২. অলগদ্দূপমসুত্তৱণ্ণনা

২৩৪. এৱং মে সুতন্তি অলগদ্দূপমসুত্তং. তত্থ গদ্ধে বাধযিংসূতি গদ্ধবাধিনো, গদ্ধবাধিনো পুব্বপুৰিসা অস্সাতি গদ্ধবাধিপুব্বো, তস্স গদ্ধবাধিপুব্বস্স, গিজ্ঝঘাতককুলপ্পসুতস্সাতি অত্থো. সগ্গমোক্খানং অন্তৰাযং কৰোন্তীতি অন্তৰাযিকা. তে কম্মকিলেসৱিপাকউপৱাদআণাৱীতিক্কমৱসেন পঞ্চৱিধা. তত্থ পঞ্চানন্তৰিযধম্মা কম্মন্তৰাযিকা নাম. তথা ভিক্খুনীদূসককম্মং, তং পন মোক্খস্সেৱ অন্তৰাযং কৰোতি, ন সগ্গস্স. নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিধম্মা কিলেসন্তৰাযিকা নাম. পণ্ডকতিৰচ্ছানগতউভতোব্যঞ্জনকানং পটিসন্ধিধম্মা ৱিপাকন্তৰাযিকা নাম. অৰিযূপৱাদধম্মা উপৱাদন্তৰাযিকা নাম, তে পন যাৱ অৰিযে ন খমাপেন্তি, তাৱদেৱ, ন ততো পৰং. সঞ্চিচ্চ ৱীতিক্কন্তা সত্ত আপত্তিক্খন্ধা আণাৱীতিক্কমন্তৰাযিকা নাম. তেপি যাৱ ভিক্খুভাৱং ৱা পটিজানাতি, ন ৱুট্ঠাতি ৱা, ন দেসেতি ৱা, তাৱদেৱ, ন ততো পৰং.

তত্ৰাযং ভিক্খু বহুস্সুতো ধম্মকথিকো সেসন্তৰাযিকে জানাতি, ৱিনযে পন অকোৱিদত্তা পণ্ণত্তিৱীতিক্কমন্তৰাযিকে ন জানাতি, তস্মা ৰহোগতো এৱং চিন্তেসি – ইমে আগাৰিকা পঞ্চ কামগুণে পৰিভুঞ্জন্তা সোতাপন্নাপি সকদাগামিনোপি অনাগামিনোপি হোন্তি. ভিক্খূপি মনাপিকানি চক্খুৱিঞ্ঞেয্যানি ৰূপানি পস্সন্তি…পে… কাযৱিঞ্ঞেয্যে ফোট্ঠব্বে ফুসন্তি, মুদুকানি অত্থৰণপাৱুৰণাদীনি পৰিভুঞ্জন্তি, এতং সব্বং ৱট্টতি. কস্মা ইত্থীনংযেৱ ৰূপসদ্দগন্ধৰসফোট্ঠব্বা ন ৱট্টন্তি? এতেপি ৱট্টন্তীতি. এৱং ৰসেন ৰসং সংসন্দেত্ৱা সচ্ছন্দৰাগপৰিভোগঞ্চ নিচ্ছন্দৰাগপৰিভোগঞ্চ একং কত্ৱা থূলৱাকেহি সদ্ধিং অতিসুখুমসুত্তং উপনেন্তো ৱিয, সাসপেন সদ্ধিং সিনেৰুং উপসংহৰন্তো ৱিয, পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পাদেত্ৱা, ‘‘কিং ভগৱতা মহাসমুদ্দং বন্ধন্তেন ৱিয মহতা উস্সাহেন পঠমপাৰাজিকং পঞ্ঞত্তং, নত্থি এত্থ দোসো’’তি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সদ্ধিং পটিৱিৰুজ্ঝন্তো ৱেসাৰজ্জঞাণং পটিবাহন্তো অৰিযমগ্গে খাণুকণ্টকাদীনি পক্খিপন্তো মেথুনধম্মে দোসো নত্থীতি জিনস্স আণাচক্কে পহাৰং অদাসি. তেনাহ – ‘‘তথাহং ভগৱতা ধম্মং দেসিতং আজানামী’’তিআদি.

এৱং ব্যা খোতি এৱং ৱিয খো. সমনুযুঞ্জন্তীতিআদীসু কিং লদ্ধিকো ত্ৱং, লদ্ধিং ৱদেহীতি পুচ্ছমানা সমনুযুঞ্জন্তি নাম. দিট্ঠিং পতিট্ঠাপেন্তা সমনুগ্গাহন্তি নাম. কেন কাৰণেন এৱং ৱদসীতি কাৰণং পুচ্ছন্তা সমনুভাসন্তি নাম. অট্ঠিকঙ্কলূপমাতিআদীসু (ম. নি. ২.৪২-৪৮) অট্ঠিকঙ্কলূপমা অপ্পস্সাদট্ঠেন. মংসপেসূপমা বহুসাধাৰণট্ঠেন. তিণুক্কূপমা অনুদহনট্ঠেন. অঙ্গাৰকাসূপমা মহাভিতাপনট্ঠেন. সুপিনকূপমা ইত্তৰপচ্চুপট্ঠানট্ঠেন. যাচিতকূপমা তাৱকালিকট্ঠেন. ৰুক্খফলূপমা সব্বঙ্গপচ্চঙ্গপলিভঞ্জনট্ঠেন. অসিসূনূপমা অধিকুট্টনট্ঠেন. সত্তিসূলূপমা ৱিনিৱিজ্ঝনট্ঠেন. সপ্পসিৰূপমা সাসঙ্কসপ্পটিভযট্ঠেন. থামসাতি দিট্ঠিথামেন. পৰামাসাতি দিট্ঠিপৰামাসেন. অভিনিৱিস্স ৱোহৰতীতি অধিট্ঠহিত্ৱা ৱোহৰতি দীপেতি ৱা.

২৩৫. যতো খো তে ভিক্খূতি যদা তে ভিক্খূ. এৱং ব্যা খো অহং, ভন্তে, ভগৱতাতি ইদং এস অত্তনো অজ্ঝাসযেন নত্থীতি ৱত্তুকামোপি ভগৱতো আনুভাৱেন সম্পটিচ্ছতি, বুদ্ধানং কিৰ সম্মুখা দ্ৱে কথা কথেতুং সমত্থো নাম নত্থি.

২৩৬. কস্স খো নাম ত্ৱং মোঘপুৰিসাতি ত্ৱং মোঘপুৰিস কস্স খত্তিযস্স ৱা ব্ৰাহ্মণস্স ৱা ৱেস্সস্স ৱা সুদ্দস্স ৱা গহট্ঠস্স ৱা পব্বজিতস্স ৱা দেৱস্স ৱা মনুস্সস্স ৱা মযা এৱং ধম্মং দেসিতং আজানাসি. অথ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসীতি অযং পাটিযেক্কো অনুসন্ধি. অৰিট্ঠো কিৰ চিন্তেসি – ‘‘ভগৱা মং মোঘপুৰিসোতি ৱদতি, ন খো পন মোঘপুৰিসাতি ৱুত্তমত্তকেন মগ্গফলানং উপনিস্সযো ন হোতি. উপসেনম্পি হি ৱঙ্গন্তপুত্তং, ‘অতিলহুং খো ত্ৱং, মোঘপুৰিস, বাহুল্লায আৱত্তো’তি (মহাৱ. ৭৫) ভগৱা মোঘপুৰিসৱাদেন ওৱদি. থেৰো অপৰভাগে ঘটেন্তো ৱাযমন্তো ছ অভিঞ্ঞা সচ্ছাকাসি. অহম্পি তথাৰূপং ৱীৰিযং পগ্গণ্হিত্ৱা মগ্গফলানি নিব্বত্তেস্সামী’’তি. অথস্স ভগৱা বন্ধনা পৱুত্তস্স পণ্ডুপলাসস্স ৱিয অৱিৰুড়্হিভাৱং দস্সেন্তো ইমং দেসনং আৰভি.

