞো, কিং চেতনোতি ন চ পুচ্ছতি, চিত্তৱসেন পন, ‘‘কিঞ্চিত্তো ত্ৱং, ভিক্খূ’’তি (পাৰা. ১৩৫) পুচ্ছতি. কুসলাকুসলং পঞ্ঞপেন্তোপি ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা, মনোসেট্ঠা মনোমযা’’তি (ধ. প. ১, ২) চ, ‘‘কতমে ধম্মা কুসলা? যস্মিং সমযে কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতী’’তি (ধ. স. ১) চ এৱং চিত্তৱসেনেৱ পঞ্ঞাপেতি. লোকুত্তৰং পুচ্ছন্তো পন কিং ফস্সো ত্ৱং ভিক্খু, কিং ৱেদনো, কিং সঞ্ঞো, কিং চেতনোতি ন পুচ্ছতি. কতমা তে, ভিক্খু, পঞ্ঞা অধিগতা, কিং পঠমমগ্গপঞ্ঞা, উদাহু দুতিযততিযচতুত্থমগ্গপঞ্ঞাতি এৱং পঞ্ঞাৱসেনেৱ পুচ্ছতি.

ইন্দ্ৰিযসংযুত্তেপি ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৱে, ইন্দ্ৰিযানি. কতমানি পঞ্চ? সদ্ধিন্দ্ৰিযং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং সতিন্দ্ৰিযং সমাধিন্দ্ৰিযং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. কত্থ চ, ভিক্খৱে, সদ্ধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং? চতূসু সোতাপত্তিযঙ্গেসু এত্থ সদ্ধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং. কত্থ চ, ভিক্খৱে, ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং? চতূসু সম্মপ্পধানেসু এত্থ ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং. কত্থ চ, ভিক্খৱে, সতিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং? চতূসু সতিপট্ঠানেসু এত্থ সতিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং. কত্থ চ, ভিক্খৱে, সমাধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং? চতূসু ঝানেসু এত্থ সমাধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং. কত্থ চ, ভিক্খৱে, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং? চতূসু অৰিযসচ্চেসু এত্থ পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্ব’’ন্তি (সং. নি. ৫.৪৭৮). এৱং সৱিসযস্মিংযেৱ লোকিযলোকুত্তৰা ধম্মা কথিতা.

যথা হি চত্তাৰো সেট্ঠিপুত্তা ৰাজাতি ৰাজপঞ্চমেসু সহাযেসু নক্খত্তং কীড়িস্সামাতি ৱীথিং ওতিণ্ণেসু একস্স সেট্ঠিপুত্তস্স গেহং গতকালে ইতৰে চত্তাৰো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৱ, ‘‘ইমেসং খাদনীযং ভোজনীযং দেথ, গন্ধমালালঙ্কাৰাদীনি দেথা’’তি গেহে ৱিচাৰেতি. দুতিযস্স ততিযস্স চতুত্থস্স গেহং গতকালে ইতৰে চত্তাৰো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৱ, ‘‘ইমেসং খাদনীযং ভোজনীযং দেথ, গন্ধমালালঙ্কাৰাদীনি দেথা’’তি গেহে ৱিচাৰেতি. অথ সব্বপচ্ছা ৰঞ্ঞো গেহং গতকালে কিঞ্চাপি ৰাজা সব্বত্থ ইস্সৰোৱ, ইমস্মিং পন কালে অত্তনো গেহেযেৱ, ‘‘ইমেসং খাদনীযং ভোজনীযং দেথ, গন্ধমালালঙ্কাৰাদীনি দেথা’’তি ৱিচাৰেতি. এৱমেৱং খো সদ্ধাপঞ্চমকেসু ইন্দ্ৰিযেসু তেসু সহাযেসু একতো ৱীথিং ওতৰন্তেসু ৱিয একাৰম্মণে উপ্পজ্জমানেসুপি যথা পঠমস্স গেহে ইতৰে চত্তাৰো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৱ ৱিচাৰেতি, এৱং সোতাপত্তিযঙ্গানি পত্ৱা অধিমোক্খলক্খণং সদ্ধিন্দ্ৰিযমেৱ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৱযানি হোন্তি. যথা দুতিযস্স গেহে ইতৰে চত্তাৰো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৱ ৱিচাৰেতি, এৱং সম্মপ্পধানানি পত্ৱা পগ্গহণলক্খণং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযমেৱ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৱযানি হোন্তি. যথা ততিযস্স গেহে ইতৰে চত্তাৰো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৱ ৱিচাৰেতি, এৱং সতিপট্ঠানানি পত্ৱা উপট্ঠানলক্খণং সতিন্দ্ৰিযমেৱ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৱযানি হোন্তি. যথা চতুত্থস্স গেহে ইতৰে চত্তাৰো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৱ ৱিচাৰেতি, এৱং ঝানৱিমোক্খে পত্ৱা অৱিক্খেপলক্খণং সমাধিন্দ্ৰিযমেৱ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৱযানি হোন্তি. সব্বপচ্ছা ৰঞ্ঞো গেহং গতকালে পন যথা ইতৰে চত্তাৰো তুণ্হী নিসীদন্তি, ৰাজাৱ গেহে ৱিচাৰেতি, এৱমেৱ অৰিযসচ্চানি পত্ৱা পজাননলক্খণং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযমেৱ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৱযানি হোন্তি.

ইতি পটিসম্ভিদাপত্তানং অগ্গে ঠপিতো মহাকোট্ঠিতত্থেৰো লোকিযধম্মং পুচ্ছন্তো চিত্তং জেট্ঠকং চিত্তং পুব্বঙ্গমং কত্ৱা পুচ্ছি; লোকুত্তৰধম্মং পুচ্ছন্তো পঞ্ঞং জেট্ঠকং পঞ্ঞং পুব্বঙ্গমং কত্ৱা পুচ্ছি. ধম্মসেনাপতিসাৰিপুত্তত্থেৰোপি তথেৱ ৱিস্সজ্জেসীতি.

যং হাৱুসো, পজানাতীতি যং চতুসচ্চধম্মমিদং দুক্খন্তিআদিনা নযেন মগ্গপঞ্ঞা পজানাতি. তং ৱিজানাতীতি মগ্গৱিঞ্ঞাণম্পি তথেৱ তং ৱিজানাতি. যং ৱিজানাতীতি যং সঙ্খাৰগতং অনিচ্চন্তিআদিনা নযেন ৱিপস্সনাৱিঞ্ঞাণং ৱিজানাতি. তং পজানাতীতি ৱিপস্সনাপঞ্ঞাপি তথেৱ তং পজানাতি. তস্মা ইমে ধম্মাতি তেন কাৰণেন ইমে ধম্মা. সংসট্ঠাতি একুপ্পাদএকনিৰোধএকৱত্থুকএকাৰম্মণতায সংসট্ঠা.

পঞ্ঞা ভাৱেতব্বাতি ইদং মগ্গপঞ্ঞং সন্ধায ৱুত্তং. তংসম্পযুত্তং পন ৱিঞ্ঞাণং তায সদ্ধিং ভাৱেতব্বমেৱ হোতি. ৱিঞ্ঞাণং পৰিঞ্ঞেয্যন্তি ইদং ৱিপস্সনাৱিঞ্ঞাণং সন্ধায ৱুত্তং. তংসম্পযুত্তা পন পঞ্ঞা তেন সদ্ধিং পৰিজানিতব্বাৱ হোতি.

৪৫০. ৱেদনা ৱেদনাতি ইদং কস্মা পুচ্ছতি? ৱেদনালক্খণং পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি. এৱং সন্তেপি তেভূমিকসম্মসনচাৰৱেদনাৱ অধিপ্পেতাতি সল্লক্খেতব্বা. সুখম্পি ৱেদেতীতি সুখং আৰম্মণং ৱেদেতি অনুভৱতি. পৰতো পদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. ‘‘ৰূপঞ্চ হিদং, মহালি, একন্তদুক্খং অভৱিস্স, দুক্খানুপতিতং দুক্খাৱক্কন্তং অনৱক্কন্তং সুখেন, নযিদং সত্তা ৰূপস্মিং সাৰজ্জেয্যুং. যস্মা চ খো, মহালি, ৰূপং সুখং সুখানুপতিতং সুখাৱক্কন্তং অনৱক্কন্তং দুক্খেন, তস্মা সত্তা ৰূপস্মিং সাৰজ্জন্তি, সাৰাগা সংযুজ্জন্তি, সংযোগা সংকিলিস্সন্তি. ৱেদনা চ হিদং… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণঞ্চ হিদং, মহালি, একন্তদুক্খং অভৱিস্স…পে… সংকিলিস্সন্তী’’তি (সং. নি. ৩.৭০) ইমিনা হি মহালিসুত্তপৰিযাযেন ইধ আৰম্মণং সুখং দুক্খং অদুক্খমসুখন্তি কথিতং. অপিচ পুৰিমং সুখং ৱেদনং আৰম্মণং কত্ৱা অপৰা সুখা ৱেদনা ৱেদেতি; পুৰিমং দুক্খং ৱেদনং আৰম্মণং কত্ৱা অপৰা দুক্খা ৱেদনা ৱেদেতি; পুৰিমং অদুক্খমসুখং ৱেদনং আৰম্মণং কত্ৱা অপৰা অদুক্খমসুখা ৱেদনা ৱেদেতীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ৱেদনাযেৱ হি ৱেদেতি, ন অঞ্ঞো কোচি ৱেদিতা নাম অত্থীতি ৱুত্তমেতং.

সঞ্ঞা সঞ্ঞাতি ইধ কিং পুচ্ছতি? সব্বসঞ্ঞায লক্খণং. কিং সব্বত্থকসঞ্ঞাযাতি? সব্বসঞ্ঞায লক্খণন্তিপি সব্বত্থকসঞ্ঞায লক্খণন্তিপি একমেৱেতং, এৱং সন্তেপি তেভূমিকসম্মসনচাৰসঞ্ঞাৱ অধিপ্পেতাতি সল্লক্খেতব্বা. নীলকম্পি সঞ্জানাতীতি নীলপুপ্ফে ৱা ৱত্থে ৱা পৰিকম্মং কত্ৱা উপচাৰং ৱা অপ্পনং ৱা পাপেন্তো সঞ্জানাতি. ইমস্মিঞ্হি অত্থে পৰিকম্মসঞ্ঞাপি উপচাৰসঞ্ঞাপি অপ্পনাসঞ্ঞাপি ৱট্টতি. নীলে নীলন্তি উপ্পজ্জনকসঞ্ঞাপি ৱট্টতিযেৱ. পীতকাদীসুপি এসেৱ নযো.

যা চাৱুসো, ৱেদনাতি এত্থ ৱেদনা, সঞ্ঞা, ৱিঞ্ঞাণন্তি ইমানি তীণি গহেত্ৱা পঞ্ঞা কস্মা ন গহিতাতি? অসব্বসঙ্গাহিকত্তা. পঞ্ঞায হি গহিতায পঞ্ঞায সম্পযুত্তাৱ ৱেদনাদযো লব্ভন্তি, নো ৱিপ্পযুত্তা. তং পন অগ্গহেত্ৱা ইমেসু গহিতেসু পঞ্ঞায সম্পযুত্তা চ ৱিপ্পযুত্তা চ অন্তমসো দ্ৱে পঞ্চৱিঞ্ঞাণধম্মাপি লব্ভন্তি. যথা হি তযো পুৰিসা সুত্তং সুত্তন্তি ৱদেয্যুং, চতুত্থো ৰতনাৱুতসুত্তন্তি. তেসু পুৰিমা তযো তক্কগতম্পি পট্টিৱট্টকাদিগতম্পি যংকিঞ্চি বহুং সুত্তং লভন্তি অন্তমসো মক্কটকসুত্তম্পি. ৰতনাৱুতসুত্তং পৰিযেসন্তো মন্দং লভতি, এৱংসম্পদমিদং ৱেদিতব্বং. হেট্ঠতো ৱা পঞ্ঞা ৱিঞ্ঞাণেন সদ্ধিং সম্পযোগং লভাপিতা ৱিস্সট্ঠত্তাৱ ইধ ন গহিতাতি ৱদন্তি. যং হাৱুসো, ৱেদেতীতি যং আৰম্মণং ৱেদনা ৱেদেতি, সঞ্ঞাপি তদেৱ সঞ্জানাতি. যং সঞ্জানাতীতি যং আৰম্মণং সঞ্ঞা সঞ্জানাতি, ৱিঞ্ঞাণম্পি তদেৱ ৱিজানাতীতি অত্থো.

ইদানি সঞ্জানাতি ৱিজানাতি পজানাতীতি এত্থ ৱিসেসো ৱেদিতব্বো. তত্থ উপসগ্গমত্তমেৱ ৱিসেসো. জানাতীতি পদং পন অৱিসেসো. তস্সাপি জাননত্থে ৱিসেসো ৱেদিতব্বো. সঞ্ঞা হি নীলাদিৱসেন আৰম্মণং সঞ্জাননমত্তমেৱ, অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি লক্খণপটিৱেধং পাপেতুং ন সক্কোতি. ৱিঞ্ঞাণং নীলাদিৱসেন আৰম্মণঞ্চেৱ সঞ্জানাতি, অনিচ্চাদিলক্খণপটিৱেধঞ্চ পাপেতি, উস্সক্কিত্ৱা পন মগ্গপাতুভাৱং পাপেতুং ন সক্কোতি. পঞ্ঞা নীলাদিৱসেন আৰম্মণম্পি সঞ্জানাতি, অনিচ্চাদিৱসেন লক্খণপটিৱেধম্পি পাপেতি, উস্সক্কিত্ৱা মগ্গপাতুভাৱং পাপেতুম্পি সক্কোতি.

যথা হি হেৰঞ্ঞিকফলকে কহাপণৰাসিম্হি কতে অজাতবুদ্ধি দাৰকো গামিকপুৰিসো মহাহেৰঞ্ঞিকোতি তীসু জনেসু ওলোকেত্ৱা ঠিতেসু অজাতবুদ্ধি দাৰকো কহাপণানং চিত্তৱিচিত্তচতুৰস্সমণ্ডলভাৱমেৱ জানাতি, ইদং মনুস্সানং উপভোগপৰিভোগং ৰতনসম্মতন্তি ন জানাতি. গামিকপুৰিসো চিত্তাদিভাৱঞ্চেৱ জানাতি, মনুস্সানং উপভোগপৰিভোগৰতনসম্মতভাৱঞ্চ. ‘‘অযং কূটো অযং ছেকো অযং কৰতো অযং সণ্হো’’তি পন ন জানাতি. মহাহেৰঞ্ঞিকো চিত্তাদিভাৱম্পি ৰতনসম্মতভাৱম্পি কূটাদিভাৱম্পি জানাতি, জানন্তো চ পন নং ৰূপং দিস্ৱাপি জানাতি, আকোটিতস্স সদ্দং সুত্ৱাপি, গন্ধং ঘাযিত্ৱাপি, ৰসং সাযিত্ৱাপি, হত্থেন গৰুকলহুকভাৱং উপধাৰেত্ৱাপি অসুকগামে কতোতিপি জানাতি, অসুকনিগমে অসুকনগৰে অসুকপব্বতচ্ছাযায অসুকনদীতীৰে কতোতিপি, অসুকাচৰিযেন কতোতিপি জানাতি. এৱমেৱং সঞ্ঞা অজাতবুদ্ধিদাৰকস্স কহাপণদস্সনং ৱিয নীলাদিৱসেন আৰম্মণমত্তমেৱ সঞ্জানাতি. ৱিঞ্ঞাণং গামিকপুৰিসস্স কহাপণদস্সনং ৱিয নীলাদিৱসেন আৰম্মণম্পি সঞ্জানাতি, অনিচ্চাদিৱসেন লক্খণপটিৱেধম্পি পাপেতি. পঞ্ঞা মহাহেৰঞ্ঞিকস্স কহাপণদস্সনং ৱিয নীলাদিৱসেন আৰম্মণম্পি সঞ্জানাতি, অনিচ্চাদিৱসেন লক্খণপটিৱেধম্পি পাপেতি, উস্সক্কিত্ৱা মগ্গপাতুভাৱম্পি পাপেতি. সো পন নেসং ৱিসেসো দুপ্পটিৱিজ্ঝো.

