১৬. ৱীসতিনিপাতো
১. অধিমুত্তত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
ৱীসতিনিপাতে যঞ্ঞত্থং ৱাতিআদিকা আযস্মতো অপৰস্স অধিমুত্তত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো অত্থদস্সিস্স ভগৱতো কালে ৱিভৱসম্পন্নে কুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো সত্থৰি পৰিনিব্বুতে ভিক্খুসঙ্ঘং উপট্ঠহন্তো মহাদানানি পৱত্তেসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে আযস্মতো সংকিচ্চত্থেৰস্স ভগিনিযা কুচ্ছিম্হি নিব্বত্তি, অধিমুত্তোতিস্স নামং অহোসি. সো ৱযপ্পত্তো মাতুলত্থেৰস্স সন্তিকে পব্বজিত্ৱা ৱিপস্সনায কম্মং কৰোন্তো সামণেৰভূমিযংযেৱ ঠিতো অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.৪.৮৪-৮৮) –
‘‘নিব্বুতে লোকনাথম্হি, অত্থদস্সীনৰুত্তমে;
উপট্ঠহিং ভিক্খুসঙ্ঘং, ৱিপ্পসন্নেন চেতসা.
‘‘নিমন্তেত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘং, উজুভূতং সমাহিতং;
উচ্ছুনা মণ্ডপং কত্ৱা, ভোজেসিং সঙ্ঘমুত্তমং.
‘‘যং যং যোনুপপজ্জামি, দেৱত্তং অথমানুসং;
সব্বে সত্তে অভিভোমি, পুঞ্ঞকম্মস্সিদং ফলং.
‘‘অট্ঠাৰসে কপ্পসতে, যং দানমদদিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, উচ্ছুদানস্সিদং ফলং.
‘‘পটিসম্ভিদা চতস্সো…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অৰহত্তং পন পত্ৱা সমাপত্তিসুখেন ৱীতিনামেন্তো উপসম্পজ্জিতুকামো ‘‘মাতৰং আপুচ্ছিস্সামী’’তি মাতু সন্তিকং গচ্ছন্তো অন্তৰামগ্গে দেৱতায বলিকম্মকৰণত্থং মংসপৰিযেসনং চৰন্তেহি পঞ্চসতেহি চোৰেহি সমাগচ্ছি. চোৰা চ তং অগ্গহেসুং ‘‘দেৱতায বলি ভৱিস্সতী’’তি. সো চোৰেহি গহিতোপি অভীতো অচ্ছম্ভী ৱিপ্পসন্নমুখোৱ অট্ঠাসি. তং দিস্ৱা চোৰগামণিঅচ্ছৰিযব্ভুতচিত্তজাতো পসংসন্তো –
৭০৫. ‘‘যঞ্ঞত্থং ৱা ধনত্থং ৱা, যে হনাম মযং পুৰে;
অৱসেসং ভযং হোতি, ৱেধন্তি ৱিলপন্তি চ.
৭০৬. ‘‘তস্স তে নত্থি ভীতত্তং, ভিয্যো ৱণ্ণো পসীদতি;
কস্মা ন পৰিদেৱেসি, এৱৰূপে মহব্ভযে’’তি. – দ্ৱে গাথা অভাসি;
তত্থ যঞ্ঞত্থন্তি যজনত্থং দেৱতানং বলিকম্মকৰণত্থং ৱা. ৱা-সদ্দো ৱিকপ্পনত্থো. ধনত্থন্তি সাপতেয্যহৰণত্থং. যে হনাম মযং পুৰেতি যে সত্তে মযং পুব্বে হনিম্হ. অতীতত্থে হি ইদং ৱত্তমানৱচনং. অৱসেতি অৱসে অসেৰিকে কত্ৱা. তন্তি তেসং. ‘‘অৱসেসন্তি’’পি পঠন্তি. অম্হেহি গহিতেসু তং একং ঠপেত্ৱা অৱসেসানং; অযমেৱ ৱা পাঠো. ভযং হোতীতি মৰণভযং হোতি. যেন তে ৱেধন্তি ৱিলপন্তি,চিত্তুত্ৰাসেন ৱেধন্তি, ‘‘সামি, তুম্হাকং ইদঞ্চিদঞ্চ দস্সাম, দাসা ভৱিস্সামা’’তিআদিকং ৱদন্তা ৱিলপন্তি.
