১. কুমাৰকস্সপত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

অহো বুদ্ধা অহো ধম্মাতি আযস্মতো কুমাৰকস্সপত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পাপুণি. ‘‘কুলগেহে’’তি পন অঙ্গুত্তৰট্ঠকথাযং (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২১৭) ৱুত্তং. সো সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা ধম্মং সুণন্তো সত্থাৰং একং ভিক্খুং চিত্তকথিকানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৱা সযম্পি তং ঠানন্তৰং আকঙ্খন্তো পণিধানং কত্ৱা তদনুৰূপানি পুঞ্ঞানি কৰোন্তো কস্সপস্স ভগৱতো কালে সমণধম্মং কত্ৱা সুগতীসুযেৱ সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৰাজগহে সেট্ঠিধীতায কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং গণ্হি. সা কিৰ কুমাৰিকাকালেযেৱ পব্বজিতুকামা হুত্ৱা মাতাপিতৰো যাচিত্ৱা পব্বজ্জং অলভমানা কুলঘৰং গতাপি গব্ভসণ্ঠিতম্পি অজানন্তী সামিকং আৰাধেত্ৱা তেন অনুঞ্ঞাতা ভিক্খুনীসু পব্বজিতা. তস্সা গব্ভিনিভাৱং দিস্ৱা ভিক্খুনিযো দেৱদত্তং পুচ্ছিংসু. সো ‘‘অস্সমণী’’তি আহ. পুন দসবলং পুচ্ছিংসু. সত্থা উপালিত্থেৰং পটিচ্ছাপেসি. থেৰো সাৱত্থিনগৰৱাসীনি কুলানি ৱিসাখঞ্চ উপাসিকং পক্কোসাপেত্ৱা সৰাজিকায পৰিসায ৱিনিচ্ছিনন্তো ‘‘পুৰে লদ্ধো গব্ভো, পব্বজ্জা অৰোগা’’তি আহ. সত্থা ‘‘সুৱিনিচ্ছিতং অধিকৰণ’’ন্তি থেৰস্স সাধুকাৰং অদাসি.

সা ভিক্খুনী সুৱণ্ণবিম্বসদিসং পুত্তং ৱিজাযি. তং ৰাজা পসেনদিকোসলো পোসেসি. ‘‘কস্সপো’’তি চস্স নামং অকংসু. অপৰভাগে অলঙ্কৰিত্ৱা সত্থু সন্তিকং নেত্ৱা পব্বাজেসি. কুমাৰকালে পব্বজিতত্তা ভগৱতা ‘‘কস্সপং পক্কোসথ, ইদং ফলং ৱা খাদনীযং ৱা কস্সপস্স দেথা’’তি ৱুত্তে ‘‘কতৰকস্সপস্সা’’তি. ‘‘কুমাৰকস্সপস্সা’’তি. এৱং গহিতনামত্তা ৰঞ্ঞো পোসাৱনিকপুত্তত্তা চ ৱুড্ঢকালেপি কুমাৰকস্সপোত্ৱেৱ পঞ্ঞাযিত্থ.

সো পব্বজিতকালতো পট্ঠায ৱিপস্সনায চেৱ কম্মং কৰোতি, বুদ্ধৱচনঞ্চ উগ্গণ্হাতি. অথ তেন সদ্ধিং পব্বতমত্থকে সমণধম্মং কত্ৱা অনাগামী হুত্ৱা সুদ্ধাৱাসে নিব্বত্তো মহাব্ৰহ্মা ‘‘ৱিপস্সনায মুখং দস্সেত্ৱা মগ্গফলপ্পত্তিযা উপাযং কৰিস্সামী’’তি পঞ্চদস পঞ্হে অভিসঙ্খৰিত্ৱা অন্ধৱনে ৱসন্তস্স থেৰস্স ‘‘ইমে পঞ্হে সত্থাৰং পুচ্ছেয্যাসী’’তি আচিক্খিত্ৱা গতো. সো তে পঞ্হে ভগৱন্তং পুচ্ছি. ভগৱাপিস্স ব্যাকাসি. থেৰো সত্থাৰা কথিতনিযামেনেৱ তে উগ্গণ্হিত্ৱা ৱিপস্সনং গব্ভং গণ্হাপেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫৪.১৫০-১৭৭) –

‘‘ইতো সতসহস্সম্হি, কপ্পে উপ্পজ্জি নাযকো;

সব্বলোকহিতো ৱীৰো, পদুমুত্তৰনামকো.

