৭. চূড়হত্থিপদোপমসুত্তৱণ্ণনা
২৮৮. এৱং মে সুতন্তি চূড়হত্থিপদোপমসুত্তং. তত্থ সব্বসেতেন ৱড়ৱাভিৰথেনাতি, ‘‘সেতা সুদং অস্সা যুত্তা হোন্তি সেতালঙ্কাৰা. সেতো ৰথো সেতালঙ্কাৰো সেতপৰিৱাৰো, সেতা ৰস্মিযো, সেতা পতোদলট্ঠি, সেতং ছত্তং, সেতং উণ্হীসং, সেতানি ৱত্থানি, সেতা উপাহনা, সেতায সুদং ৱালবীজনিযা বীজিযতী’’তি (সং. নি. ৫.৪) এৱং ৱুত্তেন সকলসেতেন চতূহি ৱড়ৱাহি যুত্তৰথেন.
ৰথো চ নামেসো দুৱিধো হোতি – যোধৰথো, অলঙ্কাৰৰথোতি. তত্থ যোধৰথো চতুৰস্সসণ্ঠানো হোতি নাতিমহা, দ্ৱিন্নং তিণ্ণং ৱা জনানং গহণসমত্থো. অলঙ্কাৰৰথো মহা হোতি, দীঘতো দীঘো, পুথুলতো পুথুলো. তত্থ ছত্তগ্গাহকো ৱালবীজনিগ্গাহকো তালৱণ্টগ্গাহকোতি এৱং অট্ঠ ৱা দস ৱা সুখেন ঠাতুং ৱা নিসীদিতুং ৱা নিপজ্জিতুং ৱা সক্কোন্তি, অযম্পি অলঙ্কাৰৰথোযেৱ. সো সব্বো সচক্কপঞ্জৰকুব্বৰো ৰজতপৰিক্খিত্তো অহোসি. ৱড়ৱা পকতিযা সেতৱণ্ণাৱ. পসাধনম্পি তাদিসং ৰজতমযং অহোসি. ৰস্মিযোপি ৰজতপনাড়ি সুপৰিক্খিত্তা. পতোদলট্ঠিপি ৰজতপৰিক্খিত্তা. ব্ৰাহ্মণোপি সেতৱত্থং নিৱাসেত্ৱা সেতংযেৱ উত্তৰাসঙ্গমকাসি, সেতৱিলেপনং ৱিলিম্পি, সেতমালং পিলন্ধি, দসসু অঙ্গুলীসু অঙ্গুলিমুদ্দিকা, কণ্ণেসু কুণ্ডলানীতি এৱমাদিঅলঙ্কাৰোপিস্স ৰজতমযোৱ অহোসি. পৰিৱাৰব্ৰাহ্মণাপিস্স দসসহস্সমত্তা তথেৱ সেতৱত্থৱিলেপনমালালঙ্কাৰা অহেসুং. তেন ৱুত্তং ‘‘সব্বসেতেন ৱড়ৱাভিৰথেনা’’তি.
সাৱত্থিযা নিয্যাতীতি সো কিৰ ছন্নং ছন্নং মাসানং একৱাৰং নগৰং পদক্খিণং কৰোতি. ইতো এত্তকেহি দিৱসেহি নগৰং পদক্খিণং কৰিস্সতীতি পুৰেতৰমেৱ ঘোসনা কৰীযতি; তং সুত্ৱা যে নগৰতো ন পক্কন্তা, তে ন পক্কমন্তি. যে পক্কন্তা, তেপি, ‘‘পুঞ্ঞৱতো সিৰিসম্পত্তিং পস্সিস্সামা’’তি আগচ্ছন্তি. যং দিৱসং ব্ৰাহ্মণো নগৰং অনুৱিচৰতি, তদা পাতোৱ নগৰৱীথিযো সম্মজ্জিত্ৱা ৱালিকং ওকিৰিত্ৱা লাজপঞ্চমেহি পুপ্ফেহি অভিপ্পকিৰিত্ৱা পুণ্ণঘটে ঠপেত্ৱা কদলিযো চ ধজে চ উস্সাপেত্ৱা সকলনগৰং ধূপিতৱাসিতং কৰোন্তি. ব্ৰাহ্মণো পাতোৱ সীসং ন্হাযিত্ৱা পুৰেভত্তং ভুঞ্জিত্ৱা ৱুত্তনযেনেৱ সেতৱত্থাদীহি অত্তানং অলঙ্কৰিত্ৱা পাসাদা ওৰুয্হ ৰথং অভিৰুহতি. অথ নং তে ব্ৰাহ্মণা সব্বসেতৱত্থৱিলেপনমালালঙ্কাৰা সেতচ্ছত্তানি গহেত্ৱা পৰিৱাৰেন্তি; ততো মহাজনস্স সন্নিপাতনত্থং পঠমংযেৱ তৰুণদাৰকানং ফলাফলানি ৱিকিৰিত্ৱা তদনন্তৰং মাসকৰূপানি; তদনন্তৰং কহাপণে ৱিকিৰন্তি; মহাজনা সন্নিপতন্তি. উক্কুট্ঠিযো চেৱ চেলুক্খেপা চ পৱত্তন্তি. অথ ব্ৰাহ্মণো মঙ্গলিকসোৱত্থিকাদীসু মঙ্গলানি চেৱ সুৱত্থিযো চ কৰোন্তেসু মহাসম্পত্তিযা নগৰং অনুৱিচৰতি. পুঞ্ঞৱন্তা মনুস্সা একভূমকাদিপাসাদে আৰুয্হ সুকপত্তসদিসানি ৱাতপানকৱাটানি ৱিৱৰিত্ৱা ওলোকেন্তি. ব্ৰাহ্মণোপি অত্তনো যসসিৰিসম্পত্তিযা নগৰং অজ্ঝোত্থৰন্তো ৱিয দক্খিণদ্ৱাৰাভিমুখো হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘সাৱত্থিযা নিয্যাতী’’তি.
দিৱা দিৱস্সাতি দিৱসস্স দিৱা, মজ্ঝন্হকালেতি অত্থো. পিলোতিকং পৰিব্বাজকন্তি পিলোতিকাতি এৱং ইত্থিলিঙ্গৱোহাৰৱসেন লদ্ধনামং পৰিব্বাজকং. সো কিৰ পৰিব্বাজকো দহৰো পঠমৱযে ঠিতো সুৱণ্ণৱণ্ণো বুদ্ধুপট্ঠাকো, পাতোৱ তথাগতস্স চেৱ মহাথেৰানঞ্চ উপট্ঠানং কত্ৱা তিদণ্ডকুণ্ডিকাদিপৰিক্খাৰং আদায জেতৱনা নিক্খমিত্ৱা নগৰাভিমুখো পাযাসি. তং এস দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং অদ্দস. এতদৱোচাতি অনুক্কমেন সন্তিকং আগতং সঞ্জানিত্ৱা এতং, ‘‘হন্দ কুতো নু ভৱং ৱচ্ছাযনো আগচ্ছতী’’তি গোত্তং কিত্তেন্তো ৱচনং অৱোচ. পণ্ডিতো মঞ্ঞেতি ভৱং ৱচ্ছাযনো সমণং গোতমং পণ্ডিতোতি মঞ্ঞতি, উদাহু নোতি অযমেত্থ অত্থো.
কো চাহং, ভোতি, ভো, সমণস্স গোতমস্স পঞ্ঞাৱেয্যত্তিযং জাননে অহং কো নাম? কো চ সমণস্স গোতমস্স পঞ্ঞাৱেয্যত্তিযং জানিস্সামীতি কুতো চাহং সমণস্স গোতমস্স পঞ্ঞাৱেয্যত্তিযং জানিস্সামি, কেন কাৰণেন জানিস্সামীতি? এৱং সব্বথাপি অত্তনো অজাননভাৱং দীপেতি. সোপি নূনস্স তাদিসোৱাতি যো সমণস্স গোতমস্স পঞ্ঞাৱেয্যত্তিযং জানেয্য, সোপি নূন দস পাৰমিযো পূৰেত্ৱা সব্বঞ্ঞুতং পত্তো তাদিসো বুদ্ধোযেৱ ভৱেয্য. সিনেৰুং ৱা হিমৱন্তং ৱা পথৱিং ৱা আকাসং ৱা পমেতুকামেন তপ্পমাণোৱ দণ্ডো ৱা ৰজ্জু ৱা লদ্ধুং ৱট্টতি. সমণস্স গোতমস্স পঞ্ঞং জানন্তেনপি তস্স ঞাণসদিসমেৱ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং লদ্ধুং ৱট্টতীতি দীপেতি. আদৰৱসেন পনেত্থ আমেডিতং কতং. উড়াৰাযাতি উত্তৰায সেট্ঠায. কো চাহং, ভোতি, ভো, অহং সমণস্স গোতমস্স পসংসনে কো নাম? কো চ সমণং গোতমং পসংসিস্সামীতি কেন কাৰণেন পসংসিস্সামি? পসত্থপসত্থোতি সব্বগুণানং উত্তৰিতৰেহি সব্বলোকপসত্থেহি অত্তনো গুণেহেৱ পসত্থো, ন তস্স অঞ্ঞেহি পসংসনকিচ্চং অত্থি. যথা হি চম্পকপুপ্ফং ৱা নীলুপ্পলং ৱা পদুমং ৱা লোহিতচন্দনং ৱা অত্তনো ৱণ্ণগন্ধসিৰিযাৱ পাসাদিকঞ্চেৱ সুগন্ধঞ্চ, ন তস্স আগন্তুকেহি ৱণ্ণগন্ধেহি থোমনকিচ্চং অত্থি. যথা চ মণিৰতনং ৱা চন্দমণ্ডলং ৱা অত্তনো আলোকেনেৱ ওভাসতি, ন তস্স অঞ্ঞেন ওভাসনকিচ্চং অত্থি. এৱং সমণো গোতমো সব্বলোকপসত্থেহি অত্তনো গুণেহেৱ পসত্থো থোমিতো সব্বলোকস্স সেট্ঠতং পাপিতো, ন তস্স অঞ্ঞেন পসংসনকিচ্চং অত্থি. পসত্থেহি ৱা পসত্থোতিপি পসত্থপসত্থো.
কে পসত্থা নাম? ৰাজা পসেনদি কোসলো কাসিকোসলৱাসিকেহি পসত্থো, বিম্বিসাৰো অঙ্গমগধৱাসীহি. ৱেসালিকা লিচ্ছৱী ৱজ্জিৰট্ঠৱাসীহি পসত্থা. পাৱেয্যকা মল্লা, কোসিনাৰকা মল্লা, অঞ্ঞেপি তে তে খত্তিযা তেহি তেহি জানপদেহি পসত্থা. চঙ্কীআদযো ব্ৰাহ্মণা ব্ৰাহ্মণগণেহি, অনাথপিণ্ডিকাদযো উপাসকা অনেকসতেহি উপাসকগণেহি, ৱিসাখাদযো উপাসিকা অনেকসতাহি উপাসিকাহি, সকুলুদাযিআদযো পৰিব্বাজকা অনেকেহি পৰিব্বাজকসতেহি, উপ্পলৱণ্ণাথেৰিআদিকা মহাসাৱিকা অনেকেহি ভিক্খুনিসতেহি, সাৰিপুত্তত্থেৰাদযো মহাসাৱকা অনেকসতেহি ভিক্খূহি, সক্কাদযো দেৱা অনেকসহস্সেহি দেৱেহি, মহাব্ৰহ্মাদযো ব্ৰহ্মানো অনেকসহস্সেহি ব্ৰহ্মেহি পসত্থা. তে সব্বেপি দসবলং থোমেন্তি ৱণ্ণেন্তি, পসংসন্তীতি ভগৱা ‘‘পসত্থপসত্থো’’তি ৱুচ্চতি.
