৫. পঞ্চমৱগ্গো
১. কুমাৰকস্সপত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
অহো বুদ্ধা অহো ধম্মাতি আযস্মতো কুমাৰকস্সপত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পাপুণি. ‘‘কুলগেহে’’তি পন অঙ্গুত্তৰট্ঠকথাযং (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২১৭) ৱুত্তং. সো সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা ধম্মং সুণন্তো সত্থাৰং একং ভিক্খুং চিত্তকথিকানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৱা সযম্পি তং ঠানন্তৰং আকঙ্খন্তো পণিধানং কত্ৱা তদনুৰূপানি পুঞ্ঞানি কৰোন্তো কস্সপস্স ভগৱতো কালে সমণধম্মং কত্ৱা সুগতীসুযেৱ সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৰাজগহে সেট্ঠিধীতায কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং গণ্হি. সা কিৰ কুমাৰিকাকালেযেৱ পব্বজিতুকামা হুত্ৱা মাতাপিতৰো যাচিত্ৱা পব্বজ্জং অলভমানা কুলঘৰং গতাপি গব্ভসণ্ঠিতম্পি অজানন্তী সামিকং আৰাধেত্ৱা তেন অনুঞ্ঞাতা ভিক্খুনীসু পব্বজিতা. তস্সা গব্ভিনিভাৱং দিস্ৱা ভিক্খুনিযো দেৱদত্তং পুচ্ছিংসু. সো ‘‘অস্সমণী’’তি আহ. পুন দসবলং পুচ্ছিংসু. সত্থা উপালিত্থেৰং পটিচ্ছাপেসি. থেৰো সাৱত্থিনগৰৱাসীনি কুলানি ৱিসাখঞ্চ উপাসিকং পক্কোসাপেত্ৱা সৰাজিকায পৰিসায ৱিনিচ্ছিনন্তো ‘‘পুৰে লদ্ধো গব্ভো, পব্বজ্জা অৰোগা’’তি আহ. সত্থা ‘‘সুৱিনিচ্ছিতং অধিকৰণ’’ন্তি থেৰস্স সাধুকাৰং অদাসি.
সা ভিক্খুনী সুৱণ্ণবিম্বসদিসং পুত্তং ৱিজাযি. তং ৰাজা পসেনদিকোসলো পোসেসি. ‘‘কস্সপো’’তি চস্স নামং অকংসু. অপৰভাগে অলঙ্কৰিত্ৱা সত্থু সন্তিকং নেত্ৱা পব্বাজেসি. কুমাৰকালে পব্বজিতত্তা ভগৱতা ‘‘কস্সপং পক্কোসথ, ইদং ফলং ৱা খাদনীযং ৱা কস্সপস্স দেথা’’তি ৱুত্তে ‘‘কতৰকস্সপস্সা’’তি. ‘‘কুমাৰকস্সপস্সা’’তি. এৱং গহিতনামত্তা ৰঞ্ঞো পোসাৱনিকপুত্তত্তা চ ৱুড্ঢকালেপি কুমাৰকস্সপোত্ৱেৱ পঞ্ঞাযিত্থ.
সো পব্বজিতকালতো পট্ঠায ৱিপস্সনায চেৱ কম্মং কৰোতি, বুদ্ধৱচনঞ্চ উগ্গণ্হাতি. অথ তেন সদ্ধিং পব্বতমত্থকে সমণধম্মং কত্ৱা অনাগামী হুত্ৱা সুদ্ধাৱাসে নিব্বত্তো মহাব্ৰহ্মা ‘‘ৱিপস্সনায মুখং দস্সেত্ৱা মগ্গফলপ্পত্তিযা উপাযং কৰিস্সামী’’তি পঞ্চদস পঞ্হে অভিসঙ্খৰিত্ৱা অন্ধৱনে ৱসন্তস্স থেৰস্স ‘‘ইমে পঞ্হে সত্থাৰং পুচ্ছেয্যাসী’’তি আচিক্খিত্ৱা গতো. সো তে পঞ্হে ভগৱন্তং পুচ্ছি. ভগৱাপিস্স ব্যাকাসি. থেৰো সত্থাৰা কথিতনিযামেনেৱ তে উগ্গণ্হিত্ৱা ৱিপস্সনং গব্ভং গণ্হাপেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫৪.১৫০-১৭৭) –
‘‘ইতো সতসহস্সম্হি, কপ্পে উপ্পজ্জি নাযকো;
সব্বলোকহিতো ৱীৰো, পদুমুত্তৰনামকো.