তেনাহ আযস্মা নাগসেনো – ‘‘দুক্কৰং, মহাৰাজ, ভগৱতা কতন্তি. কিং, ভন্তে, নাগসেন ভগৱতা দুক্কৰং কতন্তি? দুক্কৰং, মহাৰাজ, ভগৱতা কতং, ইমেসং অৰূপীনং চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং একাৰম্মণে পৱত্তমানানং ৱৱত্থানং অক্খাতং, অযং ফস্সো, অযং ৱেদনা, অযং সঞ্ঞা, অযং চেতনা, ইদং চিত্ত’’ন্তি (মি. প. ২.৭.১৬). যথা হি তিলতেলং, সাসপতেলং, মধুকতেলং, এৰণ্ডকতেলং, ৱসাতেলন্তি ইমানি পঞ্চ তেলানি একচাটিযং পক্খিপিত্ৱা দিৱসং যমকমন্থেহি মন্থেত্ৱা ততো ইদং তিলতেলং, ইদং সাসপতেলন্তি একেকস্স পাটিযেক্কং উদ্ধৰণং নাম দুক্কৰং, ইদং ততো দুক্কৰতৰং. ভগৱা পন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স সুপ্পটিৱিদ্ধত্তা ধম্মিস্সৰো ধম্মৰাজা ইমেসং অৰূপীনং ধম্মানং একাৰম্মণে পৱত্তমানানং ৱৱত্থানং অক্খাসি. পঞ্চন্নং মহানদীনং সমুদ্দং পৱিট্ঠট্ঠানে, ‘‘ইদং গঙ্গায উদকং, ইদং যমুনাযা’’তি এৱং পাটিযেক্কং উদকউদ্ধৰণেনাপি অযমত্থো ৱেদিতব্বো.

৪৫১. নিস্সট্ঠেনাতি নিস্সটেন পৰিচ্চত্তেন ৱা. তত্থ নিস্সটেনাতি অত্থে সতি পঞ্চহি ইন্দ্ৰিযেহীতি নিস্সক্কৱচনং. পৰিচ্চত্তেনাতি অত্থে সতি কৰণৱচনং ৱেদিতব্বং. ইদং ৱুত্তং হোতি – পঞ্চহি ইন্দ্ৰিযেহি নিস্সৰিত্ৱা মনোদ্ৱাৰে পৱত্তেন পঞ্চহি ৱা ইন্দ্ৰিযেহি তস্স ৱত্থুভাৱং অনুপগমনতায পৰিচ্চত্তেনাতি. পৰিসুদ্ধেনাতি নিৰুপক্কিলেসেন. মনোৱিঞ্ঞাণেনাতি ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানচিত্তেন. কিং নেয্যন্তি কিং জানিতব্বং. ‘‘যংকিঞ্চি নেয্যং নাম অত্থি ধম্ম’’ন্তিআদীসু (মহানি. ৬৯) হি জানিতব্বং নেয্যন্তি ৱুত্তং. আকাসানঞ্চাযতনং নেয্যন্তি কথং ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানচিত্তেন অৰূপাৱচৰসমাপত্তি নেয্যাতি? ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানে ঠিতেন অৰূপাৱচৰসমাপত্তিং নিব্বত্তেতুং সক্কা হোতি. এত্থ ঠিতস্স হি সা ইজ্ঝতি. তস্মা ‘‘আকাসানঞ্চাযতনং নেয্য’’ন্তিআদিমাহ. অথ নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং কস্মা ন ৱুত্তন্তি? পাটিযেক্কং অভিনিৱেসাভাৱতো. তত্থ হি কলাপতো নযতো সম্মসনং লব্ভতি, ধম্মসেনাপতিসদিসস্সাপি হি ভিক্খুনো পাটিযেক্কং অভিনিৱেসো ন জাযতি. তস্মা থেৰোপি, ‘‘এৱং কিৰমে ধম্মা অহুত্ৱা সম্ভোন্তি, হুত্ৱা পটিৱেন্তী’’তি (ম. নি. ৩.৯৪) কলাপতো নযতো সম্মসিত্ৱা ৱিস্সজ্জেসীতি. ভগৱা পন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স হত্থগতত্তা নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযম্পি পৰোপঞ্ঞাস ধম্মে পাটিযেক্কং অংগুদ্ধাৰেনেৱ উদ্ধৰিত্ৱা, ‘‘যাৱতা সঞ্ঞাসমাপত্তিযো, তাৱতা অঞ্ঞাপটিৱেধো’’তি আহ.

পঞ্ঞাচক্খুনা পজানাতীতি দস্সনপৰিণাযকট্ঠেন চক্খুভূতায পঞ্ঞায পজানাতি. তত্থ দ্ৱে পঞ্ঞা সমাধিপঞ্ঞা ৱিপস্সনাপঞ্ঞা চ. সমাধিপঞ্ঞায কিচ্চতো অসম্মোহতো চ পজানাতি. ৱিপস্সনাপঞ্ঞায লক্খণপটিৱেধেন আৰম্মণতো জাননং কথিতং. কিমত্থিযাতি কো এতিস্সা অত্থো. অভিঞ্ঞত্থাতিআদীসু অভিঞ্ঞেয্যে ধম্মে অভিজানাতীতি অভিঞ্ঞত্থা. পৰিঞ্ঞেয্যে ধম্মে পৰিজানাতীতি পৰিঞ্ঞত্থা. পহাতব্বে ধম্মে পজহতীতি পহানত্থা. সা পনেসা লোকিযাপি অভিঞ্ঞত্থা চ পৰিঞ্ঞত্থা চ ৱিক্খম্ভনতো পহানত্থা. লোকুত্তৰাপি অভিঞ্ঞত্থা চ পৰিঞ্ঞত্থা চ সমুচ্ছেদতো পহানত্থা. তত্থ লোকিযা কিচ্চতো অসম্মোহতো চ পজানাতি, লোকুত্তৰা অসম্মোহতো.

৪৫২. সম্মাদিট্ঠিযা উপ্পাদাযাতি ৱিপস্সনাসম্মাদিট্ঠিযা চ মগ্গসম্মাদিট্ঠিযা চ. পৰতো চ ঘোসোতি সপ্পাযধম্মস্সৱনং. যোনিসো চ মনসিকাৰোতি অত্তনো উপাযমনসিকাৰো. তত্থ সাৱকেসু অপি ধম্মসেনাপতিনো দ্ৱে পচ্চযা লদ্ধুং ৱট্টন্তিযেৱ. থেৰো হি কপ্পসতসহস্সাধিকং একং অসঙ্খ্যেয্যং পাৰমিযো পূৰেত্ৱাপি অত্তনো ধম্মতায অণুমত্তম্পি কিলেসং পজহিতুং নাসক্খি. ‘‘যে ধম্মা হেতুপ্পভৱা’’তি (মহাৱ. ৬০) অস্সজিত্থেৰতো ইমং গাথং সুত্ৱাৱস্স পটিৱেধো জাতো. পচ্চেকবুদ্ধানং পন সব্বঞ্ঞুবুদ্ধানঞ্চ পৰতোঘোসকম্মং নত্থি, যোনিসোমনসিকাৰস্মিংযেৱ ঠত্ৱা পচ্চেকবোধিঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্চ নিব্বত্তেন্তি.

অনুগ্গহিতাতি লদ্ধূপকাৰা. সম্মাদিট্ঠীতি অৰহত্তমগ্গসম্মাদিট্ঠি. ফলক্খণে নিব্বত্তা চেতোৱিমুত্তি ফলং অস্সাতি চেতোৱিমুত্তিফলা. তদেৱ চেতোৱিমুত্তিসঙ্খাতং ফলং আনিসংসো অস্সাতি চেতোৱিমুত্তিফলানিসংসা. দুতিযপদেপি এসেৱ নযো. এত্থ চ চতুত্থফলপঞ্ঞা পঞ্ঞাৱিমুত্তি নাম, অৱসেসা ধম্মা চেতোৱিমুত্তীতি ৱেদিতব্বা. সীলানুগ্গহিতাতিআদীসু সীলন্তি চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং. সুতন্তি সপ্পাযধম্মস্সৱনং. সাকচ্ছাতি কম্মট্ঠানে খলনপক্খলনচ্ছেদনকথা. সমথোতি ৱিপস্সনাপাদিকা অট্ঠ সমাপত্তিযো. ৱিপস্সনাতি সত্তৱিধা অনুপস্সনা. চতুপাৰিসুদ্ধিসীলঞ্হি পূৰেন্তস্স, সপ্পাযধম্মস্সৱনং সুণন্তস্স, কম্মট্ঠানে খলনপক্খলনং ছিন্দন্তস্স, ৱিপস্সনাপাদিকাসু অট্ঠসমাপত্তীসু কম্মং কৰোন্তস্স, সত্তৱিধং অনুপস্সনং ভাৱেন্তস্স অৰহত্তমগ্গো উপ্পজ্জিত্ৱা ফলং দেতি.

যথা হি মধুৰং অম্বপক্কং পৰিভুঞ্জিতুকামো অম্বপোতকস্স সমন্তা উদককোট্ঠকং থিৰং কত্ৱা বন্ধতি. ঘটং গহেত্ৱা কালেন কালং উদকং আসিঞ্চতি. উদকস্স অনিক্খমনত্থং মৰিযাদং থিৰং কৰোতি. যা হোতি সমীপে ৱল্লি ৱা সুক্খদণ্ডকো ৱা কিপিল্লিকপুটো ৱা মক্কটকজালং ৱা, তং অপনেতি. খণিত্তিং গহেত্ৱা কালেন কালং মূলানি পৰিখণতি. এৱমস্স অপ্পমত্তস্স ইমানি পঞ্চ কাৰণানি কৰোতো সো অম্বো ৱড্ঢিত্ৱা ফলং দেতি. এৱংসম্পদমিদং ৱেদিতব্বং. ৰুক্খস্স সমন্ততো কোট্ঠকবন্ধনং ৱিয হি সীলং দট্ঠব্বং, কালেন কালং উদকসিঞ্চনং ৱিয ধম্মস্সৱনং, মৰিযাদায থিৰভাৱকৰণং ৱিয সমথো, সমীপে ৱল্লিআদীনং হৰণং ৱিয কম্মট্ঠানে খলনপক্খলনচ্ছেদনং, কালেন কালং খণিত্তিং গহেত্ৱা মূলখণনং ৱিয সত্তন্নং অনুপস্সনানং ভাৱনা. তেহি পঞ্চহি কাৰণেহি অনুগ্গহিতস্স অম্বৰুক্খস্স মধুৰফলদানকালো ৱিয ইমস্স ভিক্খুনো ইমেহি পঞ্চহি ধম্মেহি অনুগ্গহিতায সম্মাদিট্ঠিযা অৰহত্তফলদানং ৱেদিতব্বং.

৪৫৩. কতি পনাৱুসো, ভৱাতি ইধ কিং পুচ্ছতি? মূলমেৱ গতো অনুসন্ধি, দুপ্পঞ্ঞো যেহি ভৱেহি ন উট্ঠাতি, তে পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি. তত্থ কামভৱোতি কামভৱূপগং কম্মং কম্মাভিনিব্বত্তা উপাদিন্নক্খন্ধাপীতি উভযমেকতো কত্ৱা কামভৱোতি আহ. ৰূপাৰূপভৱেসুপি এসেৱ নযো. আযতিন্তি অনাগতে. পুনব্ভৱস্স অভিনিব্বত্তীতি পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তি. ইধ ৱট্টং পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি. তত্ৰাতত্ৰাভিনন্দনাতি ৰূপাভিনন্দনা সদ্দাভিনন্দনাতি এৱং তহিং তহিং অভিনন্দনা, কৰণৱচনে চেতং পচ্চত্তং. তত্ৰতত্ৰাভিনন্দনায পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তি হোতীতি অত্থো. এত্তাৱতা হি গমনং হোতি, আগমনং হোতি, গমনাগমনং হোতি, ৱট্টং ৱত্ততীতি ৱট্টং মত্থকং পাপেত্ৱা দস্সেসি. ইদানি ৱিৱট্টং পুচ্ছন্তো ‘‘কথং পনাৱুসো’’তিআদিমাহ. তস্স ৱিস্সজ্জনে অৱিজ্জাৱিৰাগাতি অৱিজ্জায খযনিৰোধেন. ৱিজ্জুপ্পাদাতি অৰহত্তমগ্গৱিজ্জায উপ্পাদেন. কিং অৱিজ্জা পুব্বে নিৰুদ্ধা, অথ ৱিজ্জা পুব্বে উপ্পন্নাতি? উভযমেতং ন ৱত্তব্বং. পদীপুজ্জলনেন অন্ধকাৰৱিগমো ৱিয ৱিজ্জুপ্পাদেন অৱিজ্জা নিৰুদ্ধাৱ হোতি. তণ্হানিৰোধাতি তণ্হায খযনিৰোধেন. পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তি ন হোতীতি এৱং আযতিং পুনব্ভৱস্স অভিনিব্বত্তি ন হোতি, গমনং আগমনং গমনাগমনং উপচ্ছিজ্জতি, ৱট্টং ন ৱত্ততীতি ৱিৱট্টং মত্থকং পাপেত্ৱা দস্সেসি.

৪৫৪. কতমং পনাৱুসোতি ইধ কিং পুচ্ছতি? উভতোভাগৱিমুত্তো ভিক্খু কালেন কালং নিৰোধং সমাপজ্জতি. তস্স নিৰোধপাদকং পঠমজ্ঝানং পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি. পঠমং ঝানন্তি ইধ কিং পুচ্ছতি? নিৰোধং সমাপজ্জনকেন ভিক্খুনা অঙ্গৱৱত্থানং কোট্ঠাসপৰিচ্ছেদো নাম জানিতব্বো, ইদং ঝানং পঞ্চঙ্গিকং চতুৰঙ্গিকং তিৱঙ্গিকং দুৱঙ্গিকন্তি অঙ্গৱৱত্থানং কোট্ঠাসপৰিচ্ছেদং পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি. ৱিতক্কোতিআদীসু পন অভিনিৰোপনলক্খণো ৱিতক্কো, অনুমজ্জনলক্খণো ৱিচাৰো, ফৰণলক্খণা পীতি, সাতলক্খণং সুখং, অৱিক্খেপলক্খণা চিত্তেকগ্গতাতি ইমে পঞ্চ ধম্মা ৱত্তন্তি. কতঙ্গৱিপ্পহীনন্তি ইধ পন কিং পুচ্ছতি? নিৰোধং সমাপজ্জনকেন ভিক্খুনা উপকাৰানুপকাৰানি অঙ্গানি জানিতব্বানি, তানি পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি, ৱিস্সজ্জনং পনেত্থ পাকটমেৱ. ইতি হেট্ঠা নিৰোধপাদকং পঠমজ্ঝানং গহিতং, উপৰি তস্স অনন্তৰপচ্চযং নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিং পুচ্ছিস্সতি. অন্তৰা পন ছ সমাপত্তিযো সংখিত্তা, নযং ৱা দস্সেত্ৱা ৱিস্সট্ঠাতি ৱেদিতব্বা.

৪৫৫. ইদানি ৱিঞ্ঞাণনিস্সযে পঞ্চ পসাদে পুচ্ছন্তো পঞ্চিমানি, আৱুসোতিআদিমাহ. তত্থ গোচৰৱিসযন্তি গোচৰভূতং ৱিসযং. অঞ্ঞমঞ্ঞস্সাতি চক্খু সোতস্স সোতং ৱা চক্খুস্সাতি এৱং একেকস্স গোচৰৱিসযং ন পচ্চনুভোতি. সচে হি নীলাদিভেদং ৰূপাৰম্মণং সমোধানেত্ৱা সোতিন্দ্ৰিযস্স উপনেয্য, ‘‘ইঙ্ঘ তাৱ নং ৱৱত্থপেহি ৱিভাৱেহি, কিং নামেতং আৰম্মণ’’ন্তি. চক্খুৱিঞ্ঞাণঞ্হি ৱিনাপি মুখেন অত্তনো ধম্মতায এৱং ৱদেয্য – ‘‘অৰে অন্ধবাল, ৱস্সসতম্পি ৱস্সসহস্সম্পি পৰিধাৱমানো অঞ্ঞত্ৰ মযা কুহিং এতস্স জাননকং লভিস্সসি, আহৰ নং চক্খুপসাদে উপনেহি, অহমেতং আৰম্মণং জানিস্সামি, যদি ৱা নীলং যদি ৱা পীতকং, ন হি এসো অঞ্ঞস্স ৱিসযো, ময্হেৱেসো ৱিসযো’’তি. সেসদ্ৱাৰেসুপি এসেৱ নযো. এৱমেতানি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স গোচৰং ৱিসযং ন পচ্চনুভোন্তি নাম. কিং পটিসৰণন্তি এতেসং কিং পটিসৰণং, কিং এতানি পটিসৰন্তীতি পুচ্ছতি. মনো পটিসৰণন্তি জৱনমনো পটিসৰণং. মনো চ নেসন্তি মনোদ্ৱাৰিকজৱনমনো ৱা পঞ্চদ্ৱাৰিকজৱনমনো ৱা এতেসং গোচৰৱিসযং ৰজ্জনাদিৱসেন অনুভোতি. চক্খুৱিঞ্ঞাণঞ্হি ৰূপদস্সনমত্তমেৱ, এত্থ ৰজ্জনং ৱা দুস্সনং ৱা মুয্হনং ৱা নত্থি. এতস্মিং পন দ্ৱাৰে জৱনং ৰজ্জতি ৱা দুস্সতি ৱা মুয্হতি ৱা. সোতৱিঞ্ঞাণাদীসুপি এসেৱ নযো.