উস্মীকতোপীতি, ভিক্খৱে, তুম্হে কিন্তি মঞ্ঞথ, অযং অৰিট্ঠো এৱংলদ্ধিকো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন পটিৱিৰুজ্ঝিত্ৱা ৱেসাৰজ্জঞাণং পটিবাহিত্ৱা তথাগতস্স আণাচক্কে পহাৰং দদমানো অপি নু ইমস্মিং ধম্মৱিনযে উস্মীকতোপি? যথা নিব্বুতেপি মহন্তে অগ্গিক্খন্ধে খজ্জুপনকমত্তাপি অগ্গিপপটিকা হোতিযেৱ, যং নিস্সায পুন মহাঅগ্গিক্খন্ধো ভৱেয্য. কিং নু খো এৱং ইমস্স অপ্পমত্তিকাপি ঞাণুস্মা অত্থি, যং নিস্সায ৱাযমন্তো মগ্গফলানি নিব্বত্তেয্যাতি? নো হেতং, ভন্তেতি, ভন্তে, এৱংলদ্ধিকস্স কুতো এৱৰূপা ঞাণুস্মাতি? মগ্গফলানং পচ্চযসমত্থায ঞাণুস্মায উস্মীকতভাৱং পটিক্খিপন্তা ৱদন্তি. মঙ্কুভূতোতি নিত্তেজভূতো. পত্তক্খন্ধোতি পতিতক্খন্ধো. অপ্পটিভানোতি কিঞ্চি পটিভানং অপস্সন্তো ভিন্নপটিভানো এৱৰূপম্পি নাম নিয্যানিকসাসনং লভিত্ৱা অৱিৰুড়্হিধম্মো কিৰম্হি সমুগ্ঘাতিতপচ্চযো জাতোতি অত্তনো অভব্বতং পচ্চৱেক্খন্তো পাদঙ্গুট্ঠকেন ভূমিং খণমানো নিসীদি.

পঞ্ঞাযিস্সসি খোতি অযম্পি পাটিযেক্কো অনুসন্ধি. অৰিট্ঠো কিৰ চিন্তেসি – ‘‘ভগৱা ময্হং মগ্গফলানং উপনিস্সযো পচ্ছিন্নোতি ৱদতি, ন খো পন বুদ্ধা সউপনিস্সযানংযেৱ ধম্মং দেসেন্তি, অনুপনিস্সযানম্পি দেসেন্তি, অহং সত্থু সন্তিকা সুগতোৱাদং লভিত্ৱা অত্তনো সম্পত্তূপগং কুসলং কৰিস্সামী’’তি. অথস্স ভগৱা ওৱাদং পটিপস্সম্ভেন্তো ‘‘পঞ্ঞাযিস্সসী’’তিআদিমাহ. তস্সত্থো, ত্ৱংযেৱ, মোঘপুৰিস, ইমিনা পাপকেন দিট্ঠিগতেন নিৰযাদীসু পঞ্ঞাযিস্সসি, মম সন্তিকা তুয্হং সুগতোৱাদো নাম নত্থি, ন মে তযা অত্থো, ইধাহং ভিক্খূ পটিপুচ্ছিস্সামীতি.

২৩৭. অথ খো ভগৱাতি অযম্পি পাটিযেক্কো অনুসন্ধি. ইমস্মিঞ্হি ঠানে ভগৱা পৰিসং সোধেতি, অৰিট্ঠং গণতো নিস্সাৰেতি. সচে হি পৰিসগতানং কস্সচি এৱং ভৱেয্য – ‘‘অযং অৰিট্ঠো ভগৱতা অকথিতং কথেতুং কিং সক্খিস্সতি, কচ্চি নু খো পৰিসমজ্ঝে ভগৱতা কথায সমাৰদ্ধায সহসা কথিত’’ন্তি. এৱং কথিতং পন ন অৰিট্ঠোৱ সুণাতি, অঞ্ঞেনপি সুতং ভৱিস্সতি. অথাপিস্স সিযা ‘‘যথা সত্থা অৰিট্ঠং নিগ্গণ্হাতি, মম্পি এৱং নিগ্গণ্হেয্যাতি সুত্ৱাপি তুণ্হীভাৱং আপজ্জেয্যা’’তি. ‘‘তং সব্বং ন কৰিস্সন্তী’’তি. মযাপি ন কথিতং, অঞ্ঞেন সুতম্পি নত্থীতি ‘‘তুম্হেপিমে, ভিক্খৱে’’তিআদিনা পৰিসায লদ্ধিং সোধেতি. পৰিসায পন লদ্ধিসোধনেনেৱ অৰিট্ঠো গণতো নিস্সাৰিতো নাম হোতি.

ইদানি অৰিট্ঠস্স লদ্ধিং পকাসেন্তো সো ৱত, ভিক্খৱেতিআদিমাহ. তত্থ অঞ্ঞত্ৰেৱ কামেহীতিআদীসু যো সো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ‘‘তে পটিসেৱতো নালং অন্তৰাযাযা’’তি এৱংলদ্ধিকো, সো ৱত কিলেসকামেহি চেৱ কিলেসকামসম্পযুত্তেহি সঞ্ঞাৱিতক্কেহি চ অঞ্ঞত্ৰ, এতে ধম্মে পহায, ৱিনা এতেহি ধম্মেহি, ৱত্থুকামে পটিসেৱিস্সতি, মেথুনসমাচাৰং সমাচৰিস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. ইদং কাৰণং নাম নত্থি, অট্ঠানমেতং অনৱকাসোতি.

২৩৮. এৱং ভগৱা অযং অৰিট্ঠো যথা নাম ৰজকো সুগন্ধানিপি দুগ্গন্ধানিপি জিণ্ণানিপি নৱানিপি সুদ্ধানিপি অসুদ্ধানিপি ৱত্থানি একতো ভণ্ডিকং কৰোতি, এৱমেৱ ভিক্খূনং নিচ্ছন্দৰাগপণীতচীৱৰাদিপৰিভোগঞ্চ অনিবদ্ধসীলানং গহট্ঠানং অন্তৰাযকৰং সচ্ছন্দৰাগপৰিভোগঞ্চ নিবদ্ধসীলানং ভিক্খূনং আৱৰণকৰং সচ্ছন্দৰাগপৰিভোগঞ্চ সব্বং একসদিসং কৰোতীতি অৰিট্ঠস্স লদ্ধিং পকাসেত্ৱা ইদানি দুগ্গহিতায পৰিযত্তিযা দোসং দস্সেন্তো ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চেতিআদিমাহ. তত্থ পৰিযাপুণন্তীতি উগ্গণ্হন্তি. সুত্তন্তিআদীসু উভতোৱিভঙ্গনিদ্দেসখন্ধকপৰিৱাৰা, সুত্তনিপাতে মঙ্গলসুত্তৰতনসুত্তনালকসুআতুৱট্টকসুত্তানি, অঞ্ঞম্পি চ সুত্তনামকং তথাগতৱচনং সুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. সব্বম্পি সগাথকং সুত্তং গেয্যন্তি ৱেদিতব্বং, ৱিসেসেন সংযুত্তকে সকলোপি সগাথাৱগ্গো. সকলং অভিধম্মপিটকং, নিগ্গাথকং সুত্তং, যঞ্চ অঞ্ঞম্পি অট্ঠহি অঙ্গেহি অসঙ্গহিতং বুদ্ধৱচনং, তং ৱেয্যাকৰণন্তি ৱেদিতব্বং. ধম্মপদং, থেৰগাথা, থেৰিগাথা, সুত্তনিপাতে নোসুত্তনামিকা সুদ্ধিকগাথা চ গাথাতি ৱেদিতব্বা. সোমনস্সঞাণমযিকগাথাপটিসংযুত্তা দ্ৱেঅসীতিসুত্তন্তা উদানন্তি ৱেদিতব্বা. ‘‘ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা’’তিআদিনযপ্পৱত্তা (ইতিৱু. ১,২) দসুত্তৰসতসুত্তন্তা ইতিৱুত্তকন্তি ৱেদিতব্বা. অপণ্ণকজাতকাদীনি পণ্ণাসাধিকানি পঞ্চজাতকসতানি জাতকন্তি ৱেদিতব্বানি. ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, অচ্ছৰিযা অব্ভুতা ধম্মা আনন্দে’’তিআদিনযপ্পৱত্তা (অ. নি. ৪.১২৯) সব্বেপি অচ্ছৰিযঅব্ভুতধম্মপ্পটিসংযুত্তা সুত্তন্তা অব্ভুতধম্মন্তি ৱেদিতব্বা. চূড়ৱেদল্লমহাৱেদল্লসম্মাদিট্ঠিসক্কপঞ্হসঙ্খাৰভাজনিযমহাপুণ্ণমসুত্তাদযো সব্বেপি ৱেদঞ্চ তুট্ঠিঞ্চ লদ্ধা লদ্ধা পুচ্ছিতসুত্তন্তা ৱেদল্লন্তি ৱেদিতব্বা.