‘‘তদাহং ব্ৰাহ্মণো হুত্ৱা, ৱিস্সুতো ৱেদপাৰগূ;
দিৱাৱিহাৰং ৱিচৰং, অদ্দসং লোকনাযকং.
‘‘চতুসচ্চং পকাসেন্তং, বোধযন্তং সদেৱকং;
ৱিচিত্তকথিকানগ্গং, ৱণ্ণযন্তং মহাজনে.
‘‘তদা মুদিতচিত্তোহং, নিমন্তেত্ৱা তথাগতং;
নানাৰত্তেহি ৱত্থেহি, অলঙ্কৰিত্ৱান মণ্ডপং.
‘‘নানাৰতনপজ্জোতং, সসঙ্ঘং ভোজযিং তহিং;
ভোজযিত্ৱান সত্তাহং, নানগ্গৰসভোজনং.
‘‘নানাচিত্তেহি পুপ্ফেহি, পূজযিত্ৱা সসাৱকং;
নিপচ্চ পাদমূলম্হি, তং ঠান পত্থযিং অহং.
‘‘তদা মুনিৱৰো আহ, কৰুণেকৰসাসযো;
পস্সথেতং দিজৱৰং, পদুমাননলোচনং.
‘‘পীতিপামোজ্জবহুলং, সমুগ্গততনূৰুহং;
হাসম্হিতৱিসালক্খং, মম সাসনলালসং.
‘‘পতিতং পাদমূলে মে, একাৱত্থসুমানসং;
এস পত্থেতি তং ঠানং, ৱিচিত্তকথিকত্তনং.
‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, ওক্কাককুলসম্ভৱো;
গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৱিস্সতি.
‘‘তস্স ধম্মেসু দাযাদো, ওৰসো ধম্মনিম্মিতো;
কুমাৰকস্সপো নাম, হেস্সতি সত্থু সাৱকো.
‘‘ৱিচিত্তপুপ্ফদুস্সানং, ৰতনানঞ্চ ৱাহসা;
ৱিচিত্তকথিকানং সো, অগ্গতং পাপুণিস্সতি.
‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;
জহিত্ৱা মানুসং দেহং, তাৱতিংসমগচ্ছহং.
‘‘পৰিব্ভমং ভৱাভৱে, ৰঙ্গমজ্ঝে যথা নটো;
সাখমিগত্ৰজো হুত্ৱা, মিগিযা কুচ্ছিমোক্কমিং.
‘‘তদা মযি কুচ্ছিগতে, ৱজ্ঝৱাৰো উপট্ঠিতো;
সাখেন চত্তা মে মাতা, নিগ্ৰোধং সৰণং গতা.
‘‘তেন সা মিগৰাজেন, মৰণা পৰিমোচিতা;
পৰিচ্চজিত্ৱা সপাণং, মমেৱং ওৱদী তদা.
‘‘নিগ্ৰোধমেৱ সেৱেয্য, ন সাখমুপসংৱসে;
নিগ্ৰোধস্মিং মতং সেয্যো, যঞ্চে সাখম্হি জীৱিতং.
‘‘তেনানুসিট্ঠা মিগযূথপেন, অহঞ্চ মাতা চ তথেতৰে চ;
আগম্ম ৰম্মং তুসিতাধিৱাসং, গতা পৱাসং সঘৰং যথেৱ.
‘‘পুনো কস্সপৱীৰস্স, অত্থমেন্তম্হি সাসনে;
আৰুয্হ সেলসিখৰং, যুঞ্জিত্ৱা জিনসাসনং.
‘‘ইদানাহং ৰাজগহে, জাতো সেট্ঠিকুলে অহুং;
আপন্নসত্তা মে মাতা, পব্বজি অনগাৰিযং.
‘‘সগব্ভং তং ৱিদিত্ৱান, দেৱদত্তমুপানযুং;
সো অৱোচ ৱিনাসেথ, পাপিকং ভিক্খুনিং ইমং.
‘‘ইদানিপি মুনিন্দেন, জিনেন অনুকম্পিতা;
সুখিনী অজনী ময্হং, মাতা ভিক্খুনুপস্সযে.