তত্ৰাযং উপমা – পঞ্চ কিৰ দুব্বলভোজকা ৰাজানং সেৱিত্ৱা কিচ্ছেন কসিৰেন একস্মিং পঞ্চকুলিকে গামে পৰিত্তকং আযং লভিংসু. তেসং তত্থ মচ্ছভাগো মংসভাগো যুত্তিকহাপণো ৱা, বন্ধকহাপণো ৱা, মাপহাৰকহাপণো ৱা, অট্ঠকহাপণো ৱা, সোড়সকহাপণো ৱা, বাত্তিংসকহাপণো ৱা, চতুসট্ঠিকহাপণো ৱা, দণ্ডোতি এত্তকমত্তমেৱ পাপুণাতি. সতৱত্থুকং পঞ্চসতৱত্থুকং সহস্সৱত্থুকং মহাবলিং ৰাজাৱ গণ্হাতি. তত্থ পঞ্চকুলিকগামো ৱিয পঞ্চ পসাদা দট্ঠব্বা; পঞ্চ দুব্বলভোজকা ৱিয পঞ্চ ৱিঞ্ঞাণানি; ৰাজা ৱিয জৱনং; দুব্বলভোজকানং পৰিত্তকং আযপাপুণনং ৱিয চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং ৰূপদস্সনাদিমত্তং. ৰজ্জনাদীনি পন এতেসু নত্থি. ৰঞ্ঞো মহাবলিগ্গহণং ৱিয তেসু দ্ৱাৰেসু জৱনস্স ৰজ্জনাদীনি ৱেদিতব্বানি.

৪৫৬. পঞ্চিমানি, আৱুসোতি ইধ কিং পুচ্ছতি? অন্তোনিৰোধস্মিং পঞ্চ পসাদে. কিৰিযমযপৱত্তস্মিঞ্হি ৱত্তমানে অৰূপধম্মা পসাদানং বলৱপচ্চযা হোন্তি. যো পন তং পৱত্তং নিৰোধেত্ৱা নিৰোধসমাপত্তিং সমাপন্নো, তস্স অন্তোনিৰোধে পঞ্চ পসাদা কিং পটিচ্চ তিট্ঠন্তীতি ইদং পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি. আযুং পটিচ্চাতি জীৱিতিন্দ্ৰিযং পটিচ্চ তিট্ঠন্তি. উস্মং পটিচ্চাতি জীৱিতিন্দ্ৰিযং কম্মজতেজং পটিচ্চ তিট্ঠতি. যস্মা পন কম্মজতেজোপি জীৱিতিন্দ্ৰিযেন ৱিনা ন তিট্ঠতি, তস্মা ‘‘উস্মা আযুং পটিচ্চ তিট্ঠতী’’তি আহ. ঝাযতোতি জলতো. অচ্চিং পটিচ্চাতি জালসিখং পটিচ্চ. আভা পঞ্ঞাযতীতি আলোকো নাম পঞ্ঞাযতি. আভং পটিচ্চ অচ্চীতি তং আলোকং পটিচ্চ জালসিখা পঞ্ঞাযতি.

এৱমেৱ খো, আৱুসো, আযু উস্মং পটিচ্চ তিট্ঠতীতি এত্থ জালসিখা ৱিয কম্মজতেজো. আলোকো ৱিয জীৱিতিন্দ্ৰিযং. জালসিখা হি উপ্পজ্জমানা আলোকং গহেত্ৱাৱ উপ্পজ্জতি. সা তেন অত্তনা জনিতআলোকেনেৱ সযম্পি অণু থূলা দীঘা ৰস্সাতি পাকটা হোতি. তত্থ জালপৱত্তিযা জনিতআলোকেন তস্সাযেৱ জালপৱত্তিযা পাকটভাৱো ৱিয উস্মং পটিচ্চ নিব্বত্তেন কম্মজমহাভূতসম্ভৱেন জীৱিতিন্দ্ৰিযেন উস্মায অনুপালনং. জীৱিতিন্দ্ৰিযঞ্হি দসপি ৱস্সানি…পে… ৱস্সসতম্পি কম্মজতেজপৱত্তং পালেতি. ইতি মহাভূতানি উপাদাৰূপানং নিস্সযপচ্চযাদিৱসেন পচ্চযানি হোন্তীতি আযু উস্মং পটিচ্চ তিট্ঠতি. জীৱিতিন্দ্ৰিযং মহাভূতানি পালেতীতি উস্মা আযুং পটিচ্চ তিট্ঠতীতি ৱেদিতব্বা.

৪৫৭. আযুসঙ্খাৰাতি আযুমেৱ. ৱেদনিযা ধম্মাতি ৱেদনা ধম্মাৱ. ৱুট্ঠানং পঞ্ঞাযতীতি সমাপত্তিতো ৱুট্ঠানং পঞ্ঞাযতি. যো হি ভিক্খু অৰূপপৱত্তে উক্কণ্ঠিত্ৱা সঞ্ঞঞ্চ ৱেদনঞ্চ নিৰোধেত্ৱা নিৰোধং সমাপন্নো, তস্স যথাপৰিচ্ছিন্নকালৱসেন ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযপচ্চযা অৰূপধম্মা উপ্পজ্জন্তি. এৱং পন ৰূপাৰূপপৱত্তং পৱত্ততি. যথা কিং? যথা একো পুৰিসো জালাপৱত্তে উক্খণ্ঠিতো উদকেন পহৰিত্ৱা জালং অপ্পৱত্তং কত্ৱা ছাৰিকায অঙ্গাৰে পিধায তুণ্হী নিসীদতি. যদা পনস্স পুন জালায অত্থো হোতি, ছাৰিকং অপনেত্ৱা অঙ্গাৰে পৰিৱত্তেত্ৱা উপাদানং দত্ৱা মুখৱাতং ৱা তালৱণ্টৱাতং ৱা দদাতি. অথ জালাপৱত্তং পুন পৱত্ততি. এৱমেৱ জালাপৱত্তং ৱিয অৰূপধম্মা. পুৰিসস্স জালাপৱত্তে উক্কণ্ঠিত্ৱা উদকপ্পহাৰেন জালং অপ্পৱত্তং কত্ৱা ছাৰিকায অঙ্গাৰে পিধায তুণ্হীভূতস্স নিসজ্জা ৱিয ভিক্খুনো অৰূপপৱত্তে উক্কণ্ঠিত্ৱা সঞ্ঞঞ্চ ৱেদনঞ্চ নিৰোধেত্ৱা নিৰোধসমাপজ্জনং. ছাৰিকায পিহিতঅঙ্গাৰা ৱিয ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং. পুৰিসস্স পুন জালায অত্থে সতি ছাৰিকাপনযনাদীনি ৱিয ভিক্খুনো যথাপৰিচ্ছিন্নকালাপগমনং. অগ্গিজালায পৱত্তি ৱিয পুন অৰূপধম্মেসু উপ্পন্নেসু ৰূপাৰূপপৱত্তি ৱেদিতব্বা.

আযু উস্মা চ ৱিঞ্ঞাণন্তি ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং, কম্মজতেজোধাতু, চিত্তন্তি ইমে তযো ধম্মা যদা ইমং ৰূপকাযং জহন্তি, অথাযং অচেতনং কট্ঠং ৱিয পথৱিযং ছড্ডিতো সেতীতি অত্থো. ৱুত্তঞ্চেতং –

‘‘আযু উস্মা চ ৱিঞ্ঞাণং, যদা কাযং জহন্তিমং;

অপৱিদ্ধো তদা সেতি, পৰভত্তং অচেতন’’ন্তি. (সং. নি. ৩.৯৫);

কাযসঙ্খাৰাতি অস্সাসপস্সাসা. ৱচীসঙ্খাৰাতি ৱিতক্কৱিচাৰা. চিত্তসঙ্খাৰাতি সঞ্ঞাৱেদনা. আযূতি ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং. পৰিভিন্নানীতি উপহতানি, ৱিনট্ঠানীতি অত্থো. তত্থ কেচি ‘‘নিৰোধসমাপন্নস্স চিত্তসঙ্খাৰাৱ নিৰুদ্ধা’’তি ৱচনতো চিত্তং অনিৰুদ্ধং হোতি, তস্মা সচিত্তকা অযং সমাপত্তীতি ৱদন্তি. তে ৱত্তব্বা – ‘‘ৱচীসঙ্খাৰাপিস্স নিৰুদ্ধা’’তি ৱচনতো ৱাচা অনিৰুদ্ধা হোতি, তস্মা নিৰোধং সমাপন্নেন ধম্মম্পি কথেন্তেন সজ্ঝাযম্পি কৰোন্তেন নিসীদিতব্বং সিযা. ‘‘যো চাযং মতো কালঙ্কতো, তস্সাপি চিত্তসঙ্খাৰা নিৰুদ্ধা’’তি ৱচনতো চিত্তং অনিৰুদ্ধং ভৱেয্য, তস্মা কালঙ্কতে মাতাপিতৰো ৱা অৰহন্তে ৱা ঝাপযন্তেন অনন্তৰিযকম্মং কতং ভৱেয্য. ইতি ব্যঞ্জনে অভিনিৱেসং অকত্ৱা আচৰিযানং নযে ঠত্ৱা অত্থো উপপৰিক্খিতব্বো. অত্থো হি পটিসৰণং, ন ব্যঞ্জনং.

ইন্দ্ৰিযানি ৱিপ্পসন্নানীতি কিৰিযমযপৱত্তস্মিঞ্হি ৱত্তমানে বহিদ্ধা আৰম্মণেসু পসাদে ঘট্টেন্তেসু ইন্দ্ৰিযানি কিলমন্তানি উপহতানি মক্খিতানি ৱিয হোন্তি, ৱাতাদীহি উট্ঠিতেন ৰজেন চতুমহাপথে ঠপিতআদাসো ৱিয. যথা পন থৱিকাযং পক্খিপিত্ৱা মঞ্জূসাদীসু ঠপিতো আদাসো অন্তোযেৱ ৱিৰোচতি, এৱং নিৰোধং সমাপন্নস্স ভিক্খুনো অন্তোনিৰোধে পঞ্চ পসাদা অতিৱিৰোচন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘ইন্দ্ৰিযানি ৱিপ্পসন্নানী’’তি.

৪৫৮. কতি পনাৱুসো, পচ্চযাতি ইধ কিং পুচ্ছতি? নিৰোধস্স অনন্তৰপচ্চযং নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি. ৱিস্সজ্জনে পনস্স সুখস্স চ পহানাতি চত্তাৰো অপগমনপচ্চযা কথিতা. অনিমিত্তাযাতি ইধ কিং পুচ্ছতি? নিৰোধতো ৱুট্ঠানকফলসমাপত্তিং পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি. অৱসেসসমাপত্তিৱুট্ঠানঞ্হি ভৱঙ্গেন হোতি, নিৰোধা ৱুট্ঠানং পন ৱিপস্সনানিস্সন্দায ফলসমাপত্তিযাতি তমেৱ পুচ্ছতি. সব্বনিমিত্তানন্তি ৰূপাদীনং সব্বাৰম্মণানং. অনিমিত্তায চ ধাতুযা মনসিকাৰোতি সব্বনিমিত্তাপগতায নিব্বানধাতুযা মনসিকাৰো. ফলসমাপত্তিসহজাতং মনসিকাৰং সন্ধাযাহ. ইতি হেট্ঠা নিৰোধপাদকং পঠমজ্ঝানং গহিতং, নিৰোধস্স অনন্তৰপচ্চযং নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং গহিতং, ইধ নিৰোধতো ৱুট্ঠানকফলসমাপত্তি গহিতাতি.

ইমস্মিং ঠানে নিৰোধকথা কথেতব্বা হোতি. সা, ‘‘দ্ৱীহি বলেহি সমন্নাগতত্তা তযো চ সঙ্খাৰানং পটিপ্পস্সদ্ধিযা সোড়সহি ঞাণচৰিযাহি নৱহি সমাধিচৰিযাহি ৱসীভাৱতাপঞ্ঞা নিৰোধসমাপত্তিযা ঞাণ’’ন্তি এৱং পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি. ম. ১.৮৩) আগতা. ৱিসুদ্ধিমগ্গে পনস্সা সব্বাকাৰেন ৱিনিচ্ছযকথা কথিতা.

ইদানি ৱলঞ্জনসমাপত্তিং পুচ্ছন্তো কতি পনাৱুসো, পচ্চযাতিআদিমাহ. নিৰোধতো হি ৱুট্ঠানকফলসমাপত্তিযা ঠিতি নাম ন হোতি, একং দ্ৱে চিত্তৱাৰমেৱ পৱত্তিত্ৱা ভৱঙ্গং ওতৰতি. অযঞ্হি ভিক্খু সত্ত দিৱসে অৰূপপৱত্তং নিৰোধেত্ৱা নিসিন্নো নিৰোধৱুট্ঠানকফলসমাপত্তিযং ন চিৰং তিট্ঠতি. ৱলঞ্জনসমাপত্তিযং পন অদ্ধানপৰিচ্ছেদোৱ পমাণং. তস্মা সা ঠিতি নাম হোতি. তেনাহ – ‘‘অনিমিত্তায চেতোৱিমুত্তিযা ঠিতিযা’’তি. তস্সা চিৰট্ঠিতত্থং কতি পচ্চযাতি অত্থো. ৱিস্সজ্জনে পনস্সা পুব্বে চ অভিসঙ্খাৰোতি অদ্ধানপৰিচ্ছেদো ৱুত্তো. ৱুট্ঠানাযাতি ইধ ভৱঙ্গৱুট্ঠানং পুচ্ছতি. ৱিস্সজ্জনেপিস্সা সব্বনিমিত্তানঞ্চ মনসিকাৰোতি ৰূপাদিনিমিত্তৱসেন ভৱঙ্গসহজাতমনসিকাৰো ৱুত্তো.

৪৫৯. যা চাযং, আৱুসোতি ইধ কিং পুচ্ছতি? ইধ অঞ্ঞং অভিনৱং নাম নত্থি. হেট্ঠা কথিতধম্মেযেৱ একতো সমোধানেত্ৱা পুচ্ছামীতি পুচ্ছতি. কত্থ পন তে কথিতা? ‘‘নীলম্পি সঞ্জানাতি পীতকম্পি, লোহিতকম্পি, ওদাতকম্পি সঞ্জানাতী’’তি (ম. নি. ১.৪৫০) এতস্মিঞ্হি ঠানে অপ্পমাণা চেতোৱিমুত্তি কথিতা. ‘‘নত্থি কিঞ্চীতি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনন্তি নেয্য’’ন্তি (ম. নি. ১.৪৫১) এত্থ আকিঞ্চঞ্ঞং. ‘‘পঞ্ঞাচক্খুনা পজানাতী’’তি (ম. নি. ১.৪৫১) এত্থ সুঞ্ঞতা. ‘‘কতি পনাৱুসো, পচ্চযা অনিমিত্তায চেতোৱিমুত্তিযা ঠিতিযা ৱুট্ঠানাযা’’তি এত্থ অনিমিত্তা. এৱং হেট্ঠা কথিতাৱ ইমস্মিং ঠানে একতো সমোধানেত্ৱা পুচ্ছতি. তং পন পটিক্খিপিত্ৱা এতা তস্মিং তস্মিং ঠানে নিদ্দিট্ঠাৱাতি ৱত্ৱা অঞ্ঞে চত্তাৰো ধম্মা একনামকা অত্থি. একো ধম্মো চতুনামকো অত্থি, এতং পাকটং কত্ৱা কথাপেতুং ইধ পুচ্ছতীতি অট্ঠকথাযং সন্নিট্ঠানং কতং. তস্সা ৱিস্সজ্জনে অযং ৱুচ্চতাৱুসো, অপ্পমাণা চেতোৱিমুত্তীতি অযং ফৰণঅপ্পমাণতায অপ্পমাণা নাম. অযঞ্হি অপ্পমাণে ৱা সত্তে ফৰতি, একস্মিম্পি ৱা সত্তে অসেসেত্ৱা ফৰতি.