অত্থৱসন্তি অত্থানিসংসং. অথস্স পৰিব্বাজকো অত্তনো পসাদকাৰণং আচিক্খন্তো সেয্যথাপি, ভো, কুসলো নাগৱনিকোতিআদিমাহ. তত্থ নাগৱনিকোতি নাগৱনৱাসিকো অনুগ্গহিতসিপ্পো পুৰিসো. পৰতো পন উগ্গহিতসিপ্পো পুৰিসো নাগৱনিকোতি আগতো. চত্তাৰি পদানীতি চত্তাৰি ঞাণপদানি ঞাণৱলঞ্জানি, ঞাণেন অক্কন্তট্ঠানানীতি অত্থো.
২৮৯. খত্তিযপণ্ডিতেতিআদীসু পণ্ডিতেতি পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতে. নিপুণেতি সণ্হে সুখুমবুদ্ধিনো, সুখুমঅত্থন্তৰপটিৱিজ্ঝনসমত্থে. কতপৰপ্পৱাদেতি ৱিঞ্ঞাতপৰপ্পৱাদে চেৱ পৰেহি সদ্ধিং কতৱাদপৰিচযে চ. ৱালৱেধিৰূপেতি ৱালৱেধিধনুগ্গহসদিসে. তে ভিন্দন্তা মঞ্ঞে চৰন্তীতি ৱালৱেধি ৱিয ৱালং সুখুমানিপি পৰেসং দিট্ঠিগতানি অত্তনো পঞ্ঞাগতেন ভিন্দন্তা ৱিয চৰন্তীতি অত্থো. পঞ্হং অভিসঙ্খৰোন্তীতি দুপদম্পি তিপদম্পি চতুপ্পদম্পি পঞ্হং কৰোন্তি. ৱাদং আৰোপেস্সামাতি দোসং আৰোপেস্সাম. ন চেৱ সমণং গোতমং পঞ্হং পুচ্ছন্তীতি; কস্মা ন পুচ্ছন্তি? ভগৱা কিৰ পৰিসমজ্ঝে ধম্মং দেসেন্তো পৰিসায অজ্ঝাসযং ওলোকেতি, ততো পস্সতি – ‘‘ইমে খত্তিযপণ্ডিতা গুড়্হং ৰহস্সং পঞ্হং ওৱট্টিকসাৰং কত্ৱা আগতা’’তি. সো তেহি অপুট্ঠোযেৱ এৱৰূপে পঞ্হে পুচ্ছায এত্তকা দোসা, ৱিস্সজ্জনে এত্তকা, অত্থে পদে অক্খৰে এত্তকাতি ইমে পঞ্হে পুচ্ছন্তো এৱং পুচ্ছেয্য, ৱিস্সজ্জেন্তো এৱং ৱিস্সজ্জেয্যাতি, ইতি ওৱট্টিকসাৰং কত্ৱা আনীতে পঞ্হে ধম্মকথায অন্তৰে পক্খিপিত্ৱা ৱিদ্ধংসেতি. খত্তিযপণ্ডিতা ‘‘সেয্যো ৱত নো, যে মযং ইমে পঞ্হে ন পুচ্ছিম্হা, সচে হি মযং পুচ্ছেয্যাম, অপ্পতিট্ঠেৱ নো কত্ৱা সমণো গোতমো খিপেয্যা’’তি অত্তমনা ভৱন্তি.
অপিচ বুদ্ধা নাম ধম্মং দেসেন্তা পৰিসং মেত্তায ফৰন্তি, মেত্তাফৰণেন দসবলে মহাজনস্স চিত্তং পসীদতি, বুদ্ধা চ নাম ৰূপগ্গপ্পত্তা হোন্তি দস্সনসম্পন্না মধুৰস্সৰা মুদুজিৱ্হা সুফুসিতদন্তাৱৰণা অমতেন হদযং সিঞ্চন্তা ৱিয ধম্মং কথেন্তি. তত্ৰ নেসং মেত্তাফৰণেন পসন্নচিত্তানং এৱং হোতি – ‘‘এৱৰূপং অদ্ৱেজ্ঝকথং অমোঘকথং নিয্যানিককথং কথেন্তেন ভগৱতা সদ্ধিং ন সক্খিস্সাম পচ্চনীকগ্গাহং গণ্হিতু’’ন্তি অত্তনো পসন্নভাৱেনেৱ ন পুচ্ছন্তি.
অঞ্ঞদত্থূতি একংসেন. সাৱকা সম্পজ্জন্তীতি সৰণগমনৱসেন সাৱকা হোন্তি. তদনুত্তৰন্তি তং অনুত্তৰং. ব্ৰহ্মচৰিযপৰিযোসানন্তি মগ্গব্ৰহ্মচৰিযস্স পৰিযোসানভূতং অৰহত্তফলং, তদত্থায হি তে পব্বজন্তি. মনং ৱত, ভো, অনস্সামাতি, ভো, সচে মযং ন উপসঙ্কমেয্যাম, ইমিনা থোকেন অনুপসঙ্কমনমত্তেন অপযিৰুপাসনমত্তেনেৱ নট্ঠা ভৱেয্যাম. উপসঙ্কমনমত্তকেন পনম্হা ন নট্ঠাতি অত্থো. দুতিযপদং পুৰিমস্সেৱ ৱেৱচনং. অস্সমণাৱ সমানাতিআদীসু পাপানং অসমিতত্তা অস্সমণাৱ. অবাহিতত্তা চ পন অব্ৰাহ্মণাৱ. কিলেসাৰীনং অহতত্তা অনৰহন্তোযেৱ সমানাতি অত্থো.
২৯০. উদানং উদানেসীতি উদাহাৰং উদাহৰি. যথা হি যং তেলং মানং গহেতুং ন সক্কোতি, ৱিস্সন্দিত্ৱা গচ্ছতি, তং অৱসেকোতি ৱুচ্চতি, যঞ্চ জলং তড়াকং গহেতুং ন সক্কোতি, অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা গচ্ছতি, তং ওঘোতি ৱুচ্চতি. এৱমেৱ যং পীতিমযং ৱচনং হদযং গহেতুং ন সক্কোতি, অধিকং হুত্ৱা অন্তো অসণ্ঠহিত্ৱা বহি নিক্খমতি, তং উদানন্তি ৱুচ্চতি. এৱৰূপং পীতিমযং ৱচনং নিচ্ছাৰেসীতি অত্থো. হত্থিপদোপমোতি হত্থিপদং উপমা অস্স ধম্মস্সাতি হত্থিপদোপমো. সো ন এত্তাৱতা ৱিত্থাৰেন পৰিপূৰো হোতীতি দস্সেতি. নাগৱনিকোতি উগ্গহিতহত্থিসিপ্পো হত্থিৱনচাৰিকো. অথ কস্মা ইধ কুসলোতি ন ৱুত্তোতি? পৰতো ‘‘যো হোতি কুসলো’’তি ৱিভাগদস্সনতো. যো হি কোচি পৱিসতি, যো পন কুসলো হোতি, সো নেৱ তাৱ নিট্ঠং গচ্ছতি. তস্মা ইধ কুসলোতি অৱত্ৱা পৰতো ৱুত্তো.
২৯১. ৱামনিকাতি ৰস্সা আযামতোপি ন দীঘা মহাকুচ্ছিহত্থিনিযো. উচ্চা চ নিসেৱিতন্তি সত্তট্ঠৰতনুব্বেধে ৱটৰুক্খাদীনং খন্ধপ্পদেসে ঘংসিতট্ঠানং. উচ্চা কাড়াৰিকাতি উচ্চা চ যট্ঠিসদিসপাদা হুত্ৱা, কাড়াৰিকা চ দন্তানং কড়াৰতায. তাসং কিৰ একো দন্তো উন্নতো হোতি, একো ওনতো. উভোপি চ ৱিৰড়া হোন্তি, ন আসন্না. উচ্চা চ দন্তেহি আৰঞ্জিতানীতি সত্তট্ঠৰতনুব্বেধে ৱটৰুক্খাদীনং খন্ধপ্পদেসে ফৰসুনা পহতট্ঠানং ৱিয দাট্ঠাহি ছিন্নট্ঠানং. উচ্চা কণেৰুকা নামাতি উচ্চা চ যট্ঠিসদিসদীঘপাদা হুত্ৱা, কণেৰুকা চ দন্তানং কণেৰুতায, তা কিৰ মকুড়দাঠা হোন্তি. তস্মা কণেৰুকাতি ৱুচ্চন্তি. সো নিট্ঠং গচ্ছতীতি সো নাগৱনিকো যস্স ৱতাহং নাগস্স অনুপদং আগতো, অযমেৱ সো, ন অঞ্ঞো. যঞ্হি অহং পঠমং পদং দিস্ৱা ৱামনিকানং পদং ইদং ভৱিস্সতীতি নিট্ঠং ন গতো, যম্পি ততো ওৰভাগে দিস্ৱা কাড়াৰিকানং ভৱিস্সতি, কণেৰুকানং ভৱিস্সতীতি নিট্ঠং ন গতো, সব্বং তং ইমস্সেৱ মহাহত্থিনো পদন্তি মহাহত্থিং দিস্ৱাৱ নিট্ঠং গচ্ছতি.
এৱমেৱ খোতি এত্থ ইদং ওপম্মসংসন্দনং – নাগৱনং ৱিয হি আদিতো পট্ঠায যাৱ নীৱৰণপ্পহানা ধম্মদেসনা ৱেদিতব্বা. কুসলো নাগৱনিকো ৱিয যোগাৱচৰো; মহানাগো ৱিয সম্মাসম্বুদ্ধো; মহন্তং হত্থিপদং ৱিয ঝানাভিঞ্ঞা. নাগৱনিকস্স তত্থ তত্থ হত্থিপদং দিস্ৱাপি ৱামনিকানং পদং ভৱিস্সতি, কাড়াৰিকানং কণেৰুকানং পদং ভৱিস্সতীতি অনিট্ঠঙ্গতভাৱো ৱিয যোগিনো, ইমা ঝানাভিঞ্ঞা নাম বাহিৰকপৰিব্বাজকানম্পি সন্তীতি অনিট্ঠঙ্গতভাৱো. নাগৱনিকস্স, তত্থ তত্থ মযা দিট্ঠং পদং ইমস্সেৱ মহাহত্থিনো, ন অঞ্ঞস্সাতি মহাহত্থিং দিস্ৱা নিট্ঠঙ্গমনং ৱিয অৰিযসাৱকস্স অৰহত্তং পত্ৱাৱ নিট্ঠঙ্গমনং. ইদঞ্চ পন ওপম্মসংসন্দনং মত্থকে ঠত্ৱাপি কাতুং ৱট্টতি. ইমস্মিম্পি ঠানে ৱট্টতিযেৱ. অনুক্কমাগতং পন পাড়িপদং গহেত্ৱা ইধেৱ কতং. তত্থ ইধাতি দেসাপদেসে নিপাতো. স্ৱাযং কত্থচি লোকং উপাদায ৱুচ্চতি. যথাহ – ‘‘ইধ তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতী’’তি (দী. নি. ১.২৭৯). কত্থচি সাসনং. যথাহ – ‘‘ইধেৱ, ভিক্খৱে, সমণো, ইধ দুতিযো সমণো’’তি (অ. নি. ৪.২৪১). কত্থচি ওকাসং. যথাহ –
‘‘ইধেৱ তিট্ঠমানস্স, দেৱভূতস্স মে সতো;
পুনৰাযু চ মে লদ্ধো, এৱং জানাহি মাৰিসা’’তি. (দী. নি. ২.৩৬৯; দী. নি. অট্ঠ. ১.১৯০);
কত্থচি পদপূৰণমত্তমেৱ. যথাহ – ‘‘ইধাহং, ভিক্খৱে, ভুত্তাৱী অস্সং পৱাৰিতো’’তি (ম. নি. ১.৩০). ইধ পন লোকং উপাদায ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো. ইদং ৱুত্তং হোতি ‘‘ব্ৰাহ্মণ ইমস্মিং লোকে তথাগতো উপ্পজ্জতি অৰহং…পে… বুদ্ধো ভগৱা’’তি.