তস্স তেতি যো ত্ৱং অম্হেহি দেৱতায বলিকম্মত্থং জীৱিতা ৱোৰোপেতুকামেহি উক্খিত্তাসিকেহি সন্তজ্জিতো, তস্স তে. ভীতত্তন্তি ভীতভাৱো, ভযন্তি অত্থো. ভিয্যো ৱণ্ণো পসীদতীতি পকতিৱণ্ণতো উপৰিপি তে মুখৱণ্ণো ৱিপ্পসীদতি. থেৰস্স কিৰ তদা ‘‘সচে ইমে মাৰেস্সন্তি, ইদানেৱাহং অনুপাদায পৰিনিব্বাযিস্সামি, দুক্খভাৰো ৱিগচ্ছিস্সতী’’তি উড়াৰং পীতিসোমনস্সং উপ্পজ্জি. এৱৰূপে মহব্ভযেতি এদিসে মহতি মৰণভযে উপট্ঠিতে. হেতুঅত্থে ৱা এতং ভুম্মৱচনং.
ইদানি থেৰো চোৰগামণিস্স পটিৱচনদানমুখেন ধম্মং দেসেন্তো –
৭০৭. ‘‘নত্থি চেতসিকং দুক্খং, অনপেক্খস্স গামণি;
অতিক্কন্তা ভযা সব্বে, খীণসংযোজনস্স ৱে.
৭০৮. ‘‘খীণায ভৱনেত্তিযা, দিট্ঠে ধম্মে যথাতথে;
ন ভযং মৰণে হোতি, ভাৰনিক্খেপনে যথা.
৭০৯. ‘‘সুচিণ্ণং ব্ৰহ্মচৰিযং মে, মগ্গো চাপি সুভাৱিতো;
মৰণে মে ভযং নত্থি, ৰোগানমিৱ সঙ্খযে.
৭১০. ‘‘সুচিণ্ণং ব্ৰহ্মচৰিযং মে, মগ্গো চাপি সুভাৱিতো;
নিৰস্সাদা ভৱা দিট্ঠা, ৱিসং পিত্ৱাৱ ছড্ডিতং.
৭১১. ‘‘পাৰগূ অনুপাদানো, কতকিচ্চো অনাসৱো;
তুট্ঠো আযুক্খযা হোতি, মুত্তো আঘাতনা যথা.
৭১২. ‘‘উত্তমং ধম্মতং পত্তো, সব্বলোকে অনত্থিকো;
আদিত্তাৱ ঘৰা মুত্তো, মৰণস্মিং ন সোচতি.
৭১৩. ‘‘যদত্থি সঙ্গতং কিঞ্চি, ভৱো ৱা যত্থ লব্ভতি;
সব্বং অনিস্সৰং এতং, ইতি ৱুত্তং মহেসিনা.
৭১৪. ‘‘যো তং তথা পজানাতি, যথা বুদ্ধেন দেসিতং;
ন গণ্হাতি ভৱং কিঞ্চি, সুতত্তংৱ অযোগুড়ং.
৭১৫. ‘‘ন মে হোতি ‘অহোসি’ন্তি, ‘ভৱিস্স’ন্তি ন হোতি মে;
সঙ্খাৰা ৱিগমিস্সন্তি, তত্থ কা পৰিদেৱনা.
৭১৬. ‘‘সুদ্ধং ধম্মসমুপ্পাদং, সুদ্ধং সঙ্খাৰসন্ততিং;
পস্সন্তস্স যথাভূতং, ন ভযং হোতি গামণি.
৭১৭. ‘‘তিণকট্ঠসমং লোকং, যদা পঞ্ঞায পস্সতি;
মমত্তং সো অসংৱিন্দং, ‘নত্থি মে’তি ন সোচতি.
৭১৮. ‘‘উক্কণ্ঠামি সৰীৰেন, ভৱেনম্হি অনত্থিকো;
সোযং ভিজ্জিস্সতি কাযো, অঞ্ঞো চ ন ভৱিস্সতি.
