৩. ওপম্মৱগ্গো
১. ককচূপমসুত্তৱণ্ণনা
২২২. এৱং মে সুতন্তি ককচূপমসুত্তং. তত্থ মোড়িযফগ্গুনোতি মোড়ীতি চূড়া ৱুচ্চতি. যথাহ –
‘‘ছেত্ৱান মোড়িং ৱৰগন্ধৱাসিতং,
ৱেহাযসং উক্খিপি সক্যপুঙ্গৱো;
ৰতনচঙ্কোটৱৰেন ৱাসৱো,
সহস্সনেত্তো সিৰসা পটিগ্গহী’’তি.
সা তস্স গিহিকালে মহতী অহোসি, তেনস্স মোড়িযফগ্গুনোতি সঙ্খা উদপাদি. পব্বজিতম্পি নং তেনেৱ নামেন সঞ্জানন্তি. অতিৱেলন্তি ৱেলং অতিক্কমিত্ৱা. তত্থ কালৱেলা, সীমৱেলা, সীলৱেলাতি তিৱিধা ৱেলা. ‘‘তাযং ৱেলাযং ইমং উদানং উদানেসী’’তি (ধম্মপদে ৱগ্গানমুদ্দানং, গাথানমুদ্দানং; মহাৱ. ১-৩) অযং কালৱেলা নাম. ‘‘ঠিতধম্মো ৱেলং নাতিৱত্ততী’’তি (চূড়ৱ. ৩৮৪; উদা. ৪৫; অ. নি. ৮.১৯) অযং সীমৱেলা নাম. ‘‘ৱেলাঅনতিক্কমো সেতুঘাতো’’তি (ধ. স. ২৯৯-৩০১) চ, ‘‘ৱেলা চেসা অৱীতিক্কমনট্ঠেনা’’তি চ, অযং সীলৱেলা নাম. তং তিৱিধম্পি সো অতিক্কমিযেৱ. ভিক্খুনিযো হি ওৱদিতুং কালো নাম অত্থি, সো অত্থঙ্গতেপি সূৰিযে ওৱদন্তো তং কালৱেলম্পি অতিক্কমি. ভিক্খুনীনং ওৱাদে পমাণং নাম অত্থি সীমা মৰিযাদা. সো উত্তৰিছপ্পঞ্চৱাচাহি ওৱদন্তো তং সীমৱেলম্পি অতিক্কমি. কথেন্তো পন দৱসহগতং কত্ৱা দুট্ঠুল্লাপত্তিপহোনকং কথেতি, এৱং সীলৱেলম্পি অতিক্কমি.
সংসট্ঠোতি মিস্সীভূতো সমানসুখদুক্খো হুত্ৱা. সম্মুখাতি পুৰতো. অৱণ্ণং ভাসতীতি তা পন পচনকোট্টনাদীনি কৰোন্তিযো দিস্ৱা নত্থি ইমাসং অনাপত্তি নাম, ইমা ভিক্খুনিযো অনাচাৰা দুব্বচা পগব্ভাতি অগুণং কথেতি. অধিকৰণম্পি কৰোতীতি ইমেসং ভিক্খূনং ইমা ভিক্খুনিযো দিট্ঠকালতো পট্ঠায অক্খীনি দয্হন্তি, ইমস্মিং ৱিহাৰে পুপ্ফপূজা ৱা আসনধোৱনপৰিভণ্ডকৰণাদীনি ৱা ইমাসং ৱসেন ৱত্তন্তি. কুলধীতৰো এতা লজ্জিনিযো, তুম্হে ইমা ইদঞ্চিদঞ্চ ৱদথ, অযং নাম তুম্হাকং আপত্তি হোতি, ৱিনযধৰানং সন্তিকং আগন্ত্ৱা ৱিনিচ্ছযং মে দেথাতি অধিকৰণং আকড্ঢতি.
মোড়িযফগ্গুনস্স অৱণ্ণং ভাসতীতি নত্থি ইমস্স ভিক্খুনো অনাপত্তি নাম. নিচ্চকালং ইমস্স পৰিৱেণদ্ৱাৰং অসুঞ্ঞং ভিক্খুনীহীতি অগুণং কথেতি. অধিকৰণম্পি কৰোন্তীতি ইমেসং ভিক্খূনং মোড়িযফগ্গুনত্থেৰস্স দিট্ঠকালতো পট্ঠায অক্খীনি দয্হন্তি. ইমস্মিং ৱিহাৰে অঞ্ঞেসং ৱসনট্ঠানং ওলোকেতুম্পি ন সক্কা. ৱিহাৰং আগতভিক্খুনিযো ওৱাদং ৱা পটিসন্থাৰং ৱা উদ্দেসপদং ৱা থেৰমেৱ নিস্সায লভন্তি, কুলপুত্তকো লজ্জী কুক্কুচ্চকো, এৱৰূপং নাম তুম্হে ইদঞ্চিদঞ্চ ৱদথ, এথ ৱিনযধৰানং সন্তিকে ৱিনিচ্ছযং দেথাতি অধিকৰণং আকড্ঢন্তি.
সো ভিক্খু ভগৱন্তং এতদৱোচাতি নেৱ পিযকম্যতায ন ভেদাধিপ্পাযেন, অত্থকামতায অৱোচ. একং কিৰস্স অহোসি – ‘‘ইমস্স ভিক্খুস্স এৱং সংসট্ঠস্স ৱিহৰতো অযসো উপ্পজ্জিস্সতি. সো সাসনস্সাপি অৱণ্ণোযেৱ. অঞ্ঞেন পন কথিতো অযং ন ওৰমিস্সতি, ভগৱতা ধম্মং দেসেত্ৱা ওৱদিতো ওৰমিস্সতী’’তি তস্স অত্থকামতায ভগৱন্তং এতং, ‘‘আযস্মা, ভন্তে’’তিআদিৱচনং অৱোচ.
২২৩. আমন্তেহীতি জানাপেহি. আমন্তেতীতি পক্কোসতি.
২২৪. সদ্ধাতি সদ্ধায. তস্মাতি যস্মা ত্ৱং কুলপুত্তো চেৱ সদ্ধাপব্বজিতো চ, যস্মা ৱা তে এতাহি সদ্ধিং সংসট্ঠস্স ৱিহৰতো যে তা অক্কোসিস্সন্তি ৱা, পহৰিস্সন্তি ৱা, তেসু দোমনস্সং উপ্পজ্জিস্সতি, সংসগ্গে পহীনে নুপ্পজ্জিস্সতি, তস্মা. তত্ৰাতি তস্মিং অৱণ্ণভাসনে. গেহসিতাতি পঞ্চকামগুণনিস্সিতা. ছন্দাতি তণ্হাছন্দাপি পটিঘছন্দাপি. ৱিপৰিণতন্তি ৰত্তম্পি চিত্তং ৱিপৰিণতং. দুট্ঠম্পি, মূড়্হম্পি চিত্তং ৱিপৰিণতং. ইধ পন তণ্হাছন্দৱসেন ৰত্তম্পি ৱট্টতি, পটিঘছন্দৱসেন দুট্ঠম্পি ৱট্টতি. হিতানুকম্পীতি হিতেন অনুকম্পমানো হিতেন ফৰমানো. ন দোসন্তৰোতি ন দোসচিত্তো ভৱিস্সামি.
২২৫. অথ খো ভগৱাতি কস্মা আৰভি? ফগ্গুনস্স কিৰ এত্তকং ওৱাদং সুত্ৱাপি, ‘‘ভিক্খুনিসংসগ্গতো ওৰমিস্সামি ৱিৰমিস্সামী’’তি চিত্তম্পি ন উপ্পন্নং, ভগৱতা পন সদ্ধিং পটাণী ৱিয পটিৱিৰুদ্ধো অট্ঠাসি, অথস্স ভগৱতো যথা নাম জিঘচ্ছিতস্স ভোজনে, পিপাসিতস্স পানীযে, সীতেন ফুট্ঠস্স উণ্হে দুক্খিতস্স সুখে পত্থনা উপ্পজ্জতি. এৱমেৱ ইমং দুব্বচং ভিক্খুং দিস্ৱা পঠমবোধিযং সুব্বচা ভিক্খূ আপাথং আগমিংসু. অথ তেসং ৱণ্ণং কথেতুকামো হুত্ৱা ইমং দেসনং আৰভি.
তত্থ আৰাধযিংসূতি গণ্হিংসু পূৰযিংসু. একং সমযন্তি একস্মিং সমযে. একাসনভোজনন্তি একং পুৰেভত্তভোজনং. সূৰিযুগ্গমনতো হি যাৱ মজ্ঝন্হিকা সত্তক্খত্তুং ভুত্তভোজনম্পি ইধ একাসনভোজনন্তেৱ অধিপ্পেতং. অপ্পাবাধতন্তি নিৰাবাধতং. অপ্পাতঙ্কতন্তি নিদ্দুক্খতং. লহুট্ঠানন্তি সৰীৰস্স সল্লহুকং উট্ঠানং. বলন্তি কাযবলং. ফাসুৱিহাৰন্তি কাযস্স সুখৱিহাৰং. ইমিনা কিং কথিতং? দিৱা ৱিকালভোজনং পজহাপিতকালো কথিতো. ভদ্দালিসুত্তে পন ৰত্তিং ৱিকালভোজনং পজহাপিতকালো কথিতো. ইমানি হি দ্ৱে ভোজনানি ভগৱা ন একপ্পহাৰেন পজহাপেসি. কস্মা? ইমানেৱ হি দ্ৱে ভোজনানি ৱট্টে সত্তানং আচিণ্ণানি. সন্তি কুলপুত্তা সুখুমালা, তে একতো দ্ৱেপি ভোজনানি পজহন্তা কিলমন্তি. তস্মা একতো অপজহাপেত্ৱা একস্মিং কালে দিৱা ৱিকালভোজনং, একস্মিং ৰত্তিং ৱিকালভোজনন্তি ৱিসুং পজহাপেসি. তেসু ইধ দিৱা ৱিকালভোজনং পজহাপিতকালো কথিতো. তত্থ যস্মা বুদ্ধা ন ভযং দস্সেত্ৱা তজ্জেত্ৱা পজহাপেন্তি, আনিসংসং পন দস্সেত্ৱা পজহাপেন্তি, এৱঞ্হি সত্তা সুখেন পজহন্তি. তস্মা আনিসংসং দস্সেন্তো ইমে পঞ্চ গুণে দস্সেসি. অনুসাসনী কৰণীযাতি পুনপ্পুনং সাসনে কত্তব্বং নাহোসি. ‘‘ইদং কৰোথ, ইদং মা কৰোথা’’তি সতুপ্পাদকৰণীযমত্তমেৱ অহোসি. তাৱত্তকেনেৱ তে কত্তব্বং অকংসু, পহাতব্বং পজহিংসু, পঠমবোধিযং, ভিক্খৱে, সুব্বচা ভিক্খূ অহেসুং অস্সৱা ওৱাদপটিকৰাতি.
ইদানি নেসং সুব্বচভাৱদীপিকং উপমং আহৰন্তো সেয্যথাপীতিআদিমাহ. তত্থ সুভূমিযন্তি সমভূমিযং. ‘‘সুভূম্যং সুখেত্তে ৱিহতখাণুকে বীজানি পতিট্ঠপেয্যা’’তি (দী. নি. ২.৪৩৮) এত্থ পন মণ্ডভূমি সুভূমীতি আগতা. চতুমহাপথেতি দ্ৱিন্নং মহামগ্গানং ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱা গতট্ঠানে. আজঞ্ঞৰথোতি ৱিনীতঅস্সৰথো. ওধস্তপতোদোতি যথা ৰথং অভিৰুহিত্ৱা ঠিতেন সক্কা হোতি গণ্হিতুং, এৱং আলম্বনং নিস্সায তিৰিযতো ঠপিতপতোদো. যোগ্গাচৰিযোতি অস্সাচৰিযো. স্ৱেৱ অস্সদম্মে সাৰেতীতি অস্সদম্মসাৰথি. যেনিচ্ছকন্তি যেন যেন মগ্গেন ইচ্ছতি. যদিচ্ছকন্তি যং যং গতিং ইচ্ছতি. সাৰেয্যাতি উজুকং পুৰতো পেসেয্য. পচ্চাসাৰেয্যাতি পটিনিৱত্তেয্য.
এৱমেৱ খোতি যথা হি সো যোগ্গাচৰিযো যেন যেন মগ্গেন গমনং ইচ্ছতি, তং তং অস্সা আৰুড়্হাৱ হোন্তি. যায যায চ গতিযা ইচ্ছতি, সা সা গতি গহিতাৱ হোতি. ৰথং পেসেত্ৱা অস্সা নেৱ ৱাৰেতব্বা ন ৱিজ্ঝিতব্বা হোন্তি. কেৱলং তেসং সমে ভূমিভাগে খুৰেসু নিমিত্তং ঠপেত্ৱা গমনমেৱ পস্সিতব্বং হোতি. এৱং ময্হম্পি তেসু ভিক্খূসু পুনপ্পুনং ৱত্তব্বং নাহোসি. ইদং কৰোথ ইদং মা কৰোথাতি সতুপ্পাদনমত্তমেৱ কত্তব্বং হোতি. তেহিপি তাৱদেৱ কত্তব্বং কতমেৱ হোতি, অকত্তব্বং জহিতমেৱ. তস্মাতি যস্মা সুব্বচা যুত্তযানপটিভাগা হুত্ৱা সতুপ্পাদনমত্তেনেৱ পজহিংসু, তস্মা তুম্হেপি পজহথাতি অত্থো. এলণ্ডেহীতি এলণ্ডা কিৰ সালদূসনা হোন্তি, তস্মা এৱমাহ. ৱিসোধেয্যাতি এলণ্ডে চেৱ অঞ্ঞা চ ৱল্লিযো ছিন্দিত্ৱা বহি নীহৰণেন সোধেয্য. সুজাতাতি সুসণ্ঠিতা. সম্মা পৰিহৰেয্যাতি মৰিযাদং বন্ধিত্ৱা উদকাসিঞ্চনেনপি কালেনকালং মূলমূলে খণনেনপি ৱল্লিগুম্বাদিচ্ছেদনেনপি কিপিল্লপূটকহৰণেনপি মক্কটকজালসুক্খদণ্ডকহৰণেনপি সম্মা ৱড্ঢেত্ৱা পোসেয্য. ৱুদ্ধিআদীনি ৱুত্তত্থানেৱ.
২২৬. ইদানি অক্খন্তিযা দোসং দস্সেন্তো ভূতপুব্বন্তিআদিমাহ. তত্থ ৱেদেহিকাতি ৱিদেহৰট্ঠৱাসিকস্স ধীতা. অথ ৱা ৱেদোতি পঞ্ঞা ৱুচ্চতি, ৱেদেন ঈহতি ইৰিযতীতি ৱেদেহিকা, পণ্ডিতাতি অত্থো. গহপতানীতি ঘৰসামিনী. কিত্তিসদ্দোতি কিত্তিঘোসো. সোৰতাতি সোৰচ্চেন সমন্নাগতা. নিৱাতাতি নিৱাতৱুত্তি. উপসন্তাতি নিব্বুতা. দক্খাতি ভত্তপচনসযনত্থৰণদীপুজ্জলনাদিকম্মেসু ছেকা. অনলসাতি উট্ঠাহিকা, সুসংৱিহিতকম্মন্তাতি সুট্ঠু সংৱিহিতকম্মন্তা. একা অনলসা হোতি, যং যং পন ভাজনং গণ্হাতি, তং তং ভিন্দতি ৱা ছিদ্দং ৱা কৰোতি, অযং ন তাদিসাতি দস্সেতি.
দিৱা উট্ঠাসীতি পাতোৱ কত্তব্বানি ধেনুদুহনাদিকম্মানি অকত্ৱা উস্সূৰে উট্ঠিতা. হে জে কাড়ীতি অৰে কাড়ি. কিং জে দিৱা উট্ঠাসীতি কিং তে কিঞ্চি অফাসুকং অত্থি, কিং দিৱা উট্ঠাসীতি? নো ৱত ৰে কিঞ্চীতি অৰে যদি তে ন কিঞ্চি অফাসুকং অত্থি, নেৱ সীসং ৰুজ্ঝতি, ন পিট্ঠি, অথ কস্মা পাপি দাসি দিৱা উট্ঠাসীতি কুপিতা অনত্তমনা ভাকুটিমকাসি. দিৱাতৰং উট্ঠাসীতি পুনদিৱসে উস্সূৰতৰং উট্ঠাসি. অনত্তমনৱাচন্তি অৰে পাপি দাসি অত্তনো পমাণং ন জানাসি; কিং অগ্গিং সীতোতি মঞ্ঞসি, ইদানি তং সিক্খাপেস্সামীতিআদীনি ৱদমানা কুপিতৱচনং নিচ্ছাৰেসি.
পটিৱিসকানন্তি সামন্তগেহৱাসীনং. উজ্ঝাপেসীতি অৱজানাপেসি. চণ্ডীতি অসোৰতা কিব্বিসা. ইতি যত্তকা গুণা, ততো দিগুণা দোসা উপ্পজ্জিংসু. গুণা নাম সণিকং সণিকং আগচ্ছন্তি; দোসা একদিৱসেনেৱ পত্থটা হোন্তি. সোৰতসোৰতোতি অতিৱিয সোৰতো, সোতাপন্নো নু খো, সকদাগামী অনাগামী অৰহা নু খোতি ৱত্তব্বতং আপজ্জতি. ফুসন্তীতি ফুসন্তা ঘট্টেন্তা আপাথং আগচ্ছন্তি.
অথ ভিক্খু সোৰতোতি ৱেদিতব্বোতি অথ অধিৱাসনক্খন্তিযং ঠিতো ভিক্খু সোৰতোতি ৱেদিতব্বো. যো চীৱৰ…পে… পৰিক্খাৰহেতূতি যো এতানি চীৱৰাদীনি পণীতপণীতানি লভন্তো পাদপৰিকম্মপিট্ঠিপৰিকম্মাদীনি একৱচনেনেৱ কৰোতি. অলভমানোতি যথা পুব্বে লভতি, এৱং অলভন্তো. ধম্মঞ্ঞেৱ সক্কৰোন্তোতি ধম্মংযেৱ সক্কাৰং সুকতকাৰং কৰোন্তো. গৰুং কৰোন্তোতি গৰুভাৰিযং কৰোন্তো. মানেন্তোতি মনেন পিযং কৰোন্তো. পূজেন্তোতি পচ্চযপূজায পূজেন্তো. অপচাযমানোতি ধম্মংযেৱ অপচাযমানো অপচিতিং নীচৱুত্তিং দস্সেন্তো.
২২৭. এৱং অক্খন্তিযা দোসং দস্সেত্ৱা ইদানি যে অধিৱাসেন্তি, তে এৱং অধিৱাসেন্তীতি পঞ্চ ৱচনপথে দস্সেন্তো পঞ্চিমে, ভিক্খৱেতিআদিমাহ. তত্থ কালেনাতি যুত্তপত্তকালেন. ভূতেনাতি সতা ৱিজ্জমানেন. সণ্হেনাতি সম্মট্ঠেন. অত্থসঞ্হিতেনাতি অত্থনিস্সিতেন কাৰণনিস্সিতেন. অকালেনাতিআদীনি তেসংযেৱ পটিপক্খৱসেন ৱেদিতব্বানি. মেত্তচিত্তাতি উপ্পন্নমেত্তচিত্তা হুত্ৱা. দোসন্তৰাতি দুট্ঠচিত্তা, অব্ভন্তৰে উপ্পন্নদোসা হুত্ৱা. তত্ৰাতি তেসু ৱচনপথেসু. ফৰিত্ৱাতি অধিমুচ্চিত্ৱা. তদাৰম্মণঞ্চাতি কথং তদাৰম্মণং সব্বাৱন্তং লোকং কৰোতি? পঞ্চ ৱচনপথে গহেত্ৱা আগতং পুগ্গলং মেত্তচিত্তস্স আৰম্মণং কত্ৱা পুন তস্সেৱ মেত্তচিত্তস্স অৱসেসসত্তে আৰম্মণং কৰোন্তো সব্বাৱন্তং লোকং তদাৰম্মণং কৰোতি নাম. তত্ৰাযং ৱচনত্থো. তদাৰম্মণঞ্চাতি তস্সেৱ মেত্তচিত্তস্স আৰম্মণং কত্ৱা. সব্বাৱন্তন্তি সব্বসত্তৱন্তং. লোকন্তি সত্তলোকং. ৱিপুলেনাতি অনেকসত্তাৰম্মণেন. মহগ্গতেনাতি মহগ্গতভূমিকেন. অপ্পমাণেনাতি সুভাৱিতেন. অৱেৰেনাতি নিদ্দোসেন. অব্যাবজ্ঝেনাতি নিদ্দুক্খেন. ফৰিত্ৱা ৱিহৰিস্সামাতি এৱৰূপেন মেত্তাসহগতেন চেতসা তঞ্চ পুগ্গলং সব্বঞ্চ লোকং তস্স চিত্তস্স আৰম্মণং কত্ৱা অধিমুচ্চিত্ৱা ৱিহৰিস্সাম.