তত্থ তথাগতসদ্দো মূলপৰিযাযে, অৰহন্তিআদযো ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱিত্থাৰিতা. লোকে উপ্পজ্জতীতি এত্থ পন লোকোতি ওকাসলোকো সত্তলোকো সঙ্খাৰলোকোতি তিৱিধো. ইধ পন সত্তলোকো অধিপ্পেতো. সত্তলোকে উপ্পজ্জমানোপি চ তথাগতো ন দেৱলোকে, ন ব্ৰহ্মলোকে, মনুস্সলোকেযেৱ উপ্পজ্জতি. মনুস্সলোকেপি ন অঞ্ঞস্মিং চক্কৱাড়ে, ইমস্মিংযেৱ চক্কৱাড়ে. তত্ৰাপি ন সব্বট্ঠানেসু, ‘‘পুৰত্থিমায দিসায গজঙ্গলং নাম নিগমো. তস্সাপৰেন মহাসালো, ততো পৰা পচ্চন্তিমা জনপদা, ওৰতো মজ্ঝে. পুৰত্থিমদক্খিণায দিসায সল্লৱতী নাম নদী, ততো পৰা পচ্চন্তিমা জনপদা, ওৰতো মজ্ঝে. দক্খিণায দিসায সেতকণ্ণিকং নাম নিগমো, ততো পৰা পচ্চন্তিমা জনপদা, ওৰতো মজ্ঝে. পচ্ছিমায দিসায থূণং নাম ব্ৰাহ্মণগামো, ততো পৰা পচ্চন্তিমা জনপদা, ওৰতো মজ্ঝে. উত্তৰায দিসায উসিৰদ্ধজো নাম পব্বতো, ততো পৰা পচ্চন্তিমা জনপদা, ওৰতো মজ্ঝে’’তি (মহাৱ. ২৫৯) এৱং পৰিচ্ছিন্নে আযামতো তিযোজনসতে ৱিত্থাৰতো অড্ঢতেয্যযোজনসতে পৰিক্খেপতো নৱযোজনসতে মজ্ঝিমপদেসে উপ্পজ্জতি. ন কেৱলঞ্চ তথাগতোৱ, পচ্চেকবুদ্ধা অগ্গসাৱকা অসীতি মহাথেৰা বুদ্ধমাতা বুদ্ধপিতা চক্কৱত্তী ৰাজা অঞ্ঞে চ সাৰপ্পত্তা ব্ৰাহ্মণগহপতিকা এত্থেৱ উপ্পজ্জন্তি. তত্থ তথাগতো সুজাতায দিন্নমধুপাযসভোজনতো পট্ঠায যাৱ অৰহত্তমগ্গো, তাৱ উপ্পজ্জতি নাম. অৰহত্তফলে উপ্পন্নো নাম. মহাভিনিক্খমনতো ৱা যাৱ অৰহত্তমগ্গো. তুসিতভৱনতো ৱা যাৱ অৰহত্তমগ্গো. দীপঙ্কৰপাদমূলতো ৱা যাৱ অৰহত্তমগ্গো, তাৱ উপ্পজ্জতি নাম. অৰহত্তফলে উপ্পন্নো নাম. ইধ সব্বপঠমং উপ্পন্নভাৱং সন্ধায উপ্পজ্জতীতি ৱুত্তং, তথাগতো লোকে উপ্পন্নো হোতীতি অযঞ্হেত্থ অত্থো.
সো ইমং লোকন্তি সো ভগৱা ইমং লোকং, ইদানি ৱত্তব্বং নিদস্সেতি. সদেৱকন্তি সহ দেৱেহি সদেৱকং. এৱং সহ মাৰেন সমাৰকং. সহ ব্ৰহ্মুনা সব্ৰহ্মকং. সহ সমণব্ৰাহ্মণেহি সস্সমণব্ৰাহ্মণিং. পজাতত্তা পজা, তং পজং. সহ দেৱমনুস্সেহি সদেৱমনুস্সং. তত্থ সদেৱকৱচনেন পঞ্চকামাৱচৰদেৱগ্গহণং ৱেদিতব্বং. সমাৰকৱচনেন ছট্ঠকামাৱচৰদেৱগ্গহণং. সব্ৰহ্মকৱচনেন ব্ৰহ্মকাযিকাদিব্ৰহ্মগ্গহণং. সস্সমণব্ৰাহ্মণিৱচনেন সাসনস্স পচ্চত্থিপচ্চামিত্তসমণব্ৰাহ্মণগ্গহণং সমিতপাপবাহিতপাপসমণব্ৰাহ্মণগ্গহণঞ্চ. পজাৱচনেন সত্তলোকগ্গহণং. সদেৱমনুস্সৱচনেন সম্মুতিদেৱঅৱসেসমনুস্সগ্গহণং. এৱমেত্থ তীহি পদেহি ওকাসলোকেন সদ্ধিং সত্তলোকো, দ্ৱীহি পজাৱসেন সত্তলোকোৱ গহিতোতি ৱেদিতব্বো.
অপৰো নযো – সদেৱকগ্গহণেন অৰূপাৱচৰদেৱলোকো গহিতো. সমাৰকগ্গহণেন ছকামাৱচৰদেৱলোকো. সব্ৰহ্মকগ্গহণেন ৰূপী ব্ৰহ্মলোকো. সস্সমণব্ৰাহ্মণাদিগ্গহণেন চতুপৰিসৱসেন সম্মুতিদেৱেহি ৱা সহ মনুস্সলোকো অৱসেসসব্বসত্তলোকো ৱা.
অপিচেত্থ সদেৱকৱচনেন উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদতো সব্বস্স লোকস্স সচ্ছিকতভাৱমাহ. ততো যেসং অহোসি – ‘‘মাৰো মহানুভাৱো ছকামাৱচৰিস্সৰো ৱসৱত্তী. কিং সোপি এতেন সচ্ছিকতো’’তি? তেসং ৱিমতিং ৱিধমন্তো সমাৰকন্তি আহ. যেসং পন অহোসি – ‘‘ব্ৰহ্মা মহানুভাৱো, একঙ্গুলিযা একস্মিং চক্কৱাড়সহস্সে আলোকং ফৰতি, দ্ৱীহি…পে… দসহি অঙ্গুলীহি দসসু চক্কৱাড়সহস্সেসু আলোকং ফৰতি, অনুত্তৰঞ্চ ঝানসমাপত্তিসুখং পটিসংৱেদেতি. কিং সোপি সচ্ছিকতো’’তি? তেসং ৱিমতিং ৱিধমন্তো সব্ৰহ্মকন্তি আহ. ততো যে চিন্তেসুং – ‘‘পুথূ সমণব্ৰাহ্মণা সাসনস্স পচ্চত্থিকা, কিং তেপি সচ্ছিকতা’’তি? তেসং ৱিমতিং ৱিধমন্তো সস্সমণব্ৰাহ্মণিং পজন্তি আহ. এৱং উক্কট্ঠুক্কট্ঠানং সচ্ছিকতভাৱং পকাসেত্ৱা অথ সম্মুতিদেৱে অৱসেসমনুস্সে চ উপাদায উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদৱসেন সেসসত্তলোকস্স সচ্ছিকতভাৱং পকাসেন্তো সদেৱমনুস্সন্তি আহ. অযমেত্থ ভাৱানুক্কমো. পোৰাণা পনাহু – সদেৱকন্তি দেৱতাহি সদ্ধিং অৱসেসলোকং. সমাৰকন্তি মাৰেন সদ্ধিং অৱসেসলোকং. সব্ৰহ্মকন্তি ব্ৰহ্মেহি সদ্ধিং অৱসেসলোকং. এৱং সব্বেপি তিভৱূপগে সত্তে তীহাকাৰেহি তীসু পদেসু পক্খিপেত্ৱা পুন দ্ৱীহি পদেহি পৰিযাদিযন্তো ‘‘সস্সমণব্ৰাহ্মণিং পজং সদেৱমনুস্স’’ন্তি আহ. এৱং পঞ্চহি পদেহি তেন তেনাকাৰেন তেধাতুকমেৱ পৰিযাদিন্নন্তি.
সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা পৱেদেতীতি সযন্তি সামং অপৰনেয্যো হুত্ৱা. অভিঞ্ঞাতি অভিঞ্ঞায, অধিকেন ঞাণেন ঞত্ৱাতি অত্থো. সচ্ছিকত্ৱাতি পচ্চক্খং কত্ৱা. এতেন অনুমানাদিপটিক্খেপো কতো হোতি. পৱেদেতীতি বোধেতি ৱিঞ্ঞাপেতি পকাসেতি. সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং…পে… পৰিযোসানকল্যাণন্তি সো ভগৱা সত্তেসু কাৰুঞ্ঞতং পটিচ্চ হিত্ৱাপি অনুত্তৰং ৱিৱেকসুখং ধম্মং দেসেতি. তঞ্চ খো অপ্পং ৱা বহুং ৱা দেসেন্তো আদিকল্যাণাদিপ্পকাৰমেৱ দেসেতি. আদিম্হিপি কল্যাণং ভদ্দকং অনৱজ্জমেৱ কত্ৱা দেসেতি. মজ্ঝেপি… পৰিযোসানেপি কল্যাণং ভদ্দকং অনৱজ্জমেৱ কত্ৱা দেসেতীতি ৱুত্তং হোতি.
