৪. চূড়দুক্খক্খন্ধসুত্তৱণ্ণনা
১৭৫. এৱং মে সুতন্তি চূড়দুক্খক্খন্ধসুত্তং. তত্থ সক্কেসূতি এৱংনামকে জনপদে. সো হি জনপদো সক্যানং ৰাজকুমাৰানং ৱসনট্ঠানত্তা সক্যাত্ৱেৱ সঙ্খ্যং গতো. সক্যানং পন উপ্পত্তি অম্বট্ঠসুত্তে আগতাৱ. কপিলৱত্থুস্মিন্তি এৱংনামকে নগৰে. তঞ্হি কপিলস্স ইসিনো নিৱাসট্ঠানে কতত্তা কপিলৱত্থূতি ৱুত্তং, তং গোচৰগামং কত্ৱা. নিগ্ৰোধাৰামেতি নিগ্ৰোধো নাম সক্কো, সো ঞাতিসমাগমকালে কপিলৱত্থুং আগতে ভগৱতি অত্তনো আৰামে ৱিহাৰং কাৰেত্ৱা ভগৱতো নিয্যাতেসি, তস্মিং ৱিহৰতীতি অত্থো. মহানামোতি অনুৰুদ্ধত্থেৰস্স ভাতা ভগৱতো চুড়পিতুপুত্তো. সুদ্ধোদনো সুক্কোদনো সক্কোদনো ধোতোদনো অমিতোদনোতি ইমে পঞ্চ জনা ভাতৰো. অমিতা নাম দেৱী তেসং ভগিনী. তিস্সত্থেৰো তস্সা পুত্তো. তথাগতো চ নন্দত্থেৰো চ সুদ্ধোদনস্স পুত্তা, মহানামো চ অনুৰুদ্ধত্থেৰো চ সুক্কোদনস্স. আনন্দত্থেৰো অমিতোদনস্স, সো ভগৱতো কনিট্ঠো. মহানামো মহল্লকতৰো সকদাগামী অৰিযসাৱকো.
দীঘৰত্তন্তি ময্হং সকদাগামিফলুপ্পত্তিতো পট্ঠায চিৰৰত্তং জানামীতি দস্সেতি. লোভধম্মাতি লোভসঙ্খাতা ধম্মা, নানপ্পকাৰকং লোভংযেৱ সন্ধায ৱদতি. ইতৰেসুপি দ্ৱীসু এসেৱ নযো. পৰিযাদায তিট্ঠন্তীতি খেপেত্ৱা তিট্ঠন্তি. ইদঞ্হি পৰিযাদানং নাম ‘‘সব্বং হত্থিকাযং পৰিযাদিযিত্ৱা সব্বং অস্সকাযং সব্বং ৰথকাযং সব্বং পত্তিকাযং পৰিযাদিযিত্ৱা জীৱন্তংযেৱ নং ওসজ্জেয্য’’ন্তি (সং. নি. ১.১২৬) এত্থ গহণে আগতং. ‘‘অনিচ্চসঞ্ঞা, ভিক্খৱে, ভাৱিতা বহুলীকতা সব্বং কামৰাগং পৰিযাদিযতী’’তি (সং. নি. ৩.১০২) এত্থ খেপনে. ইধাপি খেপনে অধিপ্পেতং. তেন ৱুত্তং ‘‘পৰিযাদিযিত্ৱাতি খেপেত্ৱা’’তি.