অত্থং ন উপপৰিক্খন্তীতি অত্থত্থং কাৰণত্থং ন পস্সন্তি ন পৰিগ্গণ্হন্তি. অনুপপৰিক্খতন্তি অনুপপৰিক্খন্তানং. ন নিজ্ঝানং খমন্তীতি ন উপট্ঠহন্তি ন আপাথং আগচ্ছন্তি, ইমস্মিং ঠানে সীলং সমাধি ৱিপস্সনা মগ্গো ফলং ৱট্টং ৱিৱট্টং কথিতন্তি এৱং জানিতুং ন সক্কা হোন্তীতি অত্থো. তে উপাৰম্ভানিসংসা চেৱাতি তে পৰেসং ৱাদে দোসাৰোপনানিসংসা হুত্ৱা পৰিযাপুণন্তীতি অত্থো. ইতিৱাদপ্পমোক্খানিসংসা চাতি এৱং ৱাদপমোক্খানিসংসা, পৰেহি সকৱাদে দোসে আৰোপিতে তং দোসং এৱং মোচেস্সামাতি ইমিনাৱ কাৰণেন পৰিযাপুণন্তীতি অত্থো. তঞ্চস্স অত্থং নানুভোন্তীতি যস্স চ মগ্গস্স ৱা ফলস্স ৱা অত্থায কুলপুত্তা ধম্মং পৰিযাপুণন্তি, তঞ্চস্স ধম্মস্স অত্থং এতে দুগ্গহিতগ্গাহিনো নানুভোন্তি. অপিচ পৰস্স ৱাদে উপাৰম্ভং আৰোপেতুং অত্তনো ৱাদং মোচেতুং অসক্কোন্তাপি তঞ্চ অত্থং নানুভোন্তিযেৱ.

২৩৯. অলগদ্দত্থিকোতি আসিৱিসঅত্থিকো. গদোতি হি ৱিসস্স নামং, তং তস্স অলং পৰিপুণ্ণং অত্থীতি অলগদ্দো. ভোগেতি সৰীৰে. ইধ পন, ভিক্খৱে, একচ্চে কুলপুত্তা ধম্মং পৰিযাপুণন্তীতি নিত্থৰণপৰিযত্তিৱসেন উগ্গণ্হন্তি. তিস্সো হি পৰিযত্তিযো অলগদ্দপৰিযত্তি নিত্থৰণপৰিযত্তি ভণ্ডাগাৰিকপৰিযত্তীতি.

তত্থ যো বুদ্ধৱচনং উগ্গহেত্ৱা এৱং চীৱৰাদীনি ৱা লভিস্সামি, চতুপৰিসমজ্ঝে ৱা মং জানিস্সন্তীতি লাভসক্কাৰহেতু পৰিযাপুণাতি, তস্স সা পৰিযত্তি অলগদ্দপৰিযত্তি নাম. এৱং পৰিযাপুণতো হি বুদ্ধৱচনং অপৰিযাপুণিত্ৱা নিদ্দোক্কমনং ৱৰতৰং.

যো পন বুদ্ধৱচনং উগ্গণ্হিত্ৱা সীলস্স আগতট্ঠানে সীলং পূৰেত্ৱা সমাধিস্স আগতট্ঠানে সমাধিগব্ভং গণ্হাপেত্ৱা ৱিপস্সনায আগতট্ঠানে ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা মগ্গফলানং আগতট্ঠানে মগ্গং ভাৱেস্সামি ফলং সচ্ছিকৰিস্সামীতি উগ্গণ্হাতি, তস্স সা পৰিযত্তি নিত্থৰণপৰিযত্তি নাম হোতি.

খীণাসৱস্স পন পৰিযত্তি ভণ্ডাগাৰিকপৰিযত্তি নাম. তস্স হি অপৰিঞ্ঞাতং অপ্পহীনং অভাৱিতং অসচ্ছিকতং ৱা নত্থি. সো হি পৰিঞ্ঞাতক্খন্ধো পহীনকিলেসো ভাৱিতমগ্গো সচ্ছিকতফলো, তস্মা বুদ্ধৱচনং পৰিযাপুণন্তো তন্তিধাৰকো পৱেণিপালকো ৱংসানুৰক্খকোৱ হুত্ৱা উগ্গণ্হাতি. ইতিস্স সা পৰিযত্তি ভণ্ডাগাৰিকপৰিযত্তি নাম হোতি.

যো পন পুথুজ্জনো ছাতভযাদীসু গন্থধৰেসু একস্মিং ঠানে ৱসিতুং অসক্কোন্তেসু সযং ভিক্খাচাৰেন অকিলমমানো অতিমধুৰং বুদ্ধৱচনং মা নস্সতু, তন্তিং ধাৰেস্সামি, ৱংসং ঠপেস্সামি, পৱেণিং পালেস্সামীতি পৰিযাপুণাতি, তস্স পৰিযত্তি ভণ্ডাগাৰিকপৰিযত্তি হোতি, ন হোতীতি? ন হোতি. কস্মা? ন অত্তনো ঠানে ঠত্ৱা পৰিযাপুতত্তা. পুথুজ্জনস্স হি পৰিযত্তি নাম অলগদ্দা ৱা হোতি নিত্থৰণা ৱা, সত্তন্নং সেক্খানং নিত্থৰণাৱ, খীণাসৱস্স ভণ্ডাগাৰিকপৰিযত্তিযেৱ. ইমস্মিং পন ঠানে নিত্থৰণপৰিযত্তি অধিপ্পেতা.

নিজ্ঝানং খমন্তীতি সীলাদীনং আগতট্ঠানেসু ইধ সীলং কথিতং, ইধ সমাধি, ইধ ৱিপস্সনা, ইধ মগ্গো, ইধ ফলং, ইধ ৱট্টং, ইধ ৱিৱট্টন্তি আপাথং আগচ্ছন্তি. তঞ্চস্স অত্থং অনুভোন্তীতি যেসং মগ্গফলানং অত্থায পৰিযাপুণন্তি. সুগ্গহিতপৰিযত্তিং নিস্সায মগ্গং ভাৱেত্ৱা ফলং সচ্ছিকৰোন্তা তঞ্চস্স ধম্মস্স অত্থং অনুভৱন্তি. পৰৱাদে উপাৰম্ভং আৰোপেতুং সক্কোন্তাপি সকৱাদে আৰোপিতং দোসং ইচ্ছিতিচ্ছিতট্ঠানং গহেত্ৱা মোচেতুং সক্কোন্তাপি অনুভোন্তিযেৱ. দীঘৰত্তং হিতায সুখায সংৱত্তন্তীতি সীলাদীনং আগতট্ঠানে সীলাদীনি পূৰেন্তানম্পি, পৰেসং ৱাদে সহধম্মেন উপাৰম্ভং আৰোপেন্তানম্পি, সকৱাদতো দোসং হৰন্তানম্পি, অৰহত্তং পত্ৱা পৰিসমজ্ঝে ধম্মং দেসেত্ৱা ধম্মদেসনায পসন্নেহি উপনীতে চত্তাৰো পচ্চযে পৰিভুঞ্জন্তানম্পি দীঘৰত্তং হিতায সুখায সংৱত্তন্তি.

এৱং সুগ্গহিতে বুদ্ধৱচনে আনিসংসং দস্সেত্ৱা ইদানি তত্থেৱ নিযোজেন্তো তস্মা তিহ, ভিক্খৱেতিআদিমাহ. তত্থ তস্মাতি যস্মা দুগ্গহিতপৰিযত্তি দুগ্গহিতঅলগদ্দো ৱিয দীঘৰত্তং অহিতায দুক্খায সংৱত্ততি, সুগ্গহিতপৰিযত্তি সুগ্গহিতঅলগদ্দো ৱিয দীঘৰত্তং হিতায সুখায সংৱত্ততি, তস্মাতি অত্থো. তথা নং ধাৰেয্যাথাতি তথেৱ নং ধাৰেয্যাথ, তেনেৱ অত্থেন গণ্হেয্যাথ. যে ৱা পনাস্সু ৱিযত্তা ভিক্খূতি যে ৱা পন অঞ্ঞে সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানমহাকস্সপমহাকচ্চানাদিকা ব্যত্তা পণ্ডিতা ভিক্খূ অস্সু, তে পুচ্ছিতব্বা. অৰিট্ঠেন ৱিয পন মম সাসনে ন কললং ৱা কচৱৰং ৱা পক্খিপিতব্বং.