‘‘তং ৱিদিত্ৱা মহীপালো, কোসলো মং অপোসযি;
কুমাৰপৰিহানেন, নামেনাহঞ্চ কস্সপো.
‘‘মহাকস্সপমাগম্ম, অহং কুমাৰকস্সপো;
ৱম্মিকসদিসং কাযং, সুত্ৱা বুদ্ধেন দেসিতং.
‘‘ততো চিত্তং ৱিমুচ্চি মে, অনুপাদায সব্বসো;
পাযাসিং দমযিত্ৱাহং, এতদগ্গমপাপুণিং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অৰহত্তং পন পত্ৱা চিত্তকথিকভাৱেন সত্থাৰা এতদগ্গে ঠপিতো অত্তনো পটিপত্তিং পচ্চৱেক্খিত্ৱা ৰতনত্তযগুণৱিভাৱনমুখেন অঞ্ঞং ব্যাকৰোন্তো –
২০১. ‘‘অহো বুদ্ধা অহো ধম্মা, অহো নো সত্থু সম্পদা;
যত্থ এতাদিসং ধম্মং, সাৱকো সচ্ছিকাহিতি.
২০২. ‘‘অসঙ্খেয্যেসু কপ্পেসু, সক্কাযাধিগতা অহূ;
তেসমযং পচ্ছিমকো, চৰিমোযং সমুস্সযো;
জাতিমৰণসংসাৰো, নত্থি দানি পুনব্ভৱো’’তি. – গাথাদ্ৱযং অভাসি;
তত্থ অহোতি অচ্ছৰিযত্থে নিপাতো. বুদ্ধাতি সব্বঞ্ঞুবুদ্ধা, গাৰৱৱসেন বহুৱচনং, অহো অচ্ছৰিযা সম্বুদ্ধাতি অত্থো. ধম্মাতি পৰিযত্তিধম্মেন সদ্ধিং নৱ লোকুত্তৰধম্মা. অহো নো সত্থু সম্পদাতি অম্হাকং সত্থু দসবলস্স অহো সম্পত্তিযো. যত্থাতি যস্মিং সত্থৰি ব্ৰহ্মচৰিযৱাসেন. এতাদিসং ধম্মং, সাৱকো সচ্ছিকাহিতীতি এতাদিসং এৱৰূপং সুৱিসুদ্ধজ্ঝানাভিঞ্ঞাপৰিৱাৰং অনৱসেসকিলেসক্খযাৱহং সন্তং পণীতং অনুত্তৰং ধম্মং সাৱকোপি নাম সচ্ছিকৰিস্সতি, তস্মা এৱংৱিধগুণৱিসেসাধিগমহেতুভূতা অহো অচ্ছৰিযা বুদ্ধা ভগৱন্তো, অচ্ছৰিযা ধম্মগুণা, অচ্ছৰিযা অম্হাকং সত্থু সম্পত্তিযোতি ৰতনত্তযস্স গুণাধিমুত্তিং পৱেদেসীতি. ধম্মসম্পত্তিকিত্তনেনেৱ হি সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তি কিত্তিতা হোতীতি.
এৱং সাধাৰণৱসেন দস্সিতং ধম্মস্স সচ্ছিকিৰিযং ইদানি অত্তুপনাযিকং কত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘অসঙ্খেয্যেসূ’’তি গাথমাহ. তত্থ অসঙ্খেয্যেসূতি গণনপথং ৱীতিৱত্তেসু মহাকপ্পেসু. সক্কাযাতি পঞ্চুপাদানক্খন্ধা. তে হি পৰমত্থতো ৱিজ্জমানধম্মসমূহতায ‘‘সক্কাযা’’তি ৱুচ্চন্তি. অহূতি নিৱত্তনূপাযস্স অনধিগতত্তা অনপগতা অহেসুং. তেসমযং পচ্ছিমকো চৰিমোযং সমুস্সযোতি যস্মা অযং সব্বপচ্ছিমকো, ততো এৱ চৰিমো, তস্মা জাতিমৰণসহিতো খন্ধাদিপটিপাটিসঞ্ঞিতো সংসাৰো ইদানি আযতিং পুনব্ভৱাভাৱতো পুনব্ভৱো নত্থি, অযমন্তিমা জাতীতি অত্থো.