৭১৯. ‘‘যং ৱো কিচ্চং সৰীৰেন, তং কৰোথ যদিচ্ছথ;
ন মে তপ্পচ্চযা তত্থ, দোসো পেমঞ্চ হেহিতী’’তি. –
ইমা গাথা অভাসি.
৭২০. ‘‘তস্স তং ৱচনং সুত্ৱা, অব্ভুতং লোমহংসনং;
সত্থানি নিক্খিপিত্ৱান, মাণৱা এতদব্ৰৱু’’ন্তি. –
অযং সঙ্গীতিকাৰেহি ৱুত্তগাথা. ইতো অপৰা তিস্সো চোৰানং, থেৰস্স চ ৱচনপটিৱচনগাথা –
৭২১. ‘‘কিং ভদন্তে কৰিত্ৱান, কো ৱা আচৰিযো তৱ;
কস্স সাসনমাগম্ম, লব্ভতে তং অসোকতা.
৭২২. ‘‘সব্বঞ্ঞূ সব্বদস্সাৱী, জিনো আচৰিযো মম;
মহাকাৰুণিকো সত্থা, সব্বলোকতিকিচ্ছকো.
৭২৩. ‘‘তেনাযং দেসিতো ধম্মো, খযগামী অনুত্তৰো;
তস্স সাসনমাগম্ম, লব্ভতে তং অসোকতা.
৭২৪. ‘‘সুত্ৱান চোৰা ইসিনো সুভাসিতং, নিক্খিপ্প সত্থানি চ আৱুধানি চ;
তম্হা চ কম্মা ৱিৰমিংসু একে, একে চ পব্বজ্জমৰোচযিংসু.
৭২৫. ‘‘তে পব্বজিত্ৱা সুগতস্স সাসনে, ভাৱেত্ৱ বোজ্ঝঙ্গবলানি পণ্ডিতা;
উদগ্গচিত্তা সুমনা কতিন্দ্ৰিযা, ফুসিংসু নিব্বানপদং অসঙ্খত’’ন্তি. –
ইমাপি সঙ্গীতিকাৰেহি ৱুত্তগাথা.
তত্থ নত্থি চেতসিকং দুক্খং, অনপেক্খস্স, গামণীতি গামণি, অপেক্খায, তণ্হায, অভাৱেন অনপেক্খস্স মাদিসস্স, লোহিতসভাৱো পুব্বো ৱিয, চেতসিকং দুক্খং দোমনস্সং নত্থি, দোমনস্সাভাৱাপদেসেন ভযাভাৱং ৱদতি. তেনাহ ‘‘অতিক্কন্তা ভযা সব্বে’’তি. অতিক্কন্তা ভযা সব্বেতি খীণসংযোজনস্স অৰহতো পঞ্চৱীসতি মহাভযা, অঞ্ঞে চ সব্বেপি ভযা একংসেন অতিক্কন্তা অতীতা, অপগতাতি অত্থো.
দিট্ঠে ধম্মে যথাতথেতি চতুসচ্চধম্মে পৰিঞ্ঞাপহানসচ্ছিকিৰিযভাৱনাৱসেন মগ্গপঞ্ঞায যথাভূতং দিট্ঠে. মৰণেতি মৰণহেতু. ভাৰনিক্খেপনে যথাতি যথা কোচি পুৰিসো সীসে ঠিতেন মহতা গৰুভাৰেন সংসীদন্তো তস্স নিক্খেপনে, অপনযনে ন ভাযতি, এৱং সম্পদমিদন্তি অত্থো. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –
‘‘ভাৰা হৱে পঞ্চক্খন্ধা, ভাৰহাৰো চ পুগ্গলো;
ভাৰাদানং দুখং লোকে, ভাৰনিক্খেপনং সুখ’’ন্তি. (সং. নি. ৩.২২);
সুচিণ্ণন্তি সুট্ঠু চৰিতং. ব্ৰহ্মচৰিযন্তি, সিক্খত্তযসঙ্গহং সাসনব্ৰহ্মচৰিযং. ততো এৱ মগ্গো চাপি সুভাৱিতো অট্ঠঙ্গিকো অৰিযমগ্গোপি সম্মদেৱ ভাৱিতো. ৰোগানমিৱ সঙ্খযেতি যথা বহূহি ৰোগেহি অভিভূতস্স আতুৰস্স ৰোগানং সঙ্খযে পীতিসোমনস্সমেৱ হোতি, এৱং খন্ধৰোগসঙ্খযে মৰণে মাদিসস্স ভযং নত্থি.