অযং ৱুচ্চতাৱুসো, আকিঞ্চঞ্ঞাতি আৰম্মণকিঞ্চনস্স অভাৱতো আকিঞ্চঞ্ঞা. অত্তেন ৱাতি অত্ত ভাৱপোসপুগ্গলাদিসঙ্খাতেন অত্তেন সুঞ্ঞং. অত্তনিযেন ৱাতি চীৱৰাদিপৰিক্খাৰসঙ্খাতেন অত্তনিযেন সুঞ্ঞং. অনিমিত্তাতি ৰাগনিমিত্তাদীনং অভাৱেনেৱ অনিমিত্তা, অৰহত্তফলসমাপত্তিং সন্ধাযাহ. নানত্থা চেৱ নানাব্যঞ্জনা চাতি ব্যঞ্জনম্পি নেসং নানা অত্থোপি. তত্থ ব্যঞ্জনস্স নানতা পাকটাৱ. অত্থো পন, অপ্পমাণা চেতোৱিমুত্তি ভূমন্তৰতো মহগ্গতা এৱ হোতি ৰূপাৱচৰা; আৰম্মণতো সত্ত পঞ্ঞত্তিআৰম্মণা. আকিঞ্চঞ্ঞা ভুম্মন্তৰতো মহগ্গতা অৰূপাৱচৰা; আৰম্মণতো ন ৱত্তব্বাৰম্মণা. সুঞ্ঞতা ভুম্মন্তৰতো কামাৱচৰা; আৰম্মণতো সঙ্খাৰাৰম্মণা. ৱিপস্সনা হি এত্থ সুঞ্ঞতাতি অধিপ্পেতা. অনিমিত্তা ভুম্মন্তৰতো লোকুত্তৰা; আৰম্মণতো নিব্বনাৰম্মণা.

ৰাগো খো, আৱুসো, পমাণকৰণোতিআদীসু যথা পব্বতপাদে পূতিপণ্ণৰসউদকং নাম হোতি কাড়ৱণ্ণং; ওলোকেন্তানং ব্যামসতগম্ভীৰং ৱিয খাযতি. যট্ঠিং ৱা ৰজ্জুং ৱা গহেত্ৱা মিনন্তস্স পিট্ঠিপাদোত্থৰণমত্তম্পি ন হোতি. এৱমেৱং যাৱ ৰাগাদযো নুপ্পজ্জন্তি, তাৱ পুগ্গলং সঞ্জানিতুং ন সক্কা হোন্তি, সোতাপন্নো ৱিয, সকদাগামী ৱিয, অনাগামী ৱিয চ খাযতি. যদা পনস্স ৰাগাদযো উপ্পজ্জন্তি, তদা ৰত্তো দুট্ঠো মূড়্হোতি পঞ্ঞাযতি. ইতি এতে ‘‘এত্তকো অয’’ন্তি পুগ্গলস্স পমাণং দস্সেন্তো ৱিয উপ্পজ্জন্তীতি পমাণকৰণা নাম ৱুত্তা. যাৱতা খো, আৱুসো, অপ্পমাণা চেতোৱিমুত্তিযোতি যত্তকা অপ্পমাণা চেতোৱিমুত্তিযো. কিত্তকা পন তা? চত্তাৰো ব্ৰহ্মৱিহাৰা, চত্তাৰো মগ্গা, চত্তাৰি চ ফলানীতি দ্ৱাদস. তত্থ ব্ৰহ্মৱিহাৰা ফৰণঅপ্পমাণতায অপ্পমাণা. সেসা পমাণকৰণানং কিলেসানং অভাৱেন অপ্পমাণা. নিব্বানম্পি অপ্পমাণমেৱ, চেতোৱিমুত্তি পন ন হোতি, তস্মা ন গহিতং. অকুপ্পাতি অৰহত্তফলচেতোৱিমুত্তি; সা হি তাসং সব্বজেট্ঠিকা, তস্মা অগ্গমক্খাযতীতি ৱুত্তা. ৰাগো খো, আৱুসো, কিঞ্চনোতি ৰাগো উপ্পজ্জিত্ৱা পুগ্গলং কিঞ্চতি মদ্দতি পলিবুন্ধতি. তস্মা কিঞ্চনোতি ৱুত্তো. মনুস্সা কিৰ গোণেহি খলং মদ্দাপেন্তো কিঞ্চেহি কপিল, কিঞ্চেহি কাড়কাতি ৱদন্তি. এৱং মদ্দনত্থো কিঞ্চনত্থোতি ৱেদিতব্বো. দোসমোহেসুপি এসেৱ নযো. আকিঞ্চঞ্ঞা চেতোৱিমুত্তিযো নাম নৱ ধম্মা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনঞ্চ মগ্গফলানি চ. তত্থ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং কিঞ্চনং আৰম্মণং অস্স নত্থীতি আকিঞ্চঞ্ঞং. মগ্গফলানি কিঞ্চনানং মদ্দনানং পলিবুন্ধনকিলেসানং নত্থিতায আকিঞ্চঞ্ঞানি. নিব্বানম্পি আকিঞ্চঞ্ঞং, চেতোৱিমুত্তি পন ন হোতি, তস্মা ন গহিতং.

ৰাগো খো, আৱুসো, নিমিত্তকৰণোতিআদীসু যথা নাম দ্ৱিন্নং কুলানং সদিসা দ্ৱে ৱচ্ছকা হোন্তি. যাৱ তেসং লক্খণং ন কতং হোতি, তাৱ ‘‘অযং অসুককুলস্স ৱচ্ছকো, অযং অসুককুলস্সা’’তি ন সক্কা হোন্তি জানিতুং. যদা পন তেসং সত্তিসূলাদীসু অঞ্ঞতৰং লক্খণং কতং হোতি, তদা সক্কা হোন্তি জানিতুং. এৱমেৱ যাৱ পুগ্গলস্স ৰাগো নুপ্পজ্জতি, তাৱ ন সক্কা হোতি জানিতুং অৰিযো ৱা পুথুজ্জনো ৱাতি. ৰাগো পনস্স উপ্পজ্জমানোৱ সৰাগো নাম অযং পুগ্গলোতি সঞ্জানননিমিত্তং কৰোন্তো ৱিয উপ্পজ্জতি, তস্মা ‘‘নিমিত্তকৰণো’’তি ৱুত্তো. দোসমোহেসুপি এসেৱ নযো.

অনিমিত্তা চেতোৱিমুত্তি নাম তেৰস ধম্মা – ৱিপস্সনা, চত্তাৰো আৰুপ্পা, চত্তাৰো মগ্গা, চত্তাৰি চ ফলানীতি. তত্থ ৱিপস্সনা নিচ্চনিমিত্তং সুখনিমিত্তং অত্তনিমিত্তং উগ্ঘাটেতীতি অনিমিত্তা নাম. চত্তাৰো আৰুপ্পা ৰূপনিমিত্তস্স অভাৱেন অনিমিত্তা নাম. মগ্গফলানি নিমিত্তকৰণানং কিলেসানং অভাৱেন অনিমিত্তানি. নিব্বানম্পি অনিমিত্তমেৱ, তং পন চেতোৱিমুত্তি ন হোতি, তস্মা ন গহিতং. অথ কস্মা সুঞ্ঞতা চেতোৱিমুত্তি ন গহিতাতি? সা, ‘‘সুঞ্ঞা ৰাগেনা’’তিআদিৱচনতো সব্বত্থ অনুপৱিট্ঠাৱ, তস্মা ৱিসুং ন গহিতা. একত্থাতি আৰম্মণৱসেন একত্থা. অপ্পমাণং আকিঞ্চঞ্ঞং সুঞ্ঞতং অনিমিত্তন্তি হি সব্বানেতানি নিব্বানস্সেৱ নামানি. ইতি ইমিনা পৰিযাযেন একত্থা. অঞ্ঞস্মিং পন ঠানে অপ্পমাণা হোন্তি, অঞ্ঞস্মিং আকিঞ্চঞ্ঞা অঞ্ঞস্মিং সুঞ্ঞতা অঞ্ঞস্মিং অনিমিত্তাতি ইমিনা পৰিযাযেন নানাব্যঞ্জনা. ইতি থেৰো যথানুসন্ধিনাৱ দেসনং নিট্ঠপেসীতি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

মহাৱেদল্লসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. চূড়ৱেদল্লসুত্তৱণ্ণনা

৪৬০. এৱং মে সুতন্তি চূড়ৱেদল্লসুত্তং. তত্থ ৱিসাখো উপাসকোতি ৱিসাখোতি এৱংনামকো উপাসকো. যেন ধম্মদিন্নাতি যেন ধম্মদিন্না নাম ভিক্খুনী তেনুপসঙ্কমি. কো পনাযং ৱিসাখো? কা ধম্মদিন্না? কস্মা উপসঙ্কমীতি? ৱিসাখো নাম ধম্মদিন্নায গিহিকালে ঘৰসামিকো. সো যদা ভগৱা সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝিত্ৱা পৱত্তৱৰধম্মচক্কো যসাদযো কুলপুত্তে ৱিনেত্ৱা উৰুৱেলং পত্ৱা তত্থ জটিলসহস্সং ৱিনেত্ৱা পুৰাণজটিলেহি খীণাসৱভিক্খূহি সদ্ধিং ৰাজগহং গন্ত্ৱা বুদ্ধদস্সনত্থং দ্ৱাদসনহুতায পৰিসায সদ্ধিং আগতস্স বিম্বিসাৰমহাৰাজস্স ধম্মং দেসেসি. তদা ৰঞ্ঞা সদ্ধিং আগতেসু দ্ৱাদসনহুতেসু একং নহুতং উপাসকত্তং পটিৱেদেসি, একাদস নহুতানি সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিংসু সদ্ধিং ৰঞ্ঞা বিম্বিসাৰেন. অযং উপাসকো তেসং অঞ্ঞতৰো, তেহি সদ্ধিং পঠমদস্সনেৱ সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠায, পুন একদিৱসং ধম্মং সুত্ৱা সকদাগামিফলং পত্ৱা, ততো অপৰভাগেপি একদিৱসং ধম্মং সুত্ৱা অনাগামিফলে পতিট্ঠিতো. সো অনাগামী হুত্ৱা গেহং আগচ্ছন্তো যথা অঞ্ঞেসু দিৱসেসু ইতো চিতো চ ওলোকেন্তো সিতং কুৰুমানো আগচ্ছতি, এৱং অনাগন্ত্ৱা সন্তিন্দ্ৰিযো সন্তমানসো হুত্ৱা অগমাসি.

ধম্মদিন্না সীহপঞ্জৰং উগ্ঘাটেত্ৱা ৱীথিং ওলোকযমানা তস্স আগমনাকাৰং দিস্ৱা, ‘‘কিং নু খো এত’’ন্তি চিন্তেত্ৱা তস্স পচ্চুগ্গমনং কুৰুমানা সোপানসীসে ঠত্ৱা ওলম্বনত্থং হত্থং পসাৰেসি. উপাসকো অত্তনো হত্থং সমিঞ্জেসি. সা ‘‘পাতৰাসভোজনকালে জানিস্সামী’’তি চিন্তেসি. উপাসকো পুব্বে তায সদ্ধিং একতো ভুঞ্জতি. তং দিৱসং পন তং অনপলোকেত্ৱা যোগাৱচৰভিক্খু ৱিয এককোৱ ভুঞ্জি. সা, ‘‘সাযন্হকালে জানিস্সামী’’তি চিন্তেসি. উপাসকো তংদিৱসং সিৰিগব্ভং ন পাৱিসি, অঞ্ঞং গব্ভং পটিজগ্গাপেত্ৱা কপ্পিযমঞ্চকং পঞ্ঞপাপেত্ৱা নিপজ্জি. উপাসিকা, ‘‘কিং নু খ্ৱস্স বহিদ্ধা পত্থনা অত্থি, উদাহু কেনচিদেৱ পৰিভেদকেন ভিন্নো, উদাহু ময্হেৱ কোচি দোসো অত্থী’’তি বলৱদোমনস্সা হুত্ৱা, ‘‘একং দ্ৱে দিৱসে ৱসিতকালে সক্কা ঞাতু’’ন্তি তস্স উপট্ঠানং গন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা অট্ঠাসি.

উপাসকো, ‘‘কিং ধম্মদিন্নে অকালে আগতাসী’’তি পুচ্ছি. আম অয্যপুত্ত, আগতাম্হি, ন ত্ৱং যথা পুৰাণো, কিং নু তে বহিদ্ধা পত্থনা অত্থীতি? নত্থি ধম্মদিন্নেতি. অঞ্ঞো কোচি পৰিভেদকো অত্থীতি? অযম্পি নত্থীতি. এৱং সন্তে ময্হেৱ কোচি দোসো ভৱিস্সতীতি. তুয্হম্পি দোসো নত্থীতি. অথ কস্মা মযা সদ্ধিং যথা পকতিযা আলাপসল্লাপমত্তম্পি ন কৰোথাতি? সো চিন্তেসি – ‘‘অযং লোকুত্তৰধম্মো নাম গৰু ভাৰিযো ন পকাসেততব্বো, সচে খো পনাহং ন কথেস্সামি, অযং হদযং ফালেত্ৱা এত্থেৱ কালং কৰেয্যা’’তি তস্সানুগ্গহত্থায কথেসি – ‘‘ধম্মদিন্নে অহং সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৱা লোকুত্তৰধম্মং নাম অধিগতো, তং অধিগতস্স এৱৰূপা লোকিযকিৰিযা ন ৱট্টতি. যদি ত্ৱং ইচ্ছসি, তৱ চত্তালীস কোটিযো মম চত্তালীস কোটিযোতি অসীতিকোটিধনং অত্থি, এত্থ ইস্সৰা হুত্ৱা মম মাতিট্ঠানে ৱা ভগিনিট্ঠানে ৱা ঠত্ৱা ৱস. তযা দিন্নেন ভত্তপিণ্ডমত্তকেন অহং যাপেস্সামি. অথেৱং ন কৰোসি, ইমে ভোগে গহেত্ৱা কুলগেহং গচ্ছ, অথাপি তে বহিদ্ধা পত্থনা নত্থি, অহং তং ভগিনিট্ঠানে ৱা ধিতুট্ঠানে ৱা ঠপেত্ৱা পোসেস্সামী’’তি.

সা চিন্তেসি – ‘‘পকতিপুৰিসো এৱং ৱত্তা নাম নত্থি. অদ্ধা এতেন লোকুত্তৰৱৰধম্মো পটিৱিদ্ধো. সো পন ধম্মো কিং পুৰিসেহেৱ পটিবুজ্ঝিতব্বো, উদাহু মাতুগামোপি পটিৱিজ্ঝিতুং সক্কোতী’’তি ৱিসাখং এতদৱোচ – ‘‘কিং নু খো এসো ধম্মো পুৰিসেহেৱ লভিতব্বো, মাতুগামেনপি সক্কা লদ্ধু’’ন্তি? কিং ৱদেসি ধম্মদিন্নে, যে পটিপন্নকা, তে এতস্স দাযাদা, যস্স যস্স উপনিস্সযো অত্থি, সো সো এতং পটিলভতীতি. এৱং সন্তে ময্হং পব্বজ্জং অনুজানাথাতি. সাধু ভদ্দে, অহম্পি তং এতস্মিংযেৱ মগ্গে যোজেতুকামো, মনং পন তে অজানমানো ন কথেমীতি তাৱদেৱ বিম্বিসাৰস্স ৰঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা অট্ঠাসি.

