১. উত্তৰত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

দুকনিপাতে নত্থি কোচি ভৱো নিচ্চোতিআদিকা আযস্মতো উত্তৰত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযং পুঞ্ঞং উপচিনন্তো সুমেধস্স ভগৱতো কালে ৱিজ্জাধৰো হুত্ৱা আকাসেন ৱিচৰতি. তেন চ সমযেন সত্থা তস্স অনুগ্গণ্হনত্থং ৱনন্তৰে অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে নিসীদি ছব্বণ্ণবুদ্ধৰংসিযো ৱিস্সজ্জেন্তো. সো অন্তলিক্খেন গচ্ছন্তো ভগৱন্তং দিস্ৱা পসন্নচিত্তো আকাসতো ওৰুয্হ সুৱিসুদ্ধেহি ৱিপুলেহি কণিকাৰপুপ্ফেহি ভগৱন্তং পূজেসি, পুপ্ফানি বুদ্ধানুভাৱেন সত্থু উপৰি ছত্তাকাৰেন অট্ঠংসু, সো তেন ভিয্যোসোমত্তায পসন্নচিত্তো হুত্ৱা অপৰভাগে কালং কত্ৱা তাৱতিংসে নিব্বত্তিত্ৱা উড়াৰং দিব্বসম্পত্তিং অনুভৱন্তো যাৱতাযুকং তত্থ ঠত্ৱা ততো চুতো দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৰাজগহে ব্ৰাহ্মণমহাসালপুত্তো হুত্ৱা নিব্বত্তি, উত্তৰোতিস্স নামং অহোসি. সো ৱিঞ্ঞুতং পত্তো ব্ৰাহ্মণৱিজ্জাসু নিপ্ফত্তিং গন্ত্ৱা জাতিযা ৰূপেন ৱিজ্জায ৱযেন সীলাচাৰেন চ লোকস্স সম্ভাৱনীযো জাতো. তস্স তং সম্পত্তিং দিস্ৱা ৱস্সকাৰো মগধমহামত্তো অত্তনো ধীতৰং দাতুকামো হুত্ৱা অত্তনো অধিপ্পাযং পৱেদেসি. সো নিস্সৰণজ্ঝাসযতায তং পটিক্খিপিত্ৱা কালেন কালং ধম্মসেনাপতিং পযিৰুপাসন্তো তস্স সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা ৱত্তসম্পন্নো হুত্ৱা থেৰং উপট্ঠহতি.

তেন চ সমযেন থেৰস্স অঞ্ঞতৰো আবাধো উপ্পন্নো, তস্স ভেসজ্জত্থায উত্তৰো সামণেৰো পাতোৱ পত্তচীৱৰমাদায ৱিহাৰতো নিক্খন্তো অন্তৰামগ্গে তড়াকস্স তীৰে পত্তং ঠপেত্ৱা উদকসমীপং গন্ত্ৱা মুখং ধোৱতি. অথ অঞ্ঞতৰো উমঙ্গচোৰো আৰক্খপুৰিসেহি অনুবদ্ধো অগ্গদ্ৱাৰেনেৱ নগৰতো নিক্খমিত্ৱা পলাযন্তো অত্তনা গহিতং ৰতনভণ্ডিকং সামণেৰস্স পত্তে পক্খিপিত্ৱা পলাযি. সামণেৰো পত্তসমীপং উপগতো. চোৰং অনুবন্ধন্তা ৰাজপুৰিসা সামণেৰস্স পত্তে ভণ্ডিকং দিস্ৱা, ‘‘অযং চোৰো, ইমিনা চোৰিযং কত’’ন্তি সামণেৰং পচ্ছাবাহং বন্ধিত্ৱা ৱস্সকাৰস্স ব্ৰাহ্মণস্স দস্সেসুং. ৱস্সকাৰো চ তদা ৰঞ্ঞো ৱিনিচ্ছযে নিযুত্তো হুত্ৱা ছেজ্জভেজ্জং অনুসাসতি. সো ‘‘পুব্বে মম ৱচনং নাদিযি, সুদ্ধপাসণ্ডিযেসু পব্বজী’’তি চ বদ্ধাঘাতত্তা কম্মং অসোধেত্ৱাৱ জীৱন্তমেৱ তং সূলে উত্তাসেসি.