২২৮. ইদানি তদত্থদীপিকং উপমং আহৰন্তো সেয্যথাপীতিআদিমাহ. তত্থ অপথৱিন্তি নিপ্পথৱিং কৰিস্সামীতি অত্থো. তত্ৰ তত্ৰাতি তস্মিং তস্মিং ঠানে. ৱিকিৰেয্যাতি পচ্ছিযা পংসুং উদ্ধৰিত্ৱা বীজানি ৱিয ৱিকিৰেয্য. ওট্ঠুভেয্যাতি খেড়ং পাতেয্য. অপথৱিং কৰেয্যাতি এৱং কাযেন চ ৱাচায চ পযোগং কত্ৱাপি সক্কুণেয্য অপথৱিং কাতুন্তি? গম্ভীৰাতি বহলত্তেন দ্ৱিযোজনসতসহস্সানি চত্তাৰি চ নহুতানি গম্ভীৰা. অপ্পমেয্যাতি তিৰিযং পন অপৰিচ্ছিন্না. এৱমেৱ খোতি এত্থ ইদং ওপম্মসংসন্দনং – পথৱী ৱিয হি মেত্তচিত্তং দট্ঠব্বং. কুদালপিটকং গহেত্ৱা আগতপুৰিসো ৱিয পঞ্চ ৱচনপথে গহেত্ৱা আগতপুগ্গলো. যথা সো কুদালপিটকেন মহাপথৱিং অপথৱিং কাতুং ন সক্কোতি, এৱং ৱো পঞ্চ ৱচনপথে গহেত্ৱা আগতপুগ্গলো মেত্তচিত্তস্স অঞ্ঞথত্তং কাতুং ন সক্খিস্সতীতি.
২২৯. দুতিযউপমাযং হলিদ্দিন্তি যংকিঞ্চি পীতকৱণ্ণং. নীলন্তি কংসনীলং ৱা পলাসনীলং ৱা. অৰূপীতি অৰূপো. ননু চ, দ্ৱিন্নং কট্ঠানং ৱা দ্ৱিন্নং ৰুক্খানং ৱা দ্ৱিন্নং সেয্যানং ৱা দ্ৱিন্নং সেলানং ৱা অন্তৰং পৰিচ্ছিন্নাকাসৰূপন্তি আগতং, কস্মা ইধ অৰূপীতি ৱুত্তোতি? সনিদস্সনভাৱপটিক্খেপতো. তেনেৱাহ ‘‘অনিদস্সনো’’তি. তস্মিঞ্হি ৰূপং লিখিতুং, ৰূপপাতুভাৱং দস্সেতুং ন সক্কা, তস্মা ‘‘অৰূপী’’তি ৱুত্তো. অনিদস্সনোতি দস্সনস্স চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স অনাপাথো. উপমাসংসন্দনে পনেত্থ আকাসো ৱিয মেত্তচিত্তং. তুলিকপঞ্চমা চত্তাৰো ৰঙ্গজাতা ৱিয পঞ্চ ৱচনপথা, তুলিকপঞ্চমে ৰঙ্গে গহেত্ৱা আগতপুৰিসো ৱিয পঞ্চ ৱচনপথে গহেত্ৱা আগতপুগ্গলো. যথা সো তুলিকপঞ্চমেহি ৰঙ্গেহি আকাসে ৰূপপাতুভাৱং কাতুং ন সক্কোতি, এৱং ৱো পঞ্চ ৱচনপথে গহেত্ৱা আগতপুগ্গলো মেত্তচিত্তস্স অঞ্ঞথত্তং কত্ৱা দোসুপ্পত্তিং দস্সেতুং ন সক্খিস্সতীতি.
২৩০. ততিযউপমাযং আদিত্তন্তি পজ্জলিতং. গম্ভীৰা অপ্পমেয্যাতি ইমিস্সা গঙ্গায গম্ভীৰট্ঠানং গাৱুতম্পি অত্থি, অড্ঢযোজনম্পি, যোজনম্পি. পুথুলং পনস্সা এৱৰূপংযেৱ, দীঘতো পন পঞ্চযোজনসতানি. সা কথং গম্ভীৰা অপ্পমেয্যাতি? এতেন পযোগেন পৰিৱত্তেত্ৱা উদ্ধনে উদকং ৱিয তাপেতুং অসক্কুণেয্যতো. ঠিতোদকং পন কেনচি উপাযেন অঙ্গুলমত্তং ৱা অড্ঢঙ্গুলমত্তং ৱা এৱং তাপেতুং সক্কা ভৱেয্য, অযং পন ন সক্কা, তস্মা এৱং ৱুত্তং. উপমাসংসন্দনে পনেত্থ গঙ্গা ৱিয মেত্তচিত্তং, তিণুক্কং আদায আগতপুৰিসো ৱিয পঞ্চ ৱচনপথে গহেত্ৱা আগতপুগ্গলো. যথা সো আদিত্তায তিণুক্কায গঙ্গং তাপেতুং ন সক্কোতি, এৱং ৱো পঞ্চ ৱচনপথে গহেত্ৱা আগতপুগ্গলো মেত্তচিত্তস্স অঞ্ঞথত্তং কাতুং ন সক্খিস্সতীতি.
২৩১. চতুত্থউপমাযং বিড়াৰভস্তাতি বিড়াৰচম্মপসিব্বকা. সুমদ্দিতাতি সুট্ঠু মদ্দিতা. সুপৰিমদ্দিতাতি অন্তো চ বহি চ সমন্ততো সুপৰিমদ্দিতা. তূলিনীতি সিম্বলিতূললতাতূলসমানা. ছিন্নসস্সৰাতি ছিন্নসস্সৰসদ্দা. ছিন্নভব্ভৰাতি ছিন্নভব্ভৰসদ্দা. উপমাসংসন্দনে পনেত্থ বিড়াৰভস্তা ৱিয মেত্তচিত্তং, কট্ঠকঠলং আদায আগতপুৰিসো ৱিয পঞ্চ ৱচনপথে গহেত্ৱা আগতপুগ্গলো. যথা সো কট্ঠেন ৱা কঠলেন ৱা বিড়াৰভস্তং সৰসৰং ভৰভৰং সদ্দং কাতুং ন সক্কোতি, এৱং ৱো পঞ্চ ৱচনপথে গহেত্ৱা আগতপুগ্গলো মেত্তচিত্তস্স অঞ্ঞথত্তং কত্ৱা দোসানুগতভাৱং কাতুং ন সক্খিস্সতীতি.
২৩২. ওচৰকাতি অৱচৰকা হেট্ঠাচৰকা, নীচকম্মকাৰকাতি অত্থো. যো মনো পদূসেয্যাতি যো ভিক্খু ৱা ভিক্খুনী ৱা মনো পদূসেয্য, তং ককচেন ওকন্তনং নাধিৱাসেয্য. ন মে সো তেন সাসনকৰোতি সো তেন অনধিৱাসনেন ময্হং ওৱাদকৰো ন হোতি. আপত্তি পনেত্থ নত্থি.
২৩৩. অণুং ৱা থূলং ৱাতি অপ্পসাৱজ্জং ৱা মহাসাৱজ্জং ৱা. যং তুম্হে নাধিৱাসেয্যাথাতি যো তুম্হেহি অধিৱাসেতব্বো ন ভৱেয্যাতি অত্থো. নো হেতং, ভন্তেতি, ভন্তে, অনধিৱাসেতব্বং নাম ৱচনপথং ন পস্সামাতি অধিপ্পাযো. দীঘৰত্তং হিতায সুখাযাতি ইতি ভগৱা অৰহত্তেন কূটং গণ্হন্তো যথানুসন্ধিনা দেসনং নিট্ঠপেসীতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
ককচূপমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. অলগদ্দূপমসুত্তৱণ্ণনা
২৩৪. এৱং মে সুতন্তি অলগদ্দূপমসুত্তং. তত্থ গদ্ধে বাধযিংসূতি গদ্ধবাধিনো, গদ্ধবাধিনো পুব্বপুৰিসা অস্সাতি গদ্ধবাধিপুব্বো, তস্স গদ্ধবাধিপুব্বস্স, গিজ্ঝঘাতককুলপ্পসুতস্সাতি অত্থো. সগ্গমোক্খানং অন্তৰাযং কৰোন্তীতি অন্তৰাযিকা. তে কম্মকিলেসৱিপাকউপৱাদআণাৱীতিক্কমৱসেন পঞ্চৱিধা. তত্থ পঞ্চানন্তৰিযধম্মা কম্মন্তৰাযিকা নাম. তথা ভিক্খুনীদূসককম্মং, তং পন মোক্খস্সেৱ অন্তৰাযং কৰোতি, ন সগ্গস্স. নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিধম্মা কিলেসন্তৰাযিকা নাম. পণ্ডকতিৰচ্ছানগতউভতোব্যঞ্জনকানং পটিসন্ধিধম্মা ৱিপাকন্তৰাযিকা নাম. অৰিযূপৱাদধম্মা উপৱাদন্তৰাযিকা নাম, তে পন যাৱ অৰিযে ন খমাপেন্তি, তাৱদেৱ, ন ততো পৰং. সঞ্চিচ্চ ৱীতিক্কন্তা সত্ত আপত্তিক্খন্ধা আণাৱীতিক্কমন্তৰাযিকা নাম. তেপি যাৱ ভিক্খুভাৱং ৱা পটিজানাতি, ন ৱুট্ঠাতি ৱা, ন দেসেতি ৱা, তাৱদেৱ, ন ততো পৰং.
তত্ৰাযং ভিক্খু বহুস্সুতো ধম্মকথিকো সেসন্তৰাযিকে জানাতি, ৱিনযে পন অকোৱিদত্তা পণ্ণত্তিৱীতিক্কমন্তৰাযিকে ন জানাতি, তস্মা ৰহোগতো এৱং চিন্তেসি – ইমে আগাৰিকা পঞ্চ কামগুণে পৰিভুঞ্জন্তা সোতাপন্নাপি সকদাগামিনোপি অনাগামিনোপি হোন্তি. ভিক্খূপি মনাপিকানি চক্খুৱিঞ্ঞেয্যানি ৰূপানি পস্সন্তি…পে… কাযৱিঞ্ঞেয্যে ফোট্ঠব্বে ফুসন্তি, মুদুকানি অত্থৰণপাৱুৰণাদীনি পৰিভুঞ্জন্তি, এতং সব্বং ৱট্টতি. কস্মা ইত্থীনংযেৱ ৰূপসদ্দগন্ধৰসফোট্ঠব্বা ন ৱট্টন্তি? এতেপি ৱট্টন্তীতি. এৱং ৰসেন ৰসং সংসন্দেত্ৱা সচ্ছন্দৰাগপৰিভোগঞ্চ নিচ্ছন্দৰাগপৰিভোগঞ্চ একং কত্ৱা থূলৱাকেহি সদ্ধিং অতিসুখুমসুত্তং উপনেন্তো ৱিয, সাসপেন সদ্ধিং সিনেৰুং উপসংহৰন্তো ৱিয, পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পাদেত্ৱা, ‘‘কিং ভগৱতা মহাসমুদ্দং বন্ধন্তেন ৱিয মহতা উস্সাহেন পঠমপাৰাজিকং পঞ্ঞত্তং, নত্থি এত্থ দোসো’’তি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সদ্ধিং পটিৱিৰুজ্ঝন্তো ৱেসাৰজ্জঞাণং পটিবাহন্তো অৰিযমগ্গে খাণুকণ্টকাদীনি পক্খিপন্তো মেথুনধম্মে দোসো নত্থীতি জিনস্স আণাচক্কে পহাৰং অদাসি. তেনাহ – ‘‘তথাহং ভগৱতা ধম্মং দেসিতং আজানামী’’তিআদি.
এৱং ব্যা খোতি এৱং ৱিয খো. সমনুযুঞ্জন্তীতিআদীসু কিং লদ্ধিকো ত্ৱং, লদ্ধিং ৱদেহীতি পুচ্ছমানা সমনুযুঞ্জন্তি নাম. দিট্ঠিং পতিট্ঠাপেন্তা সমনুগ্গাহন্তি নাম. কেন কাৰণেন এৱং ৱদসীতি কাৰণং পুচ্ছন্তা সমনুভাসন্তি নাম. অট্ঠিকঙ্কলূপমাতিআদীসু (ম. নি. ২.৪২-৪৮) অট্ঠিকঙ্কলূপমা অপ্পস্সাদট্ঠেন. মংসপেসূপমা বহুসাধাৰণট্ঠেন. তিণুক্কূপমা অনুদহনট্ঠেন. অঙ্গাৰকাসূপমা মহাভিতাপনট্ঠেন. সুপিনকূপমা ইত্তৰপচ্চুপট্ঠানট্ঠেন. যাচিতকূপমা তাৱকালিকট্ঠেন. ৰুক্খফলূপমা সব্বঙ্গপচ্চঙ্গপলিভঞ্জনট্ঠেন. অসিসূনূপমা অধিকুট্টনট্ঠেন. সত্তিসূলূপমা ৱিনিৱিজ্ঝনট্ঠেন. সপ্পসিৰূপমা সাসঙ্কসপ্পটিভযট্ঠেন. থামসাতি দিট্ঠিথামেন. পৰামাসাতি দিট্ঠিপৰামাসেন. অভিনিৱিস্স ৱোহৰতীতি অধিট্ঠহিত্ৱা ৱোহৰতি দীপেতি ৱা.
২৩৫. যতো খো তে ভিক্খূতি যদা তে ভিক্খূ. এৱং ব্যা খো অহং, ভন্তে, ভগৱতাতি ইদং এস অত্তনো অজ্ঝাসযেন নত্থীতি ৱত্তুকামোপি ভগৱতো আনুভাৱেন সম্পটিচ্ছতি, বুদ্ধানং কিৰ সম্মুখা দ্ৱে কথা কথেতুং সমত্থো নাম নত্থি.
২৩৬. কস্স খো নাম ত্ৱং মোঘপুৰিসাতি ত্ৱং মোঘপুৰিস কস্স খত্তিযস্স ৱা ব্ৰাহ্মণস্স ৱা ৱেস্সস্স ৱা সুদ্দস্স ৱা গহট্ঠস্স ৱা পব্বজিতস্স ৱা দেৱস্স ৱা মনুস্সস্স ৱা মযা এৱং ধম্মং দেসিতং আজানাসি. অথ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসীতি অযং পাটিযেক্কো অনুসন্ধি. অৰিট্ঠো কিৰ চিন্তেসি – ‘‘ভগৱা মং মোঘপুৰিসোতি ৱদতি, ন খো পন মোঘপুৰিসাতি ৱুত্তমত্তকেন মগ্গফলানং উপনিস্সযো ন হোতি. উপসেনম্পি হি ৱঙ্গন্তপুত্তং, ‘অতিলহুং খো ত্ৱং, মোঘপুৰিস, বাহুল্লায আৱত্তো’তি (মহাৱ. ৭৫) ভগৱা মোঘপুৰিসৱাদেন ওৱদি. থেৰো অপৰভাগে ঘটেন্তো ৱাযমন্তো ছ অভিঞ্ঞা সচ্ছাকাসি. অহম্পি তথাৰূপং ৱীৰিযং পগ্গণ্হিত্ৱা মগ্গফলানি নিব্বত্তেস্সামী’’তি. অথস্স ভগৱা বন্ধনা পৱুত্তস্স পণ্ডুপলাসস্স ৱিয অৱিৰুড়্হিভাৱং দস্সেন্তো ইমং দেসনং আৰভি.
উস্মীকতোপীতি, ভিক্খৱে, তুম্হে কিন্তি মঞ্ঞথ, অযং অৰিট্ঠো এৱংলদ্ধিকো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন পটিৱিৰুজ্ঝিত্ৱা ৱেসাৰজ্জঞাণং পটিবাহিত্ৱা তথাগতস্স আণাচক্কে পহাৰং দদমানো অপি নু ইমস্মিং ধম্মৱিনযে উস্মীকতোপি? যথা নিব্বুতেপি মহন্তে অগ্গিক্খন্ধে খজ্জুপনকমত্তাপি অগ্গিপপটিকা হোতিযেৱ, যং নিস্সায পুন মহাঅগ্গিক্খন্ধো ভৱেয্য. কিং নু খো এৱং ইমস্স অপ্পমত্তিকাপি ঞাণুস্মা অত্থি, যং নিস্সায ৱাযমন্তো মগ্গফলানি নিব্বত্তেয্যাতি? নো হেতং, ভন্তেতি, ভন্তে, এৱংলদ্ধিকস্স কুতো এৱৰূপা ঞাণুস্মাতি? মগ্গফলানং পচ্চযসমত্থায ঞাণুস্মায উস্মীকতভাৱং পটিক্খিপন্তা ৱদন্তি. মঙ্কুভূতোতি নিত্তেজভূতো. পত্তক্খন্ধোতি পতিতক্খন্ধো. অপ্পটিভানোতি কিঞ্চি পটিভানং অপস্সন্তো ভিন্নপটিভানো এৱৰূপম্পি নাম নিয্যানিকসাসনং লভিত্ৱা অৱিৰুড়্হিধম্মো কিৰম্হি সমুগ্ঘাতিতপচ্চযো জাতোতি অত্তনো অভব্বতং পচ্চৱেক্খন্তো পাদঙ্গুট্ঠকেন ভূমিং খণমানো নিসীদি.
পঞ্ঞাযিস্সসি খোতি অযম্পি পাটিযেক্কো অনুসন্ধি. অৰিট্ঠো কিৰ চিন্তেসি – ‘‘ভগৱা ময্হং মগ্গফলানং উপনিস্সযো পচ্ছিন্নোতি ৱদতি, ন খো পন বুদ্ধা সউপনিস্সযানংযেৱ ধম্মং দেসেন্তি, অনুপনিস্সযানম্পি দেসেন্তি, অহং সত্থু সন্তিকা সুগতোৱাদং লভিত্ৱা অত্তনো সম্পত্তূপগং কুসলং কৰিস্সামী’’তি. অথস্স ভগৱা ওৱাদং পটিপস্সম্ভেন্তো ‘‘পঞ্ঞাযিস্সসী’’তিআদিমাহ. তস্সত্থো, ত্ৱংযেৱ, মোঘপুৰিস, ইমিনা পাপকেন দিট্ঠিগতেন নিৰযাদীসু পঞ্ঞাযিস্সসি, মম সন্তিকা তুয্হং সুগতোৱাদো নাম নত্থি, ন মে তযা অত্থো, ইধাহং ভিক্খূ পটিপুচ্ছিস্সামীতি.
২৩৭. অথ খো ভগৱাতি অযম্পি পাটিযেক্কো অনুসন্ধি. ইমস্মিঞ্হি ঠানে ভগৱা পৰিসং সোধেতি, অৰিট্ঠং গণতো নিস্সাৰেতি. সচে হি পৰিসগতানং কস্সচি এৱং ভৱেয্য – ‘‘অযং অৰিট্ঠো ভগৱতা অকথিতং কথেতুং কিং সক্খিস্সতি, কচ্চি নু খো পৰিসমজ্ঝে ভগৱতা কথায সমাৰদ্ধায সহসা কথিত’’ন্তি. এৱং কথিতং পন ন অৰিট্ঠোৱ সুণাতি, অঞ্ঞেনপি সুতং ভৱিস্সতি. অথাপিস্স সিযা ‘‘যথা সত্থা অৰিট্ঠং নিগ্গণ্হাতি, মম্পি এৱং নিগ্গণ্হেয্যাতি সুত্ৱাপি তুণ্হীভাৱং আপজ্জেয্যা’’তি. ‘‘তং সব্বং ন কৰিস্সন্তী’’তি. মযাপি ন কথিতং, অঞ্ঞেন সুতম্পি নত্থীতি ‘‘তুম্হেপিমে, ভিক্খৱে’’তিআদিনা পৰিসায লদ্ধিং সোধেতি. পৰিসায পন লদ্ধিসোধনেনেৱ অৰিট্ঠো গণতো নিস্সাৰিতো নাম হোতি.
ইদানি অৰিট্ঠস্স লদ্ধিং পকাসেন্তো সো ৱত, ভিক্খৱেতিআদিমাহ. তত্থ অঞ্ঞত্ৰেৱ কামেহীতিআদীসু যো সো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ‘‘তে পটিসেৱতো নালং অন্তৰাযাযা’’তি এৱংলদ্ধিকো, সো ৱত কিলেসকামেহি চেৱ কিলেসকামসম্পযুত্তেহি সঞ্ঞাৱিতক্কেহি চ অঞ্ঞত্ৰ, এতে ধম্মে পহায, ৱিনা এতেহি ধম্মেহি, ৱত্থুকামে পটিসেৱিস্সতি, মেথুনসমাচাৰং সমাচৰিস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. ইদং কাৰণং নাম নত্থি, অট্ঠানমেতং অনৱকাসোতি.