তত্থ অত্থি দেসনায আদিমজ্ঝপৰিযোসানং, অত্থি সাসনস্স. দেসনায তাৱ চতুপ্পদিকাযপি গাথায পঠমপাদো আদি নাম, ততো দ্ৱে মজ্ঝং নাম, অন্তে একো পৰিযোসানং নাম. একানুসন্ধিকস্স সুত্তস্স নিদানমাদি, ইদমৱোচাতি পৰিযোসানং, উভিন্নং অন্তৰা মজ্ঝং. অনেকানুসন্ধিকস্স সুত্তস্স পঠমানুসন্ধি আদি, অন্তে অনুসন্ধি পৰিযোসানং, মজ্ঝে একো ৱা দ্ৱে ৱা বহূ ৱা মজ্ঝমেৱ. সাসনস্স পন সীলসমাধিৱিপস্সনা আদি নাম. ৱুত্তম্পি চেতং – ‘‘কো চাদি কুসলানং ধম্মানং, সীলঞ্চ সুৱিসুদ্ধং, দিট্ঠি চ উজুকা’’তি (সং. নি. ৫.৩৬৯). ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, মজ্ঝিমা পটিপদা তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা’’তি এৱং ৱুত্তো পন অৰিযমগ্গো মজ্ঝং নাম, ফলঞ্চেৱ নিব্বানঞ্চ পৰিযোসানং নাম. ‘‘এতদত্থমিদং, ব্ৰাহ্মণ, ব্ৰহ্মচৰিযমেতং সাৰং, এতং পৰিযোসান’’ন্তি (ম. নি. ১.৩২৪) হি এত্থ ফলং পৰিযোসানন্তি ৱুত্তং. ‘‘নিব্বানোগধঞ্হি, আৱুসো ৱিসাখ, ব্ৰহ্মচৰিযং ৱুস্সতি নিব্বানপৰাযণং নিব্বানপৰিযোসান’’ন্তি (ম. নি. ১.৪৬৬) এত্থ নিব্বানং পৰিযোসানন্তি ৱুত্তং. ইধ দেসনায আদিমজ্ঝপৰিযোসানং অধিপ্পেতং. ভগৱা হি ধম্মং দেসেন্তো আদিম্হি সীলং দস্সেত্ৱা মজ্ঝে মগ্গং পৰিযোসানে নিব্বানং দস্সেতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পৰিযোসানকল্যাণ’’ন্তি. তস্মা অঞ্ঞোপি ধম্মকথিকো ধম্মং কথেন্তো –
‘‘আদিম্হি সীলং দস্সেয্য, মজ্ঝে মগ্গং ৱিভাৱযে;
পৰিযোসানম্হি নিব্বানং, এসা কথিকসণ্ঠিতী’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৯০);
সাত্থং সব্যঞ্জনন্তি যস্স হি যাগুভত্তইত্থিপুৰিসাদিৱণ্ণনা নিস্সিতা দেসনা হোতি, ন সো সাত্থং দেসেতি. ভগৱা পন তথাৰূপং দেসনং পহায চতুসতিপট্ঠানাদিনিস্সিতং দেসনং দেসেতি. তস্মা ‘‘সাত্থং দেসেতী’’তি ৱুচ্চতি. যস্স পন দেসনা একব্যঞ্জনাদিযুত্তা ৱা সব্বনিৰোট্ঠব্যঞ্জনা ৱা সব্বৱিস্সট্ঠসব্বনিগ্গহীতব্যঞ্জনা ৱা, তস্স দমিড়কিৰাসৱৰাদিমিলক্খূনং ভাসা ৱিয ব্যঞ্জনপাৰিপূৰিযা অভাৱতো অব্যঞ্জনা নাম দেসনা হোতি. ভগৱা পন –
‘‘সিথিলং ধনিতঞ্চ দীঘৰস্সং, গৰুকং লহুকঞ্চ নিগ্গহীতং;
সম্বন্ধং ৱৱত্থিতং ৱিমুত্তং, দসধা ব্যঞ্জনবুদ্ধিযা পভেদো’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৯০) –
এৱং ৱুত্তং দসৱিধং ব্যঞ্জনং অমক্খেত্ৱা পৰিপুণ্ণব্যঞ্জনমেৱ কত্ৱা ধম্মং দেসেতি. তস্মা ‘‘সব্যঞ্জনং ধম্মং দেসেতী’’তি ৱুচ্চতি.
কেৱলপৰিপুণ্ণন্তি এত্থ কেৱলন্তি সকলাধিৱচনং. পৰিপুণ্ণন্তি অনূনাধিকৱচনং. ইদং ৱুত্তং হোতি – ‘‘সকলপৰিপুণ্ণমেৱ দেসেতি, একদেসনাপি অপৰিপুণ্ণা নত্থী’’তি. পৰিসুদ্ধন্তি নিৰুপক্কিলেসং. যো হি ইদং ধম্মদেসনং নিস্সায লাভং ৱা সক্কাৰং ৱা লভিস্সামীতি দেসেতি, তস্স অপৰিসুদ্ধা দেসনা হোতি. ভগৱা পন লোকামিসনিৰপেক্খো হিতফৰণেন মেত্তাভাৱনায মুদুহদযো উল্লুম্পনসভাৱসণ্ঠিতেন চিত্তেন দেসেতি. তস্মা ‘‘পৰিসুদ্ধং ধম্মং দেসেতী’’তি ৱুচ্চতি. ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেতীতি এত্থ ব্ৰহ্মচৰিযন্তি সিক্খত্তযসঙ্গহং সকলসাসনং. তস্মা ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেতীতি সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং…পে… পৰিসুদ্ধং, এৱং দেসেন্তো চ সিক্খত্তযসঙ্গহিতং সকলসাসনং ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেতীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ব্ৰহ্মচৰিযন্তি সেট্ঠট্ঠেন ব্ৰহ্মভূতং চৰিযং. ব্ৰহ্মভূতানং ৱা বুদ্ধাদীনং চৰিযন্তি ৱুত্তং হোতি.
তং ধম্মন্তি তং ৱুত্তপ্পকাৰসম্পদং ধম্মং. সুণাতি গহপতি ৱাতি কস্মা পঠমং গহপতিং নিদ্দিসতীতি? নিহতমানত্তা উস্সন্নত্তা চ. যেভুয্যেন হি খত্তিযকুলতো পব্বজিতা জাতিং নিস্সায মানং কৰোন্তি. ব্ৰাহ্মণকুলা পব্বজিতা মন্তে নিস্সায মানং কৰোন্তি. হীনজচ্চকুলা পব্বজিতা অত্তনো ৱিজাতিতায পতিট্ঠাতুং ন সক্কোন্তি. গহপতিদাৰকা পন কচ্ছেহি সেদং মুঞ্চন্তেহি পিট্ঠিযা লোণং পুপ্ফমানায ভূমিং কসিত্ৱা নিহতমানদপ্পা হোন্তি. তে পব্বজিত্ৱা মানং ৱা দপ্পং ৱা অকত্ৱা যথাবলং বুদ্ধৱচনং উগ্গহেত্ৱা ৱিপস্সনায কম্মং কৰোন্তা সক্কোন্তি অৰহত্তে পতিট্ঠাতুং. ইতৰেহি চ কুলেহি নিক্খমিত্ৱা পব্বজিতা নাম ন বহুকা, গহপতিকাৱ বহুকা, ইতি নিহতমানত্তা উস্সন্নত্তা চ পঠমং গহপতিং নিদ্দিসতীতি.
অঞ্ঞতৰস্মিং ৱাতি ইতৰেসং ৱা কুলানং অঞ্ঞতৰস্মিং. পচ্চাজাতোতি পতিজাতো. তথাগতে সদ্ধং পটিলভতীতি পৰিসুদ্ধং ধম্মং সুত্ৱা ধম্মস্সামিম্হি তথাগতে ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ৱত ভগৱা’’তি সদ্ধং পটিলভতি. ইতি পটিসঞ্চিক্খতীতি এৱং পচ্চৱেক্খতি. সম্বাধো ঘৰাৱাসোতি সচেপি সট্ঠিহত্থে ঘৰে যোজনসতন্তৰেপি ৱা দ্ৱে জাযম্পতিকা ৱসন্তি, তথাপি নেসং সকিঞ্চনসপলিবোধট্ঠেন ঘৰাৱাসো সম্বাধোযেৱ. ৰজোপথোতি ৰাগৰজাদীনং উট্ঠানট্ঠানন্তি মহাঅট্ঠকথাযং ৱুত্তং. আগমনপথোতিপি ৱট্টতি. অলগ্গনট্ঠেন অব্ভোকাসো ৱিযাতি অব্ভোকাসো. পব্বজিতো হি কূটাগাৰৰতনপাসাদদেৱৱিমানাদীসু পিহিতদ্ৱাৰৱাতপানেসু পটিচ্ছন্নেসু ৱসন্তোপি নেৱ লগ্গতি ন সজ্জতি ন বজ্ঝতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘অব্ভোকাসো পব্বজ্জা’’তি. অপিচ সম্বাধো ঘৰাৱাসো কুসলকিৰিযায ওকাসাভাৱতো. ৰজোপথো অসংৱুতসঙ্কাৰট্ঠানং ৱিয ৰজানং কিলেসৰজানং সন্নিপাতট্ঠানতো. অব্ভোকাসো পব্বজ্জা কুসলকিৰিযায যথাসুখং ওকাসসব্ভাৱতো.
নযিদং সুকৰং…পে… পব্বজেয্যন্তি এত্থ অযং সঙ্খেপকথা – যদেতং সিক্খত্তযব্ৰহ্মচৰিযং একম্পি দিৱসং অখণ্ডং কত্ৱা চৰিমকচিত্তং পাপেতব্বতায একন্তপৰিপুণ্ণং. একদিৱসম্পি চ কিলেসমলেন অমলিনং কত্ৱা চৰিমকচিত্তং পাপেতব্বতায একন্তপৰিসুদ্ধং, সঙ্খলিখিতং লিখিতসঙ্খসদিসং ধোতসঙ্খসপ্পটিভাগং চৰিতব্বং, ইদং ন সুকৰং অগাৰং অজ্ঝাৱসতা অগাৰমজ্ঝে ৱসন্তেন একন্তপৰিপুণ্ণং…পে… চৰিতুং. যংনূনাহং কেসে চ মস্সুঞ্চ ওহাৰেত্ৱা কাসাযৰসপীততায কাসাযানি ব্ৰহ্মচৰিযং চৰন্তানং অনুচ্ছৱিকানি ৱত্থানি অচ্ছাদেত্ৱা পৰিদহিত্ৱা অগাৰস্মা নিক্খমিত্ৱা অনগাৰিযং পব্বজেয্যন্তি. এত্থ চ যস্মা অগাৰস্স হিতং কসিৱাণিজ্জাদিকম্মং অগাৰিযন্তি ৱুচ্চতি, তঞ্চ পব্বজ্জায নত্থি. তস্মা পব্বজ্জা অনগাৰিযাতি ঞাতব্বা, তং অনগাৰিযং. পব্বজেয্যন্তি পটিপজ্জেয্যং. অপ্পং ৱাতি সহস্সতো হেট্ঠা ভোগক্খন্ধো অপ্পো নাম হোতি, সহস্সতো পট্ঠায মহা. আবন্ধনট্ঠেন ঞাতি এৱ পৰিৱট্টো ঞাতিপৰিৱট্টো. সো ৱীসতিযা হেট্ঠা অপ্পো হোতি, ৱীসতিযা পট্ঠায মহা.
২৯২. ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৱসমাপন্নোতি যা ভিক্খূনং অধিসীলসঙ্খাতা সিক্খা, তঞ্চ, যত্থ চেতে সহ জীৱন্তি একজীৱিকা সভাগৱুত্তিনো হোন্তি, তং ভগৱতা পঞ্ঞত্তসিক্খাপদসঙ্খাতং সাজীৱঞ্চ তত্থ সিক্খনভাৱেন সমাপন্নোতি ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো. সমাপন্নোতি সিক্খং পৰিপূৰেন্তো, সাজীৱঞ্চ অৱীতিক্কমন্তো হুত্ৱা তদুভযং উপগতোতি অত্থো. পাণাতিপাতং পহাযাতিআদীসু পাণাতিপাতাদিকথা হেট্ঠা ৱিত্থাৰিতা এৱ. পহাযাতি ইমং পাণাতিপাতচেতনাসঙ্খাতং দুস্সীল্যং পজহিত্ৱা. পটিৱিৰতো হোতীতি পহীনকালতো পট্ঠায ততো দুস্সীল্যতো ওৰতো ৱিৰতোৱ হোতি. নিহিতদণ্ডো নিহিতসত্থোতি পৰূপঘাতত্থায দণ্ডং ৱা সত্থং ৱা আদায অৱত্তনতো নিক্খিত্তদণ্ডো চেৱ নিক্খিত্তসত্থো চাতি অত্থো. এত্থ চ ঠপেত্ৱা দণ্ডং সব্বম্পি অৱসেসং উপকৰণং সত্তানং ৱিহিংসনভাৱতো সত্থন্তি ৱেদিতব্বং. যং পন ভিক্খূ কত্তৰদণ্ডং ৱা দন্তকট্ঠৱাসিং ৱা পিপ্ফলকং ৱা গহেত্ৱা ৱিচৰন্তি, ন তং পৰূপঘাতত্থায. তস্মা নিহিতদণ্ডো নিহিতসত্থোত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি. লজ্জীতি পাপজিগুচ্ছনলক্খণায লজ্জায সমন্নাগতো. দযাপন্নোতি দযং মেত্তচিত্ততং আপন্নো. সব্বপাণভূতহিতানুকম্পীতি সব্বে পাণভূতে হিতেন অনুকম্পকো. তায দযাপন্নতায সব্বেসং পাণভূতানং হিতচিত্তকোতি অত্থো. ৱিহৰতীতি ইৰিযতি পালেতি.