অথস্স ভগৱা ঞাণপৰিপাকং ওলোকেত্ৱা তং ঠানং গন্ত্ৱা ৱিপ্ফুৰন্তহত্থনখমণিমযূখসম্ভিন্নসিতাভতায পগ্ঘৰন্তজাতিহিঙ্গুলকসুৱণ্ণৰসধাৰং ৱিয জালাগুণ্ঠিতমুদুতলুনদীঘঙ্গুলিহত্থং উত্তৰস্স সীসে ঠপেত্ৱা, ‘‘উত্তৰ, ইদং তে পুৰিমকম্মস্স ফলং উপ্পন্নং, তত্থ তযা পচ্চৱেক্খণবলেন অধিৱাসনা কাতব্বা’’তি ৱত্ৱা অজ্ঝাসযানুৰূপং ধম্মং দেসেসি. উত্তৰো অমতাভিসেকসদিসেন সত্থু হত্থসম্ফস্সেন সঞ্জাতপ্পসাদসোমনস্সতায উড়াৰং পীতিপামোজ্জং পটিলভিত্ৱা যথাপৰিচিতং ৱিপস্সনামগ্গং সমাৰূড়্হো ঞাণস্স পৰিপাকং গতত্তা সত্থু চ দেসনাৱিলাসেন তাৱদেৱ মগ্গপটিপাটিযা সব্বকিলেসে খেপেত্ৱা ছড়ভিঞ্ঞো অহোসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫৬.৫৫-৯২) –

‘‘সুমেধো নাম সম্বুদ্ধো, বাত্তিংসৱৰলক্খণো;

ৱিৱেককামো ভগৱা, হিমৱন্তমুপাগমি.

‘‘অজ্ঝোগাহেত্ৱা হিমৱন্তং, অগ্গো কাৰুণিকো মুনি;

পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱান, নিসীদি পৰিসুত্তমো.

‘‘ৱিজ্জাধৰো তদা আসিং, অন্তলিক্খচৰো অহং;

তিসূলং সুগতং গয্হ, গচ্ছামি অম্বৰে তদা.

‘‘পব্বতগ্গে যথা অগ্গি, পুণ্ণমাযেৱ চন্দিমা;

ৱনং ওভাসতে বুদ্ধো, সালৰাজাৱ ফুল্লিতো.

‘‘ৱনগ্গা নিক্খমিত্ৱান, বুদ্ধৰংসীভিধাৱৰে;

নড়গ্গিৱণ্ণসঙ্কাসা, দিস্ৱা চিত্তং পসাদযিং.

‘‘ৱিচিনং অদ্দসং পুপ্ফং, কণিকাৰং দেৱগন্ধিকং;

তীণি পুপ্ফানি আদায, বুদ্ধসেট্ঠমপূজযিং.

‘‘বুদ্ধস্স আনুভাৱেন, তীণি পুপ্ফানি মে তদা;

উদ্ধংৱণ্টা অধোপত্তা, ছাযং কুব্বন্তি সত্থুনো.

‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;

জহিত্ৱা মানুসং দেহং, তাৱতিংসমগচ্ছহং.

‘‘তত্থ মে সুকতং ব্যম্হং, কণিকাৰীতি ঞাযতি;

সট্ঠিযোজনমুব্বেধং, তিংসযোজনৱিত্থতং.

‘‘সহস্সকণ্ডং সতভেণ্ডু, ধজালু হৰিতামযং;

সতসহস্সনিয্যূহা, ব্যম্হে পাতুভৱিংসু মে.

‘‘সোণ্ণমযা মণিমযা, লোহিতঙ্কমযাপি চ;

ফলিকাপি চ পল্লঙ্কা, যেনিচ্ছকা যদিচ্ছকা.

‘‘মহাৰহঞ্চ সযনং, তূলিকা ৱিকতীযুতং;

উদ্ধলোমিঞ্চ একন্তং, বিম্বোহনসমাযুতং.

‘‘ভৱনা নিক্খমিত্ৱান, চৰন্তো দেৱচাৰিকং;

যথা ইচ্ছামি গমনং, দেৱসঙ্ঘপুৰক্খতো.

‘‘পুপ্ফস্স হেট্ঠা তিট্ঠামি, উপৰিচ্ছদনং মম;

সমন্তা যোজনসতং, কণিকাৰেহি ছাদিতং.

‘‘সট্ঠিতূৰিযসহস্সানি, সাযং পাতং উপট্ঠহুং;

পৰিৱাৰেন্তি মং নিচ্চং, ৰত্তিন্দিৱমতন্দিতা.