কুমাৰকস্সপত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ধম্মপালত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
যো হৱে দহৰো ভিক্খূতি আযস্মতো ধম্মপালত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো অত্থদস্সিস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো কেনচিদেৱ কৰণীযেন ৱনন্তং উপগতো সত্থাৰং দিস্ৱা পসন্নমানসো পিলক্খফলমদাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সত্থৰি পৰিনিব্বুতে অৱন্তিৰট্ঠে ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ধম্মপালোতি লদ্ধনামো ৱযপ্পত্তো তক্কসিলং গন্ত্ৱা সিপ্পং উগ্গহেত্ৱা পটিনিৱত্তেন্তো অন্তৰামগ্গে একস্মিং ৱিহাৰে অঞ্ঞতৰং থেৰং দিস্ৱা তস্স সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা ছড়ভিঞ্ঞো অহোসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.৩৯.২১-২৫) –
‘‘ৱনন্তৰে বুদ্ধং দিস্ৱা, অত্থদস্সিং মহাযসং;
পসন্নচিত্তো সুমনো, পিলক্খস্সাদদিং ফলং.
‘‘অট্ঠাৰসে কপ্পসতে, যং ফলমদদিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, ফলদানস্সিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
ছড়ভিঞ্ঞো পন হুত্ৱা সমাপত্তিসুখেন ৱীতিনামেন্তো একদিৱসং তস্মিং ৱিহাৰে দ্ৱে সামণেৰে ৰুক্খগ্গে পুপ্ফানি ওচিনন্তে আৰূড়্হসাখায ভগ্গায পতন্তে দিস্ৱা থেৰো ইদ্ধানুভাৱেন হত্থেন গহেত্ৱা অৰোগেযেৱ ভূমিযং ঠপেত্ৱা তেসং সামণেৰানং ধম্মং দেসেন্তো –
২০৩. ‘‘যো হৱে দহৰো ভিক্খু, যুঞ্জতি বুদ্ধসাসনে;
জাগৰো স হি সুত্তেসু, অমোঘং তস্স জীৱিতং.
২০৪. ‘‘তস্মা সদ্ধঞ্চ সীলঞ্চ, পসাদং ধম্মদস্সনং;
অনুযুঞ্জেথ মেধাৱী, সৰং বুদ্ধান সাসন’’ন্তি. – ইমা দ্ৱে গাথা অভাসি;
তত্থ যোতি অনিযমৱচনং. হৱেতি দড়্হত্থে নিপাতো. দহৰোতি তৰুণো. ভিক্খতীতি ভিক্খু. যুঞ্জতীতি ঘটতি ৱাযমতি. জাগৰোতি জাগৰণধম্মসমন্নাগতো. সুত্তেসূতি সুপন্তেসু. ইদং ৱুত্তং হোতি যো ভিক্খু দহৰোৱ সমানো তৰুণো ‘‘তথাহং পচ্ছা ৱুড্ঢকালে জানিস্সামী’’তি অচিন্তেত্ৱা বুদ্ধানং সাসনে অপ্পমাদপটিপত্তিযং যুঞ্জতি সমথৱিপস্সনাভাৱনায যোগং কৰোতি, সো সুত্তেসু অৱিজ্জানিদ্দায সুত্তেসু পমত্তেসু সদ্ধাদিজাগৰধম্মসমন্নাগমেন জাগৰো, ততো এৱ অত্তহিতপৰহিতপাৰিপূৰিযা অমোঘং অৱঞ্ঝং তস্স জীৱিতং, যস্মা চ এতদেৱং, তস্মা সদ্ধঞ্চ ‘‘অত্থি কম্মং অত্থি কম্মৱিপাকো’’তিআদিনযপ্পৱত্তং কম্মফলসদ্ধঞ্চ, সদ্ধূপনিবন্ধত্তা সীলস্স তদুপনিস্সযং চতুপাৰিসুদ্ধিসীলঞ্চ, ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ভগৱা, স্ৱাখাতো ধম্মো, সুপ্পটিপন্নো সঙ্ঘো’’তি এৱং পৱত্তৰতনত্তযপ্পসাদঞ্চ, ৱিপস্সনাপঞ্ঞাসহিতায মগ্গপঞ্ঞায পৰিঞ্ঞাদিৱসেন চতুসচ্চধম্মদস্সনঞ্চ মেধাৱী ধম্মোজপঞ্ঞায সমন্নাগতো ভিক্খু বুদ্ধানং সাসনং ওৱাদং অনুসিট্ঠিং অনুস্সৰন্তো আদিত্তম্পি অত্তনো সীসং অজ্ঝুপেক্খিত্ৱা অনুযুঞ্জেথ, তত্থ অনুযোগং আতপ্পং কৰেয্যাতি অত্থো.