নিৰস্সাদা ভৱা দিট্ঠাতি তীহি দুক্খতাহি অভিভূতা, একাদসহি অগ্গীহি আদিত্তা, তযো ভৱা নিৰস্সাদা, অস্সাদৰহিতা, মযা দিট্ঠা. ৱিসং পিত্ৱাৱ ছড্ডিতন্তি পমাদৱসেন ৱিসং পিৱিত্ৱা তাদিসেন পযোগেন ছড্ডিতং ৱিয মৰণে মে ভযং নত্থীতি অত্থো.
মুত্তো আঘাতনা যথাতি যথা চোৰেহি মাৰণত্থং আঘাতনং নীতো কেনচি উপাযেন ততো মুত্তো হট্ঠতুট্ঠো হোতি, এৱং সংসাৰপাৰং, নিব্বানং, গতত্তা পাৰগূ, চতূহিপি উপাদানেহি অনুপাদানো, পৰিঞ্ঞাদীনং সোড়সন্নং কিচ্চানং কতত্তা কতকিচ্চো কামাসৱাদীহি অনাসৱো, আযুক্খযা আযুক্খযহেতু তুট্ঠো সোমনস্সিকো হোতি.
উত্তমন্তি সেট্ঠং. ধম্মতন্তি, ধম্মসভাৱং. অৰহত্তে সিদ্ধে সিজ্ঝনহেতু ইট্ঠাদীসু তাদিভাৱং. সব্বলোকেতি সব্বলোকস্মিম্পি, দীঘাযুকসুখবহুলতাদিৱসেন সংযুত্তেপি লোকে. অনত্থিকোতি, অনপেক্খো. আদিত্তাৱ ঘৰা মুত্তোতি যথা কোচি পুৰিসো সমন্ততো আদিত্ততো পজ্জলিততো গেহতো নিস্সটো, ততো নিস্সৰণনিমিত্তং ন সোচতি, এৱং খীণাসৱো মৰণনিমিত্তং ন সোচতি.
যদত্থি সঙ্গতং কিঞ্চীতি যংকিঞ্চি ইমস্মিং লোকে অত্থি, ৱিজ্জতি, উপলব্ভতি সঙ্গতং, সত্তেহি সঙ্খাৰেহি ৱা সমাগমো, সমোধানং. ‘‘সঙ্খত’’ন্তিপি পাঠো, তস্স যংকিঞ্চি পচ্চযেহি সমচ্চ সম্ভুয্য কতং, পটিচ্চসমুপ্পন্নন্তি অত্থো. ভৱো ৱা যত্থ লব্ভতীতি যস্মিং সত্তনিকাযে যো উপপত্তিভৱো লব্ভতি. সব্বং অনিস্সৰং এতন্তি সব্বমেতং ইস্সৰৰহিতং, ন এত্থ কেনচি ‘‘এৱং হোতূ’’তি ইস্সৰিযং ৱত্তেতুং সক্কা. ইতি ৱুত্তং মহেসিনাতি ‘‘সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি এৱং ৱুত্তং মহেসিনা সম্মাসম্বুদ্ধেন. তস্মা ‘‘অনিস্সৰং এত’’ন্তি পজানন্তো মৰণস্মিং ন সোচতীতি যোজনা.
ন গণ্হাতি ভৱং কিঞ্চীতি যো অৰিযসাৱকো ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চা’’তিআদিনা (ধ. প. ২৭৭) যথা বুদ্ধেন ভগৱতা দেসিতং, তথা তং ভৱত্তযং ৱিপস্সনাপঞ্ঞাসহিতায মগ্গপঞ্ঞায পজানাতি. সো যথা কোচি পুৰিসো সুখকামো দিৱসং সন্তত্তং অযোগুড়ং হত্থেন ন গণ্হাতি, এৱং কিঞ্চি খুদ্দকং ৱা মহন্তং ৱা ভৱং ন গণ্হাতি, ন তত্থ তণ্হং কৰোতীতি অত্থো.