‘‘তত্থ নচ্চেহি গীতেহি, তাড়েহি ৱাদিতেহি চ;

ৰমামি খিড্ডা ৰতিযা, মোদামি কামকামহং.

‘‘তত্থ ভুত্ৱা পিৱিত্ৱা চ, মোদামি তিদসে তদা;

নাৰীগণেহি সহিতো, মোদামি ব্যম্হমুত্তমে.

‘‘সতানং পঞ্চক্খত্তুঞ্চ, দেৱৰজ্জমকাৰযিং;

সতানং তীণিক্খত্তুঞ্চ, চক্কৱত্তী অহোসহং;

পদেসৰজ্জং ৱিপুলং, গণনাতো অসঙ্খিযং.

‘‘ভৱে ভৱে সংসৰন্তো, মহাভোগং লভামহং;

ভোগে মে ঊনতা নত্থি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘দুৱে ভৱে সংসৰামি, দেৱত্তে অথ মানুসে;

অঞ্ঞং গতিং ন জানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘দুৱে কুলে পজাযামি, খত্তিযে চাপি ব্ৰাহ্মণে;

নীচে কুলে ন জানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘হত্থিযানং অস্সযানং, সিৱিকং সন্দমানিকং;

লভামি সব্বমেৱেতং, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘দাসীগণং দাসগণং, নাৰিযো সমলঙ্কতা;

লভামি সব্বমেৱেতং, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘কোসেয্যকম্বলিযানি, খোমকপ্পাসিকানি চ;

লভামি সব্বমেৱেতং, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘নৱৱত্থং নৱফলং, নৱগ্গৰসভোজনং;

লভামি সব্বমেৱেতং, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘ইমং খাদ ইমং ভুঞ্জ, ইমম্হি সযনে সয;

লভামি সব্বমেৱেতং, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘সব্বত্থ পূজিতো হোমি, যসো অচ্চুগ্গতো মম;

মহাপক্খো সদা হোমি, অভেজ্জপৰিসো সদা;

ঞাতীনং উত্তমো হোমি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘সীতং উণ্হং ন জানামি, পৰিড়াহো ন ৱিজ্জতি;

অথো চেতসিকং দুক্খং, হদযে মে ন ৱিজ্জতি.

‘‘সুৱণ্ণৱণ্ণো হুত্ৱান, সংসৰামি ভৱাভৱে;

ৱেৱণ্ণিযং ন জানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘দেৱলোকা চৱিত্ৱান, সুক্কমূলেন চোদিতো;

সাৱত্থিযং পুৰে জাতো, মহাসালে সুঅড্ঢকে.

‘‘পঞ্চ কামগুণে হিত্ৱা, পব্বজিং অনগাৰিযং;

জাতিযা সত্তৱস্সোহং, অৰহত্তমপাপুণিং.

‘‘উপসম্পাদযী বুদ্ধো, গুণমঞ্ঞায চক্খুমা;

তৰুণো পূজনীযোহং, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘দিব্বচক্খু ৱিসুদ্ধং মে, সমাধিকুসলো অহং;

অভিঞ্ঞাপাৰমিপ্পত্তো, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘পটিসম্ভিদা অনুপ্পত্তো, ইদ্ধিপাদেসু কোৱিদো;

ধম্মেসু পাৰমিপ্পত্তো, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘তিংসকপ্পসহস্সম্হি, যং বুদ্ধমভিপূজযিং;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

ছড়ভিঞ্ঞো পুন হুত্ৱা সূলতো উট্ঠহিত্ৱা পৰানুদ্দযায আকাসে ঠত্ৱা পাটিহাৰিযং দস্সেসি. মহাজনো অচ্ছৰিযব্ভুতচিত্তজাতো অহোসি. তাৱদেৱস্স ৱণো সংৰূড়্হি, সো ভিক্খূহি, ‘‘আৱুসো, তাদিসং দুক্খং অনুভৱন্তো কথং ত্ৱং ৱিপস্সনং অনুযুঞ্জিতুং অসক্খী’’তি পুট্ঠো, ‘‘পগেৱ মে, আৱুসো, সংসাৰে আদীনৱো, সঙ্খাৰানঞ্চ সভাৱো সুদিট্ঠো, এৱাহং তাদিসং দুক্খং অনুভৱন্তোপি অসক্খিং ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা ৱিসেসং অধিগন্তু’’ন্তি দস্সেন্তো –

১২১. ‘‘নত্থি কোচি ভৱো নিচ্চো, সঙ্খাৰা ৱাপি সস্সতা;

উপ্পজ্জন্তি চ তে খন্ধা, চৱন্তি অপৰাপৰং.

