২. উদাযিত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
মনুস্সভূতন্তিআদিকা আযস্মতো উদাযিত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযং পুঞ্ঞং উপচিনিত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে কপিলৱত্থুস্মিং ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৱা উদাযীতি লদ্ধনামো ৱযপ্পত্তো সত্থু ঞাতিসমাগমে বুদ্ধানুভাৱং দিস্ৱা, পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা ৱিপস্সনায কম্মং কৰোন্তো নচিৰস্সেৱ অৰহত্তং পাপুণি. তযো হি ইমে উদাযিত্থেৰা অমচ্চপুত্তো পুব্বে আগতো কাড়ুদাযী, কোৱৰিযপুত্তো লালুদাযী, অযং ব্ৰাহ্মণপুত্তো মহাউদাযীতি. স্ৱাযং একদিৱসং সত্থাৰা সেতৱাৰণং সব্বালঙ্কাৰপটিমণ্ডিতং মহাজনেন পসংসিযমানং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৱা নাগোপমসুত্তন্তে (অ. নি. ৬.৪৩) দেসিতে দেসনাপৰিযোসানে অত্তনো ঞাণবলানুৰূপং সত্থু গুণে অনুস্সৰিত্ৱা, বুদ্ধাৰম্মণায পীতিযা সমুস্সাহিতমানসো ‘‘অযং মহাজনো ইমং তিৰচ্ছানগতং নাগং পসংসতি, ন বুদ্ধমহানাগং. হন্দাহং বুদ্ধমহাগন্ধহত্থিনো গুণে পাকটে কৰিস্সামী’’তি সত্থাৰং থোমেন্তো –
৬৮৯. ‘‘মনুস্সভূতং সম্বুদ্ধং, অত্তদন্তং সমাহিতং;
ইৰিযমানং ব্ৰহ্মপথে, চিত্তস্সূপসমে ৰতং.
৬৯০. ‘‘যং মনুস্সা নমস্সন্তি, সব্বধম্মান পাৰগুং;
দেৱাপি তং নমস্সন্তি, ইতি মে অৰহতো সুতং.
৬৯১. ‘‘সব্বসংযোজনাতীতং, ৱনা নিব্বনমাগতং;
কামেহি নেক্খম্মৰতং, মুত্তং সেলাৱ কঞ্চনং.
৬৯২. ‘‘স ৱে অচ্চৰুচি নাগো, হিমৱাৱঞ্ঞে সিলুচ্চযে;
সব্বেসং নাগনামানং, সচ্চনামো অনুত্তৰো.
৬৯৩. ‘‘নাগং ৱো কিত্তযিস্সামি, ন হি আগুং কৰোতি সো;
সোৰচ্চং অৱিহিংসা চ, পাদা নাগস্স তে দুৱে.
৬৯৪. ‘‘সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ, চৰণা নাগস্স তেপৰে;
সদ্ধাহত্থো মহানাগো, উপেক্খাসেতদন্তৱা.
৬৯৫. ‘‘সতি গীৱা সিৰো পঞ্ঞা, ৱীমংসা ধম্মচিন্তনা;
ধম্মকুচ্ছিসমাৱাসো, ৱিৱেকো তস্স ৱালধি.
৬৯৬. ‘‘সো ঝাযী অস্সাসৰতো, অজ্ঝত্তং সুসমাহিতো;
গচ্ছং সমাহিতো নাগো, ঠিতো নাগো সমাহিতো.
৬৯৭. ‘‘সযং সমাহিতো নাগো, নিসিন্নোপি সমাহিতো;
সব্বত্থ সংৱুতো নাগো, এসা নাগস্স সম্পদা.
৬৯৮. ‘‘ভুঞ্জতি অনৱজ্জানি, সাৱজ্জানি ন ভুঞ্জতি;
ঘাসমচ্ছাদনং লদ্ধা, সন্নিধিং পৰিৱজ্জযং.
৬৯৯. ‘‘সংযোজনং অণুং থূলং, সব্বং ছেত্ৱান বন্ধনং;
যেন যেনেৱ গচ্ছতি, অনপেক্খোৱ গচ্ছতি.
৭০০. ‘‘যথাপি উদকে জাতং, পুণ্ডৰীকং পৱড্ঢতি;
নোপলিপ্পতি তোযেন, সুচিগন্ধং মনোৰমং.
৭০১. ‘‘তথেৱ চ লোকে জাতো, বুদ্ধো লোকে ৱিহৰতি;
নোপলিপ্পতি লোকেন, তোযেন পদুমং যথা.