ধম্মপালত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. ব্ৰহ্মালিত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
কস্সিন্দ্ৰিযানি সমথঙ্গতানীতি আযস্মতো ব্ৰহ্মালিত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনন্তো ৱিপস্সিস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো একদিৱসং সত্থাৰং পিণ্ডায চৰন্তং দিস্ৱা পসন্নমানসো ৱন্দিত্ৱা পাদফলং অদাসি. সত্থা অনুমোদনং ৱত্ৱা পক্কামি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে কোসলৰট্ঠে ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ব্ৰহ্মালীতি লদ্ধনামো ৱিঞ্ঞুতং পত্তো হেতুসম্পত্তিযা চোদিযমানো সংসাৰে সঞ্জাতসংৱেগো তাদিসেন কল্যাণমিত্তসন্নিস্সযেন বুদ্ধসাসনে পব্বজিত্ৱা পতিৰূপকম্মট্ঠানং গহেত্ৱা অৰঞ্ঞে ৱিহৰন্তো ঞাণস্স পৰিপাকগতত্তা নচিৰস্সেৱ ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা ছড়ভিঞ্ঞো অহোসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫১.৬৩-৬৭) –
‘‘সুৱণ্ণৱণ্ণং সম্বুদ্ধং, আহুতীনং পটিগ্গহং;
ৰথিযং পটিপজ্জন্তং, পাদফলং অদাসহং.
‘‘একনৱুতিতো কপ্পে, যং ফলং অদদিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, ফলদানস্সিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
ছড়ভিঞ্ঞো পন হুত্ৱা মগ্গসুখেন ফলসুখেন ৱীতিনামেন্তো একদিৱসং পধানপৰিগ্গাহকেন থেৰেন তস্মিং অৰঞ্ঞাযতনে ভিক্খূ উদ্দিস্স ৱুত্তং পধানানুযোগং পৰিগ্গণ্হন্তো –
২০৫. ‘‘কস্সিন্দ্ৰিযানি সমথঙ্গতানি, অস্সা যথা সাৰথিনা সুদন্তা;
পহীনমানস্স অনাসৱস্স, দেৱাপি কস্স পিহযন্তি তাদিনো.
২০৬. ‘‘ময্হিন্দ্ৰিযানি সমথঙ্গতানি, অস্সা যথা সাৰথিনা সুদন্তা;
পহীনমানস্স অনাসৱস্স, দেৱাপি ময্হং পিহযন্তি তাদিনো’’তি. –
গাথাদ্ৱযং অভাসি.
তস্সত্থো – ইমস্মিং অৰঞ্ঞাযতনে ৱসন্তেসু ভিক্খূসু কস্স ভিক্খুনো থেৰস্স ৱা নৱস্স ৱা মজ্ঝিমস্স ৱা ছেকেন সাৰথিনা সুদন্তা অস্সা ৱিয মনচ্ছট্ঠানি ইন্দ্ৰিযানি সমথং দন্তভাৱং নিব্বিসেৱনভাৱং গতানি. কস্স নৱৱিধম্পি মানং পহায ঠিতত্তা পহীনমানস্স চতুন্নম্পি আসৱানং অভাৱেন অনাসৱস্স ইট্ঠাদীসু তাদিলক্খণপ্পত্তিযা তাদিনো দেৱাপি পিহযন্তি মনুস্সাপি সম্মাপটিপত্তিদস্সনাদিনা চ আদৰেন পত্থেন্তীতি.
তত্থ চ গাথাযং পুৰিমড্ঢেন অনাগামিমগ্গাধিগমো পুট্ঠো, অনাগামিনোপি হি ইন্দ্ৰিযানি পহীনকামৰাগব্যাপাদতায সমথং নিব্বিসেৱনতং গতানি হোন্তি. ইতৰেন অৰহত্তমগ্গপটিলাভো, অৰহা হি ‘‘পহীনমানো অনাসৱো তাদী’’তি চ ৱুচ্চতি.