দিন্নমেৱ আদিযতীতি দিন্নাদাযী. চিত্তেনপি দিন্নমেৱ পটিকঙ্খতীতি দিন্নপাটিকঙ্খী. থেনেতীতি থেনো. ন থেনেন অথেনেন. অথেনত্তাযেৱ সুচিভূতেন. অত্তনাতি অত্তভাৱেন, অথেনং সুচিভূতং অত্তভাৱং কত্ৱা ৱিহৰতীতি ৱুত্তং হোতি.
অব্ৰহ্মচৰিযন্তি অসেট্ঠচৰিযং. ব্ৰহ্মং সেট্ঠং আচাৰং চৰতীতি ব্ৰহ্মচাৰী. আৰাচাৰীতি অব্ৰহ্মচৰিযতো দূৰচাৰী. মেথুনাতি ৰাগপৰিযুট্ঠানৱসেন সদিসত্তা মেথুনকাতি লদ্ধৱোহাৰেহি পটিসেৱিতব্বতো মেথুনাতি সঙ্খং গতা অসদ্ধম্মা. গামধম্মাতি গামৱাসীনং ধম্মা.
সচ্চং ৱদতীতি সচ্চৱাদী. সচ্চেন সচ্চং সন্দহতি ঘটেতীতি সচ্চসন্ধো, ন অন্তৰন্তৰা মুসা ৱদতীতি অত্থো. যো হি পুৰিসো কদাচি মুসা ৱদতি, কদাচি সচ্চং, তস্স মুসাৱাদেন অন্তৰিতত্তা সচ্চং সচ্চেন ন ঘটীযতি. তস্মা ন সো সচ্চসন্ধো, অযং পন ন তাদিসো, জীৱিতহেতুপি মুসাৱাদং অৱত্ৱা সচ্চেন সচ্চং সন্দহতিযেৱাতি সচ্চসন্ধো. থেতোতি থিৰো, থিৰকথোতি অত্থো. একো হি পুগ্গলো হলিদ্দিৰাগো ৱিয, থুসৰাসিম্হি নিখাতখাণু ৱিয, অস্সপিট্ঠে ঠপিতকুম্ভণ্ডমিৱ চ ন থিৰকথো হোতি. একো পাসাণলেখা ৱিয ইন্দখিলো ৱিয চ থিৰকথো হোতি; অসিনা সীসে ছিজ্জন্তেপি দ্ৱে কথা ন কথেতি; অযং ৱুচ্চতি থেতো. পচ্চযিকোতি পত্তিযাযিতব্বকো, সদ্ধাযিকোতি অত্থো. একচ্চো হি পুগ্গলো ন পচ্চযিকো হোতি, ‘‘ইদং কেন ৱুত্তং, অসুকেনা’’তি ৱুত্তে ‘‘মা তস্স ৱচনং সদ্দহথা’’তি ৱত্তব্বতং আপজ্জতি. একো পচ্চযিকো হোতি, ‘‘ইদং কেন ৱুত্তং, অসুকেনা’’তি ৱুত্তে, ‘‘যদি তেন ৱুত্তং, ইদমেৱ পমাণং, ইদানি উপপৰিক্খিতব্বং নত্থি, এৱমেৱ ইদ’’ন্তি ৱত্তব্বতং আপজ্জতি, অযং ৱুচ্চতি পচ্চযিকো. অৱিসংৱাদকো লোকস্সাতি তায সচ্চৱাদিতায লোকং ন ৱিসংৱাদেতীতি অত্থো.
ইমেসং ভেদাযাতি যেসং ইতো সুত্ৱাতি ৱুত্তানং সন্তিকে সুতং, তেসং ভেদায. ভিন্নানং ৱা সন্ধাতাতি দ্ৱিন্নম্পি মিত্তানং ৱা সমানুপজ্ঝাযকাদীনং ৱা কেনচিদেৱ কাৰণেন ভিন্নানং একমেকং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘তুম্হাকং ঈদিসে কুলে জাতানং এৱং বহুস্সুতানং ইদং ন যুত্ত’’ন্তিআদীনি ৱত্ৱা সন্ধানং কত্তা. অনুপ্পদাতাতি সন্ধানানুপ্পদাতা, দ্ৱে জনে সমগ্গে দিস্ৱা, ‘‘তুম্হাকং এৱৰূপে কুলে জাতানং এৱৰূপেহি গুণেহি সমন্নাগতানং অনুচ্ছৱিকমেত’’ন্তিআদীনি ৱত্ৱা দড়্হীকম্মং কত্তাতি অত্থো. সমগ্গো আৰামো অস্সাতি সমগ্গাৰামো. যত্থ সমগ্গা নত্থি, তত্থ ৱসিতুম্পি ন ইচ্ছতীতি অত্থো. ‘‘সমগ্গৰামো’’তিপি পাড়ি, অযমেৱেত্থ অত্থো. সমগ্গৰতোতি সমগ্গেসু ৰতো, তে পহায অঞ্ঞত্ৰ গন্তুম্পি ন ইচ্ছতীতি অত্থো. সমগ্গে দিস্ৱাপি সুত্ৱাপি নন্দতীতি সমগ্গনন্দী. সমগ্গকৰণিং ৱাচং ভাসিতাতি যা ৱাচা সত্তে সমগ্গেযেৱ কৰোতি, তং সামগ্গিগুণপৰিদীপকমেৱ ৱাচং ভাসতি, ন ইতৰন্তি.
নেলাতি এলং ৱুচ্চতি দোসো, নাস্সা এলন্তি নেলা, নিদ্দোসাতি অত্থো. ‘‘নেলঙ্গো সেতপচ্ছাদো’’তি এত্থ ৱুত্তনেলং ৱিয. কণ্ণসুখাতি ব্যঞ্জনমধুৰতায কণ্ণানং সুখা, সূচিৱিজ্ঝনং ৱিয কণ্ণসূলং ন জনেতি. অত্থমধুৰতায সকলসৰীৰে কোপং অজনেত্ৱা পেমং জনেতীতি পেমনীযা. হদযং গচ্ছতি, অপটিহঞ্ঞমানা সুখেন চিত্তং পৱিসতীতি হদযঙ্গমা. গুণপৰিপুণ্ণতায পুৰে ভৱাতি পোৰী, পুৰে সংৱদ্ধনাৰী ৱিয সুকুমাৰাতিপি পোৰী, পুৰস্স এসাতিপি পোৰী, নগৰৱাসীনং কথাতি অত্থো. নগৰৱাসিনো হি যুত্তকথা হোন্তি, পিতিমত্তং পিতাতি, মাতিমত্তং মাতাতি, ভাতিমত্তং ভাতাতি ৱদন্তি. এৱৰূপী কথা বহুনো জনস্স কন্তা হোতীতি বহুজনকন্তা. কন্তভাৱেনেৱ বহুনো জনস্স মনাপা চিত্তৱুদ্ধিকৰাতি বহুজনমনাপা.
কালেন ৱদতীতি কালৱাদী, ৱত্তব্বযুত্তকালং সল্লক্খেত্ৱা ৱদতীতি অত্থো. ভূতং তচ্ছং সভাৱমেৱ ৱদতীতি ভূতৱাদী. দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকত্থসন্নিস্সিতমেৱ কত্ৱা ৱদতীতি অত্থৱাদী. নৱলোকুত্তৰধম্মসন্নিস্সিতং কত্ৱা ৱদতীতি ধম্মৱাদী. সংৱৰৱিনযপহানৱিনযসন্নিস্সিতং কত্ৱা ৱদতীতি ৱিনযৱাদী. নিধানং ৱুচ্চতি ঠপনোকাসো, নিধানমস্সা অত্থীতি নিধানৱতী, হদযে নিধাতব্ব যুত্তৱাচং ভাসিতাতি অত্থো. কালেনাতি এৱৰূপিং ভাসমানোপি চ ‘‘অহং নিধানৱতিং ৱাচং ভাসিস্সামী’’তি ন অকালেন ভাসতি, যুত্তকালং পন অৱেক্খিত্ৱা ভাসতীতি অত্থো. সাপদেসন্তি সউপমং, সকাৰণন্তি অত্থো. পৰিযন্তৱতিন্তি পৰিচ্ছেদং দস্সেত্ৱা যথাস্সা পৰিচ্ছেদো পঞ্ঞাযতি, এৱং ভাসতীতি অত্থো. অত্থসংহিতন্তি অনেকেহিপি নযেহি ৱিভজন্তেন পৰিযাদাতুং অসক্কুণেয্যতায অত্থসম্পন্নং, যং ৱা সো অত্থৱাদী অত্থং ৱদতি, তেন অত্থেন সংহিতত্তা অত্থসংহিতং ৱাচং ভাসতি, ন অঞ্ঞং নিক্খিপিত্ৱা অঞ্ঞং ভাসতীতি ৱুত্তং হোতি.
২৯৩. বীজগামভূতগামসমাৰম্ভাতি মূলবীজং খন্ধবীজং ফড়ুবীজং অগ্গবীজং বীজবীজন্তি পঞ্চৱিধস্স বীজগামস্স চেৱ যস্স কস্সচি নীলতিণৰুক্খাদিকস্স ভূতগামস্স চ সমাৰম্ভা, ছেদনভেদনপচনাদিভাৱেন ৱিকোপনা পটিৱিৰতোতি অত্থো. একভত্তিকোতি পাতৰাসভত্তং সাযমাসভত্তন্তি দ্ৱে ভত্তানি. তেসু পাতৰাসভত্তং অন্তোমজ্ঝন্হিকেন পৰিচ্ছিন্নং, ইতৰং মজ্ঝন্হিকতো উদ্ধং অন্তোঅৰুণেন. তস্মা অন্তোমজ্ঝন্হিকে দসক্খত্তুং ভুঞ্জমানোপি একভত্তিকোৱ হোতি, তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘একভত্তিকো’’তি. ৰত্তিযা ভোজনং ৰত্তি, ততো উপৰতোতি ৰত্তূপৰতো. অতিক্কন্তে মজ্ঝন্হিকে যাৱ সূৰিযত্থংগমনা ভোজনং ৱিকালভোজনং নাম. ততো ৱিৰতত্তা ৱিৰতো ৱিকালভোজনা. সাসনস্স অননুলোমত্তা ৱিসূকং পটাণীভূতং দস্সনন্তি ৱিসূকদস্সনং. অত্তনা নচ্চননচ্চাপনাদিৱসেন নচ্চা চ গীতা চ ৱাদিতা চ, অন্তমসো মযূৰনচ্চনাদিৱসেনাপি পৱত্তানং নচ্চাদীনং ৱিসূকভূতা দস্সনা চাতি নচ্চগীতৱাদিতৱিসূকদস্সনা. নচ্চাদীনি হি অত্তনা পযোজেতুং ৱা পৰেহি পযোজাপেতুং ৱা পযুত্তানি পস্সিতুং ৱা নেৱ ভিক্খূনং ন ভিক্খুনীনং ৱট্টন্তি. মালাদীসু মালাতি যংকিঞ্চি পুপ্ফং. গন্ধন্তি যংকিঞ্চি গন্ধজাতং. ৱিলেপনন্তি ছৱিৰাগকৰণং. তত্থ পিড়ন্ধন্তো ধাৰেতি নাম. ঊনট্ঠানং পূৰেন্তো মণ্ডেতি নাম. গন্ধৱসেন ছৱিৰাগৱসেন চ সাদিযন্তো ৱিভূসেতি নাম. ঠানং ৱুচ্চতি কাৰণং. তস্মা যায দুস্সীল্যচেতনায তানি মালাধাৰণাদীনি মহাজনো কৰোতি, ততো পটিৱিৰতোতি অত্থো.