২৪০. কুল্লূপমন্তি কুল্লসদিসং. নিত্থৰণত্থাযাতি চতুৰোঘনিত্থৰণত্থায. উদকণ্ণৱন্তি যঞ্হি উদকং গম্ভীৰং ন পুথুলং. পুথুলং ৱা পন ন গম্ভীৰং, ন তং অণ্ণৱোতি ৱুচ্চতি. যং পন গম্ভীৰঞ্চেৱ পুথুলঞ্চ, তং অণ্ণৱোতি ৱুচ্চতি. তস্মা মহন্তং উদকণ্ণৱন্তি মহন্তং পুথুলং গম্ভীৰং উদকন্তি অযমেত্থ অত্থো. সাসঙ্কং নাম যত্থ চোৰানং নিৱুত্থোকাসো দিস্সতি. ঠিতোকাসো, নিসিন্নোকাসো, নিপন্নোকাসো দিস্সতি. সপ্পটিভযং নাম যত্থ চোৰেহি মনুস্সা হতা দিস্সন্তি, ৱিলুত্তা দিস্সন্তি, আকোটিতা দিস্সন্তি. উত্তৰসেতূতি উদকণ্ণৱস্স উপৰি বদ্ধো সেতু. কুল্লং বন্ধিত্ৱাতি কুল্লো নাম তৰণত্থায কলাপং কত্ৱা বদ্ধো. পত্থৰিত্ৱা বদ্ধা পন পদৰচাটিআদযো উড়ুম্পোতি ৱুচ্চন্তি. উচ্চাৰেত্ৱাতি ঠপেত্ৱা. কিচ্চকাৰীতি পত্তকাৰী যুত্তকাৰী, পতিৰূপকাৰীতি অত্থো. ধম্মাপি ৱো পহাতব্বাতি এত্থ ধম্মাতি সমথৱিপস্সনা. ভগৱা হি সমথেপি ছন্দৰাগং পজহাপেসি, ৱিপস্সনাযপি. সমথে ছন্দৰাগং কত্থ পজহাপেসি? ‘‘ইতি খো, উদাযি, নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনস্সপি পহানং ৱদামি, পস্সসি নো ত্ৱং, উদাযি, তং সংযোজনং অণুং ৱা থূলং ৱা, যস্সাহং নো পহানং ৱদামী’’তি (ম. নি. ২.১৫৬) এত্থ সমথে ছন্দৰাগং পজহাপেসি. ‘‘ইমং চে তুম্হে, ভিক্খৱে, দিট্ঠিং এৱং পৰিসুদ্ধং এৱং পৰিযোদাতং ন অল্লীযেথ ন কেলাযেথ ন ধনাযেথা’’তি (ম. নি. ১.৪০১) এত্থ ৱিপস্সনায ছন্দৰাগং পজহাপেসি. ইধ পন উভযত্থ পজহাপেন্তো ‘‘ধম্মাপি ৱো পহাতব্বা, পগেৱ অধম্মা’’তি আহ.

তত্ৰাযং অধিপ্পাযো – ভিক্খৱে, অহং এৱৰূপেসু সন্তপ্পণীতেসু ধম্মেসু ছন্দৰাগপ্পহানং ৱদামি, কিং পন ইমস্মিং অসদ্ধম্মে গামধম্মে ৱসলধম্মে দুট্ঠুল্লে ওদকন্তিকে, যত্থ অযং অৰিট্ঠো মোঘপুৰিসো নিদ্দোসসঞ্ঞী পঞ্চসু কামগুণেসু ছন্দৰাগং নালং অন্তৰাযাযাতি ৱদতি. অৰিট্ঠেন ৱিয ন তুম্হেহি ময্হং সাসনে কললং ৱা কচৱৰং ৱা পক্খিপিতব্বন্তি এৱং ভগৱা ইমিনাপি ওৱাদেন অৰিট্ঠংযেৱ নিগ্গণ্হাতি.

২৪১. ইদানি যো পঞ্চসু খন্ধেসু তিৱিধগ্গাহৱসেন অহং মমন্তি গণ্হাতি, সো ময্হং সাসনে অযং অৰিট্ঠো ৱিয কললং কচৱৰং পক্খিপতীতি দস্সেন্তো ছযিমানি, ভিক্খৱেতিআদিমাহ. তত্থ দিট্ঠিট্ঠানানীতি দিট্ঠিপি দিট্ঠিট্ঠানং, দিট্ঠিযা আৰম্মণম্পি দিট্ঠিট্ঠানং, দিট্ঠিযা পচ্চযোপি. ৰূপং এতং মমাতিআদীসু এতং মমাতি তণ্হাগ্গাহো. এসোহমস্মীতি মানগ্গাহো. এসো মে অত্তাতি দিট্ঠিগ্গাহো. এৱং ৰূপাৰম্মণা তণ্হামানদিট্ঠিযো কথিতা হোন্তি. ৰূপং পন অত্তাতি ন ৱত্তব্বং. ৱেদনাদীসুপি এসেৱ নযো. দিট্ঠং ৰূপাযতনং, সুতং সদ্দাযতনং, মুতং গন্ধাযতনং ৰসাযতনং ফোট্ঠব্বাযতনং, তঞ্হি পত্ৱা গহেতব্বতো মুতন্তি ৱুত্তং. অৱসেসানি সত্তাযতনানি ৱিঞ্ঞাতং নাম. পত্তন্তি পৰিযেসিত্ৱা ৱা অপৰিযেসিত্ৱা ৱা পত্তং. পৰিযেসিতন্তি পত্তং ৱা অপ্পত্তং ৱা পৰিযেসিতং. অনুৱিচৰিতং মনসাতি চিত্তেন অনুসঞ্চৰিতং. লোকস্মিঞ্হি পৰিযেসিত্ৱা পত্তম্পি অত্থি, পৰিযেসিত্ৱা নোপত্তম্পি. অপৰিযেসিত্ৱা পত্তম্পি অত্থি, অপৰিযেসিত্ৱা নোপত্তম্পি. তত্থ পৰিযেসিত্ৱা পত্তং পত্তং নাম. পৰিযেসিত্ৱা নোপত্তং পৰিযেসিতং নাম. অপৰিযেসিত্ৱা পত্তঞ্চ, অপৰিযেসিত্ৱা নোপত্তঞ্চ মনসানুৱিচৰিতং নাম.

অথ ৱা পৰিযেসিত্ৱা পত্তম্পি অপৰিযেসিত্ৱা পত্তম্পি পত্তট্ঠেন পত্তং নাম. পৰিযেসিত্ৱা নোপত্তং পৰিযেসিতং নাম. অপৰিযেসিত্ৱা নোপত্তং মনসানুৱিচৰিতং নাম. সব্বং ৱা এতং মনসা অনুৱিচৰিতত্তা মনসানুৱিচৰিতং নাম. ইমিনা ৱিঞ্ঞাণাৰম্মণা তণ্হামানদিট্ঠিযো কথিতা, দেসনাৱিলাসেন হেট্ঠা দিট্ঠাদিআৰম্মণৱসেন ৱিঞ্ঞাণং দস্সিতং. যম্পি তং দিট্ঠিট্ঠানন্তি যম্পি এতং সো লোকোতিআদিনা নযেন পৱত্তং দিট্ঠিট্ঠানং.

সো লোকো সো অত্তাতি যা এসা ‘‘ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তিআদিনা নযেন পৱত্তা দিট্ঠি লোকো চ অত্তা চাতি গণ্হাতি, তং সন্ধায ৱুত্তং. সো পেচ্চ ভৱিস্সামীতি সো অহং পৰলোকং গন্ত্ৱা নিচ্চো ভৱিস্সামি, ধুৱো সস্সতো অৱিপৰিণামধম্মো ভৱিস্সামি, সিনেৰুমহাপথৱীমহাসমুদ্দাদীহি সস্সতীহি সমং তথেৱ ঠস্সামি. তম্পি এতং মমাতি তম্পি দস্সনং এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তাতি সমনুপস্সতি. ইমিনা দিট্ঠাৰম্মণা তণ্হামানদিট্ঠিযো কথিতা. ৱিপস্সনায পটিৱিপস্সনাকালে ৱিয পচ্ছিমদিট্ঠিযা পুৰিমদিট্ঠিগ্গহণকালে এৱং হোতি.

সুক্কপক্খে ৰূপং নেতং মমাতি ৰূপে তণ্হামানদিট্ঠিগ্গাহা পটিক্খিত্তা. ৱেদনাদীসুপি এসেৱ নযো. সমনুপস্সতীতি ইমস্স পন পদস্স তণ্হাসমনুপস্সনা মানসমনুপস্সনা দিট্ঠিসমনুপস্সনা ঞাণসমনুপস্সনাতি চতস্সো সমনুপস্সনাতি অত্থো. তা কণ্হপক্খে তিস্সন্নং সমনুপস্সনানং, সুক্কপক্খে ঞাণসমনুপস্সনায ৱসেন ৱেদিতব্বা. অসতি ন পৰিতস্সতীতি অৱিজ্জমানে ভযপৰিতস্সনায তণ্হাপৰিতস্সনায ৱা ন পৰিতস্সতি. ইমিনা ভগৱা অজ্ঝত্তক্খন্ধৱিনাসে অপৰিতস্সমানং খীণাসৱং দস্সেন্তো দেসনং মত্থকং পাপেসি.