ৰাজা, ‘‘কিং, গহপতি, অকালে আগতোসী’’তি পুচ্ছি. ধম্মদিন্না, ‘‘মহাৰাজ, পব্বজিস্সামী’’তি ৱদতীতি. কিং পনস্স লদ্ধুং ৱট্টতীতি? অঞ্ঞং কিঞ্চি নত্থি, সোৱণ্ণসিৱিকং দেৱ, লদ্ধুং ৱট্টতি নগৰঞ্চ পটিজগ্গাপেতুন্তি. ৰাজা সোৱণ্ণসিৱিকং দত্ৱা নগৰং পটিজগ্গাপেসি. ৱিসাখো ধম্মদিন্নং গন্ধোদকেন নহাপেত্ৱা সব্বালঙ্কাৰেহি অলঙ্কাৰাপেত্ৱা সোৱণ্ণসিৱিকায নিসীদাপেত্ৱা ঞাতিগণেন পৰিৱাৰাপেত্ৱা গন্ধপুপ্ফাদীহি পূজযমানো নগৰৱাসনং কৰোন্তো ৱিয ভিক্খুনিউপস্সযং গন্ত্ৱা, ‘‘ধম্মদিন্নং পব্বাজেথায্যে’’তি আহ. ভিক্খুনিযো ‘‘একং ৱা দ্ৱে ৱা দোসে সহিতুং ৱট্টতি গহপতী’’তি আহংসু. নত্থয্যে কোচি দোসো, সদ্ধায পব্বজতীতি. অথেকা ব্যত্তা থেৰী তচপঞ্চককম্মট্ঠানং আচিক্খিত্ৱা কেসে ওহাৰেত্ৱা পব্বাজেসি. ৱিসাখো, ‘‘অভিৰময্যে, স্ৱাক্খাতো ধম্মো’’তি ৱন্দিত্ৱা পক্কামি.

তস্সা পব্বজিতদিৱসতো পট্ঠায লাভসক্কাৰো উপ্পজ্জি. তেনেৱ পলিবুদ্ধা সমণধম্মং কাতুং ওকাসং ন লভতি. অথাচৰিয-উপজ্ঝাযথেৰিযো গহেত্ৱা জনপদং গন্ত্ৱা অট্ঠতিংসায আৰম্মণেসু চিত্তৰুচিতং কম্মট্ঠানং কথাপেত্ৱা সমণধম্মং কাতুং আৰদ্ধা, অভিনীহাৰসম্পন্নত্তা পন নাতিচিৰং কিলমিত্থ.

ইতো পট্ঠায হি সতসহস্সকপ্পমত্থকে পদুমুত্তৰো নাম সত্থা লোকে উদপাদি. তদা এসা একস্মিং কুলে দাসী হুত্ৱা অত্তনো কেসে ৱিক্কিণিত্ৱা সুজাতত্থেৰস্স নাম অগ্গসাৱকস্স দানং দত্ৱা পত্থনমকাসি. সা তায পত্থনাভিনীহাৰসম্পত্তিযা নাতিচিৰং কিলমিত্থ, কতিপাহেনেৱ অৰহত্তং পত্ৱা চিন্তেসি – ‘‘অহং যেনত্থেন সাসনে পব্বজিতা, সো মত্থকং পত্তো, কিং মে জনপদৱাসেন, ময্হং ঞাতকাপি পুঞ্ঞানি কৰিস্সন্তি, ভিক্খুনিসঙ্ঘোপি পচ্চযেহি ন কিলমিস্সতি, ৰাজগহং গচ্ছামী’’তি ভিক্খুনিসঙ্ঘং গহেত্ৱা ৰাজগহমেৱ অগমাসি. ৱিসাখো, ‘‘ধম্মদিন্না কিৰ আগতা’’তি সুত্ৱা, ‘‘পব্বজিত্ৱা নচিৰস্সেৱ জনপদং গতা, গন্ত্ৱাপি নচিৰস্সেৱ পচ্চাগতা, কিং নু খো ভৱিস্সতি, গন্ত্ৱা জানিস্সামী’’তি দুতিযগমনেন ভিক্খুনিউপস্সযং অগমাসি. তেন ৱুত্তং – ‘‘অথ খো ৱিসাখো উপাসকো যেন ধম্মদিন্না ভিক্খুনী তেনুপসঙ্কমী’’তি.

এতদৱোচাতি এতং সক্কাযোতিআদিৱচনং অৱোচ. কস্মা অৱোচাতি? এৱং কিৰস্স অহোসি – ‘‘অভিৰমসি নাভিৰমসি, অয্যে’’তি এৱং পুচ্ছনং নাম ন পণ্ডিতকিচ্চং, পঞ্চুপাদানক্খন্ধে উপনেত্ৱা পঞ্হং পুচ্ছিস্সামি, পঞ্হব্যাকৰণেন তস্সা অভিৰতিং ৱা অনভিৰতিং ৱা জানিস্সামীতি, তস্মা অৱোচ. তং সুত্ৱাৱ ধম্মদিন্না অহং, আৱুসো ৱিসাখ, অচিৰপব্বজিতা সকাযং ৱা পৰকাযং ৱা কুতো জানিস্সামীতি ৱা, অঞ্ঞত্থেৰিযো উপসঙ্কমিত্ৱা পুচ্ছাতি ৱা অৱত্ৱা উপনিক্খিত্তং সম্পটিচ্ছমানা ৱিয, একপাসকগণ্ঠিং মোচেন্তী ৱিয গহনট্ঠানে হত্থিমগ্গং নীহৰমানা ৱিয খগ্গমুখেন সমুগ্গং ৱিৱৰমানা ৱিয চ পটিসম্ভিদাৱিসযে ঠত্ৱা পঞ্হং ৱিস্সজ্জমানা, পঞ্চ খো ইমে, আৱুসো ৱিসাখ, উপাদানক্খন্ধাতিআদিমাহ. তত্থ পঞ্চাতি গণনপৰিচ্ছেদো. উপাদানক্খন্ধাতি উপাদানানং পচ্চযভূতা খন্ধাতি এৱমাদিনা নযেনেত্থ উপাদানক্খন্ধকথা ৱিত্থাৰেত্ৱা কথেতব্বা. সা পনেসা ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱিত্থাৰিতা এৱাতি তত্থ ৱিত্তাৰিতনযেনেৱ ৱেদিতব্বা. সক্কাযসমুদযাদীসুপি যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা তত্থ তত্থ ৱুত্তমেৱ.

ইদং পন চতুসচ্চব্যাকৰণং সুত্ৱা ৱিসাখো থেৰিযা অভিৰতভাৱং অঞ্ঞাসি. যো হি বুদ্ধসাসনে উক্কণ্ঠিতো হোতি অনভিৰতো, সো এৱং পুচ্ছিতপুচ্ছিতপঞ্হং সণ্ডাসেন একেকং পলিতং গণ্হন্তো ৱিয, সিনেৰুপাদতো ৱালুকং উদ্ধৰন্তো ৱিয ৱিস্সজ্জেতুং ন সক্কোতি. যস্মা পন ইমানি চত্তাৰি সচ্চানি লোকে চন্দিমসূৰিযা ৱিয বুদ্ধসাসনে পাকটানি, পৰিসমজ্ঝে গতো হি ভগৱাপি মহাথেৰাপি সচ্চানেৱ পকাসেন্তি; ভিক্খুসঙ্ঘোপি পব্বজিতদিৱসতো পট্ঠায কুলপুত্তে চত্তাৰি নাম কিং, চত্তাৰি অৰিযসচ্চানীতি পঞ্হং উগ্গণ্হাপেতি. অযঞ্চ ধম্মদিন্না উপাযকোসল্লে ঠিতা পণ্ডিতা ব্যত্তা নযং গহেত্ৱা সুতেনপি কথেতুং সমত্থা, তস্মা ‘‘ন সক্কা এতিস্সা এত্তাৱতা সচ্চানং পটিৱিদ্ধভাৱো ঞাতুং, সচ্চৱিনিব্ভোগপঞ্হব্যাকৰণেন সক্কা ঞাতু’’ন্তি চিন্তেত্ৱা হেট্ঠা কথিতানি দ্ৱে সচ্চানি পটিনিৱত্তেত্ৱা গুড়্হং কত্ৱা গণ্ঠিপঞ্হং পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছন্তো তঞ্ঞেৱ নু খো, অয্যেতিআদিমাহ.

তস্স ৱিস্সজ্জনে ন খো, আৱুসো ৱিসাখ, তঞ্ঞেৱ উপাদানন্তি উপাদানস্স সঙ্খাৰক্খন্ধেকদেসভাৱতো ন তংযেৱ উপাদানং তে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা, নাপি অঞ্ঞত্ৰ পঞ্চহি উপাদানক্খন্ধেহি উপাদানং. যদি হি তঞ্ঞেৱ সিযা, ৰূপাদিসভাৱম্পি উপাদানং সিযা. যদি অঞ্ঞত্ৰ সিযা, পৰসমযে চিত্তৱিপ্পযুত্তো অনুসযো ৱিয পণ্ণত্তি ৱিয নিব্বানং ৱিয চ খন্ধৱিনিমুত্তং ৱা সিযা, ছট্ঠো ৱা খন্ধো পঞ্ঞপেতব্বো ভৱেয্য, তস্মা এৱং ব্যাকাসি. তস্সা ব্যাকৰণং সুত্ৱা ‘‘অধিগতপতিট্ঠা অয’’ন্তি ৱিসাখো নিট্ঠমগমাসি. ন হি সক্কা অখীণাসৱেন অসম্বদ্ধেন অৱিত্থাযন্তেন পদীপসহস্সং জালেন্তেন ৱিয এৱৰূপো গুড়্হো পটিচ্ছন্নো তিলক্খণাহতো গম্ভীৰো পঞ্হো ৱিস্সজ্জেতুং. নিট্ঠং গন্ত্ৱা পন, ‘‘অযং ধম্মদিন্না সাসনে লদ্ধপতিট্ঠা অধিগতপটিসম্ভিদা ৱেসাৰজ্জপ্পত্তা ভৱমত্থকে ঠিতা মহাখীণাসৱা, সমত্থা ময্হং পুচ্ছিতপঞ্হং কথেতুং, ইদানি পন নং ওৱত্তিকসাৰং পঞ্হং পুচ্ছিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা তং পুচ্ছন্তো, কথং পনায্যেতিআদিমাহ.

৪৬১. তস্স ৱিস্সজ্জনে অস্সুতৱাতিআদি মূলপৰিযাযে ৱিত্থাৰিতমেৱ. ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতি, ‘‘ইধেকচ্চো ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি. যং ৰূপং সো অহং, যো অহং তং ৰূপন্তি ৰূপঞ্চ অত্তঞ্চ অদ্ৱযং সমনুপস্সতি. সেয্যথাপি নাম তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো যা অচ্চি সো ৱণ্ণো, যো ৱণ্ণো সা অচ্চীতি অচ্চিঞ্চ ৱণ্ণঞ্চ অদ্ৱযং সমনুপস্সতি. এৱমেৱ ইধেকচ্চো ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি…পে… অদ্ৱযং সমনুপস্সতী’’তি (পটি. ম. ১.১৩১) এৱং ৰূপং অত্তাতি দিট্ঠিপস্সনায পস্সতি. ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানন্তি অৰূপং অত্তাতি গহেত্ৱা ছাযাৱন্তং ৰুক্খং ৱিয তং অত্তানং ৰূপৱন্তং সমনুপস্সতি. অত্তনি ৱা ৰূপন্তি অৰূপমেৱ অত্তাতি গহেত্ৱা পুপ্ফস্মিং গন্ধং ৱিয অত্তনি ৰূপং সমনুপস্সতি. ৰূপস্মিং ৱা অত্তানন্তি অৰূপমেৱ অত্তাতি গহেত্ৱা কৰণ্ডায মণিং ৱিয অত্তানং ৰূপস্মিং সমনুপস্সতি. ৱেদনং অত্ততোতিআদীসুপি এসেৱ নযো.

তত্থ, ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতি সুদ্ধৰূপমেৱ অত্তাতি কথিতং. ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানং, অত্তনি ৱা ৰূপং, ৰূপস্মিং ৱা অত্তানং. ৱেদনং অত্ততো… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতীতি ইমেসু সত্তসু ঠানেসু অৰূপং অত্তাতি কথিতং. ৱেদনাৱন্তং ৱা অত্তানং, অত্তনি ৱা ৱেদনং, ৱেদনায ৱা অত্তানন্তি এৱং চতূসু খন্ধেসু তিণ্ণং তিণ্ণং ৱসেন দ্ৱাদসসু ঠানেসু ৰূপাৰূপমিস্সকো অত্তা কথিতো. তত্থ ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি… ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতীতি ইমেসু পঞ্চসু ঠানেসু উচ্ছেদদিট্ঠি কথিতা, অৱসেসেসু সস্সতদিট্ঠীতি. এৱমেত্থ পন্নৰস ভৱদিট্ঠিযো, পঞ্চ ৱিভৱদিট্ঠিযো হোন্তি. ন ৰূপং অত্ততোতি এত্থ ৰূপং অত্তাতি ন সমনুপস্সতি. অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি পন সমনুপস্সতি. ন ৰূপৱন্তং অত্তানং…পে… ন ৱিঞ্ঞাণস্মিং অত্তানন্তি ইমে পঞ্চক্খন্ধে কেনচি পৰিযাযেন অত্ততো ন সমনুপস্সতি, সব্বাকাৰেন পন অনিচ্চা দুক্খা অনত্তাতি সমনুপস্সতি.

এত্তাৱতা থেৰিযা, ‘‘এৱং খো, আৱুসো ৱিসাখ, সক্কাযদিট্ঠি হোতী’’তি এৱং পুৰিমপঞ্হং ৱিস্সজ্জেন্তিযা এত্তকেন গমনং হোতি, আগমনং হোতি, গমনাগমনং হোতি, ৱট্টং ৱত্ততীতি ৱট্টং মত্থকং পাপেত্ৱা দস্সিতং. এৱং খো, আৱুসো ৱিসাখ, সক্কাযদিট্ঠি ন হোতীতি পচ্ছিমং পঞ্হং ৱিস্সজ্জেন্তিযা এত্তকেন গমনং ন হোতি, আগমনং ন হোতি, গমনাগমনং ন হোতি, ৱট্টং নাম ন ৱত্ততীতি ৱিৱট্টং মত্থকং পাপেত্ৱা দস্সিতং.

৪৬২. কতমো পনায্যে, অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গোতি অযং পঞ্হো থেৰিযা পটিপুচ্ছিত্ৱা ৱিস্সজ্জেতব্বো ভৱেয্য – ‘‘উপাসক, তযা হেট্ঠা মগ্গো পুচ্ছিতো, ইধ কস্মা মগ্গমেৱ পুচ্ছসী’’তি. সা পন অত্তনো ব্যত্ততায পণ্ডিচ্চেন তস্স অধিপ্পাযং সল্লক্খেসি – ‘‘ইমিনা উপাসকেন হেট্ঠা পটিপত্তিৱসেন মগ্গো পুচ্ছিতো ভৱিস্সতি, ইধ পন তং সঙ্খতাসঙ্খতলোকিযলোকুত্তৰসঙ্গহিতাসঙ্গহিতৱসেন পুচ্ছিতুকামো ভৱিস্সতী’’তি. তস্মা অপ্পটিপুচ্ছিত্ৱাৱ যং যং পুচ্ছি, তং তং ৱিস্সজ্জেসি. তত্থ সঙ্খতোতি চেতিতো কপ্পিতো পকপ্পিতো আযূহিতো কতো নিব্বত্তিতো সমাপজ্জন্তেন সমাপজ্জিতব্বো. তীহি চ খো, আৱুসো ৱিসাখ, খন্ধেহি অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো সঙ্গহিতোতি এত্থ যস্মা মগ্গো সপ্পদেসো, তযো খন্ধা নিপ্পদেসা, তস্মা অযং সপ্পদেসত্তা নগৰং ৱিয ৰজ্জেন নিপ্পদেসেহি তীহি খন্ধেহি সঙ্গহিতো. তত্থ সম্মাৱাচাদযো তযো সীলমেৱ, তস্মা তে সজাতিতো সীলক্খন্ধেন সঙ্গহিতাতি. কিঞ্চাপি হি পাড়িযং সীলক্খন্ধেতি ভুম্মেন ৱিয নিদ্দেসো কতো, অত্থো পন কৰণৱসেন ৱেদিতব্বো. সম্মাৱাযামাদীসু পন তীসু সমাধি অত্তনো ধম্মতায আৰম্মণে একগ্গভাৱেন অপ্পেতুং ন সক্কোতি. ৱীৰিযে পন পগ্গহকিচ্চং সাধেন্তে সতিযা চ অপিলাপনকিচ্চং সাধেন্তিযা লদ্ধূপকাৰো হুত্ৱা সক্কোতি.