ন মে হোতি ‘‘অহোসি’’ন্তি ‘‘অতীতমদ্ধানং অহং ঈদিসো অহোসি’’ন্তি অত্তদিট্ঠিৱসেন ন মে চিত্তপ্পৱত্তি অত্থি দিট্ঠিযা সম্মদেৱ উগ্ঘাটিতত্তা, ধম্মসভাৱস্স চ সুদিট্ঠত্তা. ‘‘ভৱিস্স’’ন্তি ন হোতি মেতি ততো এৱ ‘‘অনাগতমদ্ধানং অহং এদিসো কথং নু খো ভৱিস্সং ভৱেয্য’’ন্তি এৱম্পি মে ন হোতি. সঙ্খাৰা ৱিগমিস্সন্তীতি এৱং পন হোতি ‘‘যথাপচ্চযং পৱত্তমানা সঙ্খাৰাৱ, ন এত্থ কোচি অত্তা ৱা অত্তনিযং ৱা, তে চ খো ৱিগমিস্সন্তি, ৱিনস্সিস্সন্তি, খণে খণে ভিজ্জিস্সন্তী’’তি. তত্থ কা পৰিদেৱনাতি এৱং পস্সন্তস্স মাদিসস্স তত্থ সঙ্খাৰগতে কা নাম পৰিদেৱনা.
সুদ্ধন্তি কেৱলং, অত্তসাৰেন অসম্মিস্সং. ধম্মসমুপ্পাদন্তি পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নধম্মসমুপ্পত্তিং অৱিজ্জাদিপচ্চযেহি সঙ্খাৰাদিধম্মমত্তপ্পৱত্তিং. সঙ্খাৰসন্ততিন্তি কিলেসকম্মৱিপাকপ্পভেদসঙ্খাৰপবন্ধং. পস্সন্তস্স যথাভূতন্তি সহ ৱিপস্সনায মগ্গপঞ্ঞায যাথাৱতো জানন্তস্স.
তিণকট্ঠসমং লোকন্তি যথা অৰঞ্ঞে অপৰিগ্গহে তিণকট্ঠে কেনচি গয্হমানে অপৰস্স ‘‘ময্হং সন্তকং অযং গণ্হতী’’তি ন হোতি, এৱং সো অসামিকতায তিণকট্ঠসমং সঙ্খাৰলোকং যদা পঞ্ঞায পস্সতি, সো তত্থ মমত্তং অসংৱিন্দং অসংৱিন্দন্তো অলভন্তো অকৰোন্তো. নত্থি মেতি ‘‘অহু ৱত সোহং, তং মে নত্থী’’তি ন সোচতি.
উক্কণ্ঠামি সৰীৰেনাতি অসাৰকেন অভিনুদেন দুক্খেন অকতঞ্ঞুনা অসুচিদুগ্গন্ধজেগুচ্ছপটিক্কূলসভাৱেন ইমিনা কাযেন উক্কণ্ঠামি ইমং কাযং নিব্বিন্দন্তো এৱং তিট্ঠামি. ভৱেনম্হি অনত্থিকোতি সব্বেনপি ভৱেন অনত্থিকো অম্হি, ন কিঞ্চি ভৱং পত্থেমি. সোযং ভিজ্জিস্সতি কাযোতি অযং মম কাযো ইদানি তুম্হাকং পযোগেন অঞ্ঞথা ৱা অঞ্ঞত্থ ভিজ্জিস্সতি. অঞ্ঞো চ ন ভৱিস্সতীতি অঞ্ঞো কাযো ময্হং আযতিং ন ভৱিস্সতি, পুনব্ভৱাভাৱতো.