৭০২. ‘‘মহাগিনি পজ্জলিতো, অনাহাৰোপসম্মতি;
অঙ্গাৰেসু চ সন্তেসু, নিব্বুতোতি পৱুচ্চতি.
৭০৩. ‘‘অত্থস্সাযং ৱিঞ্ঞাপনী, উপমা ৱিঞ্ঞূহি দেসিতা;
ৱিঞ্ঞিস্সন্তি মহানাগা, নাগং নাগেন দেসিতং.
৭০৪. ‘‘ৱীতৰাগো ৱীতদোসো, ৱীতমোহো অনাসৱো;
সৰীৰং ৱিজহং নাগো, পৰিনিব্বিস্সত্যনাসৱো’’তি. – ইমা গাথা অভাসি;
তত্থ মনুস্সভূতন্তি মনুস্সেসু ভূতং, নিব্বত্তং; মনুস্সত্তভাৱং ৱা পত্তং. সত্থা হি আসৱক্খযঞাণাধিগমেন সব্বগতিৱিমুত্তোপি চৰিমত্তভাৱে গহিতপটিসন্ধিৱসেন ‘‘মনুস্সো’’ত্ৱেৱ ৱোহৰীযতীতি. গুণৱসেন পন দেৱানং অতিদেৱো, ব্ৰহ্মানং অতিব্ৰহ্মা. সম্বুদ্ধন্তি সযমেৱ বুজ্ঝিতব্ববুদ্ধৱন্তং. অত্তদন্তন্তি অত্তনাযেৱ দন্তং. ভগৱা হি অত্তনাযেৱ উপ্পাদিতেন অৰিযমগ্গেন চক্খুতোপি…পে… মনতোপি উত্তমেন দমথেন দন্তো. সমাহিতন্তি অট্ঠৱিধেন সমাধিনা মগ্গফলসমাধিনা চ সমাহিতং. ইৰিযমানং ব্ৰহ্মপথেতি চতুব্বিধেপি ব্ৰহ্মৱিহাৰপথে, ব্ৰহ্মে ৱা সেট্ঠে ফলসমাপত্তিপথে সমাপজ্জনৱসেন পৱত্তমানং. কিঞ্চাপি ভগৱা ন সব্বকালং যথাৱুত্তে ব্ৰহ্মপথে ইৰিযতি, তত্থ ইৰিযসামত্থিযং পন তন্নিন্নতঞ্চ উপাদায ‘‘ইৰিযমান’’ন্তি ৱুত্তং. চিত্তস্সূপসমে ৰতন্তি চিত্তস্স উপসমহেতুভূতে সব্বসঙ্খাৰসমথে, নিব্বানে, অভিৰতং. যং মনুস্সা নমস্সন্তি, সব্বধম্মান পাৰগুন্তি যং সম্মাসম্বুদ্ধং সব্বেসং খন্ধাযতনাদিধম্মানং অভিঞ্ঞাপাৰগূ, পৰিঞ্ঞাপাৰগূ, পহানপাৰগূ, ভাৱনাপাৰগূ, সচ্ছিকিৰিযপাৰগূ, সমাপত্তিপাৰগূতি ছধা পাৰগুং পৰমুক্কংসগতসম্পত্তিং খত্তিযপণ্ডিতাদযো মনুস্সা নমস্সন্তি. ধম্মানুধম্মপটিপত্তিযা পূজেন্তা কাযেন ৱাচায মনসা চ তন্নিন্না তপ্পোণা তপ্পব্ভাৰা হোন্তি. দেৱাপি তং নমস্সন্তীতি ন কেৱলং মনুস্সা এৱ, অথ খো অপৰিমাণাসু লোকধাতূসু দেৱাপি তং নমস্সন্তি. ইতি মে অৰহতো সুতন্তি এৱং মযা আৰকত্তাদীহি কাৰণেহি অৰহতো, ভগৱতো, ধম্মসেনাপতিআদীনঞ্চ ‘‘সত্থা দেৱমনুস্সান’’ন্তিআদিকং ৱদন্তানং সন্তিকে এৱং সুতন্তি দস্সেতি.
