৩. বাকুলত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
যো পুব্বে কৰণীযানীতি আযস্মতো বাকুলত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি কিৰ অতীতে ইতো কপ্পসতসহস্সাধিকস্স অসঙ্খ্যেয্যস্স মত্থকে অনোমদস্সিস্স ভগৱতো উপ্পত্তিতো পুৰেতৰমেৱ ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱযপ্পত্তো তযো ৱেদে উগ্গহেত্ৱা তত্থ সাৰং অপস্সন্তো ‘‘সম্পৰাযিকত্থং গৱেসিস্সামী’’তি ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা পব্বতপাদে ৱিহৰন্তো পঞ্চাভিঞ্ঞাঅট্ঠসমাপত্তিলাভী হুত্ৱা ৱিহৰন্তো বুদ্ধুপ্পাদং সুত্ৱা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা ধম্মং সুত্ৱা সৰণেসু পতিট্ঠিতো সত্থু উদৰাবাধে উপ্পন্নে অৰঞ্ঞতো ভেসজ্জানি আহৰিত্ৱা তং ৱূপসমেত্ৱা তত্থ পুঞ্ঞং আৰোগ্যত্থায পৰিণামেত্ৱা ততো চুতো ব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্তিত্ৱা একং অসঙ্খ্যেয্যং দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো পদুমুত্তৰবুদ্ধকালে হংসৱতীনগৰে কুলগেহে নিব্বত্তো সত্থাৰং একং ভিক্খুং অপ্পাবাধানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৱা সযং তং ঠানন্তৰং আকঙ্খন্তো পণিধানং কত্ৱা যাৱজীৱং কুসলং উপচিনিত্ৱা সুগতীসুযেৱ সংসৰন্তো ৱিপস্সিস্স ভগৱতো নিব্বত্তিতো পুৰেতৰমেৱ বন্ধুমতীনগৰে ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তো পুৰিমনযেনেৱ ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা ঝানাভিঞ্ঞালাভী হুত্ৱা পব্বতপাদে ৱসন্তো বুদ্ধুপ্পাদং সুত্ৱা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা ধম্মং সুত্ৱা সৰণেসু পতিট্ঠিতো ভিক্খূনং তিণপুপ্ফকৰোগে উপ্পন্নে তং ৱূপসমেত্ৱা তত্থ যাৱতাযুকং ঠত্ৱা ততো চুতো ব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্তিত্ৱা একনৱুতিকপ্পে দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো কস্সপস্স ভগৱতো কালে বাৰাণসিযং কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ঘৰাৱাসং ৱসন্তো একং জিণ্ণং ৱিনস্সমানং মহাৱিহাৰং দিস্ৱা তত্থ উপোসথাগাৰাদিকং সব্বং আৱসথং কাৰেত্ৱা তত্থ ভিক্খুসঙ্ঘস্স সব্বং ভেসজ্জং পটিযাদেত্ৱা যাৱজীৱং কুসলং কত্ৱা একং বুদ্ধন্তৰং দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো অম্হাকং ভগৱতো উপ্পত্তিতো পুৰেতৰমেৱ কোসম্বিযং সেট্ঠিগেহে নিব্বত্তি. সো অৰোগভাৱায মহাযমুনায ন্হাপিযমানো ধাতিযা হত্থতো মচ্ছেন গিলিতো মচ্ছে কেৱট্টহত্থগতে বাৰাণসিসেট্ঠিভৰিযায ৱিক্কিণিত্ৱা গহিতে ফালিযমানেপি পুঞ্ঞবলেন অৰোগোযেৱ হুত্ৱা তায পুত্তোতি গহেত্ৱা পোসিযমানো তং পৱত্তিং সুত্ৱা জনকেহি মাতাপিতূহি ‘‘অযং অম্হাকং পুত্তো, দেথ নো পুত্ত’’ন্তি অনুযোগে কতে ৰঞ্ঞা ‘‘উভযেসম্পি সাধাৰণো হোতূ’’তি দ্ৱিন্নং কুলানং দাযাদভাৱেন ৱিনিচ্ছযং কত্ৱা ঠপিতত্তা বাকুলোতি লদ্ধনামো ৱযপ্পত্তো হুত্ৱা মহতিং সম্পত্তিং অনুভৱন্তো আসীতিকো হুত্ৱা সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা সত্তাহমেৱ পুথুজ্জনো অহোসি, অট্ঠমে অৰুণে সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.৪০.৩৮৬-৪১১) –
‘‘হিমৱন্তস্সাৱিদূৰে, সোভিতো নাম পব্বতো;
অস্সমো সুকতো ময্হং, সকসিস্সেহি মাপিতো.
‘‘মণ্ডপা চ বহূ তত্থ, পুপ্ফিতা সিন্ধুৱাৰকা;
কপিত্থা চ বহূ তত্থ, পুপ্ফিতা জীৱজীৱকা.