২৪২. এৱং ৱুত্তে অঞ্ঞতৰো ভিক্খূতি এৱং ভগৱতা ৱুত্তে অঞ্ঞতৰো অনুসন্ধিকুসলো ভিক্খু – ‘‘ভগৱতা অজ্ঝত্তক্খন্ধৱিনাসে অপৰিতস্সন্তং খীণাসৱং দস্সেত্ৱা দেসনা নিট্ঠাপিতা, অজ্ঝত্তং অপৰিতস্সন্তে খো পন সতি অজ্ঝত্তং পৰিতস্সকেন বহিদ্ধা পৰিক্খাৰৱিনাসে পৰিতস্সকেন অপৰিতস্সকেন চাপি ভৱিতব্বং. ইতি ইমেহি চতূহি কাৰণেহি অযং পঞ্হো পুচ্ছিতব্বো’’তি চিন্তেত্ৱা একংসং চীৱৰং কত্ৱা অঞ্জলিং পগ্গয্হ ভগৱন্তং এতদৱোচ. বহিদ্ধা অসতীতি বহিদ্ধা পৰিক্খাৰৱিনাসে. অহু ৱত মেতি অহোসি ৱত মে ভদ্দকং যানং ৱাহনং হিৰঞ্ঞং সুৱণ্ণন্তি অত্থো. তং ৱত মে নত্থীতি তং ৱত ইদানি ময্হং নত্থি, ৰাজূহি ৱা চোৰেহি ৱা হটং, অগ্গিনা ৱা দড্ঢং, উদকেন ৱা ৱুড়্হং, পৰিভোগেন ৱা জিণ্ণং. সিযা ৱত মেতি ভৱেয্য ৱত ময্হং যানং ৱাহনং হিৰঞ্ঞং সুৱণ্ণং সালি ৱীহি যৱো গোধুমো. তং ৱতাহং ন লভামীতি তমহং অলভমানো তদনুচ্ছৱিকং কম্মং অকত্ৱা নিসিন্নত্তা ইদানি ন লভামীতি সোচতি, অযং অগাৰিযসোচনা, অনগাৰিযস্স পত্তচীৱৰাদীনং ৱসেন ৱেদিতব্বা.

অপৰিতস্সনাৱাৰে ন এৱং হোতীতি যেহি কিলেসেহি এৱং ভৱেয্য, তেসং পহীনত্তা ন এৱং হোতি. দিট্ঠিট্ঠানাধিট্ঠানপৰিযুট্ঠানাভিনিৱেসানুসযানন্তি দিট্ঠীনঞ্চ দিট্ঠিট্ঠানানঞ্চ দিট্ঠাধিট্ঠানানঞ্চ দিট্ঠিপৰিযুট্ঠানানঞ্চ অভিনিৱেসানুসযানঞ্চ. সব্বসঙ্খাৰসমথাযাতি নিব্বানত্থায. নিব্বানঞ্হি আগম্ম সব্বসঙ্খাৰাইঞ্জিতানি, সব্বসঙ্খাৰচলনানি সব্বসঙ্খাৰৱিপ্ফন্দিতানি সম্মন্তি ৱূপসম্মন্তি, তস্মা তং, ‘‘সব্বসঙ্খাৰসমথো’’তি ৱুচ্চতি. তদেৱ চ আগম্ম খন্ধূপধি কিলেসূপধি অভিসঙ্খাৰূপধি, পঞ্চকামগুণূপধীতি ইমে উপধযো পটিনিস্সজ্জিযন্তি, তণ্হা খীযতি ৱিৰজ্জতি নিৰুজ্ঝতি, তস্মা তং, ‘‘সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হাক্খযো ৱিৰাগো নিৰোধো’’তি ৱুচ্চতি. নিব্বানাযাতি অযং পনস্স সৰূপনিদ্দেসো, ইতি সব্বেহেৱ ইমেহি পদেহি নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযত্থায ধম্মং দেসেন্তস্সাতি অযমত্থো দীপিতো. তস্সেৱং হোতীতি তস্স দিট্ঠিগতিকস্স উচ্ছিজ্জিস্সামি নামস্সু, ৱিনস্সিস্সামি নামস্সু, নাস্সু নাম ভৱিস্সামীতি এৱং হোতি. দিট্ঠিগতিকস্স হি তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা সুঞ্ঞতাপটিসংযুত্তং কত্ৱা দেসিযমানং ধম্মং সুণন্তস্স তাসো উপ্পজ্জতি. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘তাসো হেসো, ভিক্খৱে, অসুতৱতো পুথুজ্জনস্স নো চস্সং, নো চ মে সিযা’’তি (সং. নি. ৩.৫৫).

২৪৩. এত্তাৱতা বহিদ্ধাপৰিক্খাৰৱিনাসে তস্সনকস্স চ নোতস্সনকস্স চ অজ্ঝত্তক্খন্ধৱিনাসে তস্সনকস্স চ নোতস্সনকস্স চাতি ইমেসং ৱসেন চতুক্কোটিকা সুঞ্ঞতা কথিতা. ইদানি বহিদ্ধা পৰিক্খাৰং পৰিগ্গহং নাম কত্ৱা, ৱীসতিৱত্থুকং সক্কাযদিট্ঠিং অত্তৱাদুপাদানং নাম কত্ৱা, সক্কাযদিট্ঠিপমুখা দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিযো দিট্ঠিনিস্সযং নাম কত্ৱা তিকোটিকং সুঞ্ঞতং দস্সেতুং তং, ভিক্খৱে, পৰিগ্গহন্তিআদিমাহ. তত্থ পৰিগ্গহন্তি বহিদ্ধা পৰিক্খাৰং. পৰিগ্গণ্হেয্যাথাতি যথা ৱিঞ্ঞূ মনুস্সো পৰিগ্গণ্হেয্য. অহম্পি খো তং, ভিক্খৱেতি, ভিক্খৱে, তুম্হেপি ন পস্সথ, অহম্পি ন পস্সামি, ইতি এৱৰূপো পৰিগ্গহো নত্থীতি দস্সেতি. এৱং সব্বত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.

২৪৪. এৱং তিকোটিকং সুঞ্ঞতং দস্সেত্ৱা ইদানি অজ্ঝত্তক্খন্ধে অত্তাতি বহিদ্ধা পৰিক্খাৰে অত্তনিযন্তি কত্ৱা দ্ৱিকোটিকং দস্সেন্তো অত্তনি ৱা, ভিক্খৱে, সতীতিআদিমাহ. তত্থ অযং সঙ্খেপত্থো, ভিক্খৱে, অত্তনি ৱা সতি ইদং মে পৰিক্খাৰজাতং অত্তনিযন্তি অস্স, অত্তনিযেৱ ৱা পৰিক্খাৰে সতি অযং মে অত্তা ইমস্স পৰিক্খাৰস্স সামীতি, এৱং অহন্তি. সতি মমাতি, মমাতি সতি অহন্তি যুত্তং ভৱেয্য. সচ্চতোতি ভূততো, থেততোতি তথতো থিৰতো ৱা.

ইদানি ইমে পঞ্চক্খন্ধে অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি এৱং তিপৰিৱট্টৱসেন অগ্গণ্হন্তো অযং অৰিট্ঠো ৱিয ময্হং সাসনে কললং কচৱৰং পক্খিপতীতি দস্সেন্তো তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, ৰূপং নিচ্চং ৱাতিআদিমাহ. তত্থ অনিচ্চং, ভন্তেতি, ভন্তে, যস্মা হুত্ৱা ন হোতি, তস্মা অনিচ্চং. উপ্পাদৱযৱত্তিতো ৱিপৰিণামতাৱকালিকনিচ্চপটিক্খেপট্ঠেন ৱাতি চতূহি কাৰণেহি অনিচ্চং. দুক্খং, ভন্তেতি, ভন্তে, পটিপীড়নাকাৰেন দুক্খং, সন্তাপদুক্খমদুক্খৱত্থুকসুখপটিক্খেপট্ঠেন ৱাতি চতূহি কাৰণেহি দুক্খং. ৱিপৰিণামধম্মন্তি ভৱসঙ্কন্তিউপগমনসভাৱং পকতিভাৱৱিজহনসভাৱং. কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তাতি যুত্তং নু খো তং ইমেসং তিণ্ণং তণ্হামানদিট্ঠিগ্গাহানং ৱসেন অহং মমাতি এৱং গহেতুং. নো হেতং, ভন্তেতি ইমিনা তে ভিক্খূ অৱসৱত্তনাকাৰেন ৰূপং, ভন্তে, অনত্তাতি পটিজানন্তি. সুঞ্ঞঅস্সামিকঅনিস্সৰঅত্তপটিক্খেপট্ঠেন ৱাতি চতূহি কাৰণেহি অনত্তা.