২৩৮. এৱং ভগৱা অযং অৰিট্ঠো যথা নাম ৰজকো সুগন্ধানিপি দুগ্গন্ধানিপি জিণ্ণানিপি নৱানিপি সুদ্ধানিপি অসুদ্ধানিপি ৱত্থানি একতো ভণ্ডিকং কৰোতি, এৱমেৱ ভিক্খূনং নিচ্ছন্দৰাগপণীতচীৱৰাদিপৰিভোগঞ্চ অনিবদ্ধসীলানং গহট্ঠানং অন্তৰাযকৰং সচ্ছন্দৰাগপৰিভোগঞ্চ নিবদ্ধসীলানং ভিক্খূনং আৱৰণকৰং সচ্ছন্দৰাগপৰিভোগঞ্চ সব্বং একসদিসং কৰোতীতি অৰিট্ঠস্স লদ্ধিং পকাসেত্ৱা ইদানি দুগ্গহিতায পৰিযত্তিযা দোসং দস্সেন্তো ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চেতিআদিমাহ. তত্থ পৰিযাপুণন্তীতি উগ্গণ্হন্তি. সুত্তন্তিআদীসু উভতোৱিভঙ্গনিদ্দেসখন্ধকপৰিৱাৰা, সুত্তনিপাতে মঙ্গলসুত্তৰতনসুত্তনালকসুআতুৱট্টকসুত্তানি, অঞ্ঞম্পি চ সুত্তনামকং তথাগতৱচনং সুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. সব্বম্পি সগাথকং সুত্তং গেয্যন্তি ৱেদিতব্বং, ৱিসেসেন সংযুত্তকে সকলোপি সগাথাৱগ্গো. সকলং অভিধম্মপিটকং, নিগ্গাথকং সুত্তং, যঞ্চ অঞ্ঞম্পি অট্ঠহি অঙ্গেহি অসঙ্গহিতং বুদ্ধৱচনং, তং ৱেয্যাকৰণন্তি ৱেদিতব্বং. ধম্মপদং, থেৰগাথা, থেৰিগাথা, সুত্তনিপাতে নোসুত্তনামিকা সুদ্ধিকগাথা চ গাথাতি ৱেদিতব্বা. সোমনস্সঞাণমযিকগাথাপটিসংযুত্তা দ্ৱেঅসীতিসুত্তন্তা উদানন্তি ৱেদিতব্বা. ‘‘ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা’’তিআদিনযপ্পৱত্তা (ইতিৱু. ১,২) দসুত্তৰসতসুত্তন্তা ইতিৱুত্তকন্তি ৱেদিতব্বা. অপণ্ণকজাতকাদীনি পণ্ণাসাধিকানি পঞ্চজাতকসতানি জাতকন্তি ৱেদিতব্বানি. ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, অচ্ছৰিযা অব্ভুতা ধম্মা আনন্দে’’তিআদিনযপ্পৱত্তা (অ. নি. ৪.১২৯) সব্বেপি অচ্ছৰিযঅব্ভুতধম্মপ্পটিসংযুত্তা সুত্তন্তা অব্ভুতধম্মন্তি ৱেদিতব্বা. চূড়ৱেদল্লমহাৱেদল্লসম্মাদিট্ঠিসক্কপঞ্হসঙ্খাৰভাজনিযমহাপুণ্ণমসুত্তাদযো সব্বেপি ৱেদঞ্চ তুট্ঠিঞ্চ লদ্ধা লদ্ধা পুচ্ছিতসুত্তন্তা ৱেদল্লন্তি ৱেদিতব্বা.
অত্থং ন উপপৰিক্খন্তীতি অত্থত্থং কাৰণত্থং ন পস্সন্তি ন পৰিগ্গণ্হন্তি. অনুপপৰিক্খতন্তি অনুপপৰিক্খন্তানং. ন নিজ্ঝানং খমন্তীতি ন উপট্ঠহন্তি ন আপাথং আগচ্ছন্তি, ইমস্মিং ঠানে সীলং সমাধি ৱিপস্সনা মগ্গো ফলং ৱট্টং ৱিৱট্টং কথিতন্তি এৱং জানিতুং ন সক্কা হোন্তীতি অত্থো. তে উপাৰম্ভানিসংসা চেৱাতি তে পৰেসং ৱাদে দোসাৰোপনানিসংসা হুত্ৱা পৰিযাপুণন্তীতি অত্থো. ইতিৱাদপ্পমোক্খানিসংসা চাতি এৱং ৱাদপমোক্খানিসংসা, পৰেহি সকৱাদে দোসে আৰোপিতে তং দোসং এৱং মোচেস্সামাতি ইমিনাৱ কাৰণেন পৰিযাপুণন্তীতি অত্থো. তঞ্চস্স অত্থং নানুভোন্তীতি যস্স চ মগ্গস্স ৱা ফলস্স ৱা অত্থায কুলপুত্তা ধম্মং পৰিযাপুণন্তি, তঞ্চস্স ধম্মস্স অত্থং এতে দুগ্গহিতগ্গাহিনো নানুভোন্তি. অপিচ পৰস্স ৱাদে উপাৰম্ভং আৰোপেতুং অত্তনো ৱাদং মোচেতুং অসক্কোন্তাপি তঞ্চ অত্থং নানুভোন্তিযেৱ.
২৩৯. অলগদ্দত্থিকোতি আসিৱিসঅত্থিকো. গদোতি হি ৱিসস্স নামং, তং তস্স অলং পৰিপুণ্ণং অত্থীতি অলগদ্দো. ভোগেতি সৰীৰে. ইধ পন, ভিক্খৱে, একচ্চে কুলপুত্তা ধম্মং পৰিযাপুণন্তীতি নিত্থৰণপৰিযত্তিৱসেন উগ্গণ্হন্তি. তিস্সো হি পৰিযত্তিযো অলগদ্দপৰিযত্তি নিত্থৰণপৰিযত্তি ভণ্ডাগাৰিকপৰিযত্তীতি.
তত্থ যো বুদ্ধৱচনং উগ্গহেত্ৱা এৱং চীৱৰাদীনি ৱা লভিস্সামি, চতুপৰিসমজ্ঝে ৱা মং জানিস্সন্তীতি লাভসক্কাৰহেতু পৰিযাপুণাতি, তস্স সা পৰিযত্তি অলগদ্দপৰিযত্তি নাম. এৱং পৰিযাপুণতো হি বুদ্ধৱচনং অপৰিযাপুণিত্ৱা নিদ্দোক্কমনং ৱৰতৰং.
যো পন বুদ্ধৱচনং উগ্গণ্হিত্ৱা সীলস্স আগতট্ঠানে সীলং পূৰেত্ৱা সমাধিস্স আগতট্ঠানে সমাধিগব্ভং গণ্হাপেত্ৱা ৱিপস্সনায আগতট্ঠানে ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা মগ্গফলানং আগতট্ঠানে মগ্গং ভাৱেস্সামি ফলং সচ্ছিকৰিস্সামীতি উগ্গণ্হাতি, তস্স সা পৰিযত্তি নিত্থৰণপৰিযত্তি নাম হোতি.
খীণাসৱস্স পন পৰিযত্তি ভণ্ডাগাৰিকপৰিযত্তি নাম. তস্স হি অপৰিঞ্ঞাতং অপ্পহীনং অভাৱিতং অসচ্ছিকতং ৱা নত্থি. সো হি পৰিঞ্ঞাতক্খন্ধো পহীনকিলেসো ভাৱিতমগ্গো সচ্ছিকতফলো, তস্মা বুদ্ধৱচনং পৰিযাপুণন্তো তন্তিধাৰকো পৱেণিপালকো ৱংসানুৰক্খকোৱ হুত্ৱা উগ্গণ্হাতি. ইতিস্স সা পৰিযত্তি ভণ্ডাগাৰিকপৰিযত্তি নাম হোতি.
যো পন পুথুজ্জনো ছাতভযাদীসু গন্থধৰেসু একস্মিং ঠানে ৱসিতুং অসক্কোন্তেসু সযং ভিক্খাচাৰেন অকিলমমানো অতিমধুৰং বুদ্ধৱচনং মা নস্সতু, তন্তিং ধাৰেস্সামি, ৱংসং ঠপেস্সামি, পৱেণিং পালেস্সামীতি পৰিযাপুণাতি, তস্স পৰিযত্তি ভণ্ডাগাৰিকপৰিযত্তি হোতি, ন হোতীতি? ন হোতি. কস্মা? ন অত্তনো ঠানে ঠত্ৱা পৰিযাপুতত্তা. পুথুজ্জনস্স হি পৰিযত্তি নাম অলগদ্দা ৱা হোতি নিত্থৰণা ৱা, সত্তন্নং সেক্খানং নিত্থৰণাৱ, খীণাসৱস্স ভণ্ডাগাৰিকপৰিযত্তিযেৱ. ইমস্মিং পন ঠানে নিত্থৰণপৰিযত্তি অধিপ্পেতা.
নিজ্ঝানং খমন্তীতি সীলাদীনং আগতট্ঠানেসু ইধ সীলং কথিতং, ইধ সমাধি, ইধ ৱিপস্সনা, ইধ মগ্গো, ইধ ফলং, ইধ ৱট্টং, ইধ ৱিৱট্টন্তি আপাথং আগচ্ছন্তি. তঞ্চস্স অত্থং অনুভোন্তীতি যেসং মগ্গফলানং অত্থায পৰিযাপুণন্তি. সুগ্গহিতপৰিযত্তিং নিস্সায মগ্গং ভাৱেত্ৱা ফলং সচ্ছিকৰোন্তা তঞ্চস্স ধম্মস্স অত্থং অনুভৱন্তি. পৰৱাদে উপাৰম্ভং আৰোপেতুং সক্কোন্তাপি সকৱাদে আৰোপিতং দোসং ইচ্ছিতিচ্ছিতট্ঠানং গহেত্ৱা মোচেতুং সক্কোন্তাপি অনুভোন্তিযেৱ. দীঘৰত্তং হিতায সুখায সংৱত্তন্তীতি সীলাদীনং আগতট্ঠানে সীলাদীনি পূৰেন্তানম্পি, পৰেসং ৱাদে সহধম্মেন উপাৰম্ভং আৰোপেন্তানম্পি, সকৱাদতো দোসং হৰন্তানম্পি, অৰহত্তং পত্ৱা পৰিসমজ্ঝে ধম্মং দেসেত্ৱা ধম্মদেসনায পসন্নেহি উপনীতে চত্তাৰো পচ্চযে পৰিভুঞ্জন্তানম্পি দীঘৰত্তং হিতায সুখায সংৱত্তন্তি.
এৱং সুগ্গহিতে বুদ্ধৱচনে আনিসংসং দস্সেত্ৱা ইদানি তত্থেৱ নিযোজেন্তো তস্মা তিহ, ভিক্খৱেতিআদিমাহ. তত্থ তস্মাতি যস্মা দুগ্গহিতপৰিযত্তি দুগ্গহিতঅলগদ্দো ৱিয দীঘৰত্তং অহিতায দুক্খায সংৱত্ততি, সুগ্গহিতপৰিযত্তি সুগ্গহিতঅলগদ্দো ৱিয দীঘৰত্তং হিতায সুখায সংৱত্ততি, তস্মাতি অত্থো. তথা নং ধাৰেয্যাথাতি তথেৱ নং ধাৰেয্যাথ, তেনেৱ অত্থেন গণ্হেয্যাথ. যে ৱা পনাস্সু ৱিযত্তা ভিক্খূতি যে ৱা পন অঞ্ঞে সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানমহাকস্সপমহাকচ্চানাদিকা ব্যত্তা পণ্ডিতা ভিক্খূ অস্সু, তে পুচ্ছিতব্বা. অৰিট্ঠেন ৱিয পন মম সাসনে ন কললং ৱা কচৱৰং ৱা পক্খিপিতব্বং.
২৪০. কুল্লূপমন্তি কুল্লসদিসং. নিত্থৰণত্থাযাতি চতুৰোঘনিত্থৰণত্থায. উদকণ্ণৱন্তি যঞ্হি উদকং গম্ভীৰং ন পুথুলং. পুথুলং ৱা পন ন গম্ভীৰং, ন তং অণ্ণৱোতি ৱুচ্চতি. যং পন গম্ভীৰঞ্চেৱ পুথুলঞ্চ, তং অণ্ণৱোতি ৱুচ্চতি. তস্মা মহন্তং উদকণ্ণৱন্তি মহন্তং পুথুলং গম্ভীৰং উদকন্তি অযমেত্থ অত্থো. সাসঙ্কং নাম যত্থ চোৰানং নিৱুত্থোকাসো দিস্সতি. ঠিতোকাসো, নিসিন্নোকাসো, নিপন্নোকাসো দিস্সতি. সপ্পটিভযং নাম যত্থ চোৰেহি মনুস্সা হতা দিস্সন্তি, ৱিলুত্তা দিস্সন্তি, আকোটিতা দিস্সন্তি. উত্তৰসেতূতি উদকণ্ণৱস্স উপৰি বদ্ধো সেতু. কুল্লং বন্ধিত্ৱাতি কুল্লো নাম তৰণত্থায কলাপং কত্ৱা বদ্ধো. পত্থৰিত্ৱা বদ্ধা পন পদৰচাটিআদযো উড়ুম্পোতি ৱুচ্চন্তি. উচ্চাৰেত্ৱাতি ঠপেত্ৱা. কিচ্চকাৰীতি পত্তকাৰী যুত্তকাৰী, পতিৰূপকাৰীতি অত্থো. ধম্মাপি ৱো পহাতব্বাতি এত্থ ধম্মাতি সমথৱিপস্সনা. ভগৱা হি সমথেপি ছন্দৰাগং পজহাপেসি, ৱিপস্সনাযপি. সমথে ছন্দৰাগং কত্থ পজহাপেসি? ‘‘ইতি খো, উদাযি, নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনস্সপি পহানং ৱদামি, পস্সসি নো ত্ৱং, উদাযি, তং সংযোজনং অণুং ৱা থূলং ৱা, যস্সাহং নো পহানং ৱদামী’’তি (ম. নি. ২.১৫৬) এত্থ সমথে ছন্দৰাগং পজহাপেসি. ‘‘ইমং চে তুম্হে, ভিক্খৱে, দিট্ঠিং এৱং পৰিসুদ্ধং এৱং পৰিযোদাতং ন অল্লীযেথ ন কেলাযেথ ন ধনাযেথা’’তি (ম. নি. ১.৪০১) এত্থ ৱিপস্সনায ছন্দৰাগং পজহাপেসি. ইধ পন উভযত্থ পজহাপেন্তো ‘‘ধম্মাপি ৱো পহাতব্বা, পগেৱ অধম্মা’’তি আহ.
তত্ৰাযং অধিপ্পাযো – ভিক্খৱে, অহং এৱৰূপেসু সন্তপ্পণীতেসু ধম্মেসু ছন্দৰাগপ্পহানং ৱদামি, কিং পন ইমস্মিং অসদ্ধম্মে গামধম্মে ৱসলধম্মে দুট্ঠুল্লে ওদকন্তিকে, যত্থ অযং অৰিট্ঠো মোঘপুৰিসো নিদ্দোসসঞ্ঞী পঞ্চসু কামগুণেসু ছন্দৰাগং নালং অন্তৰাযাযাতি ৱদতি. অৰিট্ঠেন ৱিয ন তুম্হেহি ময্হং সাসনে কললং ৱা কচৱৰং ৱা পক্খিপিতব্বন্তি এৱং ভগৱা ইমিনাপি ওৱাদেন অৰিট্ঠংযেৱ নিগ্গণ্হাতি.
২৪১. ইদানি যো পঞ্চসু খন্ধেসু তিৱিধগ্গাহৱসেন অহং মমন্তি গণ্হাতি, সো ময্হং সাসনে অযং অৰিট্ঠো ৱিয কললং কচৱৰং পক্খিপতীতি দস্সেন্তো ছযিমানি, ভিক্খৱেতিআদিমাহ. তত্থ দিট্ঠিট্ঠানানীতি দিট্ঠিপি দিট্ঠিট্ঠানং, দিট্ঠিযা আৰম্মণম্পি দিট্ঠিট্ঠানং, দিট্ঠিযা পচ্চযোপি. ৰূপং এতং মমাতিআদীসু এতং মমাতি তণ্হাগ্গাহো. এসোহমস্মীতি মানগ্গাহো. এসো মে অত্তাতি দিট্ঠিগ্গাহো. এৱং ৰূপাৰম্মণা তণ্হামানদিট্ঠিযো কথিতা হোন্তি. ৰূপং পন অত্তাতি ন ৱত্তব্বং. ৱেদনাদীসুপি এসেৱ নযো. দিট্ঠং ৰূপাযতনং, সুতং সদ্দাযতনং, মুতং গন্ধাযতনং ৰসাযতনং ফোট্ঠব্বাযতনং, তঞ্হি পত্ৱা গহেতব্বতো মুতন্তি ৱুত্তং. অৱসেসানি সত্তাযতনানি ৱিঞ্ঞাতং নাম. পত্তন্তি পৰিযেসিত্ৱা ৱা অপৰিযেসিত্ৱা ৱা পত্তং. পৰিযেসিতন্তি পত্তং ৱা অপ্পত্তং ৱা পৰিযেসিতং. অনুৱিচৰিতং মনসাতি চিত্তেন অনুসঞ্চৰিতং. লোকস্মিঞ্হি পৰিযেসিত্ৱা পত্তম্পি অত্থি, পৰিযেসিত্ৱা নোপত্তম্পি. অপৰিযেসিত্ৱা পত্তম্পি অত্থি, অপৰিযেসিত্ৱা নোপত্তম্পি. তত্থ পৰিযেসিত্ৱা পত্তং পত্তং নাম. পৰিযেসিত্ৱা নোপত্তং পৰিযেসিতং নাম. অপৰিযেসিত্ৱা পত্তঞ্চ, অপৰিযেসিত্ৱা নোপত্তঞ্চ মনসানুৱিচৰিতং নাম.
অথ ৱা পৰিযেসিত্ৱা পত্তম্পি অপৰিযেসিত্ৱা পত্তম্পি পত্তট্ঠেন পত্তং নাম. পৰিযেসিত্ৱা নোপত্তং পৰিযেসিতং নাম. অপৰিযেসিত্ৱা নোপত্তং মনসানুৱিচৰিতং নাম. সব্বং ৱা এতং মনসা অনুৱিচৰিতত্তা মনসানুৱিচৰিতং নাম. ইমিনা ৱিঞ্ঞাণাৰম্মণা তণ্হামানদিট্ঠিযো কথিতা, দেসনাৱিলাসেন হেট্ঠা দিট্ঠাদিআৰম্মণৱসেন ৱিঞ্ঞাণং দস্সিতং. যম্পি তং দিট্ঠিট্ঠানন্তি যম্পি এতং সো লোকোতিআদিনা নযেন পৱত্তং দিট্ঠিট্ঠানং.
সো লোকো সো অত্তাতি যা এসা ‘‘ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তিআদিনা নযেন পৱত্তা দিট্ঠি লোকো চ অত্তা চাতি গণ্হাতি, তং সন্ধায ৱুত্তং. সো পেচ্চ ভৱিস্সামীতি সো অহং পৰলোকং গন্ত্ৱা নিচ্চো ভৱিস্সামি, ধুৱো সস্সতো অৱিপৰিণামধম্মো ভৱিস্সামি, সিনেৰুমহাপথৱীমহাসমুদ্দাদীহি সস্সতীহি সমং তথেৱ ঠস্সামি. তম্পি এতং মমাতি তম্পি দস্সনং এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তাতি সমনুপস্সতি. ইমিনা দিট্ঠাৰম্মণা তণ্হামানদিট্ঠিযো কথিতা. ৱিপস্সনায পটিৱিপস্সনাকালে ৱিয পচ্ছিমদিট্ঠিযা পুৰিমদিট্ঠিগ্গহণকালে এৱং হোতি.
সুক্কপক্খে ৰূপং নেতং মমাতি ৰূপে তণ্হামানদিট্ঠিগ্গাহা পটিক্খিত্তা. ৱেদনাদীসুপি এসেৱ নযো. সমনুপস্সতীতি ইমস্স পন পদস্স তণ্হাসমনুপস্সনা মানসমনুপস্সনা দিট্ঠিসমনুপস্সনা ঞাণসমনুপস্সনাতি চতস্সো সমনুপস্সনাতি অত্থো. তা কণ্হপক্খে তিস্সন্নং সমনুপস্সনানং, সুক্কপক্খে ঞাণসমনুপস্সনায ৱসেন ৱেদিতব্বা. অসতি ন পৰিতস্সতীতি অৱিজ্জমানে ভযপৰিতস্সনায তণ্হাপৰিতস্সনায ৱা ন পৰিতস্সতি. ইমিনা ভগৱা অজ্ঝত্তক্খন্ধৱিনাসে অপৰিতস্সমানং খীণাসৱং দস্সেন্তো দেসনং মত্থকং পাপেসি.
২৪২. এৱং ৱুত্তে অঞ্ঞতৰো ভিক্খূতি এৱং ভগৱতা ৱুত্তে অঞ্ঞতৰো অনুসন্ধিকুসলো ভিক্খু – ‘‘ভগৱতা অজ্ঝত্তক্খন্ধৱিনাসে অপৰিতস্সন্তং খীণাসৱং দস্সেত্ৱা দেসনা নিট্ঠাপিতা, অজ্ঝত্তং অপৰিতস্সন্তে খো পন সতি অজ্ঝত্তং পৰিতস্সকেন বহিদ্ধা পৰিক্খাৰৱিনাসে পৰিতস্সকেন অপৰিতস্সকেন চাপি ভৱিতব্বং. ইতি ইমেহি চতূহি কাৰণেহি অযং পঞ্হো পুচ্ছিতব্বো’’তি চিন্তেত্ৱা একংসং চীৱৰং কত্ৱা অঞ্জলিং পগ্গয্হ ভগৱন্তং এতদৱোচ. বহিদ্ধা অসতীতি বহিদ্ধা পৰিক্খাৰৱিনাসে. অহু ৱত মেতি অহোসি ৱত মে ভদ্দকং যানং ৱাহনং হিৰঞ্ঞং সুৱণ্ণন্তি অত্থো. তং ৱত মে নত্থীতি তং ৱত ইদানি ময্হং নত্থি, ৰাজূহি ৱা চোৰেহি ৱা হটং, অগ্গিনা ৱা দড্ঢং, উদকেন ৱা ৱুড়্হং, পৰিভোগেন ৱা জিণ্ণং. সিযা ৱত মেতি ভৱেয্য ৱত ময্হং যানং ৱাহনং হিৰঞ্ঞং সুৱণ্ণং সালি ৱীহি যৱো গোধুমো. তং ৱতাহং ন লভামীতি তমহং অলভমানো তদনুচ্ছৱিকং কম্মং অকত্ৱা নিসিন্নত্তা ইদানি ন লভামীতি সোচতি, অযং অগাৰিযসোচনা, অনগাৰিযস্স পত্তচীৱৰাদীনং ৱসেন ৱেদিতব্বা.