তত্ৰাযং উপমা – যথা হি ‘‘নক্খত্তং কীড়িস্সামা’’তি উয্যানং পৱিট্ঠেসু তীসু সহাযেসু একো সুপুপ্ফিতং চম্পকৰুক্খং দিস্ৱা হত্থং উক্খিপিত্ৱাপি গহেতুং ন সক্কুণেয্য. অথস্স দুতিযো ওনমিত্ৱা পিট্ঠিং দদেয্য, সো তস্স পিট্ঠিযং ঠত্ৱাপি কম্পমানো গহেতুং ন সক্কুণেয্য. অথস্স ইতৰো অংসকূটং উপনামেয্য, সো একস্স পিট্ঠিযং ঠত্ৱা একস্স অংসকূটং ওলুব্ভ যথাৰুচি পুপ্ফানি ওচিনিত্ৱা পিড়ন্ধিত্ৱা নক্খত্তং কীড়েয্য. এৱংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং. একতো উয্যানং পৱিট্ঠা তযো সহাযকা ৱিয হি একতো জাতা সম্মাৱাযামাদযো তযো ধম্মা. সুপুপ্ফিতচম্পকো ৱিয আৰম্মণং. হত্থং উক্খিপিত্ৱাপি গহেতুং অসক্কোন্তো ৱিয অত্তনো ধম্মতায আৰম্মণে একগ্গভাৱেন অপ্পেতুং অসক্কোন্তো সমাধি. পিট্ঠিং দত্ৱা ওনতসহাযো ৱিয ৱাযামো. অংসকূটং দত্ৱা ঠিতসহাযো ৱিয সতি. যথা তেসু একস্স পিট্ঠিযং ঠত্ৱা একস্স অংসকূটং ওলুব্ভ ইতৰো যথাৰুচি পুপ্ফং গহেতুং সক্কোতি, এৱমেৱং ৱীৰিযে পগ্গহকিচ্চং সাধেন্তে, সতিযা চ অপিলাপনকিচ্চং সাধেন্তিযা লদ্ধুপকাৰো সমাধি সক্কোতি আৰম্মণে একগ্গভাৱেন অপ্পেতুং. তস্মা সমাধিযেৱেত্থ সজাতিতো সমাধিক্খন্ধেন সঙ্গহিতো. ৱাযামসতিযো পন কিৰিযতো সঙ্গহিতা হোন্তি.

সম্মাদিট্ঠিসম্মাসঙ্কপ্পেসুপি পঞ্ঞা অত্তনো ধম্মতায অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি আৰম্মণং নিচ্ছেতুং ন সক্কোতি, ৱিতক্কে পন আকোটেত্ৱা আকোটেত্ৱা দেন্তে সক্কোতি. কথং? যথা হি হেৰঞ্ঞিকো কহাপণং হত্থে ঠপেত্ৱা সব্বভাগেসু ওলোকেতুকামো সমানোপি ন চক্খুদলেনেৱ পৰিৱত্তেতুং সক্কোতি, অঙ্গুলিপব্বেহি পন পৰিৱত্তেত্ৱা ইতো চিতো চ ওলোকেতুং সক্কোতি. এৱমেৱ ন পঞ্ঞা অত্তনো ধম্মতায অনিচ্চাদিৱসেন আৰম্মণং নিচ্ছেতুং সক্কোতি, অভিনিৰোপনলক্খণেন পন আহননপৰিযাহননৰসেন ৱিতক্কেন আকোটেন্তেন ৱিয পৰিৱত্তেন্তেন ৱিয চ আদাযা দিন্নমেৱ ৱিনিচ্ছেতুং সক্কোতি. তস্মা ইধাপি সম্মাদিট্ঠিযেৱ সজাতিতো পঞ্ঞাক্খন্ধেন সঙ্গহিতা. সম্মাসঙ্কপ্পো পন কিৰিযতো সঙ্গহিতো হোতি. ইতি ইমেহি তীহি খন্ধেহি মগ্গো সঙ্গহং গচ্ছতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘তীহি চ খো, আৱুসো ৱিসাখ, খন্ধেহি অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো সঙ্গহিতো’’তি.

ইদানি একচিত্তক্খণিকং মগ্গসমাধিং সনিমিত্তং সপৰিক্খাৰং পুচ্ছন্তো, কতমো পনায্যেতিআদিমাহ. তস্স ৱিস্সজ্জনে চত্তাৰো সতিপট্ঠানা মগ্গক্খণে চতুকিচ্চসাধনৱসেন উপ্পন্না সতি, সা সমাধিস্স পচ্চযত্থেন নিমিত্তং. চত্তাৰো সম্মপ্পধানা চতুকিচ্চসাধনৱসেনেৱ উপ্পন্নং ৱীৰিযং, তং পৰিৱাৰট্ঠেন পৰিক্খাৰো হোতি. তেসংযেৱ ধম্মানন্তি তেসং মগ্গসম্পযুত্তধম্মানং. আসেৱনাতিআদীসু একচিত্তক্খণিকাযেৱ আসেৱনাদযো ৱুত্তাতি.

ৱিতণ্ডৱাদী পন, ‘‘একচিত্তক্খণিকো নাম মগ্গো নত্থি, ‘এৱং ভাৱেয্য সত্ত ৱস্সানী’তি হি ৱচনতো সত্তপি ৱস্সানি মগ্গভাৱনা হোতি, কিলেসা পন লহু ছিজ্জন্তা সত্তহি ঞাণেহি ছিজ্জন্তী’’তি ৱদতি. সো ‘‘সুত্তং আহৰা’’তি ৱত্তব্বো. অদ্ধা অঞ্ঞং অপস্সন্তো, ‘‘যা তেসংযেৱ ধম্মানং আসেৱনা ভাৱনা বহুলীকম্ম’’ন্তি ইদমেৱ সুত্তং আহৰিত্ৱা, ‘‘অঞ্ঞেন চিত্তেন আসেৱতি, অঞ্ঞেন ভাৱেতি, অঞ্ঞেন বহুলীকৰোতী’’তি ৱক্খতি. ততো ৱত্তব্বো – ‘‘কিং পনিদং, সুত্তং নেয্যত্থং নীতত্থ’’ন্তি. ততো ৱক্খতি – ‘‘নীতত্থং যথা সুত্তং তথেৱ অত্থো’’তি. তস্স ইদং উত্তৰং – এৱং সন্তে একং চিত্তং আসেৱমানং উপ্পন্নং, অপৰম্পি আসেৱমানং, অপৰম্পি আসেৱমানন্তি এৱং দিৱসম্পি আসেৱনাৱ ভৱিস্সতি, কুতো ভাৱনা, কুতো বহুলীকম্মং? একং ৱা ভাৱযমানং উপ্পন্নং অপৰম্পি ভাৱযমানং অপৰম্পি ভাৱযমানন্তি এৱং দিৱসম্পি ভাৱনাৱ ভৱিস্সতি, কুতো আসেৱনা কুতো বহুলীকম্মং? একং ৱা বহুলীকৰোন্তং উপ্পন্নং, অপৰম্পি বহুলীকৰোন্তং, অপৰম্পি বহুলীকৰোন্তন্তি এৱং দিৱসম্পি বহুলীকম্মমেৱ ভৱিস্সতি কুতো আসেৱনা, কুতো ভাৱনাতি.

অথ ৱা এৱং ৱদেয্য – ‘‘একেন চিত্তেন আসেৱতি, দ্ৱীহি ভাৱেতি, তীহি বহুলীকৰোতি. দ্ৱীহি ৱা আসেৱতি, তীহি ভাৱেতি, একেন বহুলীকৰোতি. তীহি ৱা আসেৱতি, একেন ভাৱেতি, দ্ৱীহি বহুলীকৰোতী’’তি. সো ৱত্তব্বো – ‘‘মা সুত্তং মে লদ্ধন্তি যং ৱা তং ৱা অৱচ. পঞ্হং ৱিস্সজ্জেন্তেন নাম আচৰিযস্স সন্তিকে ৱসিত্ৱা বুদ্ধৱচনং উগ্গণ্হিত্ৱা অত্থৰসং ৱিদিত্ৱা ৱত্তব্বং হোতি. একচিত্তক্খণিকাৱ অযং আসেৱনা, একচিত্তক্খণিকা ভাৱনা, একচিত্তক্খণিকং বহুলীকম্মং. খযগামিলোকুত্তৰমগ্গো বহুলচিত্তক্খণিকো নাম নত্থি, ‘একচিত্তক্খণিকোযেৱা’তি সঞ্ঞাপেতব্বো. সচে সঞ্জানাতি, সঞ্জানাতু, নো চে সঞ্জানাতি, গচ্ছ পাতোৱ ৱিহাৰং পৱিসিত্ৱা যাগুং পিৱাহী’’তি উয্যোজেতব্বো.

৪৬৩. কতি পনায্যে সঙ্খাৰাতি ইধ কিং পুচ্ছতি? যে সঙ্খাৰে নিৰোধেত্ৱা নিৰোধং সমাপজ্জতি, তে পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছতি. তেনেৱস্স অধিপ্পাযং ঞত্ৱা থেৰী, পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰাদীসু অনেকেসু সঙ্খাৰেসু ৱিজ্জমানেসুপি, কাযসঙ্খাৰাদযোৱ আচিক্খন্তী, তযোমে, আৱুসোতিআদিমাহ. তত্থ কাযপটিবদ্ধত্তা কাযেন সঙ্খৰীযতি কৰীযতি নিব্বত্তীযতীতি কাযসঙ্খাৰো. ৱাচং সঙ্খৰোতি কৰোতি নিব্বত্তেতীতি ৱচীসঙ্খাৰো. চিত্তপটিবদ্ধত্তা চিত্তেন সঙ্খৰীযতি কৰীযতি নিব্বত্তীযতীতি চিত্তসঙ্খাৰো. কতমো পনায্যেতি ইধ কিং পুচ্ছতি? ইমে সঙ্খাৰা অঞ্ঞমঞ্ঞমিস্সা আলুড়িতা অৱিভূতা দুদ্দীপনা. তথা হি, কাযদ্ৱাৰে আদানগহণমুঞ্চনচোপনানি পাপেত্ৱা উপ্পন্না অট্ঠ কামাৱচৰকুসলচেতনা দ্ৱাদস অকুসলচেতনাতি এৱং কুসলাকুসলা ৱীসতি চেতনাপি অস্সাসপস্সাসাপি কাযসঙ্খাৰাত্ৱেৱ ৱুচ্চন্তি. ৱচীদ্ৱাৰে হনুসংচোপনং ৱচীভেদং পাপেত্ৱা উপ্পন্না ৱুত্তপ্পকাৰাৱ ৱীসতি চেতনাপি ৱিতক্কৱিচাৰাপি ৱচীসঙ্খাৰোত্ৱেৱ ৱুচ্চন্তি. কাযৱচীদ্ৱাৰেসু চোপনং অপত্তা ৰহো নিসিন্নস্স চিন্তযতো উপ্পন্না কুসলাকুসলা একূনতিংস চেতনাপি সঞ্ঞা চ ৱেদনা চাতি ইমে দ্ৱে ধম্মাপি চিত্তসঙ্খাৰোত্ৱেৱ ৱুচ্চন্তি. এৱং ইমে সঙ্খাৰা অঞ্ঞমঞ্ঞমিস্সা আলুড়িতা অৱিভূতা দুদ্দীপনা. তে পাকটে ৱিভূতে কত্ৱা কথাপেস্সামীতি পুচ্ছতি.

কস্মা পনায্যেতি ইধ কাযসঙ্খাৰাদিনামস্স পদত্থং পুচ্ছতি. তস্স ৱিস্সজ্জনে কাযপ্পটিবদ্ধাতি কাযনিস্সিতা, কাযে সতি হোন্তি, অসতি ন হোন্তি. চিত্তপ্পটিবদ্ধাতি চিত্তনিস্সিতা, চিত্তে সতি হোন্তি, অসতি ন হোন্তি.

৪৬৪. ইদানি কিং নু খো এসা সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং ৱলঞ্জেতি, ন ৱলঞ্জেতি. চিণ্ণৱসী ৱা তত্থ নো চিণ্ণৱসীতি জাননত্থং পুচ্ছন্তো, কথং পনায্যে, সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধসমাপত্তি হোতীতিআদিমাহ. তস্স ৱিস্সজ্জনে সমাপজ্জিস্সন্তি ৱা সমাপজ্জামীতি ৱা পদদ্ৱযেন নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিকালো কথিতো. সমাপন্নোতি পদেন অন্তোনিৰোধো. তথা পুৰিমেহি দ্ৱীহি পদেহি সচিত্তককালো কথিতো, পচ্ছিমেন অচিত্তককালো. পুব্বেৱ তথা চিত্তং ভাৱিতং হোতীতি নিৰোধসমাপত্তিতো পুব্বে অদ্ধানপৰিচ্ছেদকালেযেৱ, এত্তকং কালং অচিত্তকো ভৱিস্সামীতি অদ্ধানপৰিচ্ছেদচিত্তং ভাৱিতং হোতি. যং তং তথত্তায উপনেতীতি যং এৱং ভাৱিতং চিত্তং, তং পুগ্গলং তথত্তায অচিত্তকভাৱায উপনেতি.

পঠমং নিৰুজ্ঝতি ৱচীসঙ্খাৰোতি সেসসঙ্খাৰেহি পঠমং দুতিযজ্ঝানেযেৱ নিৰুজ্ঝতি. ততো কাযসঙ্খাৰোতি ততো পৰং কাযসঙ্খাৰো চতুত্থজ্ঝানে নিৰুজ্ঝতি. ততো চিত্তসঙ্খাৰোতি ততো পৰং চিত্তসঙ্খাৰো অন্তোনিৰোধে নিৰুজ্ঝতি. ৱুট্ঠহিস্সন্তি ৱা ৱুট্ঠহামীতি ৱা পদদ্ৱযেন অন্তোনিৰোধকালো কথিতো. ৱুট্ঠিতোতি পদেন ফলসমাপত্তিকালো. তথা পুৰিমেহি দ্ৱীহি পদেহি অচিত্তককালো কথিতো, পচ্ছিমেন সচিত্তককালো. পুব্বেৱ তথা চিত্তং ভাৱিতং হোতীতি নিৰোধসমাপত্তিতো পুব্বে অদ্ধানপৰিচ্ছেদকালেযেৱ এত্তকং কালং অচিত্তকো হুত্ৱা ততো পৰং সচিত্তকো ভৱিস্সামীতি অদ্ধানপৰিচ্ছেদচিত্তং ভাৱিতং হোতি. যং তং তথত্তায উপনেতীতি যং এৱং ভাৱিতং চিত্তং, তং পুগ্গলং তথত্তায সচিত্তকভাৱায উপনেতি. ইতি হেট্ঠা নিৰোধসমাপজ্জনকালো গহিতো, ইধ নিৰোধতো ৱুট্ঠানকালো.

ইদানি নিৰোধকথং কথেতুং ৱাৰোতি নিৰোধকথা কথেতব্বা সিযা, সা পনেসা, ‘‘দ্ৱীহি বলেহি সমন্নাগতত্তা তযো চ সঙ্খাৰানং পটিপ্পস্সদ্ধিযা সোড়সহি ঞাণচৰিযাহি নৱহি সমাধিচৰিযাহি ৱসীভাৱতাপঞ্ঞা নিৰোধসমাপত্তিযা ঞাণ’’ন্তি মাতিকং ঠপেত্ৱা সব্বাকাৰেন ৱিসুদ্ধিমগ্গে কথিতা. তস্মা তত্থ কথিতনযেনেৱ গহেতব্বা. কো পনাযং নিৰোধো নাম? চতুন্নং খন্ধানং পটিসঙ্খা অপ্পৱত্তি. অথ কিমত্থমেতং সমাপজ্জন্তীতি. সঙ্খাৰানং পৱত্তে উক্কণ্ঠিতা সত্তাহং অচিত্তকা হুত্ৱা সুখং ৱিহৰিস্সাম, দিট্ঠধম্মনিব্বানং নামেতং, যদিদং নিৰোধোতি এতদত্থং সমাপজ্জন্তি.