ভগৱা হি কত্থচি অনিচ্চৱসেন অনত্তত্তং দস্সেতি, কত্থচি দুক্খৱসেন, কত্থচি উভযৱসেন. ‘‘চক্খু অত্তাতি যো ৱদেয্য, তং ন উপপজ্জতি, চক্খুস্স উপ্পাদোপি ৱযোপি পঞ্ঞাযতি. যস্স খো পন উপ্পাদোপি ৱযোপি পঞ্ঞাযতি, অত্তা মে উপ্পজ্জতি চ ৱেতি চাতি ইচ্চস্স এৱমাগতং হোতি, তস্মা তং ন উপপজ্জতি চক্খু অত্তাতি যো ৱদেয্য, ইতি চক্খু অনত্তা’’তি (ম. নি. ৩.৪২২) ইমস্মিঞ্হি ছছক্কসুত্তে অনিচ্চৱসেন অনত্ততং দস্সেতি. ‘‘ৰূপঞ্চ হিদং, ভিক্খৱে, অত্তা অভৱিস্স, নযিদং ৰূপং আবাধায সংৱত্তেয্য, লব্ভেথ চ ৰূপে ‘এৱং মে ৰূপং হোতু, এৱং মে ৰূপং মা অহোসী’তি. যস্মা চ খো, ভিক্খৱে, ৰূপং অনত্তা, তস্মা ৰূপং আবাধায সংৱত্ততি, ন চ লব্ভতি ৰূপে ‘এৱং মে ৰূপং হোতু, এৱং মে ৰূপং মা অহোসী’’’তি (মহাৱ. ২০; সং. নি. ৩.৫৯) ইমস্মিং অনত্তলক্খণসুত্তে দুক্খৱসেন অনত্ততং দস্সেতি. ‘‘ৰূপং, ভিক্খৱে, অনিচ্চং, যদনিচ্চং তং দুক্খং, যং দুক্খং তদনত্তা, যদনত্তা তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্ব’’ন্তি (সং. নি. ৩.৭৬) ইমস্মিং অৰহত্তসুত্তে উভযৱসেন অনত্ততং দস্সেতি. কস্মা? অনিচ্চং দুক্খঞ্চ পাকটং. অনত্তাতি ন পাকটং.

পৰিভোগভাজনাদীসু হি ভিন্নেসু অহো অনিচ্চন্তি ৱদন্তি, অহো অনত্তাতি ৱত্তা নাম নত্থি. সৰীৰে গণ্ডপিড়কাদীসু ৱা উট্ঠিতাসু কণ্টকেন ৱা ৱিদ্ধা অহো দুক্খন্তি ৱদন্তি, অহো অনত্তাতি পন ৱত্তা নাম নত্থি. কস্মা? ইদঞ্হি অনত্তলক্খণং নাম অৱিভূতং দুদ্দসং দুপ্পঞ্ঞাপনং. তেন তং ভগৱা অনিচ্চৱসেন ৱা দুক্খৱসেন ৱা উভযৱসেন ৱা দস্সেতি. তযিদং ইমস্মিম্পি তেপৰিৱট্টে অনিচ্চদুক্খৱসেনেৱ দস্সিতং. ৱেদনাদীসুপি এসেৱ নযো.

তস্মা তিহ, ভিক্খৱেতি, ভিক্খৱে, যস্মা এতৰহি অঞ্ঞদাপি ৰূপং অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা, তস্মাতি অত্থো. যংকিঞ্চি ৰূপন্তিআদীনি ৱিসুদ্ধিমগ্গে খন্ধনিদ্দেসে ৱিত্থাৰিতানেৱ.

২৪৫. নিব্বিন্দতীতি উক্কণ্ঠতি. এত্থ চ নিব্বিদাতি ৱুট্ঠানগামিনীৱিপস্সনা অধিপ্পেতা. ৱুট্ঠানগামিনীৱিপস্সনায হি বহূনি নামানি. এসা হি কত্থচি সঞ্ঞগ্গন্তি ৱুত্তা. কত্থচি ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তি. কত্থচি পাৰিসুদ্ধিপধানিযঙ্গন্তি. কত্থচি পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধীতি. কত্থচি তম্মযতাপৰিযাদানন্তি. কত্থচি তীহি নামেহি. কত্থচি দ্ৱীহীতি.

তত্থ পোট্ঠপাদসুত্তে তাৱ ‘‘সঞ্ঞা খো, পোট্ঠপাদ, পঠমং উপ্পজ্জতি, পচ্ছা ঞাণ’’ন্তি (দী. নি. ১.৪১৬) এৱং সঞ্ঞগ্গন্তি ৱুত্তা. সুসিমসুত্তে ‘‘পুব্বে খো, সুসিম, ধম্মট্ঠিতিঞাণং, পচ্ছা নিব্বানে ঞাণ’’ন্তি (সং. নি. ২.৭০) এৱং ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তি ৱুত্তা. দসুত্তৰসুত্তে ‘‘পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিপধানিযঙ্গ’’ন্তি (দী. নি. ৩.৩৫৯) এৱং পাৰিসুদ্ধিপদানিযঙ্গন্তি ৱুত্তা. ৰথৱিনীতে ‘‘কিং নু খো, আৱুসো, পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধত্থং ভগৱতি ব্ৰহ্মচৰিযং ৱুস্সতী’’তি (ম. নি. ১.২৫৭) এৱং পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধীতি ৱুত্তা. সড়াযতনৱিভঙ্গে ‘‘অতম্মযতং, ভিক্খৱে, নিস্সায অতম্মযতং আগম্ম যাযং উপেক্খা নানত্তা নানত্তসিতা, তং অভিনিৱজ্জেত্ৱা যাযং উপেক্খা একত্তা একত্তসিতা, তং নিস্সায তং আগম্ম এৱমেতিস্সা পহানং হোতি, এৱমেতিস্সা সমতিক্কমো হোতী’’তি (দী. নি. ৩.৩১০) এৱং তম্মযতাপৰিযাদানন্তি ৱুত্তা. পটিসম্ভিদামগ্গে ‘‘যা চ মুঞ্চিতুকম্যতা, যা চ পটিসঙ্খানুপস্সনা, যা চ সঙ্খাৰুপেক্খা, ইমে ধম্মা একত্থা ব্যঞ্জনমেৱ নান’’ন্তি (পটি. ম. ১.৫৪) এৱং তীহি নামেহি ৱুত্তা. পট্ঠানে ‘‘অনুলোমং গোত্ৰভুস্স অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো, অনুলোমং ৱোদানস্স অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪১৭) এৱং দ্ৱীহি নামেহি ৱুত্তা. ইমস্মিং পন অলগদ্দসুত্তে নিব্বিন্দতীতি নিব্বিদানামেন আগতা.

নিব্বিদা ৱিৰজ্জতীতি এত্থ ৱিৰাগোতি মগ্গো ৱিৰাগা ৱিমুচ্চতীতি এত্থ ৱিৰাগেন মগ্গেন ৱিমুচ্চতীতি ফলং কথিতং. ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতীতি ইধ পচ্চৱেক্খণা কথিতা.

এৱং ৱিমুত্তচিত্তং মহাখীণাসৱং দস্সেত্ৱা ইদানি তস্স যথাভূতেহি পঞ্চহি কাৰণেহি নামং গণ্হন্তো অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱেতিআদিমাহ. অৱিজ্জাতি ৱট্টমূলিকা অৱিজ্জা. অযঞ্হি দুৰুক্খিপনট্ঠেন পলিঘোতি ৱুচ্চতি. তেনেস তস্স উক্খিত্তত্তা উক্খিত্তপলিঘোতি ৱুত্তো. তালাৱত্থুকতাতি সীসচ্ছিন্নতালো ৱিয কতা, সমূলং ৱা তালং উদ্ধৰিত্ৱা তালস্স ৱত্থু ৱিয কতা, যথা তস্মিং ৱত্থুস্মিং পুন সো তালো ন পঞ্ঞাযতি, এৱং পুন অপঞ্ঞত্তিভাৱং নীতাতি অত্থো. পোনোব্ভৱিকোতি পুনব্ভৱদাযকো. জাতিসংসাৰোতিআদীসু জাযনৱসেন চেৱ সংসৰণৱসেন চ এৱং লদ্ধনামানং পুনব্ভৱখন্ধানং পচ্চযো কম্মাভিসঙ্খাৰো. সো হি পুনপ্পুনং উপ্পত্তিকৰণৱসেন পৰিক্খিপিত্ৱা ঠিতত্তা পৰিক্খাতি ৱুচ্চতি, তেনেস তস্সা সংকিণ্ণত্তা ৱিকিণ্ণত্তা সংকিণ্ণপৰিক্খোতি ৱুত্তো. তণ্হাতি ৱট্টমূলিকা তণ্হা. অযঞ্হি গম্ভীৰানুগতট্ঠেন এসিকাতি ৱুচ্চতি. তেনেস তস্সা অব্বূড়্হত্তা লুঞ্চিত্ৱা ছড্ডিতত্তা অব্বূড়্হেসিকোতি ৱুত্তো. ওৰম্ভাগিযানীতি ওৰং ভজনকানি কামভৱে উপপত্তিপচ্চযানি. এতানি হি কৱাটং ৱিয নগৰদ্ৱাৰং চিত্তং পিদহিত্ৱা ঠিতত্তা অগ্গড়াতি ৱুচ্চন্তি. তেনেস তেসং নিৰাকতত্তা ভিন্নত্তা নিৰগ্গড়োতি ৱুত্তো. অৰিযোতি নিক্কিলেসো পৰিসুদ্ধো. পন্নদ্ধজোতি পতিতমানদ্ধজো. পন্নভাৰোতি খন্ধভাৰকিলেসভাৰঅভিসঙ্খাৰভাৰপঞ্চকামগুণভাৰা পন্না ওৰোহিতা অস্সাতি পন্নভাৰো. অপিচ ইধ মানভাৰস্সেৱ ওৰোপিতত্তা পন্নভাৰোতি অধিপ্পেতো. ৱিসংযুত্তোতি চতূহি যোগেহি সব্বকিলেসেহি চ ৱিসংযুত্তো. ইধ পন মানসংযোগেনেৱ ৱিসংযুত্তত্তা ৱিসংযুত্তোতি অধিপ্পেতো. অস্মিমানোতি ৰূপে অস্মীতি মানো, ৱেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খাৰেসু… ৱিঞ্ঞাণে অস্মীতি মানো.