অপৰিতস্সনাৱাৰে ন এৱং হোতীতি যেহি কিলেসেহি এৱং ভৱেয্য, তেসং পহীনত্তা ন এৱং হোতি. দিট্ঠিট্ঠানাধিট্ঠানপৰিযুট্ঠানাভিনিৱেসানুসযানন্তি দিট্ঠীনঞ্চ দিট্ঠিট্ঠানানঞ্চ দিট্ঠাধিট্ঠানানঞ্চ দিট্ঠিপৰিযুট্ঠানানঞ্চ অভিনিৱেসানুসযানঞ্চ. সব্বসঙ্খাৰসমথাযাতি নিব্বানত্থায. নিব্বানঞ্হি আগম্ম সব্বসঙ্খাৰাইঞ্জিতানি, সব্বসঙ্খাৰচলনানি সব্বসঙ্খাৰৱিপ্ফন্দিতানি সম্মন্তি ৱূপসম্মন্তি, তস্মা তং, ‘‘সব্বসঙ্খাৰসমথো’’তি ৱুচ্চতি. তদেৱ চ আগম্ম খন্ধূপধি কিলেসূপধি অভিসঙ্খাৰূপধি, পঞ্চকামগুণূপধীতি ইমে উপধযো পটিনিস্সজ্জিযন্তি, তণ্হা খীযতি ৱিৰজ্জতি নিৰুজ্ঝতি, তস্মা তং, ‘‘সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হাক্খযো ৱিৰাগো নিৰোধো’’তি ৱুচ্চতি. নিব্বানাযাতি অযং পনস্স সৰূপনিদ্দেসো, ইতি সব্বেহেৱ ইমেহি পদেহি নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযত্থায ধম্মং দেসেন্তস্সাতি অযমত্থো দীপিতো. তস্সেৱং হোতীতি তস্স দিট্ঠিগতিকস্স উচ্ছিজ্জিস্সামি নামস্সু, ৱিনস্সিস্সামি নামস্সু, নাস্সু নাম ভৱিস্সামীতি এৱং হোতি. দিট্ঠিগতিকস্স হি তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা সুঞ্ঞতাপটিসংযুত্তং কত্ৱা দেসিযমানং ধম্মং সুণন্তস্স তাসো উপ্পজ্জতি. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘তাসো হেসো, ভিক্খৱে, অসুতৱতো পুথুজ্জনস্স নো চস্সং, নো চ মে সিযা’’তি (সং. নি. ৩.৫৫).
২৪৩. এত্তাৱতা বহিদ্ধাপৰিক্খাৰৱিনাসে তস্সনকস্স চ নোতস্সনকস্স চ অজ্ঝত্তক্খন্ধৱিনাসে তস্সনকস্স চ নোতস্সনকস্স চাতি ইমেসং ৱসেন চতুক্কোটিকা সুঞ্ঞতা কথিতা. ইদানি বহিদ্ধা পৰিক্খাৰং পৰিগ্গহং নাম কত্ৱা, ৱীসতিৱত্থুকং সক্কাযদিট্ঠিং অত্তৱাদুপাদানং নাম কত্ৱা, সক্কাযদিট্ঠিপমুখা দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিযো দিট্ঠিনিস্সযং নাম কত্ৱা তিকোটিকং সুঞ্ঞতং দস্সেতুং তং, ভিক্খৱে, পৰিগ্গহন্তিআদিমাহ. তত্থ পৰিগ্গহন্তি বহিদ্ধা পৰিক্খাৰং. পৰিগ্গণ্হেয্যাথাতি যথা ৱিঞ্ঞূ মনুস্সো পৰিগ্গণ্হেয্য. অহম্পি খো তং, ভিক্খৱেতি, ভিক্খৱে, তুম্হেপি ন পস্সথ, অহম্পি ন পস্সামি, ইতি এৱৰূপো পৰিগ্গহো নত্থীতি দস্সেতি. এৱং সব্বত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.
২৪৪. এৱং তিকোটিকং সুঞ্ঞতং দস্সেত্ৱা ইদানি অজ্ঝত্তক্খন্ধে অত্তাতি বহিদ্ধা পৰিক্খাৰে অত্তনিযন্তি কত্ৱা দ্ৱিকোটিকং দস্সেন্তো অত্তনি ৱা, ভিক্খৱে, সতীতিআদিমাহ. তত্থ অযং সঙ্খেপত্থো, ভিক্খৱে, অত্তনি ৱা সতি ইদং মে পৰিক্খাৰজাতং অত্তনিযন্তি অস্স, অত্তনিযেৱ ৱা পৰিক্খাৰে সতি অযং মে অত্তা ইমস্স পৰিক্খাৰস্স সামীতি, এৱং অহন্তি. সতি মমাতি, মমাতি সতি অহন্তি যুত্তং ভৱেয্য. সচ্চতোতি ভূততো, থেততোতি তথতো থিৰতো ৱা.
ইদানি ইমে পঞ্চক্খন্ধে অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি এৱং তিপৰিৱট্টৱসেন অগ্গণ্হন্তো অযং অৰিট্ঠো ৱিয ময্হং সাসনে কললং কচৱৰং পক্খিপতীতি দস্সেন্তো তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, ৰূপং নিচ্চং ৱাতিআদিমাহ. তত্থ অনিচ্চং, ভন্তেতি, ভন্তে, যস্মা হুত্ৱা ন হোতি, তস্মা অনিচ্চং. উপ্পাদৱযৱত্তিতো ৱিপৰিণামতাৱকালিকনিচ্চপটিক্খেপট্ঠেন ৱাতি চতূহি কাৰণেহি অনিচ্চং. দুক্খং, ভন্তেতি, ভন্তে, পটিপীড়নাকাৰেন দুক্খং, সন্তাপদুক্খমদুক্খৱত্থুকসুখপটিক্খেপট্ঠেন ৱাতি চতূহি কাৰণেহি দুক্খং. ৱিপৰিণামধম্মন্তি ভৱসঙ্কন্তিউপগমনসভাৱং পকতিভাৱৱিজহনসভাৱং. কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তাতি যুত্তং নু খো তং ইমেসং তিণ্ণং তণ্হামানদিট্ঠিগ্গাহানং ৱসেন অহং মমাতি এৱং গহেতুং. নো হেতং, ভন্তেতি ইমিনা তে ভিক্খূ অৱসৱত্তনাকাৰেন ৰূপং, ভন্তে, অনত্তাতি পটিজানন্তি. সুঞ্ঞঅস্সামিকঅনিস্সৰঅত্তপটিক্খেপট্ঠেন ৱাতি চতূহি কাৰণেহি অনত্তা.
ভগৱা হি কত্থচি অনিচ্চৱসেন অনত্তত্তং দস্সেতি, কত্থচি দুক্খৱসেন, কত্থচি উভযৱসেন. ‘‘চক্খু অত্তাতি যো ৱদেয্য, তং ন উপপজ্জতি, চক্খুস্স উপ্পাদোপি ৱযোপি পঞ্ঞাযতি. যস্স খো পন উপ্পাদোপি ৱযোপি পঞ্ঞাযতি, অত্তা মে উপ্পজ্জতি চ ৱেতি চাতি ইচ্চস্স এৱমাগতং হোতি, তস্মা তং ন উপপজ্জতি চক্খু অত্তাতি যো ৱদেয্য, ইতি চক্খু অনত্তা’’তি (ম. নি. ৩.৪২২) ইমস্মিঞ্হি ছছক্কসুত্তে অনিচ্চৱসেন অনত্ততং দস্সেতি. ‘‘ৰূপঞ্চ হিদং, ভিক্খৱে, অত্তা অভৱিস্স, নযিদং ৰূপং আবাধায সংৱত্তেয্য, লব্ভেথ চ ৰূপে ‘এৱং মে ৰূপং হোতু, এৱং মে ৰূপং মা অহোসী’তি. যস্মা চ খো, ভিক্খৱে, ৰূপং অনত্তা, তস্মা ৰূপং আবাধায সংৱত্ততি, ন চ লব্ভতি ৰূপে ‘এৱং মে ৰূপং হোতু, এৱং মে ৰূপং মা অহোসী’’’তি (মহাৱ. ২০; সং. নি. ৩.৫৯) ইমস্মিং অনত্তলক্খণসুত্তে দুক্খৱসেন অনত্ততং দস্সেতি. ‘‘ৰূপং, ভিক্খৱে, অনিচ্চং, যদনিচ্চং তং দুক্খং, যং দুক্খং তদনত্তা, যদনত্তা তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্ব’’ন্তি (সং. নি. ৩.৭৬) ইমস্মিং অৰহত্তসুত্তে উভযৱসেন অনত্ততং দস্সেতি. কস্মা? অনিচ্চং দুক্খঞ্চ পাকটং. অনত্তাতি ন পাকটং.
পৰিভোগভাজনাদীসু হি ভিন্নেসু অহো অনিচ্চন্তি ৱদন্তি, অহো অনত্তাতি ৱত্তা নাম নত্থি. সৰীৰে গণ্ডপিড়কাদীসু ৱা উট্ঠিতাসু কণ্টকেন ৱা ৱিদ্ধা অহো দুক্খন্তি ৱদন্তি, অহো অনত্তাতি পন ৱত্তা নাম নত্থি. কস্মা? ইদঞ্হি অনত্তলক্খণং নাম অৱিভূতং দুদ্দসং দুপ্পঞ্ঞাপনং. তেন তং ভগৱা অনিচ্চৱসেন ৱা দুক্খৱসেন ৱা উভযৱসেন ৱা দস্সেতি. তযিদং ইমস্মিম্পি তেপৰিৱট্টে অনিচ্চদুক্খৱসেনেৱ দস্সিতং. ৱেদনাদীসুপি এসেৱ নযো.
তস্মা তিহ, ভিক্খৱেতি, ভিক্খৱে, যস্মা এতৰহি অঞ্ঞদাপি ৰূপং অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা, তস্মাতি অত্থো. যংকিঞ্চি ৰূপন্তিআদীনি ৱিসুদ্ধিমগ্গে খন্ধনিদ্দেসে ৱিত্থাৰিতানেৱ.
২৪৫. নিব্বিন্দতীতি উক্কণ্ঠতি. এত্থ চ নিব্বিদাতি ৱুট্ঠানগামিনীৱিপস্সনা অধিপ্পেতা. ৱুট্ঠানগামিনীৱিপস্সনায হি বহূনি নামানি. এসা হি কত্থচি সঞ্ঞগ্গন্তি ৱুত্তা. কত্থচি ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তি. কত্থচি পাৰিসুদ্ধিপধানিযঙ্গন্তি. কত্থচি পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধীতি. কত্থচি তম্মযতাপৰিযাদানন্তি. কত্থচি তীহি নামেহি. কত্থচি দ্ৱীহীতি.
তত্থ পোট্ঠপাদসুত্তে তাৱ ‘‘সঞ্ঞা খো, পোট্ঠপাদ, পঠমং উপ্পজ্জতি, পচ্ছা ঞাণ’’ন্তি (দী. নি. ১.৪১৬) এৱং সঞ্ঞগ্গন্তি ৱুত্তা. সুসিমসুত্তে ‘‘পুব্বে খো, সুসিম, ধম্মট্ঠিতিঞাণং, পচ্ছা নিব্বানে ঞাণ’’ন্তি (সং. নি. ২.৭০) এৱং ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তি ৱুত্তা. দসুত্তৰসুত্তে ‘‘পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিপধানিযঙ্গ’’ন্তি (দী. নি. ৩.৩৫৯) এৱং পাৰিসুদ্ধিপদানিযঙ্গন্তি ৱুত্তা. ৰথৱিনীতে ‘‘কিং নু খো, আৱুসো, পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধত্থং ভগৱতি ব্ৰহ্মচৰিযং ৱুস্সতী’’তি (ম. নি. ১.২৫৭) এৱং পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধীতি ৱুত্তা. সড়াযতনৱিভঙ্গে ‘‘অতম্মযতং, ভিক্খৱে, নিস্সায অতম্মযতং আগম্ম যাযং উপেক্খা নানত্তা নানত্তসিতা, তং অভিনিৱজ্জেত্ৱা যাযং উপেক্খা একত্তা একত্তসিতা, তং নিস্সায তং আগম্ম এৱমেতিস্সা পহানং হোতি, এৱমেতিস্সা সমতিক্কমো হোতী’’তি (দী. নি. ৩.৩১০) এৱং তম্মযতাপৰিযাদানন্তি ৱুত্তা. পটিসম্ভিদামগ্গে ‘‘যা চ মুঞ্চিতুকম্যতা, যা চ পটিসঙ্খানুপস্সনা, যা চ সঙ্খাৰুপেক্খা, ইমে ধম্মা একত্থা ব্যঞ্জনমেৱ নান’’ন্তি (পটি. ম. ১.৫৪) এৱং তীহি নামেহি ৱুত্তা. পট্ঠানে ‘‘অনুলোমং গোত্ৰভুস্স অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো, অনুলোমং ৱোদানস্স অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪১৭) এৱং দ্ৱীহি নামেহি ৱুত্তা. ইমস্মিং পন অলগদ্দসুত্তে নিব্বিন্দতীতি নিব্বিদানামেন আগতা.
নিব্বিদা ৱিৰজ্জতীতি এত্থ ৱিৰাগোতি মগ্গো ৱিৰাগা ৱিমুচ্চতীতি এত্থ ৱিৰাগেন মগ্গেন ৱিমুচ্চতীতি ফলং কথিতং. ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতীতি ইধ পচ্চৱেক্খণা কথিতা.
এৱং ৱিমুত্তচিত্তং মহাখীণাসৱং দস্সেত্ৱা ইদানি তস্স যথাভূতেহি পঞ্চহি কাৰণেহি নামং গণ্হন্তো অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱেতিআদিমাহ. অৱিজ্জাতি ৱট্টমূলিকা অৱিজ্জা. অযঞ্হি দুৰুক্খিপনট্ঠেন পলিঘোতি ৱুচ্চতি. তেনেস তস্স উক্খিত্তত্তা উক্খিত্তপলিঘোতি ৱুত্তো. তালাৱত্থুকতাতি সীসচ্ছিন্নতালো ৱিয কতা, সমূলং ৱা তালং উদ্ধৰিত্ৱা তালস্স ৱত্থু ৱিয কতা, যথা তস্মিং ৱত্থুস্মিং পুন সো তালো ন পঞ্ঞাযতি, এৱং পুন অপঞ্ঞত্তিভাৱং নীতাতি অত্থো. পোনোব্ভৱিকোতি পুনব্ভৱদাযকো. জাতিসংসাৰোতিআদীসু জাযনৱসেন চেৱ সংসৰণৱসেন চ এৱং লদ্ধনামানং পুনব্ভৱখন্ধানং পচ্চযো কম্মাভিসঙ্খাৰো. সো হি পুনপ্পুনং উপ্পত্তিকৰণৱসেন পৰিক্খিপিত্ৱা ঠিতত্তা পৰিক্খাতি ৱুচ্চতি, তেনেস তস্সা সংকিণ্ণত্তা ৱিকিণ্ণত্তা সংকিণ্ণপৰিক্খোতি ৱুত্তো. তণ্হাতি ৱট্টমূলিকা তণ্হা. অযঞ্হি গম্ভীৰানুগতট্ঠেন এসিকাতি ৱুচ্চতি. তেনেস তস্সা অব্বূড়্হত্তা লুঞ্চিত্ৱা ছড্ডিতত্তা অব্বূড়্হেসিকোতি ৱুত্তো. ওৰম্ভাগিযানীতি ওৰং ভজনকানি কামভৱে উপপত্তিপচ্চযানি. এতানি হি কৱাটং ৱিয নগৰদ্ৱাৰং চিত্তং পিদহিত্ৱা ঠিতত্তা অগ্গড়াতি ৱুচ্চন্তি. তেনেস তেসং নিৰাকতত্তা ভিন্নত্তা নিৰগ্গড়োতি ৱুত্তো. অৰিযোতি নিক্কিলেসো পৰিসুদ্ধো. পন্নদ্ধজোতি পতিতমানদ্ধজো. পন্নভাৰোতি খন্ধভাৰকিলেসভাৰঅভিসঙ্খাৰভাৰপঞ্চকামগুণভাৰা পন্না ওৰোহিতা অস্সাতি পন্নভাৰো. অপিচ ইধ মানভাৰস্সেৱ ওৰোপিতত্তা পন্নভাৰোতি অধিপ্পেতো. ৱিসংযুত্তোতি চতূহি যোগেহি সব্বকিলেসেহি চ ৱিসংযুত্তো. ইধ পন মানসংযোগেনেৱ ৱিসংযুত্তত্তা ৱিসংযুত্তোতি অধিপ্পেতো. অস্মিমানোতি ৰূপে অস্মীতি মানো, ৱেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খাৰেসু… ৱিঞ্ঞাণে অস্মীতি মানো.
এত্তাৱতা ভগৱতা মগ্গেন কিলেসে খেপেত্ৱা নিৰোধসযনৱৰগতস্স নিব্বানাৰম্মণং ফলসমাপত্তিং অপ্পেত্ৱা ৱিহৰতো খীণাসৱস্স কালো দস্সিতো. যথা হি দ্ৱে নগৰানি একং চোৰনগৰং, একং খেমনগৰং. অথ একস্স মহাযোধস্স এৱং ভৱেয্য – ‘‘যাৱিমং চোৰনগৰং তিট্ঠতি, তাৱ খেমনগৰং ভযতো ন মুচ্চতি, চোৰনগৰং অনগৰং কৰিস্সামী’’তি সন্নাহং কত্ৱা খগ্গং গহেত্ৱা চোৰনগৰং উপসঙ্কমিত্ৱা নগৰদ্ৱাৰে উস্সাপিতে এসিকত্থম্ভে খগ্গেন ছিন্দিত্ৱা সদ্ৱাৰবাহকং কৱাটং ছিন্দিত্ৱা পলিঘং উক্খিপিত্ৱা পাকাৰং ভিন্দন্তো পৰিক্খং সংকিৰিত্ৱা নগৰসোভনত্থায উস্সিতে ধজে পাতেত্ৱা নগৰং অগ্গিনা ঝাপেত্ৱা খেমনগৰং পৱিসিত্ৱা পাসাদং অভিৰুয্হ ঞাতিগণপৰিৱুতো সুৰসভোজনং ভুঞ্জেয্য, এৱং চোৰনগৰং ৱিয সক্কাযো, খেমনগৰং ৱিয নিব্বানং, মহাযোধো ৱিয যোগাৱচৰো. তস্সেৱং হোতি, ‘‘যাৱ সক্কাযৱট্টং ৱত্ততি, তাৱ দ্ৱত্তিংসকম্মকাৰণঅট্ঠনৱুতিৰোগপঞ্চৱীসতিমহাভযেহি পৰিমুচ্চনং নত্থী’’তি. সো মহাযোধো ৱিয সন্নাহং সীলসন্নাহং কত্ৱা, পঞ্ঞাখগ্গং গহেত্ৱা খগ্গেন এসিকত্থম্ভে ৱিয অৰহত্তমগ্গেন তণ্হেসিকং লুঞ্চিত্ৱা, সো যোধো সদ্ৱাৰবাহকং নগৰকৱাটং ৱিয পঞ্চোৰম্ভাগিযসংযোজনগ্গড়ং উগ্ঘাটেত্ৱা, সো যোধো পলিঘং ৱিয, অৱিজ্জাপলিঘং উক্খিপিত্ৱা, সো যোধো পাকাৰং ভিন্দন্তো পৰিক্খং ৱিয কম্মাভিসঙ্খাৰং ভিন্দন্তো জাতিসংসাৰপৰিক্খং সংকিৰিত্ৱা, সো যোধো নগৰসোভনত্থায উস্সাপিতে ধজে ৱিয মানদ্ধজে পাতেত্ৱা সক্কাযনগৰং ঝাপেত্ৱা, সো যোধো খেমনগৰে উপৰিপাসাদে সুৰসভোজনং ৱিয কিলেসনিব্বানং নগৰং পৱিসিত্ৱা অমতনিৰোধাৰম্মণং ফলসমাপত্তিসুখং অনুভৱমানো কালং ৱীতিনামেতি.
২৪৬. ইদানি এৱং ৱিমুত্তচিত্তস্স খীণাসৱস্স পৰেহি অনধিগমনীযৱিঞ্ঞাণতং দস্সেন্তো এৱং ৱিমুত্তচিত্তং খোতিআদিমাহ. তত্থ অন্ৱেসন্তি অন্ৱেসন্তা গৱেসন্তা. ইদং নিস্সিতন্তি ইদং নাম নিস্সিতং. তথাগতস্সাতি এত্থ সত্তোপি তথাগতোতি অধিপ্পেতো, উত্তমপুগ্গলো খীণাসৱোপি. অননুৱিজ্জোতি অসংৱিজ্জমানো ৱা অৱিন্দেয্যো ৱা. তথাগতোতি হি সত্তে গহিতে অসংৱিজ্জমানোতি অত্থো ৱট্টতি, খীণাসৱে গহিতে অৱিন্দেয্যোতি অত্থো ৱট্টতি.