যেন মে একদা লোভধম্মাপীতি যেন ময্হং একেকস্মিং কালে লোভধম্মাপি চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠন্তীতি পুচ্ছতি. অযং কিৰ ৰাজা ‘‘সকদাগামিমগ্গেন লোভদোসমোহা নিৰৱসেসা পহীযন্তী’’তি সঞ্ঞী অহোসি, অযং ‘‘অপ্পহীনং মে অত্থী’’তিপি জানাতি, অপ্পহীনকং উপাদায পহীনকম্পি পুন পচ্ছতোৱাৱত্ততীতি সঞ্ঞী হোতি. অৰিযসাৱকস্স এৱং সন্দেহো উপ্পজ্জতীতি? আম উপ্পজ্জতি. কস্মা? পণ্ণত্তিযা অকোৱিদত্তা. ‘‘অযং কিলেসো অসুকমগ্গৱজ্ঝো’’তি ইমিস্সা পণ্ণত্তিযা অকোৱিদস্স হি অৰিযসাৱকস্সপি এৱং হোতি. কিং তস্স পচ্চৱেক্খণা নত্থীতি? অত্থি. সা পন ন সব্বেসং পৰিপুণ্ণা হোতি. একো হি পহীনকিলেসমেৱ পচ্চৱেক্খতি. একো অৱসিট্ঠকিলেসমেৱ, একো মগ্গমেৱ, একো ফলমেৱ, একো নিব্বানমেৱ. ইমাসু পন পঞ্চসু পচ্চৱেক্খণাসু একং ৱা দ্ৱে ৱা নো লদ্ধুং ন ৱট্টতি. ইতি যস্স পচ্চৱেক্খণা ন পৰিপুণ্ণা, তস্স মগ্গৱজ্ঝকিলেসপণ্ণত্তিযং অকোৱিদত্তা এৱং হোতি.
১৭৬. সো এৱ খো তেতি সোযেৱ লোভো দোসো মোহো চ তৱ সন্তানে অপ্পহীনো, ত্ৱং পন পহীনসঞ্ঞী অহোসীতি দস্সেতি. সো চ হি তেতি সো তুয্হং লোভদোসমোহধম্মো. কামেতি দুৱিধে কামে. ন পৰিভুঞ্জেয্যাসীতি মযং ৱিয পব্বজেয্যাসীতি দস্সেতি.
১৭৭. অপ্পস্সাদাতি পৰিত্তসুখা. বহুদুক্খাতি দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকদুক্খমেৱেত্থ বহুকং. বহুপাযাসাতি দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকো উপাযাসকিলেসোযেৱেত্থ বহু. আদীনৱোতি দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকো উপদ্দৱো. এত্থ ভিয্যোতি এতেসু কামেসু অযং আদীনৱোযেৱ বহু. অস্সাদো পন হিমৱন্তং উপনিধায সাসপো ৱিয অপ্পো, পৰিত্তকো. ইতি চেপি মহানামাতি মহানাম এৱং চেপি অৰিযসাৱকস্স. যথাভূতন্তি যথাসভাৱং. সম্মা নযেন কাৰণেন পঞ্ঞায সুট্ঠু দিট্ঠং হোতীতি দস্সেতি. তত্থ পঞ্ঞাযাতি ৱিপস্সনাপঞ্ঞায, হেট্ঠামগ্গদ্ৱযঞাণেনাতি অত্থো. সো চাতি সো এৱ মগ্গদ্ৱযেন দিট্ঠকামাদীনৱো অৰিযসাৱকো. পীতিসুখন্তি ইমিনা সপ্পীতিকানি দ্ৱে ঝানানি দস্সেতি. অঞ্ঞং ৱা ততো সন্ততৰন্তি ততো ঝানদ্ৱযতো সন্ততৰং অঞ্ঞং উপৰিঝানদ্ৱযঞ্চেৱ মগ্গদ্ৱযঞ্চ. নেৱ তাৱ অনাৱট্টী কামেসু হোতীতি অথ খো সো দ্ৱে মগ্গে পটিৱিজ্ঝিত্ৱা ঠিতোপি অৰিযসাৱকো উপৰি ঝানানং ৱা মগ্গানং ৱা অনধিগতত্তা নেৱ তাৱ কামেসু অনাৱট্টী হোতি, অনাৱট্টিনো অনাভোগো ন হোতি. আৱট্টিনো সাভোগোযেৱ হোতি. কস্মা? চতূহি ঝানেহি ৱিক্খম্ভনপ্পহানস্স, দ্ৱীহি মগ্গেহি সমুচ্ছেদপ্পহানস্স অভাৱা.
ময্হম্পি খোতি ন কেৱলং তুয্হেৱ, অথ খো ময্হম্পি. পুব্বেৱ সম্বোধাতি মগ্গসম্বোধিতো পঠমতৰমেৱ. পঞ্ঞায সুদিট্ঠং হোতীতি এত্থ ওৰোধনাটকা পজহনপঞ্ঞা অধিপ্পেতা. পীতিসুখং নাজ্ঝগমন্তি সপ্পীতিকানি দ্ৱে ঝানানি ন পটিলভিং. অঞ্ঞং ৱা ততো সন্ততৰন্তি ইধ উপৰি ঝানদ্ৱযং চেৱ চত্তাৰো চ মগ্গা অধিপ্পেতা. পচ্চঞ্ঞাসিন্তি পটিঅঞ্ঞাসিং.