‘‘তদাহং ব্ৰাহ্মণো হুত্ৱা, ৱিস্সুতো ৱেদপাৰগূ;

দিৱাৱিহাৰং ৱিচৰং, অদ্দসং লোকনাযকং.

‘‘চতুসচ্চং পকাসেন্তং, বোধযন্তং সদেৱকং;

ৱিচিত্তকথিকানগ্গং, ৱণ্ণযন্তং মহাজনে.

‘‘তদা মুদিতচিত্তোহং, নিমন্তেত্ৱা তথাগতং;

নানাৰত্তেহি ৱত্থেহি, অলঙ্কৰিত্ৱান মণ্ডপং.

‘‘নানাৰতনপজ্জোতং, সসঙ্ঘং ভোজযিং তহিং;

ভোজযিত্ৱান সত্তাহং, নানগ্গৰসভোজনং.

‘‘নানাচিত্তেহি পুপ্ফেহি, পূজযিত্ৱা সসাৱকং;

নিপচ্চ পাদমূলম্হি, তং ঠান পত্থযিং অহং.

‘‘তদা মুনিৱৰো আহ, কৰুণেকৰসাসযো;

পস্সথেতং দিজৱৰং, পদুমাননলোচনং.

‘‘পীতিপামোজ্জবহুলং, সমুগ্গততনূৰুহং;

হাসম্হিতৱিসালক্খং, মম সাসনলালসং.

‘‘পতিতং পাদমূলে মে, একাৱত্থসুমানসং;

এস পত্থেতি তং ঠানং, ৱিচিত্তকথিকত্তনং.

‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, ওক্কাককুলসম্ভৱো;

গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৱিস্সতি.

‘‘তস্স ধম্মেসু দাযাদো, ওৰসো ধম্মনিম্মিতো;

কুমাৰকস্সপো নাম, হেস্সতি সত্থু সাৱকো.

‘‘ৱিচিত্তপুপ্ফদুস্সানং, ৰতনানঞ্চ ৱাহসা;

ৱিচিত্তকথিকানং সো, অগ্গতং পাপুণিস্সতি.

‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;

জহিত্ৱা মানুসং দেহং, তাৱতিংসমগচ্ছহং.

‘‘পৰিব্ভমং ভৱাভৱে, ৰঙ্গমজ্ঝে যথা নটো;

সাখমিগত্ৰজো হুত্ৱা, মিগিযা কুচ্ছিমোক্কমিং.

‘‘তদা মযি কুচ্ছিগতে, ৱজ্ঝৱাৰো উপট্ঠিতো;

সাখেন চত্তা মে মাতা, নিগ্ৰোধং সৰণং গতা.

‘‘তেন সা মিগৰাজেন, মৰণা পৰিমোচিতা;

পৰিচ্চজিত্ৱা সপাণং, মমেৱং ওৱদী তদা.

‘‘নিগ্ৰোধমেৱ সেৱেয্য, ন সাখমুপসংৱসে;

নিগ্ৰোধস্মিং মতং সেয্যো, যঞ্চে সাখম্হি জীৱিতং.

‘‘তেনানুসিট্ঠা মিগযূথপেন, অহঞ্চ মাতা চ তথেতৰে চ;

আগম্ম ৰম্মং তুসিতাধিৱাসং, গতা পৱাসং সঘৰং যথেৱ.

‘‘পুনো কস্সপৱীৰস্স, অত্থমেন্তম্হি সাসনে;

আৰুয্হ সেলসিখৰং, যুঞ্জিত্ৱা জিনসাসনং.

‘‘ইদানাহং ৰাজগহে, জাতো সেট্ঠিকুলে অহুং;

আপন্নসত্তা মে মাতা, পব্বজি অনগাৰিযং.

‘‘সগব্ভং তং ৱিদিত্ৱান, দেৱদত্তমুপানযুং;

সো অৱোচ ৱিনাসেথ, পাপিকং ভিক্খুনিং ইমং.

‘‘ইদানিপি মুনিন্দেন, জিনেন অনুকম্পিতা;

সুখিনী অজনী ময্হং, মাতা ভিক্খুনুপস্সযে.