উচ্চাসযনং ৱুচ্চতি পমাণাতিক্কন্তং. মহাসযনং অকপ্পিযত্থৰণং. ততো পটিৱিৰতোতি অত্থো. জাতৰূপন্তি সুৱণ্ণং. ৰজতন্তি কহাপণো লোহমাসকো জতুমাসকো দাৰুমাসকোতি যে ৱোহাৰং গচ্ছন্তি, তস্স উভযস্সপি পটিগ্গহণা পটিৱিৰতো, নেৱ নং উগ্গণ্হাতি, ন উগ্গণ্হাপেতি, ন উপনিক্খিত্তং সাদিযতীতি অত্থো. আমকধঞ্ঞপটিগ্গহণাতি সালিৱীহিযৱগোধূমকঙ্গুৱৰককুদ্ৰূসকসঙ্খাতস্স সত্তৱিধস্সাপি আমকধঞ্ঞস্স পটিগ্গহণা. ন কেৱলঞ্চ এতেসং পটিগ্গহণমেৱ, আমসনম্পি ভিক্খূনং ন ৱট্টতিযেৱ. আমকমংসপটিগ্গহণাতি এত্থ অঞ্ঞত্ৰ ওদিস্স অনুঞ্ঞাতা আমকমংসমচ্ছানং পটিগ্গহণমেৱ ভিক্খূনং ন ৱট্টতি, নো আমসনং.
ইত্থিকুমাৰিকপটিগ্গহণাতি এত্থ ইত্থীতি পুৰিসন্তৰগতা, ইতৰা কুমাৰিকা নাম. তাসং পটিগ্গহণম্পি আমসনম্পি অকপ্পিযমেৱ. দাসিদাসপটিগ্গহণাতি এত্থ দাসিদাসৱসেনেৱ তেসং পটিগ্গহণং ন ৱট্টতি, ‘‘কপ্পিযকাৰকং দম্মি, আৰামিকং দম্মী’’তি এৱং ৱুত্তে পন ৱট্টতি. অজেড়কাদীসু খেত্তৱত্থুপৰিযোসানেসু কপ্পিযাকপ্পিযনযো ৱিনযৱসেন উপপৰিক্খিতব্বো. তত্থ খেত্তং নাম যস্মিং পুব্বণ্ণং ৰুহতি. ৱত্থু নাম যস্মিং অপৰণ্ণং ৰুহতি. যত্থ ৱা উভযম্পি ৰুহতি, তং খেত্তং. তদত্থায অকতভূমিভাগো ৱত্থু. খেত্তৱত্থুসীসেন চেত্থ ৱাপিতড়াকাদীনিপি সঙ্গহিতানেৱ. দূতেয্যং ৱুচ্চতি দূতকম্মং, গিহীনং পণ্ণং ৱা সাসনং ৱা গহেত্ৱা তত্থ তত্থ গমনং. পহিণগমনং ৱুচ্চতি ঘৰা ঘৰং পেসিতস্স খুদ্দকগমনং. অনুযোগো নাম তদুভযকৰণং, তস্মা দূতেয্যপহিণগমনানং অনুযোগাতি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.
কযৱিক্কযাতি কযা চ ৱিক্কযা চ. তুলাকূটাদীসু কূটন্তি ৱঞ্চনং. তত্থ তুলাকূটং তাৱ ৰূপকূটং অঙ্গকূটং গহণকূটং পটিচ্ছন্নকূটন্তি চতুব্বিধং হোতি. তত্থ ৰূপকূটং নাম দ্ৱে তুলা সৰূপা কত্ৱা গণ্হন্তো মহতিযা গণ্হাতি, দদন্তো খুদ্দিকায দেতি. অঙ্গকূটং নাম গণ্হন্তো পচ্ছাভাগে হত্থেন তুলং অক্কমতি, দদন্তো পুব্বভাগে. গহণকূটং নাম গণ্হন্তো মূলে ৰজ্জুং গণ্হাতি, দদন্তো অগ্গে. পটিচ্ছন্নকূটং নাম তুলং সুসিৰং কত্ৱা অন্তো অযচুণ্ণং পক্খিপিত্ৱা গণ্হন্তো তং পচ্ছাভাগে কৰোতি, দদন্তো অগ্গভাগে. কংসো ৱুচ্চতি সুৱণ্ণপাতি, তায ৱঞ্চনং কংসকূটং. কথং? একং সুৱণ্ণপাতিং কত্ৱা অঞ্ঞা দ্ৱে তিস্সো লোহপাতিযো সুৱণ্ণৱণ্ণা কৰোতি, ততো জনপদং গন্ত্ৱা কিঞ্চিদেৱ অদ্ধকুলং পৱিসিত্ৱা, ‘‘সুৱণ্ণভাজনানি কিণথা’’তি ৱত্ৱা অগ্ঘে পুচ্ছিতে সমগ্ঘতৰং দাতুকামা হোন্তি. ততো তেহি ‘‘কথং ইমেসং সুৱণ্ণভাৱো জানিতব্বো’’তি ৱুত্তে – ‘‘ৱীমংসিত্ৱা গণ্হথা’’তি সুৱণ্ণপাতিং পাসাণে ঘংসিত্ৱা সব্বা পাতিযো দত্ৱা গচ্ছতি.
মানকূটং নাম হদযভেদসিখাভেদৰজ্জুভেদৱসেন তিৱিধং হোতি. তত্থ হদযভেদো সপ্পিতেলাদিমিননকালে লব্ভতি. তানি হি গণ্হন্তো হেট্ঠা ছিদ্দেন মানেন, ‘‘সণিকং আসিঞ্চা’’তি ৱত্ৱা অন্তোভাজনে বহুং পগ্ঘৰাপেত্ৱা গণ্হাতি; দদন্তো ছিদ্দং পিধায সীঘং পূৰেত্ৱা দেতি. সিখাভেদো তিলতণ্ডুলাদিমিননকালে লব্ভতি. তানি হি গণ্হন্তো সণিকং সিখং উস্সাপেত্ৱা গণ্হাতি, দদন্তো ৱেগেন পূৰেত্ৱা সিখং ছিন্দন্তো দেতি. ৰজ্জুভেদো খেত্তৱত্থুমিননকালে লব্ভতি. লঞ্জং অলভন্তা হি খেত্তং অমহন্তম্পি মহন্তং কত্ৱা মিনন্তি.
উক্কোটনাদীসু উক্কোটনন্তি সামিকে অস্সামিকে কাতুং লঞ্জগ্গহণং. ৱঞ্চনন্তি তেহি তেহি উপাযেহি পৰেসং ৱঞ্চনং. তত্ৰিদমেকং ৱত্থু – একো কিৰ লুদ্দকো মিগঞ্চ মিগপোতকঞ্চ গহেত্ৱা আগচ্ছতি. তমেকো ধুত্তো, ‘‘কিং, ভো, মিগো অগ্ঘতি, কিং মিগপোতকো’’তি আহ. ‘‘মিগো দ্ৱে কহাপণে মিগপোতকো এক’’ন্তি চ ৱুত্তে কহাপণং দত্ৱা মিগপোতকং গহেত্ৱা থোকং গন্ত্ৱা নিৱত্তো, ‘‘ন মে, ভো, মিগপোতকেন অত্থো, মিগং মে দেহী’’তি আহ. তেন হি ‘‘দ্ৱে কহাপণে দেহী’’তি. সো আহ – ‘‘ননু তে, ভো, মযা পঠমং একো কহাপণো দিন্নো’’তি. আম দিন্নোতি. ‘‘ইমম্পি মিগপোতকং গণ্হ, এৱং সো চ কহাপণো অযঞ্চ কহাপণগ্ঘনকো মিগপোতকোতি দ্ৱে কহাপণা ভৱিস্সন্তী’’তি. সো কাৰণং ৱদতীতি সল্লক্খেত্ৱা মিগপোতকং গহেত্ৱা মিগং অদাসীতি.
নিকতীতি যোগৱসেন ৱা মাযাৱসেন ৱা অপামঙ্গং পামঙ্গন্তি, অমণিং মণিন্তি, অসুৱণ্ণং সুৱণ্ণন্তি কত্ৱা পটিৰূপকেন ৱঞ্চনং. সাচিযোগোতি কুটিলযোগো, এতেসংযেৱ উক্কোটনাদীনমেতং নামং, তস্মা উক্কোটনসাচিযোগো ৱঞ্চনসাচিযোগো নিকতিসাচিযোগোতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. কেচি অঞ্ঞং দস্সেত্ৱা অঞ্ঞস্স পৰিৱত্তনং সাচিযোগোতি ৱদন্তি. তং পন ৱঞ্চনেনেৱ সঙ্গহিতং. ছেদনাদীসুছেদনন্তি হত্থচ্ছেদনাদি. ৱধোতি মাৰণং. বন্ধোতি ৰজ্জুবন্ধনাদীহি বন্ধনং. ৱিপৰামোসোতি হিমৱিপৰামোসো গুম্বৱিপৰামোসোতি দুৱিধো. যং হিমপাতসমযে হিমেন পটিচ্ছন্না হুত্ৱা মগ্গপটিপন্নং জনং মুসন্তি, অযং হিমৱিপৰামোসো. যং গুম্বাদীহি পটিচ্ছন্না মুসন্তি, অযং গুম্বৱিপৰামোসো. আলোপো ৱুচ্চতি গামনিগমাদীনং ৱিলোপকৰণং. সহসাকাৰোতি সাহসিককিৰিযা, গেহং পৱিসিত্ৱা মনুস্সানং উৰে সত্থং ঠপেত্ৱা ইচ্ছিতভণ্ডগ্গহণং. এৱমেতস্মা ছেদন…পে… সহসাকাৰা পটিৱিৰতো হোতি.
২৯৪. সো সন্তুট্ঠো হোতীতি স্ৱাযং ভিক্খু হেট্ঠা ৱুত্তেন চতূসু পচ্চযেসু দ্ৱাদসৱিধেন ইতৰীতৰপচ্চযসন্তোসেন সমন্নাগতো হোতি. ইমিনা পন দ্ৱাদসৱিধেন ইতৰীতৰপচ্চযসন্তোসেন সমন্নাগতস্স ভিক্খুনো অট্ঠ পৰিক্খাৰা ৱট্টন্তি তীণি চীৱৰানি পত্তো দন্তকট্ঠচ্ছেদনৱাসি একা সূচি কাযবন্ধনং পৰিস্সাৱনন্তি. ৱুত্তম্পি চেতং –
‘‘তিচীৱৰঞ্চ পত্তো চ, ৱাসি সূচি চ বন্ধনং;
পৰিস্সাৱনেন অট্ঠেতে, যুত্তযোগস্স ভিক্খুনো’’তি.