সব্বসংযোজনাতীতন্তি সব্বানি দসপি সংযোজনানি যথাৰহং চতূহি মগ্গেহি সহ ৱাসনায অতিক্কন্তং. ৱনা নিব্বনমাগতন্তি কিলেসৱনতো তব্বিৰহিতং নিব্বনং উপগতং. কামেহি নেক্খম্মৰতন্তি সব্বসো কামেহি নিক্খমিত্ৱা পব্বজ্জাঝানৱিপস্সনাদিভেদে নেক্খম্মে অভিৰতং. মুত্তং সেলাৱ কঞ্চনন্তি অসাৰতো নিস্সটসাৰসভাৱত্তা সেলতো নিস্সটকঞ্চনসদিসং দেৱাপি তং নমস্সন্তীতি যোজনা.
স ৱে অচ্চৰুচি নাগোতি সো একংসতো আগুং ন কৰোতি, পুনব্ভৱং ন গচ্ছতি; নাগো ৱিয বলৱাতি. ‘‘নাগো’’তি লদ্ধনামো সম্মাসম্বুদ্ধো, অচ্চৰুচীতি অত্তনো কাযৰুচিযা ঞাণৰুচিযা চ সদেৱকং লোকং অতিক্কমিত্ৱা ৰুচি, সোভি. যথা কিং? হিমৱাৱঞ্ঞে সিলুচ্চযে, যথা হি হিমৱা পব্বতৰাজা অত্তনো থিৰগৰুমহাসাৰভাৱাদীহি গুণেহি অঞ্ঞে পব্বতে অতিৰোচতি, এৱং অতিৰোচতীতি অত্থো. সব্বেসং নাগনামানন্তি অহিনাগহত্থিনাগপুৰিসনাগানং, সেখাসেখপচ্চেকবুদ্ধনাগানং ৱা. সচ্চনামোতি সচ্চেনেৱ নাগনামো. তং পন সচ্চনামতং ‘‘ন হি আগুং কৰোতী’’তিআদিনা সযমেৱ ৱক্খতি.
ইদানি বুদ্ধনাগং অৱযৱতো চ দস্সেন্তো নামতো তাৱ দস্সেতুং ‘‘ন হি আগুং কৰোতি সো’’তি আহ. যস্মা আগুং, পাপং, সব্বেন সব্বং ন কৰোতি, তস্মা নাগোতি অত্থো. সোৰচ্চন্তি সীলং. অৱিহিংসাতি কৰুণা. তদুভযং সব্বস্সপি গুণৰাসিস্স পুব্বঙ্গমন্তি, কত্ৱা বুদ্ধনাগস্স পুৰিমপাদভাৱো তস্স যুত্তোতি আহ ‘‘পাদা নাগস্স তে দুৱে’’তি.
অপৰপাদভাৱেন ৱদন্তো ‘‘সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ, চৰণা নাগস্স তেপৰে’’তি আহ. ‘‘ত্যাপৰে’’তি ৱা পাঠো. তে অপৰেত্ৱেৱ পদৱিভাগো. অনৱজ্জধম্মানং আদানে সদ্ধা হত্থো এতস্সাতি, সদ্ধাহত্থো. সুপৰিসুদ্ধৱেদনা ঞাণপ্পভেদা উপেক্খা সেতদন্তা তে এতস্স অত্থীতি, উপেক্খাসেতদন্তৱা.
উত্তমঙ্গং পঞ্ঞা, তস্সা অধিট্ঠানং সতীতি আহ ‘‘সতি গীৱা সিৰো পঞ্ঞা’’তি. ৱীমংসা ধম্মচিন্তনাতি যথা খাদিতব্বাখাদিতব্বস্স সোণ্ডায পৰামসনং ঘাযনঞ্চ হত্থিনাগস্স ৱীমংসা নাম হোতি, এৱং বুদ্ধনাগস্স কুসলাদিধম্মচিন্তনা ৱীমংসা. সমা ৱসন্তি এত্থাতি, সমাৱাসো, ভাজনং কুচ্ছি এৱ সমাৱাসো, অভিঞ্ঞাসমথানং আধানভাৱতো সমথৱিপস্সনাসঙ্খাতো ধম্মো কুচ্ছিসমাৱাসো এতস্সাতি ধম্মকুচ্ছিসমাৱাসো. ৱিৱেকোতি উপধিৱিৱেকো. তস্সাতি বুদ্ধনাগস্স. ৱালধি, পৰিযোসানঙ্গভাৱতো.