‘‘নিগ্গুণ্ডিযো বহূ তত্থ, বদৰামলকানি চ;
ফাৰুসকা অলাবূ চ, পুণ্ডৰীকা চ পুপ্ফিতা.
‘‘আড়কা বেলুৱা তত্থ, কদলী মাতুলুঙ্গকা;
মহানামা বহূ তত্থ, অজ্জুনা চ পিযঙ্গুকা.
‘‘কোসম্বা সড়লা নিম্বা, নিগ্ৰোধা চ কপিত্থনা;
এদিসো অস্সমো ময্হং, সসিস্সোহং তহিং ৱসিং.
‘‘অনোমদস্সী ভগৱা, সযম্ভূ লোকনাযকো;
গৱেসং পটিসল্লানং, মমস্সমমুপাগমি.
‘‘উপেতম্হি মহাৱীৰে, অনোমদস্সিমহাযসে;
খণেন লোকনাথস্স, ৱাতাবাধো সমুট্ঠহি.
‘‘ৱিচৰন্তো অৰঞ্ঞম্হি, অদ্দসং লোকনাযকং;
উপগন্ত্ৱান সম্বুদ্ধং, চক্খুমন্তং মহাযসং.
‘‘ইৰিযঞ্চাপি দিস্ৱান, উপলক্খেসহং তদা;
অসংসযঞ্হি বুদ্ধস্স, ব্যাধি নো উদপজ্জথ.
‘‘খিপ্পং অস্সমমাগঞ্ছিং, মম সিস্সান সন্তিকে;
ভেসজ্জং কত্তুকামোহং, সিস্সে আমন্তযিং তদা.
‘‘পটিস্সুণিত্ৱান মে ৱাক্যং, সিস্সা সব্বে সগাৰৱা;
একজ্ঝং সন্নিপতিংসু, সত্থুগাৰৱতা মম.
‘‘খিপ্পং পব্বতমাৰুয্হ, সব্বোসধমহাসহং;
পানীযযোগং কত্ৱান, বুদ্ধসেট্ঠস্সদাসহং.
‘‘পৰিভুত্তে মহাৱীৰে, সব্বঞ্ঞুলোকনাযকে;
খিপ্পং ৱাতো ৱূপসমি, সুগতস্স মহেসিনো.
‘‘পস্সদ্ধং দৰথং দিস্ৱা, অনোমদস্সী মহাযসো;
সকাসনে নিসীদিত্ৱা, ইমা গাথা অভাসথ.
‘‘যো মে পাদাসি ভেসজ্জং, ব্যাধিঞ্চ সমযী মম;
তমহং কিত্তযিস্সামি, সুণাথ মম ভাসতো.
‘‘কপ্পসতসহস্সানি, দেৱলোকে ৰমিস্সতি;
ৱাদিতে তূৰিযে তত্থ, মোদিস্সতি সদা অযং.
‘‘মনুস্সলোকমাগন্ত্ৱা, সুক্কমূলেন চোদিতো;
সহস্সক্খত্তুং ৰাজা চ, চক্কৱত্তী ভৱিস্সতি.
‘‘পঞ্চপঞ্ঞাসকপ্পম্হি, অনোমো নাম খত্তিযো;
চাতুৰন্তো ৱিজিতাৱী, জম্বুমণ্ডস্স ইস্সৰো.
‘‘সত্তৰতনসম্পন্নো, চক্কৱত্তী মহব্বলো;
তাৱতিংসেপি খোভেত্ৱা, ইস্সৰং কাৰযিস্সতি.
‘‘দেৱভূতো মনুস্সো ৱা, অপ্পাবাধো ভৱিস্সতি;
পৰিগ্গহং ৱিৱজ্জেত্ৱা, ব্যাধিং লোকে তৰিস্সতি.
‘‘অপৰিমেয্যে ইতো কপ্পে, ওক্কাককুলসম্ভৱো;
গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৱিস্সতি.
‘‘তস্স ধম্মেসু দাযাদো, ওৰসো ধম্মনিম্মিতো;
সব্বাসৱে পৰিঞ্ঞায, নিব্বাযিস্সতিনাসৱো.
‘‘কিলেসে ঝাপযিত্ৱান, তণ্হাসোতং তৰিস্সতি;
বাকুলো নাম নামেন, হেস্সতি সত্থু সাৱকো.
‘‘ইদং সব্বং অভিঞ্ঞায, গোতমো সক্যপুঙ্গৱো;
ভিক্খুসঙ্ঘে নিসীদিত্ৱা, এতদগ্গে ঠপেস্সতি.
‘‘অনোমদস্সী ভগৱা, সযম্ভূ লোকনাযকো;
ৱিৱেকানুৱিলোকেন্তো, মমস্সমমুপাগমি.