তে সব্বেপি কাযপৰিহাৰিকাপি হোন্তি কুচ্ছিপৰিহাৰিকাপি. কথং? তিচীৱৰং তাৱ নিৱাসেত্ৱা পাৰুপিত্ৱা চ ৱিচৰণকালে কাযং পৰিহৰতি পোসেতীতি কাযপৰিহাৰিকং হোতি, চীৱৰকণ্ণেন উদকং পৰিস্সাৱেত্ৱা পিৱনকালে খাদিতব্বফলাফলগ্গহণকালে চ কুচ্ছিং পৰিহৰতি পোসেতীতি কুচ্ছিপৰিহাৰিকং হোতি. পত্তোপি তেন উদকং উদ্ধৰিত্ৱা নহানকালে কুটিপৰিভণ্ডকৰণকালে চ কাযপৰিহাৰিকো হোতি, আহাৰং গহেত্ৱা ভুঞ্জনকালে কুচ্ছিপৰিহাৰিকো হোতি. ৱাসিপি তায দন্তকট্ঠচ্ছেদনকালে মঞ্চপীঠানং অঙ্গপাদচীৱৰকুটিদণ্ডকসজ্জনকালে চ কাযপৰিহাৰিকা হোতি, উচ্ছুচ্ছেদননাড়িকেৰাদিতচ্ছনকালে কুচ্ছিপৰিহাৰিকা. সূচিপি চীৱৰসিব্বনকালে কাযপৰিহাৰিকা হোতি, পূৱং ৱা ফলং ৱা ৱিজ্ঝিত্ৱা খাদনকালে কুচ্ছিপৰিহাৰিকা. কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৱা ৱিচৰণকালে কাযপৰিহাৰিকং, উচ্ছুআদীনি বন্ধিত্ৱা গহণকালে কুচ্ছিপৰিহাৰিকং. পৰিস্সাৱনং তেন উদকং পৰিস্সাৱেত্ৱা নহানকালে, সেনাসনপৰিভণ্ডকৰণকালে চ কাযপৰিহাৰিকং, পানীযপৰিস্সাৱনকালে তেনেৱ তিলতণ্ডুলপুথুকাদীনি গহেত্ৱা খাদনকালে চ কুচ্ছিপৰিহাৰিকং. অযং তাৱ অট্ঠপৰিক্খাৰিকস্স পৰিক্খাৰমত্তা.
নৱপৰিক্খাৰিকস্স পন সেয্যং পৱিসন্তস্স তত্ৰট্ঠকপচ্চত্থৰণং ৱা কুঞ্চিকা ৱা ৱট্টতি. দসপৰিক্খাৰিকস্স নিসীদনং ৱা চম্মখণ্ডং ৱা ৱট্টতি. একাদসপৰিক্খাৰিকস্স কত্তৰযট্ঠি ৱা তেলনাড়িকা ৱা ৱট্টতি. দ্ৱাদসপৰিক্খাৰিকস্স ছত্তং ৱা উপাহনা ৱা ৱট্টতি. এতেসু চ অট্ঠপৰিক্খাৰিকোৱ সন্তুট্ঠো, ইতৰে অসন্তুট্ঠা, মহিচ্ছা মহাভাৰাতি ন ৱত্তব্বা. এতেপি হি অপ্পিচ্ছাৱ সন্তুট্ঠাৱ সুভৰাৱ সল্লহুকৱুত্তিনোৱ. ভগৱা পন নযিমং সুত্তং তেসং ৱসেন কথেসি, অট্ঠপৰিক্খাৰিকস্স ৱসেন কথেসি. সো হি খুদ্দকৱাসিঞ্চ সূচিঞ্চ পৰিস্সাৱনে পক্খিপিত্ৱা পত্তস্স অন্তো ঠপেত্ৱা পত্তং অংসকূটে লগ্গেত্ৱা তিচীৱৰং কাযপটিবদ্ধং কত্ৱা যেনিচ্ছকং সুখং পক্কমতি. পটিনিৱত্তেত্ৱা গহেতব্বং নামস্স ন হোতি, ইতি ইমস্স ভিক্খুনো সল্লহুকৱুত্তিতং দস্সেন্তো ভগৱা, সন্তুট্ঠো হোতি কাযপৰিহাৰিকেন চীৱৰেনাতিআদিমাহ.
তত্থ কাযপৰিহাৰিকেনাতি কাযপৰিহৰণমত্তকেন. কুচ্ছিপৰিহাৰিকেনাতি কুচ্ছিপৰিহৰণমত্তকেন. সমাদাযেৱ পক্কমতীতি তং অট্ঠপৰিক্খাৰমত্তকং সব্বং গহেত্ৱা কাযপটিবদ্ধং কত্ৱাৱ গচ্ছতি, ‘‘মম ৱিহাৰো পৰিৱেণং উপট্ঠাকো’’তিস্স সঙ্গো ৱা বদ্ধো ৱা ন হোতি, সো জিযা মুত্তো সৰো ৱিয, যূথা অপক্কন্তো মত্তহত্থী ৱিয ইচ্ছিতিচ্ছিতং সেনাসনং ৱনসণ্ডং ৰুক্খমূলং ৱনপব্ভাৰং পৰিভুঞ্জন্তো একোৱ তিট্ঠতি, একোৱ নিসীদতি, সব্বিৰিযাপথেসু একোৱ অদুতিযো.
‘‘চাতুদ্দিসো অপ্পটিঘো চ হোতি,
সন্তুস্সমানো ইতৰীতৰেন;
পৰিস্সযানং সহিতা অছম্ভী,
একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো’’তি. (সু. নি. ৪২);
এৱং ৱণ্ণিতং খগ্গৱিসাণকপ্পতং আপজ্জতি.
ইদানি তমত্থং উপমায সাধেন্তো সেয্যথাপীতিআদিমাহ. তত্থ পক্খী সকুণোতি পক্খযুত্তো সকুণো. ডেতীতি উপ্পততি. অযং পনেত্থ সঙ্খেপত্থো – সকুণা নাম ‘‘অসুকস্মিং পদেসে ৰুক্খো পৰিপক্কফলো’’তি ঞত্ৱা নানাদিসাহি আগন্ত্ৱা নখপক্খতুণ্ডাদীহি তস্স ফলানি ৱিজ্ঝন্তা ৱিধুনন্তা খাদন্তি. ‘‘ইদং অজ্জতনায ইদং স্ৱাতনায ভৱিস্সতী’’তি নেসং ন হোতি. ফলে পন খীণে নেৱ ৰুক্খস্স আৰক্খং ঠপেন্তি, ন তত্থ পত্তং ৱা নখং ৱা তুণ্ডং ৱা ঠপেন্তি, অথ খো তস্মিং ৰুক্খে অনপেক্খো হুত্ৱা যো যং দিসাভাগং ইচ্ছতি, সো তেন সপত্তভাৰোৱ – উপ্পতিত্ৱা গচ্ছতি. এৱমেৱ অযং ভিক্খু নিস্সঙ্গো নিৰপেক্খোযেৱ পক্কমতি. তেন ৱুত্তং ‘‘সমাদাযেৱ পক্কমতী’’তি. অৰিযেনাতি নিদ্দোসেন. অজ্ঝত্তন্তি সকে অত্তভাৱে. অনৱজ্জসুখন্তি নিদ্দোসসুখং.
২৯৫. সো চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱাতি সো ইমিনা অৰিযেন সীলক্খন্ধেন সমন্নাগতো ভিক্খু চক্খুৱিঞ্ঞাণেন ৰূপং পস্সিত্ৱাতি অত্থো. সেসপদেসু যং ৱত্তব্বং সিযা, তং সব্বং ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱুত্তং. অব্যাসেকসুখন্তি কিলেসেহি অনৱসিত্তসুখং, অৱিকিণ্ণসুখন্তিপি ৱুত্তং. ইন্দ্ৰিযসংৱৰসুখঞ্হি দিট্ঠাদীসু দিট্ঠমত্তাদিৱসেন পৱত্ততায অৱিকিণ্ণং হোতি. সো অভিক্কন্তে পটিক্কন্তেতি সো মনচ্ছট্ঠানং ইন্দ্ৰিযানং সংৱৰেন সমন্নাগতো ভিক্খু ইমেসু অভিক্কন্তপটিক্কন্তাদীসু সত্তসু ঠানেসু সতিসম্পজঞ্ঞৱসেন সম্পজানকাৰী হোতি. তত্থ যং ৱত্তব্বং সিযা, তং সতিপট্ঠানে ৱুত্তমেৱ.
২৯৬. সো ইমিনা চাতিআদিনা কিং দস্সেতি? অৰঞ্ঞৱাসস্স পচ্চযসম্পত্তিং দস্সেতি. যস্স হি ইমে চত্তাৰো পচ্চযা নত্থি, তস্স অৰঞ্ঞৱাসো ন ইজ্ঝতি, তিৰচ্ছানগতেহি ৱা ৱনচৰকেহি ৱা সদ্ধিং ৱত্তব্বতং আপজ্জতি, অৰঞ্ঞে অধিৱত্থা দেৱতা, ‘‘কিং এৱৰূপস্স পাপভিক্খুনো অৰঞ্ঞৱাসেনা’’তি ভেৰৱসদ্দং সাৱেন্তি, হত্থেহি সীসং পহৰিত্ৱা পলাযনাকাৰং কৰোন্তি. ‘‘অসুকো ভিক্খু অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা ইদঞ্চিদঞ্চ পাপকম্মং অকাসী’’তি অযসো পত্থৰতি. যস্স পনেতে চত্তাৰো পচ্চযা অত্থি, তস্স অৰঞ্ঞৱাসো ইজ্ঝতি, সো হি অত্তনো সীলং পচ্চৱেক্খন্তো কিঞ্চি কাড়কং ৱা তিলকং ৱা অপস্সন্তো পীতিং উপ্পাদেত্ৱা তং খযতো ৱযতো সম্মসন্তো অৰিযভূমিং ওক্কমতি, অৰঞ্ঞে অধিৱত্থা দেৱতা অত্তমনা ৱণ্ণং ভাসন্তি, ইতিস্স উদকে পক্খিত্ততেলবিন্দু ৱিয যসো ৱিত্থাৰিকো হোতি.