অথাযস্মা ব্ৰহ্মালি পধানপৰিগ্গাহকেন ৱুত্তং ‘‘কস্সিন্দ্ৰিযানী’’তি গাথং পচ্চনুভাসি. তদত্থং অত্তূপনাযিকৱসেন ৱিস্সজ্জেন্তো ‘‘ময্হিন্দ্ৰিযানী’’তিআদিকায দুতিযগাথায অঞ্ঞং ব্যাকাসি, তত্থ ময্হিন্দ্ৰিযানীতি মম চক্খাদীনি ইন্দ্ৰিযানি. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
ব্ৰহ্মালিত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. মোঘৰাজত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
ছৱিপাপক চিত্তভদ্দকাতি আযস্মতো মোঘৰাজত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো একদিৱসং সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুণন্তো সত্থাৰং একং ভিক্খুং লূখচীৱৰধৰানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৱা তং ঠানন্তৰং আকঙ্খন্তো পণিধানং কত্ৱা তত্থ তত্থ ভৱে পুঞ্ঞানি কৰোন্তো অত্থদস্সিস্স ভগৱতো কালে ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ব্ৰাহ্মণানং ৱিজ্জাসিপ্পেসু নিপ্ফত্তিং গতো ব্ৰাহ্মণমাণৱে ৱিজ্জাসিপ্পানি সিক্খাপেন্তো একদিৱসং অত্থদস্সিং ভগৱন্তং ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতং গচ্ছন্তং দিস্ৱা পসন্নমানসো পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৱন্দিত্ৱা সিৰসি অঞ্জলিং কত্ৱা ‘‘যাৱতা ৰূপিনো সত্তা’’তিআদিনা ছহি গাথাহি অভিত্থৱিত্ৱা ভাজনং পূৰেত্ৱা মধুং উপনামেসি. সত্থা মধুং পটিগ্গহেত্ৱা অনুমোদনং অকাসি.
সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো কস্সপস্স ভগৱতো কালে কট্ঠৱাহনস্স নাম ৰঞ্ঞো অমচ্চো হুত্ৱা তেন সত্থু আনযনত্থং পুৰিসসহস্সেন পেসিতো সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা ধম্মং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা ৱীসতিৱস্সসহস্সানি সমণধম্মং কত্ৱা ততো চুতো একং বুদ্ধন্তৰং সুগতীসুযেৱ পৰিৱত্তেন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৱা মোঘৰাজাতি লদ্ধনামো বাৱৰীব্ৰাহ্মণস্স সন্তিকে উগ্গহিতসিপ্পো সংৱেগজাতো তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা তাপসসহস্সপৰিৱাৰো অজিতাদীহি সদ্ধিং সত্থু সন্তিকং পেসিতো তেসং পন্নৰসমো হুত্ৱা পঞ্হে পুচ্ছিত্ৱা পঞ্হৱিস্সজ্জনপৰিযোসানে অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.৪.৬৪-৮৩) –
‘‘অত্থদস্সী তু ভগৱা, সযম্ভূ অপৰাজিতো;
ভিক্খুসঙ্ঘপৰিব্যূড়্হো, ৰথিযং পটিপজ্জথ.
‘‘সিস্সেহি সম্পৰিৱুতো, ঘৰম্হা অভিনিক্খমিং;
নিক্খমিত্ৱানহং তত্থ, অদ্দসং লোকনাযকং.
‘‘অভিৱাদিয সম্বুদ্ধং, সিৰে কত্ৱান অঞ্জলিং;
সকং চিত্তং পসাদেত্ৱা, সন্থৱিং লোকনাযকং.
‘‘যাৱতা ৰূপিনো সত্তা, অৰূপী ৱা অসঞ্ঞিনো;
সব্বে তে তৱ ঞাণম্হি, অন্তো হোন্তি সমোগধা.
‘‘সুখুমচ্ছিকজালেন, উদকং যো পৰিক্খিপে;
যে কেচি উদকে পাণা, অন্তোজালে ভৱন্তি তে.
‘‘যেসঞ্চ চেতনা অত্থি, ৰূপিনো চ অৰূপিনো;
সব্বে তে তৱ ঞাণম্হি, অন্তো হোন্তি সমোগধা.
‘‘সমুদ্ধৰসিমং লোকং, অন্ধকাৰসমাকুলং;
তৱ ধম্মং সুণিত্ৱান, কঙ্খাসোতং তৰন্তি তে.