তত্থ পুৰিমনযে অযমধিপ্পাযো – ভিক্খৱে, অহং দিট্ঠেৱ ধম্মে ধৰমানকংযেৱ খীণাসৱং তথাগতো সত্তো পুগ্গলোতি ন পঞ্ঞপেমি. অপ্পটিসন্ধিকং পন পৰিনিব্বুতং খীণাসৱং সত্তোতি ৱা পুগ্গলোতি ৱা কিং পঞ্ঞপেস্সামি? অননুৱিজ্জো তথাগতো. ন হি পৰমত্থতো সত্তো নাম কোচি অত্থি, তস্স অৱিজ্জমানস্স ইদং নিস্সিতং ৱিঞ্ঞাণন্তি অন্ৱেসন্তাপি কিং অধিগচ্ছিস্সন্তি? কথং পটিলভিস্সন্তীতি অত্থো. দুতিযনযে অযমধিপ্পাযো – ভিক্খৱে, অহং দিট্ঠেৱ ধম্মে ধৰমানকংযেৱ খীণাসৱং ৱিঞ্ঞাণৱসেন ইন্দাদীহি অৱিন্দিযং ৱদামি. ন হি সইন্দা দেৱা সব্ৰহ্মকা সপজাপতিকা অন্ৱেসন্তাপি খীণাসৱস্স ৱিপস্সনাচিত্তং ৱা মগ্গচিত্তং ৱা ফলচিত্তং ৱা, ইদং নাম আৰম্মণং নিস্সায ৱত্ততীতি জানিতুং সক্কোন্তি. তে অপ্পটিসন্ধিকস্স পৰিনিব্বুতস্স কিং জানিস্সন্তীতি?
অসতাতি অসন্তেন. তুচ্ছাতি তুচ্ছকেন. মুসাতি মুসাৱাদেন. অভূতেনাতি যং নত্থি, তেন. অব্ভাচিক্খন্তীতি অভিআচিক্খন্তি, অভিভৱিত্ৱা ৱদন্তি. ৱেনযিকোতি ৱিনযতি ৱিনাসেতীতি ৱিনযো, সো এৱ ৱেনযিকো, সত্তৱিনাসকোতি অধিপ্পাযো. যথা চাহং ন, ভিক্খৱেতি, ভিক্খৱে, যেন ৱাকাৰেন অহং ন সত্তৱিনাসকো. যথা চাহং ন ৱদামীতি যেন ৱা কাৰণেন অহং সত্তৱিনাসং ন পঞ্ঞপেমি. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথাহং ন সত্তৱিনাসকো, যথা চ ন সত্তৱিনাসং পঞ্ঞপেমি, তথা মং তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা ‘‘ৱেনযিকো সমণো গোতমো’’তি ৱদন্তা সত্তৱিনাসকো সমণো গোতমোতি চ, ‘‘সতো সত্তস্স উচ্ছেদং ৱিনাসং ৱিভৱং পঞ্ঞপেতী’’তি ৱদন্তা সত্তৱিনাসং পঞ্ঞপেতীতি চ অসতা তুচ্ছা মুসা অভূতেন অব্ভাচিক্খন্তীতি.
পুব্বে চাতি পুব্বে মহাবোধিমণ্ডম্হিযেৱ চ. এতৰহি চাতি এতৰহি ধম্মদেসনাযঞ্চ. দুক্খঞ্চেৱ পঞ্ঞপেমি, দুক্খস্স চ নিৰোধন্তি ধম্মচক্কং অপ্পৱত্তেত্ৱা বোধিমণ্ডে ৱিহৰন্তোপি ধম্মচক্কপ্পৱত্তনতো পট্ঠায ধম্মং দেসেন্তোপি চতুসচ্চমেৱ পঞ্ঞপেমীতি অত্থো. এত্থ হি দুক্খগ্গহণেন তস্স মূলভূতো সমুদযো, নিৰোধগ্গহণেন তংসম্পাপকো মগ্গো গহিতোৱ হোতীতি ৱেদিতব্বো. তত্ৰ চেতি তস্মিং চতুসচ্চপ্পকাসনে. পৰেতি সচ্চানি আজানিতুং পটিৱিজ্ঝিতুং অসমত্থপুগ্গলা. অক্কোসন্তীতি দসহি অক্কোসৱত্থূহি অক্কোসন্তি. পৰিভাসন্তীতি ৱাচায পৰিভাসন্তি. ৰোসেন্তি ৱিহেসেন্তীতি ৰোসেস্সাম ৱিহেসেস্সামাতি অধিপ্পাযেন ঘট্টেন্তি দুক্খাপেন্তি. তত্ৰাতি তেসু অক্কোসাদীসু, তেসু ৱা পৰপুগ্গলেসু. আঘাতোতি কোপো. অপ্পচ্চযোতি দোমনস্সং. অনভিৰদ্ধীতি অতুট্ঠি.
তত্ৰ চেতি চতুসচ্চপ্পকাসনেযেৱ. পৰেতি চতুসচ্চপ্পকাসনং আজানিতুং পটিৱিজ্ঝিতুং সমত্থপুগ্গলা. আনন্দোতি আনন্দপীতি. উপ্পিলাৱিতত্তন্তি উপ্পিলাপনপীতি. তত্ৰ চেতি চতুসচ্চপ্পকাসনম্হিযেৱ. তত্ৰাতি সক্কাৰাদীসু. যং খো ইদং পুব্বে পৰিঞ্ঞাতন্তি ইদং খন্ধপঞ্চকং পুব্বে বোধিমণ্ডে তীহি পৰিঞ্ঞাহি পৰিঞ্ঞাতং. তত্থমেতি তস্মিং খন্ধপঞ্চকে ইমে. কিং ৱুত্তং হোতি? তত্ৰাপি তথাগতস্স ইমে সক্কাৰা মযি কৰীযন্তীতি ৱা অহং এতে অনুভৱামীতি ৱা ন হোতি. পুব্বে পৰিঞ্ঞাতক্খন্ধপঞ্চকংযেৱ এতে সক্কাৰে অনুভোতীতি এত্তকমেৱ হোতীতি. তস্মাতি যস্মা সচ্চানি পটিৱিজ্ঝিতুং অসমত্থা তথাগতম্পি অক্কোসন্তি, তস্মা. সেসং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.
২৪৭. তস্মা তিহ, ভিক্খৱে, যং ন তুম্হাকন্তি যস্মা অত্তনিযেপি ছন্দৰাগপ্পহানং দীঘৰত্তং হিতায সুখায সংৱত্ততি, তস্মা যং ন তুম্হাকং, তং পজহথাতি অত্থো. যথাপচ্চযং ৱা কৰেয্যাতি যথা যথা ইচ্ছেয্য তথা তথা কৰেয্য. ন হি নো এতং, ভন্তে, অত্তা ৱাতি, ভন্তে, এতং তিণকট্ঠসাখাপলাসং অম্হাকং নেৱ অত্তা ন অম্হাকং ৰূপং ন ৱিঞ্ঞাণন্তি ৱদন্তি. অত্তনিযং ৱাতি অম্হাকং চীৱৰাদিপৰিক্খাৰোপি ন হোতীতি অত্থো. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যং ন তুম্হাকং তং পজহথাতি ভগৱা, খন্ধপঞ্চকংযেৱ ন তুম্হাকন্তি দস্সেত্ৱা পজহাপেতি, তঞ্চ খো ন উপ্পাটেত্ৱা, লুঞ্চিত্ৱা ৱা. ছন্দৰাগৱিনযেন পনেতং পজহাপেতি.
২৪৮. এৱং স্ৱাক্খাতোতি এত্থ তিপৰিৱট্টতো পট্ঠায যাৱ ইমং ঠানং আহৰিতুম্পি ৱট্টতি, পটিলোমেন পেমমত্তকেন সগ্গপৰাযণতো পট্ঠায যাৱ ইমং ঠানং আহৰিতুম্পি ৱট্টতি. স্ৱাক্খাতোতি সুকথিতো. সুকথিতত্তা এৱ উত্তানো ৱিৱটো পকাসিতো. ছিন্নপিলোতিকোতি পিলোতিকা ৱুচ্চতি ছিন্নং ভিন্নং তত্থ তত্থ সিব্বিতং গণ্ঠিকতং জিণ্ণং ৱত্থং, তং যস্স নত্থি, অট্ঠহত্থং ৱা নৱহত্থং ৱা অহতসাটকং নিৱত্থো, সো ছিন্নপিলোতিকো নাম. অযম্পি ধম্মো তাদিসো, ন হেত্থ কোহঞ্ঞাদিৱসেন ছিন্নভিন্নসিব্বিতগণ্ঠিকতভাৱো অত্থি. অপিচ কচৱৰো পিলোতিকোতি ৱুচ্চতি. ইমস্মিঞ্চ সাসনে সমণকচৱৰং নাম পতিট্ঠাতুং ন লভতি. তেনেৱাহ –
‘‘কাৰণ্ডৱং নিদ্ধমথ, কসম্বুঞ্চাপকস্সথ;
ততো পলাপে ৱাহেথ, অস্সমণে সমণমানিনে.
নিদ্ধমিত্ৱান পাপিচ্ছে, পাপআচাৰগোচৰে;
সুদ্ধা সুদ্ধেহি সংৱাসং, কপ্পযৱ্হো পতিস্সতা;
ততো সমগ্গা নিপকা, দুক্খস্সন্তং কৰিস্সথা’’তি. (সু. নি. ২৮৩-২৮৫);
ইতি সমণকচৱৰস্স ছিন্নত্তাপি অযং ধম্মো ছিন্নপিলোতিকো নাম হোতি. ৱট্টং তেসং নত্থি পঞ্ঞাপনাযাতি তেসং ৱট্টং অপঞ্ঞত্তিভাৱং গতং নিপ্পঞ্ঞত্তিকং জাতং. এৱৰূপো মহাখীণাসৱো এৱং স্ৱাক্খাতে সাসনেযেৱ উপ্পজ্জতি. যথা চ খীণাসৱো, এৱং অনাগামিআদযোপি.
তত্থ ধম্মানুসাৰিনো সদ্ধানুসাৰিনোতি ইমে দ্ৱে সোতাপত্তিমগ্গট্ঠা হোন্তি. যথাহ – ‘‘কতমো চ পুগ্গলো ধম্মানুসাৰী? যস্স পুগ্গলস্স সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায পটিপন্নস্স পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি, পঞ্ঞাৱাহিং পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমং অৰিযমগ্গং ভাৱেতি. অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ধম্মানুসাৰী. সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায পটিপন্নো পুগ্গলো ধম্মানুসাৰী, ফলে ঠিতো দিট্ঠিপ্পত্তো. কতমো চ পুগ্গলো সদ্ধানুসাৰী? যস্স পুগ্গলস্স সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায পটিপন্নস্স সদ্ধিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি, সদ্ধাৱাহিং সদ্ধাপুব্বঙ্গমং অৰিযমগ্গং ভাৱেতি. অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো সদ্ধানুসাৰী. সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায পটিপন্নো পুগ্গলো সদ্ধানুসাৰী, ফলে ঠিতো সদ্ধাৱিমুত্তো’’তি (পু. প. ৩০). যেসং মযি সদ্ধামত্তং পেমমত্তন্তি ইমিনা যেসং অঞ্ঞো অৰিযধম্মো নত্থি, তথাগতে পন সদ্ধামত্তং পেমমত্তমেৱ হোতি. তে ৱিপস্সকপুগ্গলা অধিপ্পেতা. ৱিপস্সকভিক্খূনঞ্হি এৱং ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা নিসিন্নানং দসবলে একা সদ্ধা একং পেমং উপ্পজ্জতি. তায সদ্ধায তেন পেমেন হত্থে গহেত্ৱা সগ্গে ঠপিতা ৱিয হোন্তি, নিযতগতিকা কিৰ এতে. পোৰাণকত্থেৰা পন এৱৰূপং ভিক্খুং চূড়সোতাপন্নোতি ৱদন্তি. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
অলগদ্দূপমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. ৱম্মিকসুত্তৱণ্ণনা
২৪৯. এৱং মে সুতন্তি ৱম্মিকসুত্তং. তত্থ আযস্মাতি পিযৱচনমেতং. কুমাৰকস্সপোতি তস্স নামং. কুমাৰকালে পব্বজিতত্তা পন ভগৱতা, ‘‘কস্সপং পক্কোসথ, ইদং ফলং ৱা খাদনীযং ৱা কস্সপস্স দেথা’’তি ৱুত্তে, কতৰস্স কস্সপস্সাতি কুমাৰকস্সপস্সাতি এৱং গহিতনামত্তা ততো পট্ঠায ৱুড্ঢকালেপি ‘‘কুমাৰকস্সপো’’ ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি. অপিচ ৰঞ্ঞা পোসাৱনিকপুত্তত্তাপি তং ‘‘কুমাৰকস্সপো’’তি সঞ্জানিংসু. অযং পনস্স পুব্বযোগতো পট্ঠায আৱিভাৱকথা –
থেৰো কিৰ পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে সেট্ঠিপুত্তো অহোসি. অথেকদিৱসং ভগৱন্তং চিত্ৰকথিং একং অত্তনো সাৱকং ঠানন্তৰে ঠপেন্তং দিস্ৱা ভগৱতো সত্তাহং দানং দত্ৱা, ‘‘অহম্পি ভগৱা অনাগতে একস্স বুদ্ধস্স অযং থেৰো ৱিয চিত্ৰকথী সাৱকো ভৱেয্য’’ন্তি পত্থনং কত্ৱা পুঞ্ঞানি কৰোন্তো কস্সপস্স ভগৱতো সাসনে পব্বজিত্ৱা ৱিসেসং নিব্বত্তেতুং নাসক্খি.
তদা কিৰ পৰিনিব্বুতস্স ভগৱতো সাসনে ওসক্কন্তে পঞ্চ ভিক্খূ নিস্সেণিং বন্ধিত্ৱা পব্বতং অভিৰুয্হ সমণধম্মং অকংসু. সঙ্ঘত্থেৰো ততিযদিৱসে অৰহত্তং পত্তো. অনুথেৰো চতুত্থদিৱসে অনাগামী অহোসি. ইতৰে তযো ৱিসেসং নিব্বত্তেতুং অসক্কোন্তা দেৱলোকে নিব্বত্তিংসু. তেসং একং বুদ্ধন্তৰং দেৱেসু চ মনুস্সেসু চ সম্পত্তিং অনুভোন্তানং একো তক্কসিলাযং ৰাজকুলে নিব্বত্তিত্ৱা পুক্কুসাতি নাম ৰাজা হুত্ৱা ভগৱন্তং উদ্দিস্স পব্বজিত্ৱা ৰাজগহং গচ্ছন্তো কুম্ভকাৰসালাযং ভগৱতো ধম্মদেসনং সুত্ৱা অনাগামিফলং পত্তো. একো একস্মিং সমুদ্দপট্টনে কুলঘৰে নিব্বত্তিত্ৱা নাৱং আৰুয্হ ভিন্ননাৱো দাৰুচীৰানি নিৱাসেত্ৱা লাভসম্পত্তিং পত্তো, ‘‘অহং অৰহা’’তি চিত্তং উপ্পাদেত্ৱা, ‘‘ন ত্ৱং অৰহা, গচ্ছ সত্থাৰং পঞ্হং পুচ্ছা’’তি অত্থকামায দেৱতায চোদিতো তথা কত্ৱা অৰহত্তফলং পত্তো.
একো ৰাজগহে একিস্সা কুলদাৰিকায কুচ্ছিম্হি উপ্পন্নো. সা চ পঠমং মাতাপিতৰো যাচিত্ৱা পব্বজ্জং অলভমানা কুলঘৰং গতা গব্ভসণ্ঠিতম্পি অজানন্তী সামিকং আৰাধেত্ৱা তেন অনুঞ্ঞাতা ভিক্খুনীসু পব্বজিতা. তস্সা গব্ভিনিনিমিত্তং দিস্ৱা ভিক্খুনিযো দেৱদত্তং পুচ্ছিংসু, সো ‘‘অস্সমণী’’তি আহ. দসবলং পুচ্ছিংসু, সত্থা উপালিত্থেৰং পটিচ্ছাপেসি. থেৰো সাৱত্থিনগৰৱাসীনি কুলানি ৱিসাখঞ্চ উপাসিকং পক্কোসাপেত্ৱা সোধেন্তো, – ‘‘পুৰে লদ্ধো গব্ভো, পব্বজ্জা অৰোগা’’তি আহ. সত্থা ‘‘সুৱিনিচ্ছিতং অধিকৰণ’’ন্তি থেৰস্স সাধুকাৰং অদাসি. সা ভিক্খুনী সুৱণ্ণবিম্বসদিসং পুত্তং ৱিজাযি, তং গহেত্ৱা ৰাজা পসেনদি কোসলো পোসাপেসি. ‘‘কস্সপো’’তি চস্স নামং কত্ৱা অপৰভাগে অলঙ্কৰিত্ৱা সত্থু সন্তিকং নেত্ৱা পব্বাজেসি. ইতি ৰঞ্ঞো পোসাৱনিকপুত্তত্তাপি তং ‘‘কুমাৰকস্সপো’’তি সঞ্জানিংসূতি.
অন্ধৱনেতি এৱংনামকে ৱনে. তং কিৰ ৱনং দ্ৱিন্নং বুদ্ধানং কালে অৱিজহিতনামং অন্ধৱনংত্ৱেৱ পঞ্ঞাযতি. তত্ৰাযং পঞ্ঞত্তিৱিভাৱনা – অপ্পাযুকবুদ্ধানঞ্হি সৰীৰধাতু ন একগ্ঘনা হোতি. অধিট্ঠানানুভাৱেন ৱিপ্পকিৰিযতি. তেনেৱ অম্হাকম্পি ভগৱা, – ‘‘অহং ন চিৰট্ঠিতিকো, অপ্পকেহি সত্তেহি অহং দিট্ঠো, যেহি ন দিট্ঠো, তেৱ বহুতৰা, তে মে ধাতুযো আদায তত্থ তত্থ পূজেন্তা সগ্গপৰাযণা ভৱিস্সন্তী’’তি পৰিনিব্বানকালে, ‘‘অত্তনো সৰীৰং ৱিপ্পকিৰিযতূ’’তি অধিট্ঠাসি. দীঘাযুকবুদ্ধানং পন সুৱণ্ণক্খন্ধো ৱিয একগ্ঘনং ধাতুসৰীৰং তিট্ঠতি.
কস্সপস্সাপি ভগৱতো তথেৱ অট্ঠাসি. ততো মহাজনা সন্নিপতিত্ৱা, ‘‘ধাতুযো একগ্ঘনা ন সক্কা ৱিযোজেতুং, কিং কৰিস্সামা’’তি সম্মন্তযিত্ৱা একগ্ঘনমেৱ চেতিযং কৰিস্সাম, কিত্তকং পন হোতু তন্তি আহংসু. একে সত্তযোজনিযন্তি আহংসু. এতং অতিমহন্তং, অনাগতে জগ্গিতুং ন সক্কা, ছযোজনং হোতু, পঞ্চযোজনং… চতুযোজনং… তিযোজনং… দ্ৱিযোজনং… একযোজনং হোতূতি সন্নিট্ঠানং কত্ৱা ইট্ঠকা কীদিসা হোন্তূতি বাহিৰন্তে ইট্ঠকা ৰত্তসুৱণ্ণমযা একগ্ঘনা সতসহস্সগ্ঘনিকা হোন্তু, অব্ভন্তৰিমন্তে পঞ্ঞাসসহস্সগ্ঘনিকা. হৰিতালমনোসিলাহি মত্তিকাকিচ্চং কযিৰতু, তেলেন উদককিচ্চন্তি নিট্ঠং গন্ত্ৱা চত্তাৰি মুখানি চতুধা ৱিভজিংসু. ৰাজা একং মুখং গণ্হি, ৰাজপুত্তো পথৱিন্দৰকুমাৰো একং, অমচ্চানং জেট্ঠকো হুত্ৱা সেনাপতি একং, জনপদানং জেট্ঠকো হুত্ৱা সেট্ঠি একং.
তত্থ ধনসম্পন্নতায ৰাজাপি সুৱণ্ণং নীহৰাপেত্ৱা অত্তনা গহিতমুখে কম্মং আৰভি, উপৰাজাপি, সেনাপতিপি. সেট্ঠিনা গহিতমুখে পন কম্মং ওলীযতি. ততো যসোৰতো নাম একো উপাসকো তেপিটকো ভাণকো অনাগামী অৰিযসাৱকো, সো কম্মং ওলীযতীতি ঞত্ৱা পঞ্চ সকটসতানি যোজাপেত্ৱা জনপদং গন্ত্ৱা ‘‘কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধো ৱীসতিৱস্সসহস্সানি ঠত্ৱা পৰিনিব্বুতো. তস্স যোজনিকং ৰতনচেতিযং কযিৰতি, যো যং দাতুং উস্সহতি সুৱণ্ণং ৱা হিৰঞ্ঞং ৱা সত্তৰতনং ৱা হৰিতালং ৱা মনোসিলং ৱা, সো তং দেতূ’’তি সমাদপেসি. মনুস্সা অত্তনো অত্তনো থামেন হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণাদীনি অদংসু. অসক্কোন্তা তেলতণ্ডুলাদীনি দেন্তিযেৱ. উপাসকো তেলতণ্ডুলাদীনি কম্মকাৰানং ভত্তৱেতনত্থং পহিণাতি, অৱসেসেহি সুৱণ্ণং চেতাপেত্ৱা পহিণাতি, এৱং সকলজম্বুদীপং অচৰি.