যং ৱো কিচ্চং সৰীৰেনাতি যং তুম্হাকং ইমিনা সৰীৰেন পযোজনং, তং কৰোথ যদিচ্ছথ, ইচ্ছথ চে. ন মে তপ্পচ্চযাতি, তং নিমিত্তং ইমস্স সৰীৰস্স তুম্হেহি যথিচ্ছিতকিচ্চস্স কৰণহেতু. তত্থাতি তেসু কৰোন্তেসু চ অকৰোন্তেসু চ. দোসো পেমঞ্চ হেহিতীতি যথাক্কমং পটিঘো অনুনযো ন ভৱিস্সতি, অত্তনো ভৱে অপেক্খায সব্বসো পহীনত্তাতি অধিপ্পাযো. অঞ্ঞপচ্চযা অঞ্ঞত্থ চ পটিঘানুনযেসু অসন্তেসুপি তপ্পচ্চযা, ‘‘তত্থা’’তি ৱচনং যথাধিগতৱসেন ৱুত্তং.
তস্সাতি অধিমুত্তত্থেৰস্স. তং ৱচনন্তি ‘‘নত্থি চেতসিকং দুক্খ’’ন্তিআদিকং মৰণে ভযাভাৱাদিদীপকং, ততো এৱ অব্ভুতং লোমহংসনং ৱচনং সুত্ৱা. মাণৱাতি চোৰা. চোৰা হি ‘‘মাণৱা’’তি ৱুচ্চন্তি ‘‘মাণৱেহি সহ গচ্ছন্তি কতকম্মেহি অকতকম্মেহিপী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৪৯) ৱিয.
কিং ভদন্তে কৰিত্ৱানাতি, ভন্তে, কিং নাম তপোকম্মং কত্ৱা. কো ৱা তৱ আচৰিযো কস্স সাসনং, ওৱাদং নিস্সায অযং অসোকতা মৰণকালে সোকাভাৱো লব্ভতীতি এতং অত্থং অব্ৰৱুং, পুচ্ছাৱসেন কথেসুং, ভাসিংসু.
তং সুত্ৱা থেৰো তেসং পটিৱচনং দেন্তো ‘‘সব্বঞ্ঞূ’’তিআদিমাহ. তত্থ সব্বঞ্ঞূতি পৰোপদেসেন ৱিনা সব্বপকাৰেন সব্বধম্মাৱবোধনসমত্থস্স আকঙ্খাপটিবদ্ধৱুত্তিনো অনাৱৰণঞাণস্স অধিগমেন অতীতাদিভেদং সব্বং জানাতীতি, সব্বঞ্ঞূ. তেনেৱ সমন্তচক্খুনা সব্বস্স দস্সনতো সব্বদস্সাৱী. যম্হি অনাৱৰণঞাণং, তদেৱ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, নত্থেৱ অসাধাৰণঞাণপাড়িযা ৱিৰোধো ৱিসযুপ্পত্তিমুখেন অঞ্ঞেহি অসাধাৰণভাৱদস্সনত্থং একস্সেৱ ঞাণস্স দ্ৱিধা ৱুত্তত্তা. যং পনেত্থ ৱত্তব্বং, তং ইতিৱুত্তকৱণ্ণনাযং (ইতিৱু. অট্ঠ. ৩৮) ৱিত্থাৰতো ৱুত্তমেৱাতি তত্থ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. পঞ্চন্নম্পি মাৰানং ৱিজযতো জিনো, হীনাদিৱিভাগভিন্নে সব্বস্মিং সত্তনিকাযে অধিমুত্তৱুত্তিতায মহতিযা কৰুণায সমন্নাগতত্তা মহাকাৰুণিকো, দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপৰমত্থেহি যথাৰহং ৱেনেয্যানং অনুসাসনতো সত্থা, ততো এৱ সব্বলোকস্স কিলেসৰোগতিকিচ্ছনতো সব্বলোকতিকিচ্ছকো, সম্মাসম্বুদ্ধো আচৰিযো মমাতি যোজনা. খযগামীতি নিব্বানগামী.