‘‘অৱিজ্জানিৱুতে লোকে, অন্ধকাৰেন ওত্থটে;
তৱ ঞাণম্হি জোতন্তে, অন্ধকাৰা পধংসিতা.
‘‘তুৱং চক্খূসি সব্বেসং, মহাতমপনূদনো;
তৱ ধম্মং সুণিত্ৱান, নিব্বাযতি বহুজ্জনো.
‘‘পুটকং পূৰযিত্ৱান, মধুখুদ্দমনেড়কং;
উভো হত্থেহি পগ্গয্হ, উপনেসিং মহেসিনো.
‘‘পটিগ্গণ্হি মহাৱীৰো, সহত্থেন মহা ইসি;
ভুঞ্জিত্ৱা তঞ্চ সব্বঞ্ঞূ, ৱেহাসং নভমুগ্গমি.
‘‘অন্তলিক্খে ঠিতো সত্থা, অত্থদস্সী নৰাসভো;
মম চিত্তং পসাদেন্তো, ইমা গাথা অভাসথ.
‘‘যেনিদং থৱিতং ঞাণং, বুদ্ধসেট্ঠো চ থোমিতো;
তেন চিত্তপ্পসাদেন, দুগ্গতিং সো ন গচ্ছতি.
‘‘চতুদ্দসঞ্চ খত্তুং সো, দেৱৰজ্জং কৰিস্সতি;
পথব্যা ৰজ্জং অট্ঠসতং, ৱসুধং আৱসিস্সতি.
‘‘পঞ্চেৱ সতক্খত্তুঞ্চ, চক্কৱত্তী ভৱিস্সতি;
পদেসৰজ্জং অসঙ্খেয্যং, মহিযা কাৰযিস্সতি.
‘‘অজ্ঝাযকো মন্তধৰো, তিণ্ণং ৱেদান পাৰগূ;
গোতমস্স ভগৱতো, সাসনে পব্বজিস্সতি.
‘‘গম্ভীৰং নিপুণং অত্থং, ঞাণেন ৱিচিনিস্সতি;
মোঘৰাজাতি নামেন, হেস্সতি সত্থু সাৱকো.
‘‘তীহি ৱিজ্জাহি সম্পন্নং, কতকিচ্চমনাসৱং;
গোতমো সত্থৱাহগ্গো, এতদগ্গে ঠপেস্সতি.
‘‘হিত্ৱা মানুসকং যোগং, ছেত্ৱান ভৱবন্ধনং;
সব্বাসৱে পৰিঞ্ঞায, ৱিহৰামি অনাসৱো.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অৰহত্তং পন পত্ৱা সত্থলূখং সুত্তলূখং ৰজনলূখন্তি ৱিসেসেন তিৱিধেনপি লূখেন সমন্নাগতং পংসুকূলং ধাৰেসি. তেন নং সত্থা লূখচীৱৰধৰানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসি. অপৰভাগে পুৰিমকম্মপ্পচ্চযা পৰিহাৰস্স অকৰণতো থেৰস্স সৰীৰে দদ্দুপীড়কাদীনি উপ্পজ্জিত্ৱা ৱড্ঢিংসু. সো ‘‘সেনাসনং দুস্সতী’’তি হেমন্তেপি মগধক্খেত্তেসু পলালসন্থাৰানি অত্থৰিত্ৱা সেতি. তং একদিৱসং উপট্ঠানং উপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসিন্নং সত্থা পটিসন্থাৰৱসেন ‘‘ছৱিপাপকা’’তিআদিনা পঠমগাথায পুচ্ছি.