‘‘উপাগতং মহাৱীৰং, সব্বঞ্ঞুং লোকনাযকং;
সব্বোসধেন তপ্পেসিং, পসন্নো সেহি পাণিভি.
‘‘তস্স মে সুকতং কম্মং, সুখেত্তে বীজসম্পদা;
খেপেতুং নেৱ সক্কোমি, তদা হি সুকতং মম.
‘‘লাভা মম সুলদ্ধং মে, যোহং অদ্দক্খি নাযকং;
তেন কম্মাৱসেসেন, পত্তোম্হি অচলং পদং.
‘‘সব্বমেতং অভিঞ্ঞায, গোতমো সক্যপুঙ্গৱো;
ভিক্খুসঙ্ঘে নিসীদিত্ৱা, এতদগ্গে ঠপেসি মং.
‘‘অপৰিমেয্যে ইতো কপ্পে, যং কম্মমকৰিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, ভেসজ্জস্স ইদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অৰহত্তং পন পত্ৱা একদিৱসং সত্থাৰা অত্তনো সাৱকে পটিপাটিযা ঠানন্তৰে ঠপেন্তেন অপ্পাবাধানং অগ্গট্ঠানে ঠপিতো সো পৰিনিব্বানসমযে সঙ্ঘমজ্ঝে ভিক্খূনং ওৱাদমুখেন অঞ্ঞং ব্যাকৰোন্তো –
২২৫. ‘‘যো পুব্বে কৰণীযানি, পচ্ছা সো কাতুমিচ্ছতি;
সুখা সো ধংসতে ঠানা, পচ্ছা চ মনুতপ্পতি.
২২৬. ‘‘যঞ্হি কযিৰা তঞ্হি ৱদে, যং ন কযিৰা ন তং ৱদে;
অকৰোন্তং ভাসমানং, পৰিজানন্তি পণ্ডিতা.
২২৭. ‘‘সুসুখং ৱত নিব্বানং, সম্মাসম্বুদ্ধদেসিতং;
অসোকং ৱিৰজং খেমং, যত্থ দুক্খং নিৰুজ্ঝতী’’তি. – গাথাত্তযমভাসি;
তত্থ যো পুব্বে কৰণীযানি, পচ্ছা সো কাতুমিচ্ছতীতি যো পুগ্গলো পুব্বে পুৰেতৰং জৰাৰোগাদীহি অনভিভূতকালেযেৱ কাতব্বানি অত্তনো হিতসুখাৱহানি কম্মানি পমাদৱসেন অকত্ৱা পচ্ছা সো কাতব্বকালং অতিক্কমিত্ৱা কাতুং ইচ্ছতি. সোতি চ নিপাতমত্তং. তদা পন জৰাৰোগাদীহি অভিভূতত্তা কাতুং ন সক্কোতি, অসক্কোন্তো চ সুখা সো ধংসতে ঠানা, পচ্ছা চ মনুতপ্পতীতি সো পুগ্গলো সুখা ঠানা সগ্গতো নিব্বানতো চ তদুপাযস্স অনুপ্পাদিতত্তা পৰিহাযন্তো ‘‘অকতং মে কল্যাণ’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ৩.২৪৮; নেত্তি. ১২০) পচ্ছা চ অনুতপ্পতি ৱিপ্পটিসাৰং আপজ্জতি. ম-কাৰো পদসন্ধিকৰো. অহং পন কৰণীযং কত্ৱা এৱ তুম্হে এৱং ৱদামীতি দস্সেন্তো ‘‘যঞ্হি কযিৰা’’তি দুতিযং গাথমাহ.
তত্থ পৰিজানন্তীতি ‘‘এত্তকো অয’’ন্তি পৰিচ্ছিজ্জ জানন্তি ন বহুং মঞ্ঞন্তীতি অত্থো. সম্মাপটিপত্তিৱসেন হি যথাৱাদী তথাকাৰী এৱ সোভতি, ন ততো অঞ্ঞথা. কৰণীযপৰিযাযেন সাধাৰণতো ৱুত্তমত্থং ইদানি সৰূপতো দস্সেতুং ‘‘সুসুখং ৱতা’’তিআদিনা ততিযং গাথমাহ. তস্সত্থো – সম্মা সামং সব্বধম্মানং বুদ্ধত্তা সম্মাসম্বুদ্ধেন ভগৱতা দেসিতং সব্বসো সোকহেতূনং অভাৱতো অসোকং ৱিগতৰাগাদিৰজত্তা ৱিৰজং চতূহি যোগেহি অনুপদ্দুতত্তা খেমং নিব্বানং সুট্ঠু সুখং ৱত, কস্মা? যত্থ যস্মিং নিব্বানে সকলং ৱট্টদুক্খং নিৰুজ্ঝতি অচ্চন্তমেৱ ৱূপসমতীতি.
বাকুলত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.