ঝাযীতি আৰম্মণূপনিজ্ঝানেন চ ঝাযনসীলো. অস্সাসৰতোতি পৰমস্সাসভূতে নিব্বানে ৰতো. অজ্ঝত্তং সুসমাহিতোতি ৱিসযজ্ঝত্তে ফলসমাপত্তিযং সুট্ঠু সমাহিতো তদিদং সমাধানং সুট্ঠু সব্বকালিকন্তি দস্সেতুং ‘‘গচ্ছং সমাহিতো নাগো’’তিআদি ৱুত্তং. ভগৱা হি সৱাসনস্স উদ্ধচ্চস্স পহীনত্তা ৱিক্খেপাভাৱতো নিচ্চং সমাহিতোৱ. তস্মা যং যং ইৰিযাপথং কপ্পেতি, তং তং সমাহিতোৱ কপ্পেসীতি.
সব্বত্থাতি, সব্বস্মিং গোচৰে, সব্বস্মিঞ্চ দ্ৱাৰে সব্বসো পিহিতৱুত্তি. তেনাহ – ‘‘সব্বং কাযকম্মং ঞাণপুব্বঙ্গমং ঞাণানুপৰিৱত্ত’’ন্তিআদি (নেত্তি. ১৫). এসা নাগস্স সম্পদাতি এসা ‘‘ন হি আগুং কৰোতি সো’’তিআদিনা ‘‘সম্বুদ্ধ’’ন্তিআদিনা এৱ ৱা যথাৱুত্তা ৱক্খমানা চ বুদ্ধগন্ধহত্থিনো সম্পত্তি গুণপৰিপুণ্ণা.
ভুঞ্জতি অনৱজ্জানীতি সম্মাজীৱস্স উক্কংসপাৰমিপ্পত্তিযা ভুঞ্জতি অগৰহিতব্বানি, মিচ্ছাজীৱস্স সব্বসো সৱাসনানঞ্চ পহীনত্তা সাৱজ্জানি গৰহিতব্বানি ন ভুঞ্জতি অনৱজ্জানি ভুঞ্জন্তো চ সন্নিধিং পৰিৱজ্জযং ভুঞ্জতীতি যোজনা.
সংযোজনন্তি ৱট্টদুক্খেন সদ্ধিং সন্তানং সংযোজনতো ৱট্টে ওসীদাপনসমত্থং দসৱিধম্পি সংযোজনং. অণুং থূলন্তি খুদ্দকঞ্চেৱ মহন্তঞ্চ. সব্বং ছেত্ৱান বন্ধনন্তি মগ্গঞাণেন অনৱসেসং কিলেসবন্ধনং ছিন্দিত্ৱা. যেন যেনাতি যেন যেন দিসাভাগেন.
যথা হি উদকে জাতং পুণ্ডৰীকং উদকে পৱড্ঢতি নোপলিপ্পতি তোযেন, অনুপলেপসভাৱত্তা, তথেৱ লোকে জাতো বুদ্ধো লোকে ৱিহৰতি, নোপলিপ্পতি লোকেন তণ্হাদিট্ঠিমানলেপাভাৱতোতি যোজনা.
গিনীতি অগ্গি. অনাহাৰোতি অনিন্ধনো.
অত্থস্সাযং ৱিঞ্ঞাপনীতি সত্থু গুণসঙ্খাতস্স উপমেয্যত্থস্স ৱিঞ্ঞাপনী, পকাসনী অযং নাগূপমা. ৱিঞ্ঞূহীতি সত্থু পটিৱিদ্ধচতুসচ্চধম্মং পৰিজানন্তেহি অত্তানং সন্ধায ৱদতি. ৱিঞ্ঞিস্সন্তীতিআদি কাৰণৱচনং, যস্মা নাগেন মযা দেসিতং নাগং তথাগতগন্ধহত্থিং মহানাগা খীণাসৱা অত্তনো ৱিসযে ঠত্ৱা ৱিজানিস্সন্তি, তস্মা অঞ্ঞেসং পুথুজ্জনানং ঞাপনত্থং অযং উপমা অম্হেহি ভাসিতাতি অধিপ্পাযো.
সৰীৰং ৱিজহং নাগো, পৰিনিব্বিস্সত্যনাসৱোতি বোধিমূলে সউপাদিসেসপৰিনিব্বানেন অনাসৱো সম্মাসম্বুদ্ধনাগো, ইদানি সৰীৰং অত্তভাৱং ৱিজহন্তো খন্ধপৰিনিব্বানেন পৰিনিব্বাযিস্সতীতি.
এৱং চুদ্দসহি উপমাহি মণ্ডেত্ৱা, সোড়সহি গাথাহি, চতুসট্ঠিযা পাদেহি সত্থু গুণে ৱণ্ণেন্তো অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা দেসনং নিট্ঠাপেসি.
উদাযিত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সোড়সকনিপাতৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.