২০৭. তত্থ ছৱিপাপকাতি দদ্দুকচ্ছুপীড়কাহি ভিন্নচ্ছৱিভাৱতো হীনচ্ছৱিক দুট্ঠচ্ছৱিক. চিত্তভদ্দকাতি অনৱসেসকিলেসপ্পহানেন ব্ৰহ্মৱিহাৰসেৱনায চ ভদ্দচিত্ত সুন্দৰচিত্ত. মোঘৰাজাতি তস্স আলপনং. সততং সমাহিতোতি অগ্গফলসমাধিনা নিচ্চকালং অভিণ্হং সমাহিতমানসো. হেমন্তিকসীতকালৰত্তিযোতি হেমন্তসমযে সীতকালৰত্তিযো. অচ্চন্তসংযোগে চেতং উপযোগৱচনং. ‘‘হেমন্তিকা সীতকালৰত্তিযো’’তিপি পাড়ি. তত্থ হেমন্তিকাতি হেমন্তোগধা হেমন্তপৰিযাপন্নাতি অত্থো. ভিক্খু ত্ৱং সীতি ভিক্খু কো ত্ৱং অসি, এৱংভূতো পৰেসু তৱ সেনাসনং কত্ৱা অদেন্তেসু সঙ্ঘিকঞ্চ সেনাসনং অপৱিসন্তো. কথং কৰিস্সসীতি যথাৱুত্তে সীতকালে কথং অত্তভাৱং পৱত্তেসীতি সত্থা পুচ্ছি. এৱং পন পুট্ঠো থেৰো সত্থু তমত্থং কথেন্তো –
২০৮. ‘‘সম্পন্নসস্সা মগধা, কেৱলা ইতি মে সুতং;
পলালচ্ছন্নকো সেয্যং, যথঞ্ঞে সুখজীৱিনো’’তি. – গাথমাহ;
তত্থ সম্পন্নসস্সাতি নিপ্ফন্নসস্সা. মগধাতি মগধৰট্ঠং ৱদতি. মগধা নাম জানপদিনো ৰাজকুমাৰা, তেসং নিৱাসো একোপি জনপদো ৰুড়্হীৱসেন ‘‘মগধা’’ত্ৱেৱ বহুৱচনেন ৱুচ্চতি. কেৱলাতি অনৱসেসা. ইতি মে সুতন্তি এৱং মযা সুতং. তত্থ যো অদিট্ঠো পদেসো, তস্স ৱসেন সুতন্তি ৱুত্তং. তেন এদিসে কালে মগধেসু যত্থ কত্থচি মযা ৱসিতুং সক্কাতি দস্সেতি. পলালচ্ছন্নকো সেয্যং, যথঞ্ঞে সুখজীৱিনোতি যথা অঞ্ঞে সুখজীৱিনো ভিক্খূ সেনাসনসপ্পাযং লদ্ধা সুন্দৰেহি অত্থৰণপাৱুৰণেহি সুখেন সযন্তি, এৱং অহম্পি পলালসন্থাৰমেৱ হেট্ঠা সন্থৰিত্ৱা উপৰি তিৰিযঞ্চ পলালচ্ছদনেনেৱ ছাদিতসৰীৰতায পলালচ্ছন্নকো সেয্যং সযিং, সেয্যং কপ্পেসিন্তি অত্তনো যথালাভসন্তোসং ৱিভাৱেতি.
মোঘৰাজত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. ৱিসাখপঞ্চালপুত্তত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
ন উক্খিপে নো চ পৰিক্খিপে পৰেতি আযস্মতো ৱিসাখস্স পঞ্চালপুত্তস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযং পুঞ্ঞং উপচিনন্তো ইতো চুদ্দসে কপ্পে পচ্চন্তগামে দলিদ্দকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো একদিৱসং ফলপৰিযেসনং চৰন্তেহি তস্মিং গামে মনুস্সেহি সদ্ধিং অৰঞ্ঞং গতো তত্থ একং পচ্চেকবুদ্ধং দিস্ৱা পসন্নমানসো ৱল্লিফলং অদাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে মগধৰট্ঠে মণ্ডলিকৰাজকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিসাখোতি লদ্ধনামো পঞ্চালৰাজধীতুযা পুত্তভাৱতো পচ্ছা পঞ্চালপুত্তোতি পঞ্ঞাযিত্থ. সো পিতৰি মতে ৰজ্জং কাৰেন্তো সত্থৰি অত্তনো গামসমীপগতে সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা ধম্মং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা সত্থাৰা সদ্ধিং সাৱত্থিং গতো ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা নচিৰস্সেৱ ছড়ভিঞ্ঞো অহোসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.৩৯.৩১-৩৬) –
‘‘সব্বে জনা সমাগম্ম, অগমিংসু ৱনং তদা;
ফলমন্ৱেসমানা তে, অলভিংসু ফলং তদা.
‘‘তত্থদ্দসাসিং সম্বুদ্ধং, সযম্ভুং অপৰাজিতং;
পসন্নচিত্তো সুমনো, ৱল্লিফলমদাসহং.