এৱং থেৰেন সত্থু সাসনস্স চ গুণে পকাসিতে পটিলদ্ধসদ্ধা একচ্চে চোৰা পব্বজিংসু, একচ্চে উপাসকত্তং পৱেদেসুং. তমত্থং দীপেন্তো ধম্মসঙ্গাহকা ‘‘সুত্ৱান চোৰা’’তিআদিনা দ্ৱে গাথা অভাসিংসু. তত্থ ইসিনোতি অধিসীলসিক্খাদীনং এসনট্ঠেন ইসিনো, অধিমুত্তত্থেৰস্স. নিক্খিপ্পাতি পহায. সত্থানি চ আৱুধানি চাতি অসিআদিসত্থানি চেৱ ধনুকলাপাদিআৱুধানি চ. তম্হা চ কম্মাতি ততো চোৰকম্মতো.
তে পব্বজিত্ৱা সুগতস্স সাসনেতি তে চোৰা সোভনগমনতাদীহি সুগতস্স ভগৱতো সাসনে পব্বজ্জং উপগন্ত্ৱা. ভাৱনাৱিসেসাধিগতায ওদগ্যলক্খণায পীতিযা সমন্নাগমেন উদগ্গচিত্তা. সুমনাতি সোমনস্সপ্পত্তা. কতিন্দ্ৰিযাতি ভাৱিতিন্দ্ৰিযা. ফুসিংসূতি অগ্গমগ্গাধিগমেন অসঙ্খতং নিব্বানং অধিগচ্ছিংসু. অধিমুত্তো কিৰ চোৰে নিব্বিসেৱনে কত্ৱা, তে তত্থেৱ ঠপেত্ৱা, মাতু সন্তিকং গন্ত্ৱা, মাতৰং আপুচ্ছিত্ৱা, পচ্চাগন্ত্ৱা তেহি সদ্ধিং উপজ্ঝাযস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা, পব্বাজেত্ৱা উপসম্পদং অকাসি. অথ তেসং কম্মট্ঠানং আচিক্খি, তে নচিৰস্সেৱ অৰহত্তে পতিট্ঠহিংসু. তেন ৱুত্তং ‘‘পব্বজিত্ৱা…পে… অসঙ্খত’’ন্তি.
অধিমুত্তত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. পাৰাপৰিযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
সমণস্স অহু চিন্তাতিআদিকা আযস্মতো পাৰাপৰিযত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনিত্ৱা সুগতীসুযেৱ সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৱত্থিযং অঞ্ঞতৰস্স ব্ৰাহ্মণমহাসালস্স পুত্তো হুত্ৱা নিব্বত্তি. তস্স ৱযপ্পত্তস্স গোত্তৱসেন পাৰাপৰিযোত্ৱেৱ সমঞ্ঞা অহোসি. সো তযো ৱেদে উগ্গহেত্ৱা ব্ৰাহ্মণসিপ্পেসু নিপ্ফত্তিং গতো. একদিৱসং সত্থু ধম্মদেসনাকালে জেতৱনৱিহাৰং গন্ত্ৱা পৰিসপৰিযন্তে নিসীদি. সত্থা তস্স অজ্ঝাসযং ওলোকেত্ৱা ইন্দ্ৰিযভাৱনাসুত্তং (ম. নি. ৩.৪৫৩) দেসেসি. সো তং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজি. তং সুত্তং উগ্গহেত্ৱা তদত্থমনুচিন্তেসি. যথা পন অনুচিন্তেসি, স্ৱাযমত্থো গাথাসু এৱ আৱি ভৱিস্সতি. সো তথা অনুৱিচিন্তেন্তো আযতনমুখেন ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা নচিৰস্সেৱ অৰহত্তং পত্তো. অপৰভাগে অত্তনা চিন্তিতাকাৰং পকাসেন্তো –
৭২৬. ‘‘সমণস্স অহু চিন্তা, পাৰাপৰিযস্স ভিক্খুনো;
এককস্স নিসিন্নস্স, পৱিৱিত্তস্স ঝাযিনো.
৭২৭. ‘‘কিমানুপুব্বং পুৰিসো, কিং ৱতং কিং সমাচাৰং;
অত্তনো কিচ্চকাৰীস্স, ন চ কঞ্চি ৱিহেঠযে.
৭২৮. ‘‘ইন্দ্ৰিযানি মনুস্সানং, হিতায অহিতায চ;
অৰক্খিতানি অহিতায, ৰক্খিতানি হিতায চ.