চেতিযে কম্মং নিট্ঠিতন্তি চেতিযট্ঠানতো পণ্ণং পহিণিংসু – ‘‘নিট্ঠিতং কম্মং আচৰিযো আগন্ত্ৱা চেতিযং ৱন্দতূ’’তি. সোপি পণ্ণং পহিণি – ‘‘মযা সকলজম্বুদীপো সমাদপিতো, যং অত্থি, তং গহেত্ৱা কম্মং নিট্ঠাপেন্তূ’’তি. দ্ৱেপি পণ্ণানি অন্তৰামগ্গে সমাগমিংসু. আচৰিযস্স পণ্ণতো পন চেতিযট্ঠানতো পণ্ণং পঠমতৰং আচৰিযস্স হত্থং অগমাসি. সো পণ্ণং ৱাচেত্ৱা চেতিযং ৱন্দিস্সামীতি এককোৱ নিক্খমি. অন্তৰামগ্গে অটৱিযং পঞ্চ চোৰসতানি উট্ঠহিংসু. তত্ৰেকচ্চে তং দিস্ৱা ইমিনা সকলজম্বুদীপতো হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণং সম্পিণ্ডিতং, নিধিকুম্ভী নো পৱট্টমানা আগতাতি অৱসেসানং আৰোচেত্ৱা তং অগ্গহেসুং. কস্মা তাতা, মং গণ্হথাতি? তযা সকলজম্বুদীপতো সব্বং হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণং সম্পিণ্ডিতং, অম্হাকম্পি থোকং থোকং দেহীতি. কিং তুম্হে ন জানাথ, কস্সপো ভগৱা পৰিনিব্বুতো, তস্স যোজনিকং ৰতনচেতিযং কযিৰতি, তদত্থায মযা সমাদপিতং, নো অত্তনো অত্থায. তং তং লদ্ধলদ্ধট্ঠানতো তত্থেৱ পেসিতং, ময্হং পন নিৱত্থসাটকমত্তং ঠপেত্ৱা অঞ্ঞং ৱিত্তং কাকণিকম্পি নত্থীতি.
একে, ‘‘এৱমেতং ৱিস্সজেথ আচৰিয’’ন্তি আহংসু. একে, ‘‘অযং ৰাজপূজিতো অমচ্চপূজিতো, অম্হেসু কঞ্চিদেৱ নগৰৱীথিযং দিস্ৱা ৰাজৰাজমহামত্তাদীনং আৰোচেত্ৱা অনযৱ্যসনং পাপুণাপেয্যা’’তি আহংসু. উপাসকো, ‘‘তাতা, নাহং এৱং কৰিস্সামী’’তি আহ. তঞ্চ খো তেসু কাৰুঞ্ঞেন, ন অত্তনো জীৱিতনিকন্তিযা. অথ তেসু গহেতব্বো ৱিস্সজ্জেতব্বোতি ৱিৱদন্তেসু গহেতব্বোতি লদ্ধিকা এৱ বহুতৰা হুত্ৱা জীৱিতা ৱোৰোপযিংসু.
তেসং বলৱগুণে অৰিযসাৱকে অপৰাধেন নিব্বুতদীপসিখা ৱিয অক্খীনি অন্তৰধাযিংসু. তে, ‘‘কহং ভো চক্খু, কহং ভো চক্খূ’’তি ৱিপ্পলপন্তা একচ্চে ঞাতকেহি গেহং নীতা. একচ্চে নোঞাতকা অনাথাতি তত্থেৱ অটৱিযং ৰুক্খমূলে পণ্ণসালাযং ৱসিংসু. অটৱিং আগতমনুস্সা কাৰুঞ্ঞেন তেসং তণ্ডুলং ৱা পুটভত্তং ৱা পৰিব্বযং ৱা দেন্তি. দাৰুপণ্ণাদীনং অত্থায গন্ত্ৱা আগতা মনুস্সা কুহিং গতত্থাতি ৱুত্তে অন্ধৱনং গতম্হাতি ৱদন্তি. এৱং দ্ৱিন্নম্পি বুদ্ধানং কালে তং ৱনং অন্ধৱনংত্ৱেৱ পঞ্ঞাযতি. কস্সপবুদ্ধকালে পনেতং ছড্ডিতজনপদে অটৱি অহোসি. অম্হাকং ভগৱতো কালে সাৱত্থিযা অৱিদূৰে জেতৱনস্স পিট্ঠিভাগে পৱিৱেককামানং কুলপুত্তানং ৱসনট্ঠানং পধানঘৰং অহোসি, তত্থ আযস্মা কুমাৰকস্সপো তেন সমযেন সেখপটিপদং পূৰযমানো ৱিহৰতি. তেন ৱুত্তং ‘‘অন্ধৱনে ৱিহৰতী’’তি.
অঞ্ঞতৰা দেৱতাতি নামগোত্তৱসেন অপাকটা একা দেৱতাতি অত্থো. ‘‘অভিজানাতি নো, ভন্তে, ভগৱা অহুঞাতঞ্ঞতৰস্স মহেসক্খস্স সংখিত্তেন তণ্হাসঙ্খযৱিমুত্তিং ভাসিতা’’তি (ম. নি. ১.৩৬৫) এত্থ পন অভিঞ্ঞাতো সক্কোপি দেৱৰাজা অঞ্ঞতৰোতি ৱুত্তো. দেৱতাতি চ ইদং দেৱানম্পি দেৱধীতানম্পি সাধাৰণৱচনং. ইমস্মিং পনত্থে দেৱো অধিপ্পেতো. অভিক্কন্তায ৰত্তিযাতি এত্থ অভিক্কন্তসদ্দো খযসুন্দৰাভিৰূপঅব্ভনুমোদনাদীসু দিস্সতি. তত্থ – ‘‘অভিক্কন্তা, ভন্তে, ৰত্তি, নিক্খন্তো পঠমো যামো, চিৰনিসিন্নো ভিক্খুসঙ্ঘো, উদ্দিসতু, ভন্তে, ভগৱা ভিক্খূনং পাতিমোক্খ’’ন্তি এৱমাদীসু (অ. নি. ৮.২০) খযে দিস্সতি. ‘‘অযং ইমেসং চতুন্নং পুগ্গলানং অভিক্কন্ততৰো চ পণীততৰো চা’’তি (অ. নি. ৪.১০০) এৱমাদীসু সুন্দৰে.
‘‘কো মে ৱন্দতি পাদানি, ইদ্ধিযা যসসা জলং;
অভিক্কন্তেন ৱণ্ণেন, সব্বা ওভাসযং দিসা’’তি. (ৱি. ৱ. ৮৫৭) –
এৱমাদীসু অভিৰূপে. ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতমা’’তি এৱমাদীসু (পাৰা. ১৫) অব্ভনুমোদনে. ইধ পন খযে. তেন অভিক্কন্তায ৰত্তিযাতি পৰিক্খীণায ৰত্তিযাতি ৱুত্তং হোতি. তত্থাযং দেৱপুত্তো মজ্ঝিমযামসমনন্তৰে আগতোতি ৱেদিতব্বো. অভিক্কন্তৱণ্ণাতি ইধ অভিক্কন্তসদ্দো অভিৰূপে. ৱণ্ণসদ্দো পন ছৱি-থুতি-কুলৱগ্গকাৰণ-সণ্ঠানপমাণৰূপাযতনাদীসু দিস্সতি. তত্থ, ‘‘সুৱণ্ণৱণ্ণোসি ভগৱা’’তি এৱমাদীসু ছৱিযা. ‘‘কদা সঞ্ঞূড়্হা পন তে গহপতি সমণস্স গোতমস্স ৱণ্ণা’’তি (ম. নি. ২.৭৭) এৱমাদীসু থুতিযং. ‘‘চত্তাৰোমে, ভো গোতম, ৱণ্ণা’’তি এৱমাদীসু (দী. নি. ৩.১১৫) কুলৱগ্গে. ‘‘অথ কেন নু ৱণ্ণেন, গন্ধথেনোতি ৱুচ্চতী’’তি এৱমাদীসু (সং. নি. ১.২৩৪) কাৰণে. ‘‘মহন্তং হত্থিৰাজৱণ্ণং অভিনিম্মিনিত্ৱা’’তি এৱমাদীসু (সং. নি. ১.১৩৮) সণ্ঠানে. ‘‘তযো পত্তস্স ৱণ্ণা’’তি এৱমাদীসু (পাৰা. ৬০২) পমাণে. ‘‘ৱণ্ণো গন্ধো ৰসো ওজা’’তি এৱমাদীসু ৰূপাযতনে. সো ইধ ছৱিযং দট্ঠব্বো. তেন অভিক্কন্তৱণ্ণাতি অভিৰূপছৱিইট্ঠৱণ্ণা, মনাপৱণ্ণাতি ৱুত্তং হোতি. দেৱতা হি মনুস্সলোকং আগচ্ছমানা পকতিৱণ্ণং পকতিইদ্ধিং পজহিত্ৱা ওড়াৰিকং অত্তভাৱং কত্ৱা অতিৰেকৱণ্ণং অতিৰেকইদ্ধিং মাপেত্ৱা নটসমজ্জাদীনি গচ্ছন্তা মনুস্সা ৱিয অভিসঙ্খতেন কাযেন আগচ্ছন্তি. অযম্পি দেৱপুত্তো তথেৱ আগতো. তেন ৱুত্তং ‘‘অভিক্কন্তৱণ্ণা’’তি.
কেৱলকপ্পন্তি এত্থ কেৱলসদ্দো অনৱসেস-যেভূয্য-অব্যামিস্সানতিৰেকদড়্হত্থ-ৱিসংযোগাদিঅনেকত্থো. তথা হিস্স, ‘‘কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিয’’ন্তি (পাৰা. ১) এৱমাদীসু অনৱসেসত্তমত্থো. ‘‘কেৱলকপ্পা চ অঙ্গমগধা পহূতং খাদনীযং ভোজনীযং আদায উপসঙ্কমিস্সন্তী’’তি এৱমাদীসু যেভুয্যতা. ‘‘কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতী’’তি (ৱিভ. ২২৫) এৱমাদীসু অব্যামিস্সতা. ‘‘কেৱলং সদ্ধামত্তকং নূন অযমাযস্মা’’তি (মহাৱ. ২৪৪) এৱমাদীসু অনতিৰেকতা. ‘‘আযস্মতো অনুৰুদ্ধস্স বাহিযো নাম সদ্ধিৱিহাৰিকো কেৱলকপ্পং সঙ্ঘভেদায ঠিতো’’তি (অ. নি. ৪.২৪৩) এৱমাদীসু দড়্হত্থতা. ‘‘কেৱলী ৱুসিতৱা উত্তমপুৰিসোতি ৱুচ্চতী’’তি (সং. নি. ৩.৫৭) এৱমাদীসু ৱিসংযোগো. ইধ পনস্স অনৱসেসত্তমত্থোতি অধিপ্পেতো.
কপ্পসদ্দো পনাযং অভিসদ্দহন-ৱোহাৰ-কাল-পঞ্ঞত্তি- ছেদন-ৱিকপ্প-লেস-সমন্তভাৱাদি-অনেকত্থো. তথা হিস্স, ‘‘ওকপ্পনিযমেতং ভোতো গোতমস্স, যথা তং অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’তি (ম. নি. ১.৩৮৭) এৱমাদীসু অভিসদ্দহনমত্থো. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, পঞ্চহি সমণকপ্পেহি ফলং পৰিভুঞ্জিতু’’ন্তি (চূড়ৱ. ২৫০) এৱমাদীসু ৱোহাৰো. ‘‘যেন সুদং নিচ্চকপ্পং ৱিহৰামী’’তি এৱমাদীসু (ম. নি. ১.৩৮৭) কালো. ‘‘ইচ্চাযস্মা কপ্পো’’তি (সং. নি. ৩.১২৪) এৱমাদীসু পঞ্ঞত্তি. ‘‘অলঙ্কতা কপ্পিতকেসমস্সূ’’তি (সং. নি. ৪.৩৬৫) এৱমাদীসু ছেদনং. ‘‘কপ্পতি দ্ৱঙ্গুলকপ্পো’’তি (চূড়ৱ. ৪৪৬) এৱমাদীসু ৱিকপ্পো. ‘‘অত্থি কপ্পো নিপজ্জিতু’’ন্তি (অ. নি. ৮.৮০) এৱমাদীসু লেসো. ‘‘কেৱলকপ্পং ৱেড়ুৱনং ওভাসেত্ৱা’’তি (সং. নি. ১.৯৪) এৱমাদীসু সমন্তভাৱো. ইধ পনস্স সমন্তভাৱো অত্থো অধিপ্পেতো. তস্মা কেৱলকপ্পং অন্ধৱনন্তি এত্থ অনৱসেসং সমন্ততো অন্ধৱনন্তি এৱমত্থো দট্ঠব্বো.
ওভাসেত্ৱাতি ৱত্থালঙ্কাৰসৰীৰসমুট্ঠিতায আভায ফৰিত্ৱা, চন্দিমা ৱিয চ সূৰিযো ৱিয চ একোভাসং একপজ্জোতং কৰিত্ৱাতি অত্থো. একমন্তং অট্ঠাসীতি একস্মিং অন্তে, একস্মিং ওকাসে অট্ঠাসি. এতদৱোচাতি এতং ‘‘ভিক্খু ভিক্খূ’’তিআদিৱচনমৱোচ. কস্মা পনাযং অৱন্দিত্ৱা সমণৱোহাৰেনেৱ কথেতীতি? সমণসঞ্ঞাসমুদাচাৰেনেৱ. এৱং কিৰস্স অহোসি – ‘‘অযং অন্তৰা কামাৱচৰে ৱসি. অহং পন অস্মি ততো কালতো পট্ঠায ব্ৰহ্মচাৰী’’তি সমণসঞ্ঞাৱস্স সমুদাচৰতি, তস্মা অৱন্দিত্ৱা সমণৱোহাৰেনেৱ কথেতি. পুব্বসহাযো কিৰেসো দেৱপুত্তো থেৰস্স. কুতো পট্ঠাযাতি? কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালতো পট্ঠায. যো হি পুব্বযোগে আগতেসু পঞ্চসু সহাযেসু অনুথেৰো চতুত্থদিৱসে অনাগামী অহোসীতি ৱুত্তো, অযং সো. তদা কিৰ তেসু সঙ্ঘত্থেৰস্স অৰহত্তেনেৱ সদ্ধিং অভিঞ্ঞা আগমিংসু. সো, ‘‘ময্হং কিচ্চং মত্থকং পত্ত’’ন্তি ৱেহাসং উপ্পতিত্ৱা অনোতত্তদহে মুখং ধোৱিত্ৱা উত্তৰকুৰুতো পিণ্ডপাতং আদায আগন্ত্ৱা, ‘‘ইমং, আৱুসো, পিণ্ডপাতং ভুঞ্জিত্ৱা অপ্পমত্তা সমণধম্মং কৰোথা’’তি আহ. ইতৰে আহংসু – ‘‘ন, আৱুসো, অম্হাকং এৱং কতিকা অত্থি – ‘যো পঠমং ৱিসেসং নিব্বত্তেত্ৱা পিণ্ডপাতং আহৰতি, তেনাভতং ভুঞ্জিত্ৱা সেসেহি সমণধম্মো কাতব্বো’তি. তুম্হে অত্তনো উপনিস্সযেন কিচ্চং মত্থকং পাপযিত্থ. মযম্পি সচে নো উপনিস্সযো ভৱিস্সতি, কিচ্চং মত্থকং পাপেস্সাম. পপঞ্চো এস অম্হাকং, গচ্ছথ তুম্হে’’তি. সো যথাফাসুকং গন্ত্ৱা আযুপৰিযোসানে পৰিনিব্বাযি.
পুনদিৱসে অনুথেৰো অনাগামিফলং সচ্ছকাসি, তস্স অভিঞ্ঞাযো আগমিংসু. সোপি তথেৱ পিণ্ডপাতং আহৰিত্ৱা তেহি পটিক্খিত্তো যথাফাসুকং গন্ত্ৱা আযুপৰিযোসানে সুদ্ধাৱাসে নিব্বত্তি. সো সুদ্ধাৱাসে ঠত্ৱা তে সহাযে ওলোকেন্তো, একো তদাৱ পৰিনিব্বুতো, একো অধুনা ভগৱতো সন্তিকে অৰিযভূমিং পত্তো, একো লাভসক্কাৰং নিস্সায, ‘‘অহং অৰহা’’তি চিত্তং উপ্পাদেত্ৱা সুপ্পাৰকপট্টনে ৱসতীতি দিস্ৱা তং উপসঙ্কমিত্ৱা, ‘‘ন ত্ৱং অৰহা, ন অৰহত্তমগ্গং পটিপন্নো, গচ্ছ ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা ধম্মং সুণাহী’’তি উয্যোজেসি. সোপি অন্তৰঘৰে ভগৱন্তং ওৱাদং যাচিত্ৱা, ‘‘তস্মা তিহ তে বাহিয এৱং সিক্খিতব্বং দিট্ঠে দিট্ঠমত্তং হোতূ’’তি (উদা. ১০) ভগৱতা সংখিত্তেন ওৱদিতো অৰিযভূমিং সম্পাপুণি.
ততো অঞ্ঞো একো অত্থি, সো কুহিন্তি ওলোকেন্তো অন্ধৱনে সেক্খপটিপদং পূৰযমানো ৱিহৰতীতি দিস্ৱা চিন্তেসি – ‘‘সহাযকস্স সন্তিকে গমিস্সামীতি, গচ্ছন্তেন পন তুচ্ছহত্থেন অগন্ত্ৱা কিঞ্চি পণ্ণাকাৰং গহেত্ৱা গন্তুং ৱট্টতি, সহাযো খো পন মে নিৰামিসো পব্বতমত্থকে ৱসন্তো মযা আকাসে ঠত্ৱা দিন্নং পিণ্ডপাতম্পি অপৰিভুঞ্জিত্ৱা সমণধম্মং অকাসি, ইদানি আমিসপণ্ণাকাৰং কিং গণ্হিস্সতি? ধম্মপণ্ণাকাৰং গহেত্ৱা গমিস্সামী’’তি ব্ৰহ্মলোকে ঠিতোৱ ৰতনাৱড়িং গন্থেন্তো ৱিয পন্নৰস পঞ্হে ৱিভজিত্ৱা তং ধম্মপণ্ণাকাৰং আদায আগন্ত্ৱা সহাযস্স অৱিদূৰে ঠত্ৱা অত্তনো সমণসঞ্ঞাসমুদাচাৰৱসেন তং অনভিৱাদেত্ৱাৱ, ‘‘ভিক্খু ভিক্খূ’’তি আলপিত্ৱা অযং ৱম্মিকোতিআদিমাহ. তত্থ তুৰিতালপনৱসেন ভিক্খু ভিক্খূতি আমেডিতং ৱেদিতব্বং. যথা ৱা একনেৱ তিলকেন নলাটং ন সোভতি, তং পৰিৱাৰেত্ৱা অঞ্ঞেসুপি দিন্নেসু ফুল্লিতমণ্ডিতং ৱিয সোভতি, এৱং একেনেৱ পদেন ৱচনং ন সোভতি, পৰিৱাৰিকপদেন সদ্ধিং ফুল্লিতমণ্ডিতং ৱিয সোভতীতি তং পৰিৱাৰিকপদৱসেন ৱচনং ফুল্লিতমণ্ডিতং ৱিয কৰোন্তোপি এৱমাহ.
অযং ৱম্মিকোতি পুৰতো ঠিতো ৱম্মিকো নাম নত্থি, দেসনাৱসেন পন পুৰতো ঠিতং দস্সেন্তো ৱিয অযন্তি আহ. লঙ্গিন্তি সত্থং আদায খণন্তো পলিঘং অদ্দস. উক্খিপ লঙ্গিং অভিক্খণ সুমেধাতি তাত, পণ্ডিত, লঙ্গী নাম ৰত্তিং ধূমাযতি দিৱা পজ্জলতি. উক্খিপেত পৰং পৰতো খণাতি. এৱং সব্বপদেসু অত্থো দট্ঠব্বো. উদ্ধুমাযিকন্তি মণ্ডূকং. চঙ্কৱাৰন্তি খাৰপৰিস্সাৱনং. কুম্মন্তি কচ্ছপং. অসিসূনন্তি মংসচ্ছেদকং অসিঞ্চেৱ অধিকুট্টনঞ্চ. মংসপেসিন্তি নিসদপোতপ্পমাণং অল্লমংসপিণ্ডং. নাগন্তি সুমনপুপ্ফকলাপসদিসং মহাফণং তিৱিধসোৱত্থিকপৰিক্খিত্তং অহিনাগং অদ্দস. মা নাগং ঘট্টেসীতি দণ্ডককোটিযা ৱা ৱল্লিকোটিযা ৱা পংসুচুণ্ণং ৱা পন খিপমানো মা নাগং ঘট্টযি. নমো কৰোহি নাগস্সাতি উপৰিৱাততো অপগম্ম সুদ্ধৱত্থং নিৱাসেত্ৱা নাগস্স নমক্কাৰং কৰোহি. নাগেন অধিসযিতং ধনং নাম যাৱ সত্তমা কুলপৰিৱট্টা খাদতো ন খীযতি, নাগো তে অধিসযিতং ধনং দস্সতি, তস্মা নমো কৰোহি নাগস্সাতি. ইতো ৱা পন সুত্ৱাতি যথা দুক্খক্খন্ধে ইতোতি সাসনে নিস্সকং, ন তথা ইধ. ইধ পন দেৱপুত্তে নিস্সক্কং, তস্মা ইতো ৱা পনাতি মম ৱা পন সন্তিকা সুত্ৱাতি অযমেত্থ অত্থো.