‘‘তং ৱিদিত্ৱা মহীপালো, কোসলো মং অপোসযি;

কুমাৰপৰিহানেন, নামেনাহঞ্চ কস্সপো.

‘‘মহাকস্সপমাগম্ম, অহং কুমাৰকস্সপো;

ৱম্মিকসদিসং কাযং, সুত্ৱা বুদ্ধেন দেসিতং.

‘‘ততো চিত্তং ৱিমুচ্চি মে, অনুপাদায সব্বসো;

পাযাসিং দমযিত্ৱাহং, এতদগ্গমপাপুণিং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অৰহত্তং পন পত্ৱা চিত্তকথিকভাৱেন সত্থাৰা এতদগ্গে ঠপিতো অত্তনো পটিপত্তিং পচ্চৱেক্খিত্ৱা ৰতনত্তযগুণৱিভাৱনমুখেন অঞ্ঞং ব্যাকৰোন্তো –

২০১. ‘‘অহো বুদ্ধা অহো ধম্মা, অহো নো সত্থু সম্পদা;

যত্থ এতাদিসং ধম্মং, সাৱকো সচ্ছিকাহিতি.

২০২. ‘‘অসঙ্খেয্যেসু কপ্পেসু, সক্কাযাধিগতা অহূ;

তেসমযং পচ্ছিমকো, চৰিমোযং সমুস্সযো;

জাতিমৰণসংসাৰো, নত্থি দানি পুনব্ভৱো’’তি. – গাথাদ্ৱযং অভাসি;

তত্থ অহোতি অচ্ছৰিযত্থে নিপাতো. বুদ্ধাতি সব্বঞ্ঞুবুদ্ধা, গাৰৱৱসেন বহুৱচনং, অহো অচ্ছৰিযা সম্বুদ্ধাতি অত্থো. ধম্মাতি পৰিযত্তিধম্মেন সদ্ধিং নৱ লোকুত্তৰধম্মা. অহো নো সত্থু সম্পদাতি অম্হাকং সত্থু দসবলস্স অহো সম্পত্তিযো. যত্থাতি যস্মিং সত্থৰি ব্ৰহ্মচৰিযৱাসেন. এতাদিসং ধম্মং, সাৱকো সচ্ছিকাহিতীতি এতাদিসং এৱৰূপং সুৱিসুদ্ধজ্ঝানাভিঞ্ঞাপৰিৱাৰং অনৱসেসকিলেসক্খযাৱহং সন্তং পণীতং অনুত্তৰং ধম্মং সাৱকোপি নাম সচ্ছিকৰিস্সতি, তস্মা এৱংৱিধগুণৱিসেসাধিগমহেতুভূতা অহো অচ্ছৰিযা বুদ্ধা ভগৱন্তো, অচ্ছৰিযা ধম্মগুণা, অচ্ছৰিযা অম্হাকং সত্থু সম্পত্তিযোতি ৰতনত্তযস্স গুণাধিমুত্তিং পৱেদেসীতি. ধম্মসম্পত্তিকিত্তনেনেৱ হি সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তি কিত্তিতা হোতীতি.

এৱং সাধাৰণৱসেন দস্সিতং ধম্মস্স সচ্ছিকিৰিযং ইদানি অত্তুপনাযিকং কত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘অসঙ্খেয্যেসূ’’তি গাথমাহ. তত্থ অসঙ্খেয্যেসূতি গণনপথং ৱীতিৱত্তেসু মহাকপ্পেসু. সক্কাযাতি পঞ্চুপাদানক্খন্ধা. তে হি পৰমত্থতো ৱিজ্জমানধম্মসমূহতায ‘‘সক্কাযা’’তি ৱুচ্চন্তি. অহূতি নিৱত্তনূপাযস্স অনধিগতত্তা অনপগতা অহেসুং. তেসমযং পচ্ছিমকো চৰিমোযং সমুস্সযোতি যস্মা অযং সব্বপচ্ছিমকো, ততো এৱ চৰিমো, তস্মা জাতিমৰণসহিতো খন্ধাদিপটিপাটিসঞ্ঞিতো সংসাৰো ইদানি আযতিং পুনব্ভৱাভাৱতো পুনব্ভৱো নত্থি, অযমন্তিমা জাতীতি অত্থো.

কুমাৰকস্সপত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.