এত্তাৱতা ভগৱতা মগ্গেন কিলেসে খেপেত্ৱা নিৰোধসযনৱৰগতস্স নিব্বানাৰম্মণং ফলসমাপত্তিং অপ্পেত্ৱা ৱিহৰতো খীণাসৱস্স কালো দস্সিতো. যথা হি দ্ৱে নগৰানি একং চোৰনগৰং, একং খেমনগৰং. অথ একস্স মহাযোধস্স এৱং ভৱেয্য – ‘‘যাৱিমং চোৰনগৰং তিট্ঠতি, তাৱ খেমনগৰং ভযতো ন মুচ্চতি, চোৰনগৰং অনগৰং কৰিস্সামী’’তি সন্নাহং কত্ৱা খগ্গং গহেত্ৱা চোৰনগৰং উপসঙ্কমিত্ৱা নগৰদ্ৱাৰে উস্সাপিতে এসিকত্থম্ভে খগ্গেন ছিন্দিত্ৱা সদ্ৱাৰবাহকং কৱাটং ছিন্দিত্ৱা পলিঘং উক্খিপিত্ৱা পাকাৰং ভিন্দন্তো পৰিক্খং সংকিৰিত্ৱা নগৰসোভনত্থায উস্সিতে ধজে পাতেত্ৱা নগৰং অগ্গিনা ঝাপেত্ৱা খেমনগৰং পৱিসিত্ৱা পাসাদং অভিৰুয্হ ঞাতিগণপৰিৱুতো সুৰসভোজনং ভুঞ্জেয্য, এৱং চোৰনগৰং ৱিয সক্কাযো, খেমনগৰং ৱিয নিব্বানং, মহাযোধো ৱিয যোগাৱচৰো. তস্সেৱং হোতি, ‘‘যাৱ সক্কাযৱট্টং ৱত্ততি, তাৱ দ্ৱত্তিংসকম্মকাৰণঅট্ঠনৱুতিৰোগপঞ্চৱীসতিমহাভযেহি পৰিমুচ্চনং নত্থী’’তি. সো মহাযোধো ৱিয সন্নাহং সীলসন্নাহং কত্ৱা, পঞ্ঞাখগ্গং গহেত্ৱা খগ্গেন এসিকত্থম্ভে ৱিয অৰহত্তমগ্গেন তণ্হেসিকং লুঞ্চিত্ৱা, সো যোধো সদ্ৱাৰবাহকং নগৰকৱাটং ৱিয পঞ্চোৰম্ভাগিযসংযোজনগ্গড়ং উগ্ঘাটেত্ৱা, সো যোধো পলিঘং ৱিয, অৱিজ্জাপলিঘং উক্খিপিত্ৱা, সো যোধো পাকাৰং ভিন্দন্তো পৰিক্খং ৱিয কম্মাভিসঙ্খাৰং ভিন্দন্তো জাতিসংসাৰপৰিক্খং সংকিৰিত্ৱা, সো যোধো নগৰসোভনত্থায উস্সাপিতে ধজে ৱিয মানদ্ধজে পাতেত্ৱা সক্কাযনগৰং ঝাপেত্ৱা, সো যোধো খেমনগৰে উপৰিপাসাদে সুৰসভোজনং ৱিয কিলেসনিব্বানং নগৰং পৱিসিত্ৱা অমতনিৰোধাৰম্মণং ফলসমাপত্তিসুখং অনুভৱমানো কালং ৱীতিনামেতি.

২৪৬. ইদানি এৱং ৱিমুত্তচিত্তস্স খীণাসৱস্স পৰেহি অনধিগমনীযৱিঞ্ঞাণতং দস্সেন্তো এৱং ৱিমুত্তচিত্তং খোতিআদিমাহ. তত্থ অন্ৱেসন্তি অন্ৱেসন্তা গৱেসন্তা. ইদং নিস্সিতন্তি ইদং নাম নিস্সিতং. তথাগতস্সাতি এত্থ সত্তোপি তথাগতোতি অধিপ্পেতো, উত্তমপুগ্গলো খীণাসৱোপি. অননুৱিজ্জোতি অসংৱিজ্জমানো ৱা অৱিন্দেয্যো ৱা. তথাগতোতি হি সত্তে গহিতে অসংৱিজ্জমানোতি অত্থো ৱট্টতি, খীণাসৱে গহিতে অৱিন্দেয্যোতি অত্থো ৱট্টতি.

তত্থ পুৰিমনযে অযমধিপ্পাযো – ভিক্খৱে, অহং দিট্ঠেৱ ধম্মে ধৰমানকংযেৱ খীণাসৱং তথাগতো সত্তো পুগ্গলোতি ন পঞ্ঞপেমি. অপ্পটিসন্ধিকং পন পৰিনিব্বুতং খীণাসৱং সত্তোতি ৱা পুগ্গলোতি ৱা কিং পঞ্ঞপেস্সামি? অননুৱিজ্জো তথাগতো. ন হি পৰমত্থতো সত্তো নাম কোচি অত্থি, তস্স অৱিজ্জমানস্স ইদং নিস্সিতং ৱিঞ্ঞাণন্তি অন্ৱেসন্তাপি কিং অধিগচ্ছিস্সন্তি? কথং পটিলভিস্সন্তীতি অত্থো. দুতিযনযে অযমধিপ্পাযো – ভিক্খৱে, অহং দিট্ঠেৱ ধম্মে ধৰমানকংযেৱ খীণাসৱং ৱিঞ্ঞাণৱসেন ইন্দাদীহি অৱিন্দিযং ৱদামি. ন হি সইন্দা দেৱা সব্ৰহ্মকা সপজাপতিকা অন্ৱেসন্তাপি খীণাসৱস্স ৱিপস্সনাচিত্তং ৱা মগ্গচিত্তং ৱা ফলচিত্তং ৱা, ইদং নাম আৰম্মণং নিস্সায ৱত্ততীতি জানিতুং সক্কোন্তি. তে অপ্পটিসন্ধিকস্স পৰিনিব্বুতস্স কিং জানিস্সন্তীতি?

অসতাতি অসন্তেন. তুচ্ছাতি তুচ্ছকেন. মুসাতি মুসাৱাদেন. অভূতেনাতি যং নত্থি, তেন. অব্ভাচিক্খন্তীতি অভিআচিক্খন্তি, অভিভৱিত্ৱা ৱদন্তি. ৱেনযিকোতি ৱিনযতি ৱিনাসেতীতি ৱিনযো, সো এৱ ৱেনযিকো, সত্তৱিনাসকোতি অধিপ্পাযো. যথা চাহং ন, ভিক্খৱেতি, ভিক্খৱে, যেন ৱাকাৰেন অহং ন সত্তৱিনাসকো. যথা চাহং ন ৱদামীতি যেন ৱা কাৰণেন অহং সত্তৱিনাসং ন পঞ্ঞপেমি. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথাহং ন সত্তৱিনাসকো, যথা চ ন সত্তৱিনাসং পঞ্ঞপেমি, তথা মং তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা ‘‘ৱেনযিকো সমণো গোতমো’’তি ৱদন্তা সত্তৱিনাসকো সমণো গোতমোতি চ, ‘‘সতো সত্তস্স উচ্ছেদং ৱিনাসং ৱিভৱং পঞ্ঞপেতী’’তি ৱদন্তা সত্তৱিনাসং পঞ্ঞপেতীতি চ অসতা তুচ্ছা মুসা অভূতেন অব্ভাচিক্খন্তীতি.