২৫১. চাতুম্মহাভূতিকস্সাতি চতুমহাভূতমযস্স. কাযস্সেতং অধিৱচনন্তি সৰীৰস্স নামং. যথেৱ হি বাহিৰকো ৱম্মিকো, ৱমতীতি ৱন্তকোতি ৱন্তুস্সযোতি ৱন্তসিনেহসম্বন্ধোতি চতূহি কাৰণেহি ৱম্মিকোতি ৱুচ্চতি. সো হি অহিমঙ্গুসউন্দূৰঘৰগোড়িকাদযো নানপ্পকাৰে পাণকে ৱমতীতি ৱম্মিকো. উপচিকাহি ৱন্তকোতি ৱম্মিকো. উপচিকাহি ৱমিত্ৱা মুখতুণ্ডকেন উক্খিত্তপংসুচুণ্ণেন কটিপ্পমাণেনপি পোৰিসপ্পমাণেনপি উস্সিতোতি ৱম্মিকো. উপচিকাহি ৱন্তখেড়সিনেহেন আবদ্ধতায সত্তসত্তাহং দেৱে ৱস্সন্তেপি ন ৱিপ্পকিৰিযতি, নিদাঘেপি ততো পংসুমুট্ঠিং গহেত্ৱা তস্মিং মুট্ঠিনা পীড়িযমানে সিনেহো নিক্খমতি, এৱং ৱন্তসিনেহেন সম্বদ্ধোতি ৱম্মিকো. এৱমযং কাযোপি, ‘‘অক্খিম্হা অক্খিগূথকো’’তিআদিনা নযেন নানপ্পকাৰকং অসুচিকলিমলং ৱমতীতি ৱম্মিকো. বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধখীণাসৱা ইমস্মিং অত্তভাৱে নিকন্তিপৰিযাদানেন অত্তভাৱং ছড্ডেত্ৱা গতাতি অৰিযেহি ৱন্তকোতিপি ৱম্মিকো. যেহি চাযং তীহি অট্ঠিসতেহি উস্সিতো ন্হাৰুসম্বদ্ধো মংসাৱলেপনো অল্লচম্মপৰিযোনদ্ধো ছৱিৰঞ্জিতো সত্তে ৱঞ্চেতি, তং সব্বং অৰিযেহি ৱন্তমেৱাতি ৱন্তুস্সযোতিপি ৱম্মিকো. ‘‘তণ্হা জনেতি পুৰিসং, চিত্তমস্স ৱিধাৱতী’’তি (সং. নি. ১.৫৫) এৱং তণ্হায জনিতত্তা অৰিযেহি ৱন্তেনেৱ তণ্হাসিনেহেন সম্বদ্ধো অযন্তি ৱন্তসিনেহেন সম্বদ্ধোতিপি ৱম্মিকো. যথা চ ৱম্মিকস্স অন্তো নানপ্পকাৰা পাণকা তত্থেৱ জাযন্তি, উচ্চাৰপস্সাৱং কৰোন্তি, গিলানা সযন্তি, মতা পতন্তি. ইতি সো তেসং সূতিঘৰং ৱচ্চকুটি গিলানসালা সুসানঞ্চ হোতি. এৱং খত্তিযমহাসালাদীনম্পি কাযো অযং গোপিতৰক্খিতো মণ্ডিতপ্পসাধিতো মহানুভাৱানং কাযোতি অচিন্তেত্ৱা ছৱিনিস্সিতা পাণা চম্মনিস্সিতা পাণা মংসনিস্সিতা পাণা ন্হাৰুনিস্সিতা পাণা অট্ঠিনিস্সিতা পাণা অট্ঠিমিঞ্জনিস্সিতা পাণাতি এৱং কুলগণনায অসীতিমত্তানি কিমিকুলসহস্সানি অন্তোকাযস্মিংযেৱ জাযন্তি, উচ্চাৰপস্সাৱং কৰোন্তি, গেলঞ্ঞেন আতুৰিতানি সযন্তি, মতানি পতন্তি, ইতি অযম্পি তেসং পাণানং সূতিঘৰং ৱচ্চকুটি গিলানসালা সুসানঞ্চ হোতীতি ‘‘ৱম্মিকো’’ ত্ৱেৱ সঙ্খং গতো. তেনাহ ভগৱা – ‘‘ৱম্মিকোতি খো, ভিক্খু, ইমস্স চাতুমহাভূতিকস্স কাযস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি.
মাতাপেত্তিকসম্ভৱস্সাতি মাতিতো চ পিতিতো চ নিব্বত্তেন মাতাপেত্তিকেন সুক্কসোণিতেন সম্ভূতস্স. ওদনকুম্মাসূপচযস্সাতি ওদনেন চেৱ কুম্মাসেন চ উপচিতস্স ৱড্ঢিতস্স. অনিচ্চুচ্ছাদনপৰিমদ্দনভেদনৱিদ্ধংসনধম্মস্সাতি এত্থ অযং কাযো হুত্ৱা অভাৱট্ঠেন অনিচ্চধম্মো. দুগ্গন্ধৱিঘাতত্থায তনুৱিলেপনেন উচ্ছাদনধম্মো. অঙ্গপচ্চঙ্গাবাধৱিনোদনত্থায খুদ্দকসম্বাহনেন পৰিমদ্দনধম্মো. দহৰকালে ৱা ঊৰূসু সযাপেত্ৱা গব্ভৱাসেন দুস্সণ্ঠিতানং তেসং তেসং অঙ্গানং সণ্ঠানসম্পাদনত্থং অঞ্ছনপীড়নাদিৱসেন পৰিমদ্দনধম্মো. এৱং পৰিহৰতোপি চ ভেদনৱিদ্ধংসনধম্মো ভিজ্জতি চেৱ ৱিকিৰতি চ, এৱং সভাৱোতি অত্থো. তত্থ মাতাপেত্তিকসম্ভৱওদনকুম্মাসূপচযউচ্ছাদনপৰিমদ্দনপদেহি সমুদযো কথিতো, অনিচ্চভেদৱিদ্ধংসনপদেহি অত্থঙ্গমো. এৱং সত্তহিপি পদেহি চাতুমহাভূতিকস্স কাযস্স উচ্চাৱচভাৱো ৱড্ঢিপৰিহানি সমুদযত্থঙ্গমো কথিতোতি ৱেদিতব্বো.
দিৱা কম্মন্তেতি দিৱা কত্তব্বকম্মন্তে. ধূমাযনাতি এত্থ অযং ধূমসদ্দো কোধে তণ্হায ৱিতক্কে পঞ্চসু কামগুণেসু ধম্মদেসনায পকতিধূমেতি ইমেসু অত্থেসু ৱত্ততি. ‘‘কোধো ধূমো ভস্মনিমোসৱজ্জ’’ন্তি (সং. নি. ১.১৬৫) এত্থ হি কোধে ৱত্ততি. ‘‘ইচ্ছাধূমাযিতা সত্তা’’তি এত্থ তণ্হায. ‘‘তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতৰো ভিক্খু ভগৱতো অৱিদূৰে ধূমাযন্তো নিসিন্নো হোতী’’তি এত্থ ৱিতক্কে.
‘‘পঙ্কো চ কামা পলিপো চ কামা,
ভযঞ্চ মেতং তিমূলং পৱুত্তং;
ৰজো চ ধূমো চ মযা পকাসিতা;
হিত্ৱা তুৱং পব্বজ ব্ৰহ্মদত্তা’’তি. (জা. ১.৬.১৪) –
এত্থ পঞ্চকামগুণেসু. ‘‘ধূমং কত্তা হোতী’’তি (ম. নি. ১.৩৪৯) এত্থ ধম্মদেসনায. ‘‘ধজো ৰথস্স পঞ্ঞাণং, ধূমো পঞ্ঞাণমগ্গিনো’’তি (সং. নি. ১.৭২) এত্থ পকতিধূমে. ইধ পনাযং ৱিতক্কে অধিপ্পেতো. তেনাহ ‘‘অযং ৰত্তিং ধূমাযনা’’তি.
তথাগতস্সেতং অধিৱচনন্তি তথাগতো হি সত্তন্নং ধম্মানং বাহিতত্তা ব্ৰাহ্মণো নাম. যথাহ – ‘‘সত্তন্নং খো, ভিক্খু, ধম্মানং বাহিতত্তা ব্ৰাহ্মণো. কতমেসং সত্তন্নং? ৰাগো বাহিতো হোতি, দোসো… মোহো… মানো… সক্কাযদিট্ঠি… ৱিচিকিচ্ছা… সীলব্বতপৰামাসো বাহিতো হোতি. ইমেসং ভিক্খু সত্তন্নং ধম্মানং বাহিতত্তা ব্ৰাহ্মণো’’তি (চূড়নি. মেত্তগূমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ২৮). সুমেধোতি সুন্দৰপঞ্ঞো. সেক্খস্সাতি এত্থ সিক্খতীতি সেক্খো. যথাহ – ‘‘সিক্খতীতি খো, ভিক্খু, তস্মা সেক্খোতি ৱুচ্চতি. কিঞ্চ সিক্খতি? অধিসীলম্পি সিক্খতি, অধিচিত্তম্পি সিক্খতি, অধিপঞ্ঞম্পি সিক্খতী’’তি (অ. নি. ৩.৮৬).
পঞ্ঞায অধিৱচনন্তি লোকিযলোকুত্তৰায পঞ্ঞায এতং অধিৱচনং, ন আৱুধসত্থস্স. ৱীৰিযাৰম্ভস্সাতি কাযিকচেতসিকৱীৰিযস্স. তং পঞ্ঞাগতিকমেৱ হোতি. লোকিযায পঞ্ঞায লোকিযং, লোকুত্তৰায পঞ্ঞায লোকুত্তৰং. এত্থ পনাযং অত্থদীপনা –
একো কিৰ জানপদো ব্ৰাহ্মণো পাতোৱ মাণৱকেহি সদ্ধিং গামতো নিক্খম্ম দিৱসং অৰঞ্ঞে মন্তে ৱাচেত্ৱা সাযং গামং আগচ্ছতি. অন্তৰামগ্গে চ একো ৱম্মিকো অত্থি. সো ৰত্তিং ধূমাযতি, দিৱা পজ্জলতি. ব্ৰাহ্মণো অন্তেৱাসিং সুমেধং মাণৱং আহ – ‘‘তাত, অযং ৱম্মিকো ৰত্তিং ধূমাযতি, দিৱা পজ্জলতি, ৱিকাৰমস্স পস্সিস্সাম, ভিন্দিত্ৱা নং চত্তাৰো কোট্ঠাসে কত্ৱা খিপাহী’’তি. সো সাধূতি কুদালং গহেত্ৱা সমেহি পাদেহি পথৱিযং পতিট্ঠায তথা অকাসি. তত্ৰ আচৰিযব্ৰাহ্মণো ৱিয ভগৱা. সুমেধমাণৱকো ৱিয সেক্খো ভিক্খু. ৱম্মিকো ৱিয কাযো. ‘‘তাত, অযং ৱম্মিকো ৰত্তিং ধূমাযতি, দিৱা পজ্জলতি, ৱিকাৰমস্স পস্সিস্সাম, ভিন্দিত্ৱা নং চত্তাৰো কোট্ঠাসে কত্ৱা খিপাহী’’তি ব্ৰাহ্মণেন ৱুত্তকালো ৱিয, ‘‘ভিক্খু চাতুমহাভূতিকং কাযং চত্তাৰো কোট্ঠাসে কত্ৱা পৰিগ্গণ্হাহী’’তি ভগৱতা ৱুত্তকালো. তস্স সাধূতি কুদালং গহেত্ৱা তথাকৰণং ৱিয সেক্খস্স ভিক্খুনো, ‘‘যো ৱীসতিযা কোট্ঠাসেসু থদ্ধভাৱো, অযং পথৱীধাতু. যো দ্ৱাদসসু কোট্ঠাসেসু আবন্ধনভাৱো, অযং আপোধাতু. যো চতূসু কোট্ঠাসেসু পৰিপাচনভাৱো, অযং তেজোধাতু. যো ছসু কোট্ঠাসেসু ৱিত্থম্ভনভাৱো, অযং ৱাযোধাতূ’’তি এৱং চতুধাতুৱৱত্থানৱসেন কাযপৰিগ্গহো ৱেদিতব্বো.
লঙ্গীতি খো, ভিক্খূতি কস্মা ভগৱা অৱিজ্জং লঙ্গীতি কত্ৱা দস্সেসীতি? যথা হি নগৰস্স দ্ৱাৰং পিধায পলিঘে যোজিতে মহাজনস্স গমনং পচ্ছিজ্জতি, যে নগৰস্স অন্তো, তে অন্তোযেৱ হোন্তি. যে বহি, তে বহিযেৱ. এৱমেৱ যস্স ঞাণমুখে অৱিজ্জালঙ্গী পততি, তস্স নিব্বানসম্পাপকং ঞাণগমনং পচ্ছিজ্জতি, তস্মা অৱিজ্জং লঙ্গীতি কত্ৱা দস্সেসি. পজহ অৱিজ্জন্তি এত্থ কম্মট্ঠানউগ্গহপৰিপুচ্ছাৱসেন অৱিজ্জাপহানং কথিতং.
উদ্ধুমাযিকাতি খো, ভিক্খূতি এত্থ উদ্ধুমাযিকমণ্ডূকো নাম নো মহন্তো, নখপিট্ঠিপ্পমাণো হোতি, পুৰাণপণ্ণন্তৰে ৱা গচ্ছন্তৰে ৱা ৱল্লিঅন্তৰে ৱা ৱসতি. সো দণ্ডকোটিযা ৱা ৱল্লিকোটিযা ৱা পংসুচুণ্ণকেন ৱা ঘট্টিতো আযমিত্ৱা মহন্তো পৰিমণ্ডলো বেলুৱপক্কপ্পমাণো হুত্ৱা চত্তাৰো পাদে আকাসগতে কত্ৱা পচ্ছিন্নগমনো হুত্ৱা অমিত্তৱসং যাতি, কাককুললাদিভত্তমেৱ হোতি. এৱমেৱ অযং কোধো পঠমং উপ্পজ্জন্তো চিত্তাৱিলমত্তকোৱ হোতি. তস্মিং খণে অনিগ্গহিতো ৱড্ঢিত্ৱা মুখৱিকুলনং পাপেতি. তদা অনিগ্গহিতো হনুসঞ্চোপনং পাপেতি. তদা অনিগ্গহিতো ফৰুসৱাচানিচ্ছাৰণং পাপেতি. তদা অনিগ্গহিতো দিসাৱিলোকনং পাপেতি. তদা অনিগ্গহিতো আকড্ঢনপৰিকড্ঢনং পাপেতি. তদা অনিগ্গহিতো পাণিনা লেড্ডুদণ্ডসত্থপৰামসনং পাপেতি. তদা অনিগ্গহিতো দণ্ডসত্থাভিনিপাতং পাপেতি. তদা অনিগ্গহিতো পৰঘাতনম্পি অত্তঘাতনম্পি পাপেতি. ৱুত্তম্পি হেতং – ‘‘যতো অযং কোধো পৰং ঘাতেত্ৱা অত্তানং ঘাতেতি, এত্তাৱতাযং কোধো পৰমুস্সদগতো হোতি পৰমৱেপুল্লপ্পত্তো’’তি. তত্থ যথা উদ্ধুমাযিকায চতূসু পাদেসু আকাসগতেসু গমনং পচ্ছিজ্জতি, উদ্ধুমাযিকা অমিত্তৱসং গন্ত্ৱা কাকাদিভত্তং হোতি, এৱমেৱ কোধসমঙ্গীপুগ্গলো কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা ৱড্ঢেতুং ন সক্কোতি, অমিত্তৱসং যাতি, সব্বেসং মাৰানং যথাকামকৰণীযো হোতি. তেনাহ ভগৱা – ‘‘উদ্ধুমাযিকাতি খো, ভিক্খু, কোধূপাযাসস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি. তত্থ বলৱপ্পত্তো কোধোৱ কোধূপাযাসো. পজহ কোধূপাযাসন্তি এত্থ পটিসঙ্খানপ্পহানং কথিতং.
দ্ৱিধাপথোতি এত্থ, যথা পুৰিসো সধনো সভোগো কন্তাৰদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো দ্ৱেধাপথং পত্ৱা, ‘‘ইমিনা নু খো গন্তব্বং, ইমিনা গন্তব্ব’’ন্তি নিচ্ছেতুং অসক্কোন্তো তত্থেৱ তিট্ঠতি, অথ নং চোৰা উট্ঠহিত্ৱা অনযব্যসনং পাপেন্তি, এৱমেৱ খো মূলকম্মট্ঠানং গহেত্ৱা নিসিন্নো ভিক্খু বুদ্ধাদীসু কঙ্খায উপ্পন্নায কম্মট্ঠানং ৱড্ঢেতুং ন সক্কোতি, অথ নং কিলেসমাৰাদযো সব্বে মাৰা অনযব্যসনং পাপেন্তি, ইতি ৱিচিকিচ্ছা দ্ৱেধাপথসমা হোতি. তেনাহ ভগৱা – ‘‘দ্ৱিধাপথোতি খো, ভিক্খু, ৱিচিকিচ্ছাযেতং অধিৱচন’’ন্তি. পজহ ৱিচিকিচ্ছন্তি এত্থ কম্মট্ঠানউগ্গহপৰিপুচ্ছাৱসেন ৱিচিকিচ্ছাপহানং কথিতং.
চঙ্গৱাৰন্তি এত্থ, যথা ৰজকেহি খাৰপৰিস্সাৱনম্হি উদকে পক্খিত্তে একো উদকঘটো দ্ৱেপি দসপি ৱীসতিপি ঘটসতম্পি পগ্ঘৰতিযেৱ, পসটমত্তম্পি উদকং ন তিট্ঠতি, এৱমেৱ নীৱৰণসমঙ্গিনো পুগ্গলস্স অব্ভন্তৰে কুসলধম্মো ন তিট্ঠতি. তেনাহ ভগৱা – ‘‘চঙ্গৱাৰন্তি খো, ভিক্খু, পঞ্চন্নেতং নীৱৰণানং অধিৱচন’’ন্তি. পজহ পঞ্চনীৱৰণেতি এত্থ ৱিক্খম্ভনতদঙ্গৱসেন নীৱৰণপ্পহানং কথিতং.
কুম্মোতি এত্থ, যথা কচ্ছপস্স চত্তাৰো পাদা সীসন্তি পঞ্চেৱ অঙ্গানি হোন্তি, এৱমেৱ সব্বেপি সঙ্খতা ধম্মা গয্হমানা পঞ্চেৱ খন্ধা ভৱন্তি. তেনাহ ভগৱা – ‘‘কুম্মোতি খো, ভিক্খু, পঞ্চন্নেতং উপাদানক্খন্ধানং অধিৱচন’’ন্তি. পজহ পঞ্চুপাদানক্খন্ধেতি এত্থ পঞ্চসু খন্ধেসু ছন্দৰাগপ্পহানং কথিতং.
অসিসূনাতি এত্থ, যথা সূনায উপৰি মংসং ঠপেত্ৱা অসিনা কোট্টেন্তি, এৱমিমে সত্তা ৱত্থুকামত্থায কিলেসকামেহি ঘাতযমানা ৱত্থুকামানং উপৰি কত্ৱা কিলেসকামেহি কন্তিতা কোট্টিতা চ হোন্তি. তেনাহ ভগৱা – ‘‘অসিসূনাতি খো, ভিক্খু, পঞ্চন্নেতং কামগুণানং অধিৱচন’’ন্তি. পজহ পঞ্চ কামগুণেতি এত্থ পঞ্চসু কামগুণেসু ছন্দৰাগপ্পহানং কথিতং.
মংসপেসীতি খো, ভিক্খূতি এত্থ অযং মংসপেসি নাম বহুজনপত্থিতা খত্তিযাদযো মনুস্সাপি নং পত্থেন্তি কাকাদযো তিৰচ্ছানাপি. ইমে হি সত্তা অৱিজ্জায সম্মত্তা নন্দিৰাগং উপগম্ম ৱট্টং ৱড্ঢেন্তি. যথা ৱা মংসপেসি ঠপিতঠপিতট্ঠানে লগ্গতি, এৱমিমে সত্তা নন্দিৰাগবদ্ধা ৱট্টে লগ্গন্তি, দুক্খং পত্ৱাপি ন উক্কণ্ঠন্তি, ইতি নন্দিৰাগো মংসপেসিসদিসো হোতি. তেনাহ ভগৱা – ‘‘মংসপেসীতি খো, ভিক্খু, নন্দিৰাগস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি. পজহ নন্দীৰাগন্তি এত্থ চতুত্থমগ্গেন নন্দীৰাগপ্পহানং কথিতং.