তত্থ ৱিৱিত্তন্তি সুঞ্ঞং অপ্পসদ্দং, অপ্পনিগ্ঘোসন্তি অত্থো. এতদেৱ হি সন্ধায ৱিভঙ্গে, ‘‘ৱিৱিত্তন্তি সন্তিকে চেপি সেনাসনং হোতি, তঞ্চ অনাকিণ্ণং গহট্ঠেহি পব্বজিতেহি, তেন তং ৱিৱিত্ত’’ন্তি (ৱিভ. ৫২৬) ৱুত্তং. সেতি চেৱ আসতি চ এত্থাতি সেনাসনং, মঞ্চপীঠাদীনমেতং অধিৱচনং. তেনাহ – ‘‘সেনাসনন্তি মঞ্চোপি সেনাসনং, পীঠম্পি ভিসিপি বিম্বোহনম্পি, ৱিহাৰোপি অড্ঢযোগোপি, পাসাদোপি, হম্মিযম্পি, গুহাপি, অট্টোপি, মাড়োপি, লেণম্পি, ৱেড়ুগুম্বোপি, ৰুক্খমূলম্পি, মণ্ডপোপি সেনাসনং, যত্থ ৱা পন ভিক্খূ পটিক্কমন্তি, সব্বমেতং সেনাসন’’ন্তি. অপিচ ‘‘ৱিহাৰো অড্ঢযোগো পাসাদো হম্মিযং গুহা’’তি ইদং ৱিহাৰসেনাসনং নাম. ‘‘মঞ্চো পীঠং, ভিসি বিম্বোহন’’ন্তি ইদং মঞ্চপীঠসেনাসনং নাম. ‘‘চিমিলিকা, চম্মখণ্ডো, তিণসন্থাৰো, পণ্ণসন্থাৰো’’তি ইদং সন্থতসেনাসনং নাম. ‘‘যত্থ ৱা পন ভিক্খূ পটিক্কমন্তী’’তি ইদং ওকাসসেনাসনং নামাতি এৱং চতুব্বিধং সেনাসনং হোতি, তং সব্বম্পি সেনাসনগ্গহণেন গহিতমেৱ. ইমস্স পন সকুণসদিসস্স চাতুদ্দিসস্স ভিক্খুনো অনুচ্ছৱিকং দস্সেন্তো অৰঞ্ঞং ৰুক্খমূলন্তিআদিমাহ.
তত্থ অৰঞ্ঞন্তি ‘‘নিক্খমিত্ৱা বহি ইন্দখীলা, সব্বমেতং অৰঞ্ঞ’’ন্তি ইদং ভিক্খুনীনং ৱসেন আগতং অৰঞ্ঞং. ‘‘আৰঞ্ঞকং নাম সেনাসনং পঞ্চধনুসতিকং পচ্ছিম’’ন্তি (পাৰা. ৬৫৪) ইদং পন ইমস্স ভিক্খুনো অনুৰূপং, তস্স লক্খণং ৱিসুদ্ধিমগ্গে ধুতঙ্গনিদ্দেসে ৱুত্তং. ৰুক্খমূলন্তি যংকিঞ্চি সন্দচ্ছাযং ৱিৱিত্তং ৰক্খমূলং. পব্বতন্তি সেলং. তত্থ হি উদকসোণ্ডীসু উদককিচ্চং কত্ৱা সীতায ৰুক্খচ্ছাযায নিসিন্নস্স নানাদিসাসু খাযমানাসু সীতেন ৱাতেন ৱীজিযমানস্স চিত্তং একগ্গং হোতি. কন্দৰন্তি কং ৱুচ্চতি উদকং, তেন দাৰিতং, উদকেন ভিন্নং পব্বতপ্পদেসং, যং নদীতুম্বন্তিপি নদীকুঞ্জন্তিপি ৱদন্তি. তত্থ হি ৰজতপট্টসদিসা ৱালিকা হোন্তি, মত্থকে মণিৱিতানং ৱিয ৱনগহনং, মণিক্খন্ধসদিসং উদকং সন্দতি. এৱৰূপং কন্দৰং ওৰুয্হ পানীযং পিৱিত্ৱা গত্তানি সীতানি কত্ৱা ৱালিকং উস্সাপেত্ৱা পংসুকূলচীৱৰং পঞ্ঞাপেত্ৱা নিসিন্নস্স সমণধম্মং কৰোতো চিত্তং একগ্গং হোতি. গিৰিগুহন্তি দ্ৱিন্নং পব্বতানং অন্তৰা, একস্মিংযেৱ ৱা উমঙ্গসদিসং মহাৱিৱৰং. সুসানলক্খণং ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱুত্তং. ৱনপত্থন্তি অতিক্কমিত্ৱা মনুস্সানং উপচাৰট্ঠানং, যত্থ ন কসন্তি ন ৱপন্তি. তেনেৱাহ – ‘‘ৱনপত্থন্তি দূৰানমেতং সেনাসনানং অধিৱচন’’ন্তিআদি (ৱিভ. ৫৩১). অব্ভোকাসন্তি অচ্ছন্নং, আকঙ্খমানো পনেত্থ চীৱৰকুটিং কত্ৱা ৱসতি. পলালপুঞ্জন্তি পলালৰাসিং. মহাপলালপুঞ্জতো হি পলালং নিক্কড্ঢিত্ৱা পব্ভাৰলেণসদিসে আলযে কৰোন্তি, গচ্ছগুম্বাদীনম্পি উপৰি পলালং পক্খিপিত্ৱা হেট্ঠা নিসিন্না সমণধম্মং কৰোন্তি, তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং.
পচ্ছাভত্তন্তি ভত্তস্স পচ্ছতো. পিণ্ডপাতপটিক্কন্তোতি পিণ্ডপাতপৰিযেসনতো পটিক্কন্তো. পল্লঙ্কন্তি সমন্ততো ঊৰুবদ্ধাসনং. আভুজিত্ৱাতি বন্ধিত্ৱা. উজুং কাযং পণিধাযাতি উপৰিমং সৰীৰং উজুকং ঠপেত্ৱা অট্ঠাৰস পিট্ঠিকণ্টকে কোটিযা কোটিং পটিপাদেত্ৱা. এৱঞ্হি নিসিন্নস্স চম্মমংসনহাৰূনি ন পণমন্তি. অথস্স যা তেসং পণমনপচ্চযা খণে খণে ৱেদনা উপ্পজ্জেয্যুং, তা ন উপ্পজ্জন্তি. তাসু অনুপ্পজ্জমানাসু চিত্তং একগ্গং হোতি, কম্মট্ঠানং ন পৰিপততি, ৱুদ্ধিং ফাতিং উপগচ্ছতি. পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱাতি কম্মট্ঠানাভিমুখং সতিং ঠপযিত্ৱা, মুখসমীপে ৱা কত্ৱাতি অত্থো. তেনেৱ ৱিভঙ্গে ৱুত্তং – ‘‘অযং সতি উপট্ঠিতা হোতি সূপট্ঠিতা নাসিকগ্গে ৱা মুখনিমিত্তে ৱা, তেন ৱুচ্চতি পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা’’তি (ৱিভ. ৫৩৭). অথ ৱা ‘‘পৰীতি পৰিগ্গহট্ঠো, মুখন্তি নিয্যানত্থো, সতীতি উপট্ঠানত্থো, তেন ৱুচ্চতি পৰিমুখং সতি’’ন্তি (পটি. ম. ১.১৬৪) এৱং পটিসম্ভিদাযং ৱুত্তনযেনপেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. তত্ৰাযং সঙ্খেপো ‘‘পৰিগ্গহিতনিয্যানসতিং কত্ৱা’’তি.
অভিজ্ঝং লোকেতি এত্থ লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা লোকো, তস্মা পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ৰাগং পহায কামচ্ছন্দং ৱিক্খম্ভেত্ৱাতি অযমেত্থ অত্থো. ৱিগতাভিজ্ঝেনাতি ৱিক্খম্ভনৱসেন পহীনত্তা ৱিগতাভিজ্ঝেন, ন চক্খুৱিঞ্ঞাণসদিসেনাতি অত্থো. অভিজ্ঝায চিত্তং পৰিসোধেতীতি অভিজ্ঝাতো চিত্তং পৰিমোচেতি. যথা নং সা মুঞ্চতি চেৱ, মুঞ্চিত্ৱা চ ন পুন গণ্হাতি, এৱং কৰোতীতি অত্থো. ব্যাপাদপদোসং পহাযাতিআদীসুপি এসেৱ নযো. ব্যাপজ্জতি ইমিনা চিত্তং পূতিকম্মাসাদযো ৱিয পুৰিমপকতিং পজহতীতি ব্যাপাদো. ৱিকাৰাপত্তিযা পদুস্সতি, পৰং ৱা পদূসেতি ৱিনাসেতীতি পদোসো. উভযমেতং কোধস্সেৱাধিৱচনং. থিনং চিত্তগেলঞ্ঞং. মিদ্ধং চেতসিকগেলঞ্ঞং. থিনঞ্চ মিদ্ধঞ্চ থিনমিদ্ধং. আলোকসঞ্ঞীতি ৰত্তিম্পি দিৱা দিট্ঠআলোকসঞ্জাননসমত্থতায ৱিগতনীৱৰণায পৰিসুদ্ধায সঞ্ঞায সমন্নাগতো. সতো সম্পজানোতি সতিযা চ ঞাণেন চ সমন্নাগতো. ইদং উভযং আলোকসঞ্ঞায উপকাৰত্তা ৱুত্তং. উদ্ধচ্চঞ্চ কুক্কুচ্চঞ্চ উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং. তিণ্ণৱিচিকিচ্ছোতি ৱিচিকিচ্ছং তৰিত্ৱা অতিক্কমিত্ৱা ঠিতো. ‘‘কথমিদং কথমিদ’’ন্তি এৱং নপ্পৱত্ততীতি অকথংকথী. কুসলেসু ধম্মেসূতি অনৱজ্জেসু ধম্মেসু. ‘‘ইমে নু খো কুসলা, কথমিমে কুসলা’’তি এৱং ন ৱিচিকিচ্ছতি ন কঙ্খতীতি অত্থো. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ইমেসু পন নীৱৰণেসু ৱচনত্থলক্খণাদিভেদতো যং ৱত্তব্বং সিযা, তং সব্বং ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱুত্তং.
২৯৭. পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণেতি ইমে পঞ্চ নীৱৰণা উপ্পজ্জমানা অনুপ্পন্নায লোকিযলোকুত্তৰায পঞ্ঞায উপ্পজ্জিতুং ন দেন্তি, উপ্পন্না অপি অট্ঠ সমাপত্তিযো পঞ্চ ৱা অভিঞ্ঞা উচ্ছিন্দিত্ৱা পাতেন্তি; তস্মা ‘‘পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণা’’তি ৱুচ্চন্তি. তথাগতপদং ইতিপীতি ইদম্পি তথাগতস্স ঞাণপদং ঞাণৱড়ঞ্জং ঞাণেন অক্কন্তট্ঠানন্তি ৱুচ্চতি. তথাগতনিসেৱিতন্তি তথাগতস্স ঞাণফাসুকায নিঘংসিতট্ঠানং. তথাগতাৰঞ্জিতন্তি তথাগতস্স ঞাণদাঠায আৰঞ্জিতট্ঠানং.
২৯৯. যথাভূতং পজানাতীতি যথাসভাৱং পজানাতি. নত্ৱেৱ তাৱ অৰিযসাৱকো নিট্ঠং গতো হোতীতি ইমা ঝানাভিঞ্ঞা বাহিৰকেহিপি সাধাৰণাতি ন তাৱ নিট্ঠং গতো হোতি. মগ্গক্খণেপি অপৰিযোসিতকিচ্চতায ন তাৱ নিট্ঠং গতো হোতি. অপিচ খো নিট্ঠং গচ্ছতীতি অপিচ খো পন মগ্গক্খণে মহাহত্থিং পস্সন্তো নাগৱনিকো ৱিয সম্মাসম্বুদ্ধো ভগৱাতি ইমিনা আকাৰেন তীসু ৰতনেসু নিট্ঠং গচ্ছতি. নিট্ঠং গতো হোতীতি এৱং মগ্গক্খণে নিট্ঠং গচ্ছন্তো অৰহত্তফলক্খণে পৰিযোসিতসব্বকিচ্চতায সব্বাকাৰেন তীসু ৰতনেসু নিট্ঠং গতো হোতি. সেসং উত্তানত্থমেৱাতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
চূড়হত্থিপদোপমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.