১৭৯. একমিদাহং মহানাম সমযন্তি কস্মা আৰদ্ধং? অযং পাটিযেক্কো অনুসন্ধি. হেট্ঠা কামানং অস্সাদোপি আদীনৱোপি কথিতো, নিস্সৰণং ন কথিতং, তং কথেতুং অযং দেসনা আৰদ্ধা. কামসুখল্লিকানুযোগো হি একো অন্তো অত্তকিলমথানুযোগো একোতি ইমেহি অন্তেহি মুত্তং মম সাসনন্তি উপৰি ফলসমাপত্তিসীসেন সকলসাসনং দস্সেতুম্পি অযং দেসনা আৰদ্ধা.
গিজ্ঝকূটে পব্বতেতি তস্স পব্বতস্স গিজ্ঝসদিসং কূটং অত্থি, তস্মা গিজ্ঝকূটোতি ৱুচ্চতি. গিজ্ঝা ৱা তস্স কূটেসু নিৱসন্তীতিপি গিজ্ঝকূটোতি ৱুচ্চতি. ইসিগিলিপস্সেতি ইসিগিলিপব্বতস্স পস্সে. কাড়সিলাযন্তি কাড়ৱণ্ণে পিট্ঠিপাসাণে. উব্ভট্ঠকা হোন্তীতি উদ্ধংযেৱ ঠিতকা হোন্তি অনিসিন্না. ওপক্কমিকাতি উব্ভট্ঠকাদিনা অত্তনো উপক্কমেন নিব্বত্তিতা. নিগণ্ঠো, আৱুসোতি অঞ্ঞং কাৰণং ৱত্তুং অসক্কোন্তা নিগণ্ঠস্স উপৰি পক্খিপিংসু. সব্বঞ্ঞূ সব্বদস্সাৱীতি সো অম্হাকং সত্থা অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং সব্বং জানাতি পস্সতীতি দস্সেতি. অপৰিসেসং ঞাণদস্সনং পটিজানাতীতি সো অম্হাকং সত্থা অপৰিসেসং ধম্মং জানন্তো অপৰিসেসসঙ্খাতং ঞাণদস্সনং পটিজানাতি, পটিজানন্তো চ এৱং পটিজানাতি ‘‘চৰতো চ মে তিট্ঠতো চ…পে… পচ্চুপট্ঠিত’’ন্তি. তত্থ সততন্তি নিচ্চং. সমিতন্তি তস্সেৱ ৱেৱচনং.
১৮০. কিং পন তুম্হে, আৱুসো, নিগণ্ঠা জানাথ এত্তকং ৱা দুক্খং নিজ্জিণ্ণন্তি ইদং ভগৱা পুৰিসো নাম যং কৰোতি, তং জানাতি. ৱীসতিকহাপণে ইণং গহেত্ৱা দস দত্ৱা ‘‘দস মে দিন্না দস অৱসিট্ঠা’’তি জানাতি, তেপি দত্ৱা ‘‘সব্বং দিন্ন’’ন্তি জানাতি. খেত্তস্স ততিযভাগং লাযিত্ৱা ‘‘একো ভাগো লাযিতো, দ্ৱে অৱসিট্ঠা’’তি জানাতি. পুন একং লাযিত্ৱা ‘‘দ্ৱে লাযিতা, একো অৱসিট্ঠো’’তি জানাতি. তস্মিম্পি লাযিতে ‘‘সব্বং নিট্ঠিত’’ন্তি জানাতি, এৱং সব্বকিচ্চেসু কতঞ্চ অকতঞ্চ জানাতি, তুম্হেহিপি তথা ঞাতব্বং সিযাতি দস্সেতি. অকুসলানং ধম্মানং পহানন্তি ইমিনা অকুসলং পহায কুসলং ভাৱেত্ৱা সুদ্ধন্তং পত্তো নিগণ্ঠো নাম তুম্হাকং সাসনে অত্থীতি পুচ্ছতি.