নাগোতি খো, ভিক্খু, খীণাসৱস্সেতং ভিক্খুনো অধিৱচনন্তি এত্থ যেনত্থেন খীণাসৱো নাগোতি ৱুচ্চতি, সো অনঙ্গণসুত্তে (ম. নি. অট্ঠ. ১.৬৩) পকাসিতো এৱ. নমো কৰোহি নাগস্সাতি খীণাসৱস্স বুদ্ধনাগস্স, ‘‘বুদ্ধো সো ভগৱা বোধায ধম্মং দেসেতি, দন্তো সো ভগৱা দমথায ধম্মং দেসেতি, সন্তো সো ভগৱা সমথায ধম্মং দেসেতি, তিণ্ণো সো ভগৱা তৰণায ধম্মং দেসেতি, পৰিনিব্বুতো সো ভগৱা পৰিনিব্বানায ধম্মং দেসেতী’’তি (ম. নি. ১.৩৬১) এৱং নমক্কাৰং কৰোহীতি অযমেত্থ অত্থো. ইতি ইদং সুত্তং থেৰস্স কম্মট্ঠানং অহোসি. থেৰোপি ইদমেৱ সুত্তং কম্মট্ঠানং কত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পত্তো. অযমেতস্স অত্থোতি অযং এতস্স পঞ্হস্স অত্থো. ইতি ভগৱা ৰতনৰাসিম্হি মণিকূটং গণ্হন্তো ৱিয যথানুসন্ধিনাৱ দেসনং নিট্ঠপেসীতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
ৱম্মিকসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. ৰথৱিনীতসুত্তৱণ্ণনা
২৫২. এৱং মে সুতন্তি ৰথৱিনীতসুত্তং. তত্থ ৰাজগহেতি এৱংনামকে নগৰে, তঞ্হি মন্ধাতুমহাগোৱিন্দাদীহি পৰিগ্গহিতত্তা ৰাজগহন্তি ৱুচ্চতি. অঞ্ঞেপেত্থ পকাৰে ৱণ্ণযন্তি. কিং তেহি? নামমেতং তস্স নগৰস্স. তং পনেতং বুদ্ধকালে চ চক্কৱত্তিকালে চ নগৰং হোতি, সেসকালে সুঞ্ঞং হোতি যক্খপৰিগ্গহিতং, তেসং ৱসন্তৱনং হুত্ৱা তিট্ঠতি. ৱেড়ুৱনে কলন্দকনিৱাপেতি ৱেড়ুৱনন্তি তস্স উয্যানস্স নামং, তং কিৰ ৱেড়ূহি পৰিক্খিত্তং অহোসি অট্ঠাৰসহত্থেন চ পাকাৰেন, গোপুৰট্টালকযুত্তং নীলোভাসং মনোৰমং, তেন ৱেড়ুৱনন্তি ৱুচ্চতি. কলন্দকানঞ্চেত্থ নিৱাপং অদংসু, তেন কলন্দকনিৱাপোতি ৱুচ্চতি.
পুব্বে কিৰ অঞ্ঞতৰো ৰাজা তত্থ উয্যানকীড়নত্থং আগতো সুৰামদেন মত্তো দিৱাসেয্যং উপগতো সুপি. পৰিজনোপিস্স, ‘‘সুত্তো ৰাজা’’তি পুপ্ফফলাদীহি পলোভিযমানো ইতো চিতো চ পক্কামি, অথ সুৰাগন্ধেন অঞ্ঞতৰস্মা সুসিৰৰুক্খা কণ্হসপ্পো নিক্খমিত্ৱা ৰঞ্ঞাভিমুখো আগচ্ছতি. তং দিস্ৱা ৰুক্খদেৱতা, ‘‘ৰঞ্ঞো জীৱিতং দম্মী’’তি কাড়কৱেসেন আগন্ত্ৱা কণ্ণমূলে সদ্দমকাসি. ৰাজা পটিবুজ্ঝি, কণ্হসপ্পো নিৱত্তো. সো তং দিস্ৱা, ‘‘ইমায মম জীৱিতং দিন্ন’’ন্তি কাড়কানং তত্থ নিৱাপং পট্ঠপেসি, অভযঘোসনঞ্চ ঘোসাপেসি. তস্মা তং ততো পভুতি কলন্দকনিৱাপন্তি সঙ্খ্যং গতং. কলন্দকাতি কাড়কানং নামং.
জাতিভূমিকাতি জাতিভূমিৱাসিনো. তত্থ জাতিভূমীতি জাতট্ঠানং. তং খো পনেতং নেৱ কোসলমহাৰাজাদীনং ন চঙ্কীব্ৰাহমণাদীনং ন সক্কসুযামসন্তুসিতাদীনং ন অসীতিমহাসাৱকাদীনং ন অঞ্ঞেসং সত্তানং জাতট্ঠানং ‘‘জাতিভূমী’’তি ৱুচ্চতি. যস্স পন জাতদিৱসে দসসহস্সিলোকধাতু একদ্ধজমালাৱিপ্পকিণ্ণকুসুমৱাসচুণ্ণগন্ধসুগন্ধা সব্বপালিফুল্লমিৱ নন্দনৱনং ৱিৰোচমানা পদুমিনিপণ্ণে উদকবিন্দু ৱিয অকম্পিত্থ, জচ্চন্ধাদীনঞ্চ ৰূপদস্সনাদীনি অনেকানি পাটিহাৰিযানি পৱত্তিংসু, তস্স সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তস্স জাতট্ঠানসাকিযজনপদো কপিলৱত্থাহাৰো, সা ‘‘জাতিভূমী’’তি ৱুচ্চতি.
ধম্মগৰুভাৱৱণ্ণনা
ৱস্সংৱুট্ঠাতি তেমাসং ৱস্সংৱুট্ঠা পৱাৰিতপৱাৰণা হুত্ৱা. ভগৱা এতদৱোচাতি ‘‘কচ্চি, ভিক্খৱে, খমনীয’’ন্তিআদীহি ৱচনেহি আগন্তুকপটিসন্থাৰং কত্ৱা এতং, ‘‘কো নু খো, ভিক্খৱে’’তিআদিৱচনমৱোচ. তে কিৰ ভিক্খু, – ‘‘কচ্চি, ভিক্খৱে, খমনীযং কচ্চি যাপনীযং, কচ্চিত্থ অপ্পকিলমথেন অদ্ধানং আগতা, ন চ পিণ্ডকেন কিলমিত্থ, কুতো চ তুম্হে, ভিক্খৱে, আগচ্ছথা’’তি পটিসন্থাৰৱসেন পুচ্ছিতা – ‘‘ভগৱা সাকিযজনপদে কপিলৱত্থাহাৰতো জাতিভূমিতো আগচ্ছামা’’তি আহংসু. অথ ভগৱা নেৱ সুদ্ধোদনমহাৰাজস্স, ন সক্কোদনস্স, ন সুক্কোদনস্স, ন ধোতোদনস্স, ন অমিতোদনস্স, ন অমিত্তায দেৱিযা, ন মহাপজাপতিযা, ন সকলস্স সাকিযমণ্ডলস্স আৰোগ্যং পুচ্ছি. অথ খো অত্তনা চ দসকথাৱত্থুলাভিং পৰঞ্চ তত্থ সমাদপেতাৰং পটিপত্তিসম্পন্নং ভিক্খুং পুচ্ছন্তো ইদং – ‘‘কো নু খো, ভিক্খৱে’’তিআদিৱচনং অৱোচ.
কস্মা পন ভগৱা সুদ্ধোদনাদীনং আৰোগ্যং অপুচ্ছিত্ৱা এৱৰূপং ভিক্খুমেৱ পুচ্ছতি? পিযতায. বুদ্ধানঞ্হি পটিপন্নকা ভিক্খূ ভিক্খুনিযো উপাসকা উপাসিকাযো চ পিযা হোন্তি মনাপা. কিং কাৰণা? ধম্মগৰুতায. ধম্মগৰুনো হি তথাগতা, সো চ নেসং ধম্মগৰুভাৱো, ‘‘দুক্খং খো অগাৰৱো ৱিহৰতি, অপ্পতিস্সো’’তি (অ. নি. ৪.২১) ইমিনা অজপালনিগ্ৰোধমূলে উপ্পন্নজ্ঝাসযেন ৱেদিতব্বো. ধম্মগৰুতাযেৱ হি ভগৱা মহাকস্সপত্থেৰস্স অভিনিক্খমনদিৱসে পচ্চুগ্গমনং কৰোন্তো তিগাৱুতং মগ্গং অগমাসি. অতিৰেকতিযোজনসতং মগ্গং গন্ত্ৱা গঙ্গাতীৰে ধম্মং দেসেত্ৱা মহাকপ্পিনং সপৰিসং অৰহত্তে পতিট্ঠপেসি. একস্মিং পচ্ছাভত্তে পঞ্চচত্তালীসযোজনং মগ্গং গন্ত্ৱা কুম্ভকাৰস্স নিৱেসনে তিযামৰত্তিং ধম্মকথং কত্ৱা পুক্কুসাতিকুলপুত্তং অনাগামিফলে পতিট্ঠপেসি. ৱীসযোজনসতং গন্ত্ৱা ৱনৱাসিসামণেৰস্স অনুগ্গহং অকাসি. সট্ঠিযোজনমগ্গং গন্ত্ৱা খদিৰৱনিযত্থেৰস্স ধম্মং দেসেসি. অনুৰুদ্ধত্থেৰো পাচীনৱংসদাযে নিসিন্নো মহাপুৰিসৱিতক্কং ৱিতক্কেতীতি ঞত্ৱা তত্থ আকাসেন গন্ত্ৱা থেৰস্স পুৰতো ওৰুয্হ সাধুকাৰমদাসি. কোটিকণ্ণসোণত্থেৰস্স একগন্ধকুটিযং সেনাসনং পঞ্ঞপাপেত্ৱা পচ্চূসকালে ধম্মদেসনং অজ্ঝেসিত্ৱা সৰভঞ্ঞপৰিযোসানে সাধুকাৰমদাসি. তিগাৱুতং মগ্গং গন্ত্ৱা তিণ্ণং কুলপুত্তানং ৱসনট্ঠানে গোসিঙ্গসালৱনে সামগ্গিৰসানিসংসং কথেসি. কস্সপোপি ভগৱা – ‘‘অনাগামিফলে পতিট্ঠিতো অৰিযসাৱকো অয’’ন্তি ৱিস্সাসং উপ্পাদেত্ৱা ঘটিকাৰস্স কুম্ভকাৰস্স নিৱেসনং গন্ত্ৱা সহত্থা আমিসং গহেত্ৱা পৰিভুঞ্জি.
অম্হাকংযেৱ ভগৱা উপকট্ঠায ৱস্সূপনাযিকায জেতৱনতো ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো চাৰিকং নিক্খমি. কোসলমহাৰাজঅনাথপিণ্ডিকাদযো নিৱত্তেতুং নাসক্খিংসু. অনাথপিণ্ডিকো ঘৰং আগন্ত্ৱা দোমনস্সপ্পত্তো নিসীদি. অথ নং পুণ্ণা নাম দাসী দোমনস্সপ্পত্তোসি সামীতি আহ. ‘‘আম জে, সত্থাৰং নিৱত্তেতুং নাসক্খিং, অথ মে ইমং তেমাসং ধম্মং ৱা সোতুং, যথাধিপ্পাযং ৱা দানং দাতুং ন লভিস্সামী’’তি চিন্তা উপ্পন্নাতি. অহম্পি সামি সত্থাৰং নিৱত্তেস্সামীতি. সচে নিৱত্তেতুং সক্কোসি, ভুজিস্সাযেৱ ত্ৱন্তি. সা গন্ত্ৱা দসবলস্স পাদমূলে নিপজ্জিত্ৱা ‘‘নিৱত্তথ ভগৱা’’তি আহ. পুণ্ণে ত্ৱং পৰপটিবদ্ধজীৱিকা কিং মে কৰিস্সসীতি. ভগৱা ময্হং দেয্যধম্মো নত্থীতি তুম্হেপি জানাথ, তুম্হাকং নিৱত্তনপচ্চযা পনাহং তীসু সৰণেসু পঞ্চসু সীলেসু পতিট্ঠহিস্সামীতি. ভগৱা সাধু সাধু পুণ্ণেতি সাধুকাৰং কত্ৱা নিৱত্তেত্ৱা জেতৱনমেৱ পৱিট্ঠো. অযং কথা পাকটা অহোসি. সেট্ঠি সুত্ৱা পুণ্ণায কিৰ ভগৱা নিৱত্তিতোতি তং ভুজিস্সং কত্ৱা ধীতুট্ঠানে ঠপেসি. সা পব্বজ্জং যাচিত্ৱা পব্বজি, পব্বজিত্ৱা ৱিপস্সনং আৰভি. অথস্সা সত্থা আৰদ্ধৱিপস্সকভাৱং ঞত্ৱা ইমং ওভাসগাথং ৱিস্সজ্জেসি –
‘‘পুণ্ণে পূৰেসি সদ্ধম্মং, চন্দো পন্নৰসো যথা;
পৰিপুণ্ণায পঞ্ঞায, দুক্খস্সন্তং কৰিস্সসী’’তি. (থেৰীগা. ৩);
গাথাপৰিযোসানে অৰহত্তং পত্ৱা অভিঞ্ঞাতা সাৱিকা অহোসীতি. এৱং ধম্মগৰুনো তথাগতা.
নন্দকত্থেৰে উপট্ঠানসালাযং ধম্মং দেসেন্তেপি ভগৱা অনহাতোৱ গন্ত্ৱা তিযামৰত্তিং ঠিতকোৱ ধম্মকথং সুত্ৱা দেসনাপৰিযোসানে সাধুকাৰমদাসি. থেৰো আগন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা, ‘‘কায ৱেলায, ভন্তে, আগতত্থা’’তি পুচ্ছি. তযা সুত্তন্তে আৰদ্ধমত্তেতি. দুক্কৰং কৰিত্থ, ভন্তে, বুদ্ধসুখুমালা তুম্হেতি. সচে ত্ৱং, নন্দ, কপ্পং দেসেতুং সক্কুণেয্যাসি, কপ্পমত্তম্পাহং ঠিতকোৱ সুণেয্যন্তি ভগৱা অৱোচ. এৱং ধম্মগৰুনো তথাগতা. তেসং ধম্মগৰুতায পটিপন্নকা পিযা হোন্তি, তস্মা পটিপন্নকে পুচ্ছি. পটিপন্নকো চ নাম অত্তহিতায পটিপন্নো নো পৰহিতায, পৰহিতায পটিপন্নো নো অত্তহিতায, নো অত্তহিতায চ পটিপন্নো নো পৰহিতায চ, অত্তহিতায চ পটিপন্নো পৰহিতায চাতি চতুব্বিধো হোতি.
তত্থ যো সযং দসন্নং কথাৱত্থূনং লাভী হোতি, পৰং তত্থ ন ওৱদতি ন অনুসাসতি আযস্মা বাকুলো ৱিয. অযং অত্তহিতায পটিপন্নো নাম নো পৰহিতায পটিপন্নো, এৱৰূপং ভিক্খুং ভগৱা ন পুচ্ছতি. কস্মা? ন ময্হং সাসনস্স ৱড্ঢিপক্খে ঠিতোতি.
যো পন দসন্নং কথাৱত্থূনং অলাভী, পৰং তেহি ওৱদতি তেন কতৱত্তসাদিযনত্থং উপনন্দো সক্যপুত্তো ৱিয, অযং পৰহিতায পটিপন্নো নাম নো অত্তহিতায, এৱৰূপম্পি ন পুচ্ছতি. কস্মা? অস্স তণ্হা মহাপচ্ছি ৱিয অপ্পহীনাতি.
যো অত্তনাপি দসন্নং কথাৱত্থূনং অলাভী, পৰম্পি তেহি ন ওৱদতি, লাড়ুদাযী ৱিয, অযং নেৱ অত্তহিতায পটিপন্নো ন পৰহিতায, এৱৰূপম্পি ন পুচ্ছতি. কস্মা? অস্স অন্তো কিলেসা ফৰসুছেজ্জা ৱিয মহন্তাতি.
যো পন সযং দসন্নং কথাৱত্থূনং লাভী, পৰম্পি তেহি ওৱদতি, অযং অত্তহিতায চেৱ পৰহিতায চ পটিপন্নো নাম সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানমহাকস্সপাদযো অসীতিমহাথেৰা ৱিয, এৱৰূপং ভিক্খুং পুচ্ছতি. কস্মা? ময্হং সাসনস্স ৱুড্ঢিপক্খে ঠিতোতি. ইধাপি এৱৰূপমেৱ পুচ্ছন্তো – ‘‘কো নু খো, ভিক্খৱে’’তিআদিমাহ.
এৱং ভগৱতা পুট্ঠানং পন তেসং ভিক্খূনং ভগৱা অত্তনো জাতিভূমিযং উভযহিতায পটিপন্নং দসকথাৱত্থুলাভিং ভিক্খুং পুচ্ছতি, কো নু খো তত্থ এৱৰূপোতি ন অঞ্ঞমঞ্ঞং চিন্তনা ৱা সমন্তনা ৱা অহোসি. কস্মা? আযস্মা হি মন্তাণিপুত্তো তস্মিং জনপদে আকাসমজ্ঝে ঠিতো চন্দো ৱিয সূৰিযো ৱিয চ পাকটো পঞ্ঞাতো. তস্মা তে ভিক্খূ মেঘসদ্দং সুত্ৱা একজ্ঝং সন্নিপতিতমোৰঘটা ৱিয ঘনসজ্ঝাযং কাতুং, আৰদ্ধভিক্খূ ৱিয চ অত্তনো আচৰিযং পুণ্ণত্থেৰং ভগৱতো আৰোচেন্তা থেৰস্স চ গুণং ভাসিতুং অপ্পহোন্তেহি মুখেহি একপ্পহাৰেনেৱ পুণ্ণো নাম, ভন্তে, আযস্মাতিআদিমাহংসু. তত্থ পুণ্ণোতি তস্স থেৰস্স নামং. মন্তাণিযা পন সো পুত্তো, তস্মা মন্তাণিপুত্তোতি ৱুচ্চতি. সম্ভাৱিতোতি গুণসম্ভাৱনায সম্ভাৱিতো.
অপ্পিচ্ছতাদিৱণ্ণনা
অপ্পিচ্ছোতি ইচ্ছাৱিৰহিতো নিইচ্ছো নিত্তণ্হো. এত্থ হি ব্যঞ্জনং সাৱসেসং ৱিয, অত্থো পন নিৰৱসেসো. ন হি তস্স অন্তো অণুমত্তাপি পাপিকা ইচ্ছা নাম অত্থি. খীণাসৱো হেস সব্বসো পহীনতণ্হো. অপিচেত্থ অত্ৰিচ্ছতা পাপিচ্ছতা মহিচ্ছতা অপ্পিচ্ছতাতি অযং ভেদো ৱেদিতব্বো.
তত্থ সকলাভে অতিত্তস্স পৰলাভে পত্থনা অত্ৰিচ্ছতা নাম. তায সমন্নাগতস্স একভাজেন পক্কপূৱোপি অত্তনো পত্তে পতিতো ন সুপক্কো ৱিয খুদ্দকো ৱিয চ খাযতি. স্ৱেৱ পৰস্স পত্তে পক্খিত্তো সুপক্কো ৱিয মহন্তো ৱিয চ খাযতি. অসন্তগুণসম্ভাৱনতা পন পটিগ্গহণে চ অমত্তঞ্ঞুতা পাপিচ্ছতা নাম, সা, ‘‘ইধেকচ্চো অস্সদ্ধো সমানো সদ্ধোতি মং জনো জানাতূ’’তিআদিনা নযেন অভিধম্মে আগতাযেৱ, তায সমন্নাগতো পুগ্গলো কোহঞ্ঞে পতিট্ঠাতি. সন্তগুণসম্ভাৱনা পন পটিগ্গহণে চ অমত্তঞ্ঞুতা মহিচ্ছতা নাম. সাপি, ‘‘ইধেকচ্চো সদ্ধো সমানো সদ্ধোতি মং জনো জানাতূতি ইচ্ছতি, সীলৱা সমানো সীলৱাতি মং জনো জানাতূ’’তি (ৱিভ. ৮৫১) ইমিনা নযেন আগতাযেৱ, তায সমন্নাগতো পুগ্গলো দুস্সন্তপ্পযো হোতি, ৱিজাতমাতাপিস্স চিত্তং গহেতুং ন সক্কোতি. তেনেতং ৱুচ্চতি –
‘‘অগ্গিক্খন্ধো সমুদ্দো চ, মহিচ্ছো চাপি পুগ্গলো;
সকটেন পচ্চযং দেতু, তযোপেতে অতপ্পযা’’তি.
সন্তগুণনিগূহনতা পন পটিগ্গহণে চ মত্তঞ্ঞুতা অপ্পিচ্ছতা নাম, তায সমন্নাগতো পুগ্গলো অত্তনি ৱিজ্জমানম্পি গুণং পটিচ্ছাদেতুকামতায, ‘‘সদ্ধো সমানো সদ্ধোতি মং জনো জানাতূতি ন ইচ্ছতি. সীলৱা, পৱিৱিত্তো, বহুস্সুতো, আৰদ্ধৱীৰিযো, সমাধিসম্পন্নো, পঞ্ঞৱা, খীণাসৱো সমানো খীণাসৱোতি মং জনো জানাতূ’’তি ন ইচ্ছতি, সেয্যথাপি মজ্ঝন্তিকত্থেৰো.
থেৰো কিৰ মহাখীণাসৱো অহোসি, পত্তচীৱৰং পনস্স পাদমত্তমেৱ অগ্ঘতি, সো অসোকস্স ধম্মৰঞ্ঞো ৱিহাৰমহদিৱসে সঙ্ঘত্থেৰো অহোসি. অথস্স অতিলূখভাৱং দিস্ৱা মনুস্সা, ‘‘ভন্তে, থোকং বহি হোথা’’তি আহংসু. থেৰো, ‘‘মাদিসে খীণাসৱে ৰঞ্ঞো সঙ্গহং অকৰোন্তে অঞ্ঞো কো কৰিস্সতী’’তি পথৱিযং নিমুজ্জিত্ৱা সঙ্ঘত্থেৰস্স উক্খিত্তপিণ্ডং গণ্হন্তোযেৱ উম্মুজ্জি. এৱং খীণাসৱো সমানো, ‘‘খীণাসৱোতি মং জনো জানাতূ’’তি ন ইচ্ছতি. এৱং অপ্পিচ্ছো পন ভিক্খু অনুপ্পন্নং লাভং উপ্পাদেতি, উপ্পন্নং লাভং থাৱৰং কৰোতি, দাযকানং চিত্তং আৰাধেতি, যথা যথা হি সো অত্তনো অপ্পিচ্ছতায অপ্পং গণ্হাতি, তথা তথা তস্স ৱত্তে পসন্না মনুস্সা বহূ দেন্তি.