পঠমং উপ্পজ্জতি চিত্তসঙ্খাৰোতি নিৰোধা ৱুট্ঠহন্তস্স হি ফলসমাপত্তিচিত্তং পঠমং উপ্পজ্জতি. তংসম্পযুত্তং সঞ্ঞঞ্চ ৱেদনঞ্চ সন্ধায, ‘‘পঠমং উপ্পজ্জতি চিত্তসঙ্খাৰো’’তি আহ. ততো কাযসঙ্খাৰোতি ততো পৰং ভৱঙ্গসমযে কাযসঙ্খাৰো উপ্পজ্জতি. কিং পন ফলসমাপত্তি অস্সাসপস্সাসে ন সমুট্ঠাপেতীতি? সমুট্ঠাপেতি. ইমস্স পন চতুত্থজ্ঝানিকা ফলসমাপত্তি, সা ন সমুট্ঠাপেতি. কিং ৱা এতেন ফলসমাপত্তি পঠমজ্ঝানিকা ৱা হোতু, দুতিযততিযচতুত্থজ্ঝানিকা ৱা, সন্তায সমাপত্তিযা ৱুট্ঠিতস্স ভিক্খুনো অস্সাসপস্সাসা অব্বোহাৰিকা হোন্তি. তেসং অব্বোহাৰিকভাৱো সঞ্জীৱত্থেৰৱত্থুনা ৱেদিতব্বো. সঞ্জীৱত্থেৰস্স হি সমাপত্তিতো ৱুট্ঠায কিংসুকপুপ্ফসদিসে ৱীতচ্চিতঙ্গাৰে মদ্দমানস্স গচ্ছতো চীৱৰে অংসুমত্তম্পি ন ঝাযি, উসুমাকাৰমত্তম্পি নাহোসি, সমাপত্তিফলং নামেতন্তি ৱদন্তি. এৱমেৱং সন্তায সমাপত্তিযা ৱুট্ঠিতস্স ভিক্খুনো অস্সাসপস্সাসা অব্বোহাৰিকা হোন্তীতি ভৱঙ্গসমযেনেৱেতং কথিতন্তি ৱেদিতব্বং.

ততো ৱচীসঙ্খাৰোতি ততো পৰং কিৰিযমযপৱত্তৱড়ঞ্জনকালে ৱচীসঙ্খাৰো উপ্পজ্জতি. কিং ভৱঙ্গং ৱিতক্কৱিচাৰে ন সমুট্ঠাপেতীতি? সমুট্ঠাপেতি. তংসমুট্ঠানা পন ৱিতক্কৱিচাৰা ৱাচং অভিসঙ্খাতুং ন সক্কোন্তীতি কিৰিযমযপৱত্তৱড়ঞ্জনকালেনেৱতং কথিতং. সুঞ্ঞতো ফস্সোতিআদযো সগুণেনাপি আৰম্মণেনাপি কথেতব্বা. সগুণেন তাৱ সুঞ্ঞতা নাম ফলসমাপত্তি, তায সহজাতং ফস্সং সন্ধায সুঞ্ঞতো ফস্সোতি ৱুত্তং. অনিমিত্তাপণিহিতেসুপিএসেৱ নযো. আৰম্মণেন পন নিব্বানং ৰাগাদীহি সুঞ্ঞত্তা সুঞ্ঞং নাম, ৰাগনিমিত্তাদীনং অভাৱা অনিমিত্তং, ৰাগদোসমোহপ্পণিধীনং অভাৱা অপ্পণিহিতং. সুঞ্ঞতং নিব্বানং আৰম্মণং কত্ৱা উপ্পন্নফলসমাপত্তিযং ফস্সো সুঞ্ঞতো নাম. অনিমিত্তাপণিহিতেসুপি এসেৱ নযো.

অপৰা আগমনিযকথা নাম হোতি, সুঞ্ঞতা, অনিমিত্তা, অপ্পণিহিতাতি হি ৱিপস্সনাপি ৱুচ্চতি. তত্থ যো ভিক্খু সঙ্খাৰে অনিচ্চতো পৰিগ্গহেত্ৱা অনিচ্চতো দিস্ৱা অনিচ্চতো ৱুট্ঠাতি, তস্স ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনা অনিমিত্তা নাম হোতি. যো দুক্খতো পৰিগ্গহেত্ৱা দুক্খতো দিস্ৱা দুক্খতো ৱুট্ঠাতি, তস্স অপ্পণিহিতা নাম. যো অনত্ততো পৰিগ্গহেত্ৱা অনত্ততো দিস্ৱা অনত্ততো ৱুট্ঠাতি, তস্স সুঞ্ঞতা নাম. তত্থ অনিমিত্তৱিপস্সনায মগ্গো অনিমিত্তো নাম, অনিমিত্তমগ্গস্স ফলং অনিমিত্তং নাম. অনিমিত্তফলসমাপত্তিসহজাতে ফস্সে ফুসন্তে অনিমিত্তো ফস্সো ফুসতীতি ৱুচ্চতি. অপ্পণিহিতসুঞ্ঞতেসুপি এসেৱ নযো. আগমনিযেন কথিতে পন সুঞ্ঞতো ৱা ফস্সো অনিমিত্তো ৱা ফস্সো অপ্পণিহিতো ৱা ফস্সোতি ৱিকপ্পো আপজ্জেয্য, তস্মা সগুণেন চেৱ আৰম্মণেন চ কথেতব্বং. এৱঞ্হি তযো ফস্সা ফুসন্তীতি সমেতি.

ৱিৱেকনিন্নন্তিআদীসু নিব্বানং ৱিৱেকো নাম, তস্মিং ৱিৱেকে নিন্নং ওনতন্তি ৱিৱেকনিন্নং. অঞ্ঞতো আগন্ত্ৱা যেন ৱিৱেকো, তেন ৱঙ্কং ৱিয হুত্ৱা ঠিতন্তি ৱিৱেকপোণং. যেন ৱিৱেকো, তেন পতমানং ৱিয ঠিতন্তি ৱিৱেকপব্ভাৰং.

৪৬৫. ইদানি যা ৱেদনা নিৰোধেত্ৱা নিৰোধসমাপত্তিং সমাপজ্জতি, তা পুচ্ছিস্সামীতি পুচ্ছন্তো কতি পনায্যে, ৱেদনাতি আহ. কাযিকং ৱাতিআদীসু পঞ্চদ্ৱাৰিকং সুখং কাযিকং নাম, মনোদ্ৱাৰিকং চেতসিকং নামাতি ৱেদিতব্বং. তত্থ সুখন্তি সভাৱনিদ্দেসো. সাতন্তি তস্সেৱ মধুৰভাৱদীপকং ৱেৱচনং. ৱেদযিতন্তি ৱেদযিতভাৱদীপকং, সব্বৱেদনানং সাধাৰণৱচনং. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. ঠিতিসুখা ৱিপৰিণামদুক্খাতিআদীসু সুখায ৱেদনায অত্থিভাৱো সুখং, নত্থিভাৱো দুক্খং. দুক্খায ৱেদনায অত্থিভাৱো দুক্খং, নত্থিভাৱো সুখং. অদুক্খমসুখায ৱেদনায জাননভাৱো সুখং, অজাননভাৱো দুক্খন্তি অত্থো.

কিং অনুসযো অনুসেতীতি কতমো অনুসযো অনুসেতি. অপ্পহীনট্ঠেন সযিতো ৱিয হোতীতি অনুসযপুচ্ছং পুচ্ছতি. ন খো, আৱুসো ৱিসাখ, সব্বায সুখায ৱেদনায ৰাগানুসযো অনুসেতীতি ন সব্বায সুখায ৱেদনায ৰাগানুসযো অনুসেতি. ন সব্বায সুখায ৱেদনায সো অপ্পহীনো, ন সব্বং সুখং ৱেদনং আৰব্ভ উপ্পজ্জতীতি অত্থো. এস নযো সব্বত্থ. কিং পহাতব্বন্তি অযং পহানপুচ্ছা নাম.

ৰাগং তেন পজহতীতি এত্থ একেনেৱ ব্যাকৰণেন দ্ৱে পুচ্ছা ৱিস্সজ্জেসি. ইধ ভিক্খু ৰাগানুসযং ৱিক্খম্ভেত্ৱা পঠমজ্ঝানং সমাপজ্জতি, ঝানৱিক্খম্ভিতং ৰাগানুসযং তথা ৱিক্খম্ভিতমেৱ কত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অনাগামিমগ্গেন সমুগ্ঘাতেতি. সো অনাগামিমগ্গেন পহীনোপি তথা ৱিক্খম্ভিতত্তাৱ পঠমজ্ঝানে নানুসেতি নাম. তেনাহ – ‘‘ন তত্থ ৰাগানুসযো অনুসেতী’’তি. তদাযতনন্তি তং আযতনং, পৰমস্সাসভাৱেন পতিট্ঠানভূতং অৰহত্তন্তি অত্থো. ইতি অনুত্তৰেসূতি এৱং অনুত্তৰা ৱিমোক্খাতি লদ্ধনামে অৰহত্তে. পিহং উপট্ঠাপযতোতি পত্থনং পট্ঠপেন্তস্স. উপ্পজ্জতি পিহাপচ্চযা দোমনস্সন্তি পত্থনায পট্ঠপনমূলকং দোমনস্সং উপ্পজ্জতি. তং পনেতং ন পত্থনায পট্ঠপনমূলকং উপ্পজ্জতি, পত্থেত্ৱা অলভন্তস্স পন অলাভমূলকং উপ্পজ্জমানং, ‘‘উপ্পজ্জতি পিহাপচ্চযা’’তি ৱুত্তং. তত্থ কিঞ্চাপি দোমনস্সং নাম একন্তেন অকুসলং, ইদং পন সেৱিতব্বং দোমনস্সং ৱট্টতীতি ৱদন্তি. যোগিনো হি তেমাসিকং ছমাসিকং ৱা নৱমাসিকং ৱা পটিপদং গণ্হন্তি. তেসু যো তং তং পটিপদং গহেত্ৱা অন্তোকালপৰিচ্ছেদেযেৱ অৰহত্তং পাপুণিস্সামীতি ঘটেন্তো ৱাযমন্তো ন সক্কোতি যথাপৰিচ্ছিন্নকালেন পাপুণিতুং, তস্স বলৱদোমনস্সং উপ্পজ্জতি, আড়িন্দিকৱাসিমহাফুস্সদেৱত্থেৰস্স ৱিয অস্সুধাৰা পৱত্তন্তি. থেৰো কিৰ একূনৱীসতিৱস্সানি গতপচ্চাগতৱত্তং পূৰেসি. তস্স, ‘‘ইমস্মিং ৱাৰে অৰহত্তং গণ্হিস্সামি, ইমস্মিং ৱাৰে ৱিসুদ্ধিপৱাৰণং পৱাৰেস্সামী’’তি মানসং বন্ধিত্ৱা সমণধম্মং কৰোন্তস্সেৱ একূনৱীসতিৱস্সানি অতিক্কন্তানি. পৱাৰণাদিৱসে আগতে থেৰস্স অস্সুপাতেন মুত্তদিৱসো নাম নাহোসি. ৱীসতিমে পন ৱস্সে অৰহত্তং পাণুণি.

পটিঘং তেন পজহতীতি এত্থ দোমনস্সেনেৱ পটিঘং পজহতি. ন হি পটিঘেনেৱ পটিঘপ্পহানং, দোমনস্সেন ৱা দোমনস্সপ্পহানং নাম অত্থি. অযং পন ভিক্খু তেমাসিকাদীসু অঞ্ঞতৰং পটিপদং গহেত্ৱা ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘‘পস্স ভিক্খু, কিং তুয্হং সীলেন হীনট্ঠানং অত্থি, উদাহু ৱীৰিযেন, উদাহু পঞ্ঞায, ননু তে সীলং সুপৰিসুদ্ধং ৱীৰিযং সুপগ্গহিতং পঞ্ঞা সূৰা হুত্ৱা ৱহতী’’তি. সো এৱং পটিসঞ্চিক্খিত্ৱা, ‘‘ন দানি পুন ইমস্স দোমনস্সস্স উপ্পজ্জিতুং দস্সামী’’তি ৱীৰিযং দড়্হং কত্ৱা অন্তোতেমাসে ৱা অন্তোছমাসে ৱা অন্তোনৱমাসে ৱা অনাগামিমগ্গেন তং সমুগ্ঘাতেতি. ইমিনা পৰিযাযেন পটিঘেনেৱ পটিঘং, দোমনস্সেনেৱ দোমনস্সং পজহতি নাম.

ন তত্থ পটিঘানুসযো অনুসেতীতি তত্থ এৱৰূপে দোমনস্সে পটিঘানুসযো নানুসেতি. ন তং আৰব্ভ উপ্পজ্জতি, পহীনোৱ তত্থ পটিঘানুসযোতি অত্থো. অৱিজ্জং তেন পজহতীতি ইধ ভিক্খু অৱিজ্জানুসযং ৱিক্খম্ভেত্ৱা চতুত্থজ্ঝানং সমাপজ্জতি, ঝানৱিক্খম্ভিতং অৱিজ্জানুসযং তথা ৱিক্খম্ভিতমেৱ কত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তমগ্গেন সমুগ্ঘাতেতি. সো অৰহত্তমগ্গেন পহীনোপি তথা ৱিক্খম্ভিতত্তাৱ চতুত্থজ্ঝানে নানুসেতি নাম. তেনাহ – ‘‘ন তত্থ অৱিজ্জানুসযো অনুসেতী’’তি.

৪৬৬. ইদানি পটিভাগপুচ্ছং পুচ্ছন্তো সুখায পনায্যেতিআদিমাহ. তস্স ৱিস্সজ্জনে যস্মা সুখস্স দুক্খং, দুক্খস্স চ সুখং পচ্চনীকং, তস্মা দ্ৱীসু ৱেদনাসু ৱিসভাগপটিভাগো কথিতো. উপেক্খা পন অন্ধকাৰা অৱিভূতা দুদ্দীপনা, অৱিজ্জাপি তাদিসাৱাতি তেনেত্থ সভাগপটিভাগো কথিতো. যত্তকেসু পন ঠানেসু অৱিজ্জা তমং কৰোতি, তত্তকেসু ৱিজ্জা তমং ৱিনোদেতীতি ৱিসভাগপটিভাগো কথিতো. অৱিজ্জায খো, আৱুসোতি এত্থ উভোপেতে ধম্মা অনাসৱা লোকুত্তৰাতি সভাগপটিভাগোৱ কথিতো. ৱিমুত্তিযা খো, আৱুসোতি এত্থ অনাসৱট্ঠেন লোকুত্তৰট্ঠেন অব্যাকতট্ঠেন চ সভাগপটিভাগোৱ কথিতো. অচ্চযাসীতি এত্থ পঞ্হং অতিক্কমিত্ৱা গতোসীতি অত্থো. নাসক্খি পঞ্হানং পৰিযন্তং গহেতুন্তি পঞ্হানং পৰিচ্ছেদপমাণং গহেতুং নাসক্খি, অপ্পটিভাগধম্মস্স পটিভাগং পুচ্ছি. নিব্বানং নামেতং অপ্পটিভাগং, ন সক্কা নীলং ৱা পীতকং ৱাতি কেনচি ধম্মেন সদ্ধিং পটিভাগং কত্ৱা দস্সেতুং. তঞ্চ ত্ৱং ইমিনা অধিপ্পাযেন পুচ্ছসীতি অত্থো.

এত্তাৱতা চাযং উপাসকো যথা নাম সত্তমে ঘৰে সলাকভত্তং লভিত্ৱা গতো ভিক্খু সত্ত ঘৰানি অতিক্কম্ম অট্ঠমস্স দ্ৱাৰে ঠিতো সব্বানিপি সত্ত গেহানি ৱিৰদ্ধোৱ ন অঞ্ঞাসি, এৱমেৱং অপ্পটিভাগধম্মস্স পটিভাগং পুচ্ছন্তো সব্বাসুপি সত্তসু সপ্পটিভাগপুচ্ছাসু ৱিৰদ্ধোৱ হোতীতি ৱেদিতব্বো. নিব্বানোগধন্তি নিব্বানব্ভন্তৰং নিব্বানং অনুপৱিট্ঠং. নিব্বানপৰাযনন্তি নিব্বানং পৰং অযনমস্স পৰা গতি, ন ততো পৰং গচ্ছতীতি অত্থো. নিব্বানং পৰিযোসানং অৱসানং অস্সাতি নিব্বানপৰিযোসানং.