এৱং সন্তেতি তুম্হাকং এৱং অজাননভাৱে সতি. লুদ্দাতি লুদ্দাচাৰা. লোহিতপাণিনোতি পাণে জীৱিতা ৱোৰোপেন্তা লোহিতেন মক্খিতপাণিনো. পাণং হি হনন্তস্সপি যস্স লোহিতেন পাণি ন মক্খিযতি, সোপি লোহিতপাণীত্ৱেৱ ৱুচ্চতি. কুৰূৰকম্মন্তাতি দাৰুণকম্মা. মাতৰি পিতৰি ধম্মিকসমণব্ৰাহ্মণাদীসু চ কতাপৰাধা. মাগৱিকাদযো ৱা কক্খড়কম্মা.
ন খো, আৱুসো, গোতমাতি ইদং নিগণ্ঠা ‘‘অযং অম্হাকং ৱাদে দোসং দেতি, মযম্পিস্স দোসং আৰোপেমা’’তি মঞ্ঞমানা আৰভিংসু. তস্সত্থো, ‘‘আৱুসো, গোতম যথা তুম্হে পণীতচীৱৰানি ধাৰেন্তা সালিমংসোদনং ভুঞ্জন্তা দেৱৱিমানৱণ্ণায গন্ধকুটিযা ৱসমানা সুখেন সুখং অধিগচ্ছথ, ন এৱং সুখেন সুখং অধিগন্তব্বং. যথা পন মযং উক্কুটিকপ্পধানাদীহি নানপ্পকাৰণং দুক্খং অনুভৱাম, এৱং দুক্খেন সুখং অধিগন্তব্ব’’ন্তি. সুখেন চ হাৱুসোতি ইদং সচে সুখেন চ সুখং অধিগন্তব্বং সিযা. ৰাজা অধিগচ্ছেয্যাতি দস্সনত্থং ৱুত্তং. তত্থ মাগধোতি মগধৰট্ঠস্স ইস্সৰো. সেনিযোতি তস্স নামং. বিম্বীতি অত্তভাৱস্স নামং. সো তস্স সাৰভূতো দস্সনীযো পাসাদিকো অত্তভাৱসমিদ্ধিযা বিম্বিসাৰোতি ৱুচ্চতি. সুখৱিহাৰিতৰোতি ইদং তে নিগণ্ঠা ৰঞ্ঞো তীসু পাসাদেসু তিৱিধৱযেহি নাটকেহি সদ্ধিং সম্পত্তিঅনুভৱনং সন্ধায ৱদন্তি. অদ্ধাতি একংসেন. সহসা অপ্পটিসঙ্খাতি সাহসং কত্ৱা, অপ্পচ্চৱেক্খিত্ৱাৱ যথা ৰত্তো ৰাগৱসেন দুট্ঠো দোসৱসেন মূড়্হো মোহৱসেন ভাসতি, এৱমেৱং ৱাচা ভাসিতাতি দস্সেতি.
তত্থ পটিপুচ্ছিস্সামীতি তস্মিং অত্থে পুচ্ছিস্সামি. যথা ৱো খমেয্যাতি যথা তুম্হাকং ৰুচ্চেয্য. পহোতীতি সক্কোতি.
অনিঞ্জমানোতি অচলমানো. একন্তসুখং পটিসংৱেদীতি নিৰন্তৰসুখং পটিসংৱেদী. ‘‘অহং খো, আৱুসো, নিগণ্ঠা পহোমি…পে… একন্তসুখং পটিসংৱেদী’’তি ইদং অত্তনো ফলসমাপত্তিসুখং দস্সেন্তো আহ. এত্থ চ কথাপতিট্ঠাপনত্থং ৰাজৱাৰে সত্ত আদিং কত্ৱা পুচ্ছা কতা. সত্ত ৰত্তিন্দিৱানি নপ্পহোতীতি হি ৱুত্তে ছ পঞ্চ চত্তাৰীতি সুখং পুচ্ছিতুং হোতি. সুদ্ধৱাৰে পন সত্তাতি ৱুত্তে পুন ছ পঞ্চ চত্তাৰীতি ৱুচ্চমানং অনচ্ছৰিযং হোতি, তস্মা একং আদিং কত্ৱা দেসনা কতা. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
চূড়দুক্খক্খন্ধসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.