পুব্বে চাতি পুব্বে মহাবোধিমণ্ডম্হিযেৱ চ. এতৰহি চাতি এতৰহি ধম্মদেসনাযঞ্চ. দুক্খঞ্চেৱ পঞ্ঞপেমি, দুক্খস্স চ নিৰোধন্তি ধম্মচক্কং অপ্পৱত্তেত্ৱা বোধিমণ্ডে ৱিহৰন্তোপি ধম্মচক্কপ্পৱত্তনতো পট্ঠায ধম্মং দেসেন্তোপি চতুসচ্চমেৱ পঞ্ঞপেমীতি অত্থো. এত্থ হি দুক্খগ্গহণেন তস্স মূলভূতো সমুদযো, নিৰোধগ্গহণেন তংসম্পাপকো মগ্গো গহিতোৱ হোতীতি ৱেদিতব্বো. তত্ৰ চেতি তস্মিং চতুসচ্চপ্পকাসনে. পৰেতি সচ্চানি আজানিতুং পটিৱিজ্ঝিতুং অসমত্থপুগ্গলা. অক্কোসন্তীতি দসহি অক্কোসৱত্থূহি অক্কোসন্তি. পৰিভাসন্তীতি ৱাচায পৰিভাসন্তি. ৰোসেন্তি ৱিহেসেন্তীতি ৰোসেস্সাম ৱিহেসেস্সামাতি অধিপ্পাযেন ঘট্টেন্তি দুক্খাপেন্তি. তত্ৰাতি তেসু অক্কোসাদীসু, তেসু ৱা পৰপুগ্গলেসু. আঘাতোতি কোপো. অপ্পচ্চযোতি দোমনস্সং. অনভিৰদ্ধীতি অতুট্ঠি.

তত্ৰ চেতি চতুসচ্চপ্পকাসনেযেৱ. পৰেতি চতুসচ্চপ্পকাসনং আজানিতুং পটিৱিজ্ঝিতুং সমত্থপুগ্গলা. আনন্দোতি আনন্দপীতি. উপ্পিলাৱিতত্তন্তি উপ্পিলাপনপীতি. তত্ৰ চেতি চতুসচ্চপ্পকাসনম্হিযেৱ. তত্ৰাতি সক্কাৰাদীসু. যং খো ইদং পুব্বে পৰিঞ্ঞাতন্তি ইদং খন্ধপঞ্চকং পুব্বে বোধিমণ্ডে তীহি পৰিঞ্ঞাহি পৰিঞ্ঞাতং. তত্থমেতি তস্মিং খন্ধপঞ্চকে ইমে. কিং ৱুত্তং হোতি? তত্ৰাপি তথাগতস্স ইমে সক্কাৰা মযি কৰীযন্তীতি ৱা অহং এতে অনুভৱামীতি ৱা ন হোতি. পুব্বে পৰিঞ্ঞাতক্খন্ধপঞ্চকংযেৱ এতে সক্কাৰে অনুভোতীতি এত্তকমেৱ হোতীতি. তস্মাতি যস্মা সচ্চানি পটিৱিজ্ঝিতুং অসমত্থা তথাগতম্পি অক্কোসন্তি, তস্মা. সেসং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.

২৪৭. তস্মা তিহ, ভিক্খৱে, যং ন তুম্হাকন্তি যস্মা অত্তনিযেপি ছন্দৰাগপ্পহানং দীঘৰত্তং হিতায সুখায সংৱত্ততি, তস্মা যং ন তুম্হাকং, তং পজহথাতি অত্থো. যথাপচ্চযং ৱা কৰেয্যাতি যথা যথা ইচ্ছেয্য তথা তথা কৰেয্য. ন হি নো এতং, ভন্তে, অত্তা ৱাতি, ভন্তে, এতং তিণকট্ঠসাখাপলাসং অম্হাকং নেৱ অত্তা ন অম্হাকং ৰূপং ন ৱিঞ্ঞাণন্তি ৱদন্তি. অত্তনিযং ৱাতি অম্হাকং চীৱৰাদিপৰিক্খাৰোপি ন হোতীতি অত্থো. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যং ন তুম্হাকং তং পজহথাতি ভগৱা, খন্ধপঞ্চকংযেৱ ন তুম্হাকন্তি দস্সেত্ৱা পজহাপেতি, তঞ্চ খো ন উপ্পাটেত্ৱা, লুঞ্চিত্ৱা ৱা. ছন্দৰাগৱিনযেন পনেতং পজহাপেতি.

২৪৮. এৱং স্ৱাক্খাতোতি এত্থ তিপৰিৱট্টতো পট্ঠায যাৱ ইমং ঠানং আহৰিতুম্পি ৱট্টতি, পটিলোমেন পেমমত্তকেন সগ্গপৰাযণতো পট্ঠায যাৱ ইমং ঠানং আহৰিতুম্পি ৱট্টতি. স্ৱাক্খাতোতি সুকথিতো. সুকথিতত্তা এৱ উত্তানো ৱিৱটো পকাসিতো. ছিন্নপিলোতিকোতি পিলোতিকা ৱুচ্চতি ছিন্নং ভিন্নং তত্থ তত্থ সিব্বিতং গণ্ঠিকতং জিণ্ণং ৱত্থং, তং যস্স নত্থি, অট্ঠহত্থং ৱা নৱহত্থং ৱা অহতসাটকং নিৱত্থো, সো ছিন্নপিলোতিকো নাম. অযম্পি ধম্মো তাদিসো, ন হেত্থ কোহঞ্ঞাদিৱসেন ছিন্নভিন্নসিব্বিতগণ্ঠিকতভাৱো অত্থি. অপিচ কচৱৰো পিলোতিকোতি ৱুচ্চতি. ইমস্মিঞ্চ সাসনে সমণকচৱৰং নাম পতিট্ঠাতুং ন লভতি. তেনেৱাহ –

‘‘কাৰণ্ডৱং নিদ্ধমথ, কসম্বুঞ্চাপকস্সথ;

ততো পলাপে ৱাহেথ, অস্সমণে সমণমানিনে.

নিদ্ধমিত্ৱান পাপিচ্ছে, পাপআচাৰগোচৰে;

সুদ্ধা সুদ্ধেহি সংৱাসং, কপ্পযৱ্হো পতিস্সতা;

ততো সমগ্গা নিপকা, দুক্খস্সন্তং কৰিস্সথা’’তি. (সু. নি. ২৮৩-২৮৫);

ইতি সমণকচৱৰস্স ছিন্নত্তাপি অযং ধম্মো ছিন্নপিলোতিকো নাম হোতি. ৱট্টং তেসং নত্থি পঞ্ঞাপনাযাতি তেসং ৱট্টং অপঞ্ঞত্তিভাৱং গতং নিপ্পঞ্ঞত্তিকং জাতং. এৱৰূপো মহাখীণাসৱো এৱং স্ৱাক্খাতে সাসনেযেৱ উপ্পজ্জতি. যথা চ খীণাসৱো, এৱং অনাগামিআদযোপি.

তত্থ ধম্মানুসাৰিনো সদ্ধানুসাৰিনোতি ইমে দ্ৱে সোতাপত্তিমগ্গট্ঠা হোন্তি. যথাহ – ‘‘কতমো চ পুগ্গলো ধম্মানুসাৰী? যস্স পুগ্গলস্স সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায পটিপন্নস্স পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি, পঞ্ঞাৱাহিং পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমং অৰিযমগ্গং ভাৱেতি. অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ধম্মানুসাৰী. সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায পটিপন্নো পুগ্গলো ধম্মানুসাৰী, ফলে ঠিতো দিট্ঠিপ্পত্তো. কতমো চ পুগ্গলো সদ্ধানুসাৰী? যস্স পুগ্গলস্স সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায পটিপন্নস্স সদ্ধিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি, সদ্ধাৱাহিং সদ্ধাপুব্বঙ্গমং অৰিযমগ্গং ভাৱেতি. অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো সদ্ধানুসাৰী. সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায পটিপন্নো পুগ্গলো সদ্ধানুসাৰী, ফলে ঠিতো সদ্ধাৱিমুত্তো’’তি (পু. প. ৩০). যেসং মযি সদ্ধামত্তং পেমমত্তন্তি ইমিনা যেসং অঞ্ঞো অৰিযধম্মো নত্থি, তথাগতে পন সদ্ধামত্তং পেমমত্তমেৱ হোতি. তে ৱিপস্সকপুগ্গলা অধিপ্পেতা. ৱিপস্সকভিক্খূনঞ্হি এৱং ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা নিসিন্নানং দসবলে একা সদ্ধা একং পেমং উপ্পজ্জতি. তায সদ্ধায তেন পেমেন হত্থে গহেত্ৱা সগ্গে ঠপিতা ৱিয হোন্তি, নিযতগতিকা কিৰ এতে. পোৰাণকত্থেৰা পন এৱৰূপং ভিক্খুং চূড়সোতাপন্নোতি ৱদন্তি. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

অলগদ্দূপমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.