৪৬৭. পণ্ডিতাতি পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতা, ধাতুকুসলা আযতনকুসলা পটিচ্চসমুপ্পাদকুসলা ঠানাট্ঠানকুসলাতি অত্থো. মহাপঞ্ঞাতি মহন্তে অত্থে মহন্তে ধম্মে মহন্তা নিৰুত্তিযো মহন্তানি পটিভানানি পৰিগ্গণ্হনসমত্থায পঞ্ঞায সমন্নাগতা. যথা তং ধম্মদিন্নাযাতি যথা ধম্মদিন্নায ভিক্খুনিযা ব্যাকতং, অহম্পি তং এৱমেৱং ব্যাকৰেয্যন্তি. এত্তাৱতা চ পন অযং সুত্তন্তো জিনভাসিতো নাম জাতো, ন সাৱকভাসিতো. যথা হি ৰাজযুত্তেহি লিখিতং পণ্ণং যাৱ ৰাজমুদ্দিকায ন লঞ্ছিতং হোতি, ন তাৱ ৰাজপণ্ণন্তি সঙ্খ্যং গচ্ছতি; লঞ্ছিতমত্তং পন ৰাজপণ্ণং নাম হোতি, তথা, ‘‘অহম্পি তং এৱমেৱ ব্যাকৰেয্য’’ন্তি ইমায জিনৱচনমুদ্দিকায লঞ্ছিতত্তা অযং সুত্তন্তো আহচ্চৱচনেন জিনভাসিতো নাম জাতো. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

চূড়ৱেদল্লসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. চূড়ধম্মসমাদানসুত্তৱণ্ণনা

৪৬৮. এৱং মে সুতন্তি চূড়ধম্মসমাদানসুত্তং. তত্থ ধম্মসমাদানানীতি ধম্মোতি গহিতগহণানি. পচ্চুপ্পন্নসুখন্তি পচ্চুপ্পন্নে সুখং, আযূহনক্খণে সুখং সুকৰং সুখেন সক্কা পূৰেতুং. আযতিং দুক্খৱিপাকন্তি অনাগতে ৱিপাককালে দুক্খৱিপাকং. ইমিনা উপাযেন সব্বপদেসু অত্থো ৱেদিতব্বো.

৪৬৯. নত্থি কামেসু দোসোতি ৱত্থুকামেসুপি কিলেসকামেসুপি দোসো নত্থি. পাতব্যতং আপজ্জন্তীতি তে ৱত্থুকামেসু কিলেসকামেন পাতব্যতং পিৱিতব্বতং, যথাৰুচি পৰিভুঞ্জিতব্বতং আপজ্জন্তীতি অত্থো. মোড়িবদ্ধাহীতি মোড়িং কত্ৱা বদ্ধকেসাহি. পৰিব্বাজিকাহীতি তাপসপৰিব্বাজিকাহি. এৱমাহংসূতি এৱং ৱদন্তি. পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তীতি পহানং সমতিক্কমং পঞ্ঞপেন্তি. মালুৱাসিপাটিকাতি দীঘসণ্ঠানং মালুৱাপক্কং. ফলেয্যাতি আতপেন সুস্সিত্ৱা ভিজ্জেয্য. সালমূলেতি সালৰুক্খস্স সমীপে. সন্তাসং আপজ্জেয্যাতি কস্মা আপজ্জতি? ভৱনৱিনাসভযা. ৰুক্খমূলে পতিতমালুৱাবীজতো হি লতা উপ্পজ্জিত্ৱা ৰুক্খং অভিৰুহতি. সা মহাপত্তা চেৱ হোতি বহুপত্তা চ, কোৱিড়াৰপত্তসদিসেহি পত্তেহি সমন্নাগতা. অথ তং ৰুক্খং মূলতো পট্ঠায ৱিনন্ধমানা সব্বৱিটপানি সঞ্ছাদেত্ৱা মহন্তং ভাৰং জনেত্ৱা তিট্ঠতি. সা ৱাতে ৱা ৱাযন্তে দেৱে ৱা ৱস্সন্তে ওঘনং জনেত্ৱা তস্স ৰুক্খস্স সব্বসাখাপসাখং ভঞ্জতি, ভূমিযং নিপাতেতি. ততো তস্মিং ৰুক্খে পতিট্ঠিতৱিমানং ভিজ্জতি নস্সতি. ইতি সা ভৱনৱিনাসভযা সন্তাসং আপজ্জতি.

আৰামদেৱতাতি তত্থ তত্থ পুপ্ফাৰামফলাৰামেসু অধিৱত্থা দেৱতা. ৱনদেৱতাতি অন্ধৱনসুভগৱনাদীসু ৱনেসু অধিৱত্থা দেৱতা. ৰুক্খদেৱতাতি অভিলক্খিতেসু নড়েৰুপুচিমন্দাদীসু ৰুক্খেসু অধিৱত্থা দেৱতা. ওসধিতিণৱনপ্পতীসূতি হৰীতকীআমলকীআদীসু ওসধীসু তালনাড়িকেৰাদীসু তিণেসু ৱনজেট্ঠকেসু চ ৱনপ্পতিৰুক্খেসু অধিৱত্থা দেৱতা. ৱনকম্মিকাতি ৱনে কসনলাযনদাৰুআহৰণগোৰক্খাদীসু কেনচিদেৱ কম্মেন ৱা ৱিচৰকমনুস্সা. উদ্ধৰেয্যুন্তি খাদেয্যুং. ৱিলম্বিনীতি ৱাতেন পহতপহতট্ঠানেসু কেড়িং কৰোন্তী ৱিয ৱিলম্বন্তী. সুখো ইমিস্সাতি এৱৰূপায মালুৱালতায সম্ফস্সোপি সুখো, দস্সনম্পি সুখং. অযং মে দাৰকানং আপানমণ্ডলং ভৱিস্সতি, কীড়াভূমি ভৱিস্সতি, দুতিযং মে ৱিমানং পটিলদ্ধন্তি লতায দস্সনেপি সম্ফস্সেপি সোমনস্সজাতা এৱমাহ.

ৱিটভিং কৰেয্যাতি সাখানং উপৰি ছত্তাকাৰেন তিট্ঠেয্য. ওঘনং জনেয্যাতি হেট্ঠা ঘনং জনেয্য. উপৰি আৰুয্হ সকলং ৰুক্খং পলিৱেঠেত্ৱা পুন হেট্ঠা ভস্সমানা ভূমিং গণ্হেয্যাতি অত্থো. পদালেয্যাতি এৱং ওঘনং কত্ৱা পুন ততো পট্ঠায যাৱ মূলা ওতিণ্ণসাখাহি অভিৰুহমানা সব্বসাখা পলিৱেঠেন্তী মত্থকং পত্ৱা তেনেৱ নিযামেন পুন ওৰোহিত্ৱা চ অভিৰুহিত্ৱা চ সকলৰুক্খং সংসিব্বিত্ৱা অজ্ঝোত্থৰন্তী সব্বসাখা হেট্ঠা কত্ৱা সযং উপৰি ঠত্ৱা ৱাতে ৱা ৱাযন্তে দেৱে ৱা ৱস্সন্তে পদালেয্য. ভিন্দেয্যাতি অত্থো. খাণুমত্তমেৱ তিট্ঠেয্য, তত্থ যং সাখট্ঠকৱিমানং হোতি, তং সাখাসু ভিজ্জমানাসু তত্থ তত্থেৱ ভিজ্জিত্ৱা সব্বসাখাসু ভিন্নাসু সব্বং ভিজ্জতি. ৰুক্খট্ঠকৱিমানং পন যাৱ ৰুক্খস্স মূলমত্তম্পি তিট্ঠতি, তাৱ ন নস্সতি. ইদং পন ৱিমানং সাখট্ঠকং, তস্মা সব্বসাখাসু সংভিজ্জমানাসু ভিজ্জিত্থ. দেৱতা পুত্তকে গহেত্ৱা খাণুকে ঠিতা পৰিদেৱিতুং আৰদ্ধা.

৪৭১. তিব্বৰাগজাতিকোতি বহলৰাগসভাৱো. ৰাগজং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতীতি তিব্বৰাগজাতিকত্তা দিট্ঠে দিট্ঠে আৰম্মণে নিমিত্তং গণ্হাতি. অথস্স আচৰিযুপজ্ঝাযা দণ্ডকম্মং আণাপেন্তি. সো অভিক্খণং দণ্ডকম্মং কৰোন্তো দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি, নত্ৱেৱ ৱীতিক্কমং কৰোতি. তিব্বদোসজাতিকোতি অপ্পমত্তিকেনেৱ কুপ্পতি, দহৰসামণেৰেহি সদ্ধিং হত্থপৰামাসাদীনি কৰোন্তোৱ কথেতি. সোপি দণ্ডকম্মপচ্চযা দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি. মোহজাতিকো পন ইধ কতং ৱা কততো অকতং ৱা অকততো ন সল্লক্খেতি, তানি তানি কিচ্চানি ৱিৰাধেতি. সোপি দণ্ডকম্মপচ্চযা দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি.

৪৭২. ন তিব্বৰাগজাতিকোতিআদীনি ৱুত্তপটিপক্খনযেন ৱেদিতব্বানি. কস্মা পনেত্থ কোচি তিব্বৰাগাদিজাতিকো হোতি, কোচি ন তিব্বৰাগাদিজাতিকো? কম্মনিযামেন. যস্স হি কম্মাযূহনক্খণে লোভো বলৱা হোতি, অলোভো মন্দো, অদোসামোহা বলৱন্তো, দোসমোহা মন্দা, তস্স মন্দো অলোভো লোভং পৰিযাদাতুং ন সক্কোতি, অদোসামোহা পন বলৱন্তো দোসমোহে পৰিযাদাতুং সক্কোন্তি. তস্মা সো তেন কম্মেন দিন্নপটিসন্ধিৱসেন নিব্বত্তো লুদ্ধো হোতি, সুখসীলো অক্কোধনো পঞ্ঞৱা ৱজিৰূপমঞাণো.

যস্স পন কম্মাযূহনক্খণে লোভদোসা বলৱন্তো হোন্তি, অলোভাদোসা মন্দা, অমোহো বলৱা, মোহো মন্দো, সো পুৰিমনযেনেৱ লুদ্ধো চেৱ হোতি দুট্ঠো চ, পঞ্ঞৱা পন হোতি ৱজিৰূপমঞাণো দত্তাভযত্থেৰো ৱিয.

যস্স পন কম্মাযূহনক্খণে লোভাদোসমোহা বলৱন্তো হোন্তি, ইতৰে মন্দা, সো পুৰিমনযেনেৱ লুদ্ধো চেৱ হোতি দন্ধো চ, সুখসীলকো পন হোতি অক্কোধনো.

তথা যস্স কম্মাযূহনক্খণে তযোপি লোভদোসমোহা বলৱন্তো হোন্তি, অলোভাদযো মন্দা, সো পুৰিমনযেনেৱ লুদ্ধো চেৱ হোতি দুট্ঠো চ মূড়্হো চ.

যস্স পন কম্মাযূহনক্খণে অলোভদোসমোহা বলৱন্তো হোন্তি, ইতৰে মন্দা, সো পুৰিমনযেনেৱ অপ্পকিলেসো হোতি, দিব্বাৰম্মণম্পি দিস্ৱা নিচ্চলো, দুট্ঠো পন হোতি দন্ধপঞ্ঞো চ.

যস্স পন কম্মাযূহনক্খণে অলোভাদোসমোহা বলৱন্তো হোন্তি, ইতৰে মন্দা, সো পুৰিমনযেনেৱ অলুদ্ধো চেৱ হোতি সুখসীলকো চ, মূড়্হো পন হোতি.

তথা যস্স কম্মাযূহনক্খণে অলোভদোসামোহা বলৱন্তো হোন্তি, ইতৰে মন্দা, সো পুৰিমনযেনেৱ অলুদ্ধো চেৱ হোতি পঞ্ঞৱা চ, দুট্ঠো পন হোতি কোধনো.

যস্স পন কম্মাযূহনক্খণে তযোপি অলোভাদযো বলৱন্তো হোন্তি, লোভাদযো মন্দা, সো মহাসঙ্ঘৰক্খিতত্থেৰো ৱিয অলুদ্ধো অদুট্ঠো পঞ্ঞৱা চ হোতি.

সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

চূড়ধম্মসমাদানসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. মহাধম্মসমাদানসুত্তৱণ্ণনা

৪৭৩. এৱং মে সুত্তন্তি মহাধম্মসমাদানসুত্তং. তত্থ এৱংকামাতি এৱংইচ্ছা. এৱংছন্দাতি এৱংঅজ্ঝাসযা. এৱংঅধিপ্পাযাতি এৱংলদ্ধিকা. তত্ৰাতি তস্মিং অনিট্ঠৱড্ঢনে চেৱ ইট্ঠপৰিহানে চ. ভগৱংমূলকাতি ভগৱা মূলং এতেসন্তি ভগৱংমূলকা. ইদং ৱুত্তং হোতি – ইমে, ভন্তে, অম্হাকং ধম্মা পুব্বে কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধেন উপ্পাদিতা, তস্মিং পৰিনিব্বুতে একং বুদ্ধন্তৰং অঞ্ঞো সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা ইমে ধম্মে উপ্পাদেতুং সমত্থো নাম নাহোসি, ভগৱতা পন নো ইমে ধম্মা উপ্পাদিতা. ভগৱন্তঞ্হি নিস্সায মযং ইমে ধম্মে আজানাম পটিৱিজ্ঝামাতি এৱং ভগৱংমূলকা নো, ভন্তে, ধম্মাতি. ভগৱংনেত্তিকাতি ভগৱা হি ধম্মানং নেতা ৱিনেতা অনুনেতাতি. যথাসভাৱতো পাটিযেক্কং পাটিযেক্কং নামং গহেত্ৱা দস্সিতা ধম্মা ভগৱংনেত্তিকা নাম হোন্তি. ভগৱংপটিসৰণাতি চতুভূমকা ধম্মা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স আপাথং আগচ্ছমানা ভগৱতি পটিসৰন্তি নামাতি ভগৱংপটিসৰণা. পটিসৰন্তীতি ওসৰন্তি সমোসৰন্তি. অপিচ মহাবোধিমণ্ডে নিসিন্নস্স ভগৱতো পটিৱেধৱসেন ফস্সো আগচ্ছতি, অহং ভগৱা কিন্নামোতি? ত্ৱং ফুসনট্ঠেন ফস্সো নাম. ৱেদনা, সঞ্ঞা, সঙ্খাৰা, ৱিঞ্ঞাণং আগচ্ছতি. অহং ভগৱা কিন্নামন্তি? ত্ৱং ৱিজাননট্ঠেন ৱিঞ্ঞাণং নামাতি এৱং চতুভূমকধম্মানং যথাসভাৱতো পাটিযেক্কং পাটিযেক্কং নামং গণ্হন্তো ভগৱা ধম্মে পটিসৰতীতিপি ভগৱংপটিসৰণা. ভগৱন্তঞ্ঞেৱ পটিভাতূতি ভগৱতোযেৱ এতস্স ভাসিতস্স অত্থো উপট্ঠাতু, তুম্হেযেৱ নো কথেত্ৱা দেথাতি অত্থো.

৪৭৪. সেৱিতব্বেতি নিস্সযিতব্বে. ভজিতব্বেতি উপগন্তব্বে. যথা তং অৱিদ্দসুনোতি যথা অৱিদুনো বালস্স অন্ধপুথুজ্জনস্স. যথা তং ৱিদ্দসুনোতি যথা ৱিদুনো মেধাৱিনো পণ্ডিতস্স.

৪৭৫. অত্থি, ভিক্খৱে, ধম্মসমাদানন্তি পুৰিমসুত্তে উপ্পটিপাটিআকাৰেন মাতিকা ঠপিতা, ইধ পন যথাধম্মৰসেনেৱ সত্থা মাতিকং ঠপেসি. তত্থ ধম্মসমাদানন্তি পাণাতিপাতাদীনং ধম্মানং গহণং.

৪৭৬. অৱিজ্জাগতোতি অৱিজ্জায সমন্নাগতো.

৪৭৭. ৱিজ্জাগতোতি ৱিজ্জায সমন্নাগতো পঞ্ঞৱা.