১২২. ‘‘এতমাদীনৱং ঞত্ৱা, ভৱেনম্হি অনত্থিকো;

নিস্সটো সব্বকামেহি, পত্তো মে আসৱক্খযো’’তি. –

ইমং গাথাদ্ৱযং অভাসি.

তত্থ নত্থি কোচি ভৱো নিচ্চোতি কম্মভৱো উপপত্তিভৱো কামভৱো ৰূপভৱো অৰূপভৱো সঞ্ঞীভৱো অসঞ্ঞীভৱো নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীভৱো একৱোকাৰভৱো চতুৱোকাৰভৱো পঞ্চৱোকাৰভৱোতি এৱংভেদো, তত্থাপি হীনো মজ্ঝিমো উক্কট্ঠো দীঘাযুকো সুখবহুলো ৱোমিস্সসুখদুক্খোতি এৱংৱিভাগো যোকোচি নিচ্চো ধুৱো থিৰো অপলোকিযধম্মো নত্থি তং তং কাৰণং পটিচ্চ সমুপ্পন্নত্তা. যস্মা চ এতদেৱং, তস্মা সঙ্খাৰা ৱাপি সস্সতা নত্থীতি যোজনা. পচ্চযেহি সঙ্খতত্তা ‘‘সঙ্খাৰা’’তি লদ্ধনামে হি পঞ্চক্খন্ধে উপাদায ভৱসমঞ্ঞায সঙ্খাৰাৱ হুত্ৱা সম্ভূতা জৰামৰণেন চ ৱিপৰিণমন্তীতি অসস্সতা ৱিপৰিণামধম্মা. তথা হি তে ‘‘সঙ্খাৰা’’তি ৱুচ্চন্তি. তেনাহ উপ্পজ্জন্তি চ তে খন্ধা, চৱন্তি অপৰাপৰন্তি. তে ভৱপৰিযাযেন সঙ্খাৰপৰিযাযেন চ ৱুত্তা পঞ্চক্খন্ধা যথাপচ্চযং অপৰাপৰং উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ জৰায পৰিপীড়িতা হুত্ৱা চৱন্তি পৰিভিজ্জন্তীতি অত্থো. এতেন ‘‘ভৱো, সঙ্খাৰা’’তি চ লদ্ধৱোহাৰা পঞ্চক্খন্ধা উদযব্বযসভাৱাতি দস্সেতি. যস্মা তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা সঙ্খাৰে সম্মসন্তস্স তযোপি ভৱা আদিত্তং ৱিয সঙ্খতে আদীনৱং দোসং পগেৱ ৱিপস্সনাপঞ্ঞায জানিত্ৱা অনিচ্চলক্খণেহি দিট্ঠা সঙ্খাৰা দুক্খানত্তা ৱিভূততৰা উপট্ঠহন্তি, তেনাহ ভগৱা – ‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খং, যং দুক্খং তদনত্তা’’তি (সং. নি. ৩.১৫).

যস্মা তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা সঙ্খাৰে সম্মসন্তস্স তযোপি ভৱা আদিত্তং ৱিয অগাৰং সপ্পটিভযা উপট্ঠহন্তি, তস্মা আহ ‘‘ভৱেনম্হি অনত্থিকো’’তি. এৱং পন সব্বসো ভৱেহি ৱিনিৱত্তিযমানস্স কামেসু অপেক্খায লেসোপি ন সম্ভৱতিযেৱ, তেনাহ ‘‘নিস্সটো সব্বকামেহী’’তি, অম্হীতি যোজনা. মানুসেহি ৱিয দিব্বেহিপি কামেহি নিৱত্তিতচিত্তোস্মীতি অত্থো. পত্তো মে আসৱক্খযোতি যস্মা এৱং সুপৰিমজ্জিতসঙ্খাৰো ভৱেসু সুপৰিদিট্ঠাদীনৱো কামেসু চ অনাসত্তমানসো তস্মা সূলমত্থকে নিসিন্নেনাপি মে মযা পত্তো অধিগতো আসৱক্খযো নিব্বানং অৰহত্তঞ্চাতি. অঞ্ঞেহি চ সব্ৰহ্মচাৰীহি অপ্পত্তমানসেহি তদধিগমায উস্সাহো কৰণীযোতি ভিক্খূনং ওৱাদমদাসি.

উত্তৰত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.