৭২৯. ‘‘ইন্দ্ৰিযানেৱ সাৰক্খং, ইন্দ্ৰিযানি চ গোপযং;
অত্তনো কিচ্চকাৰীস্স, ন চ কঞ্চি ৱিহেঠযে.
৭৩০. ‘‘চক্খুন্দ্ৰিযং চে ৰূপেসু, গচ্ছন্তং অনিৱাৰযং;
অনাদীনৱদস্সাৱী, সো দুক্খা ন হি মুচ্চতি.
৭৩১. ‘‘সোতিন্দ্ৰিযং চে সদ্দেসু, গচ্ছন্তং অনিৱাৰযং;
অনাদীনৱদস্সাৱী, সো দুক্খা ন হি মুচ্চতি.
৭৩২. ‘‘অনিস্সৰণদস্সাৱী, গন্ধে চে পটিসেৱতি;
ন সো মুচ্চতি দুক্খম্হা, গন্ধেসু অধিমুচ্ছিতো.
৭৩৩. ‘‘অম্বিলং মধুৰগ্গঞ্চ, তিত্তকগ্গমনুস্সৰং;
ৰসতণ্হায গধিতো, হদযং নাৱবুজ্ঝতি.
৭৩৪. ‘‘সুভান্যপ্পটিকূলানি, ফোট্ঠব্বানি অনুস্সৰং;
ৰত্তো ৰাগাধিকৰণং, ৱিৱিধং ৱিন্দতে দুখং.
৭৩৫. ‘‘মনং চেতেহি ধম্মেহি, যো ন সক্কোতি ৰক্খিতুং;
ততো নং দুক্খমন্ৱেতি, সব্বেহেতেহি পঞ্চহি.
৭৩৬. ‘‘পুব্বলোহিতসম্পুণ্ণং, বহুস্স কুণপস্স চ;
নৰৱীৰকতং ৱগ্গুং, সমুগ্গমিৱ চিত্তিতং.
৭৩৭. ‘‘কটুকং মধুৰস্সাদং, পিযনিবন্ধনং দুখং;
খুৰংৱ মধুনা লিত্তং, উল্লিহং নাৱবুজ্ঝতি.
৭৩৮. ‘‘ইত্থিৰূপে ইত্থিসৰে, ফোট্ঠব্বেপি চ ইত্থিযা;
ইত্থিগন্ধেসু সাৰত্তো, ৱিৱিধং ৱিন্দতে দুখং.
৭৩৯. ‘‘ইত্থিসোতানি সব্বানি, সন্দন্তি পঞ্চ পঞ্চসু;
তেসমাৱৰণং কাতুং, যো সক্কোতি ৱীৰিযৱা.
৭৪০. ‘‘সো অত্থৱা সো ধম্মট্ঠো, সো দক্খো সো ৱিচক্খণো;
কৰেয্য ৰমমানোপি, কিচ্চং ধম্মত্থসংহিতং.
৭৪১. ‘‘অথো সীদতি সঞ্ঞুত্তং, ৱজ্জে কিচ্চং নিৰত্থকং;
ন তং কিচ্চন্তি মঞ্ঞিত্ৱা, অপ্পমত্তো ৱিচক্খণো.
৭৪২. ‘‘যঞ্চ অত্থেন সঞ্ঞুত্তং, যা চ ধম্মগতা ৰতি;
তং সমাদায ৱত্তেথ, সা হি ৱে উত্তমা ৰতি.
৭৪৩. ‘‘উচ্চাৱচেহুপাযেহি, পৰেসমভিজিগীসতি;
হন্ত্ৱা ৱধিত্ৱা অথ সোচযিত্ৱা, আলোপতি সাহসা যো পৰেসং.
৭৪৪. ‘‘তচ্ছন্তো আণিযা আণিং, নিহন্তি বলৱা যথা;
ইন্দ্ৰিযানিন্দ্ৰিযেহেৱ, নিহন্তি কুসলো তথা.
৭৪৫. ‘‘সদ্ধং ৱীৰিযং সমাধিঞ্চ, সতিপঞ্ঞঞ্চ ভাৱযং;
পঞ্চ পঞ্চহি হন্ত্ৱান, অনীঘো যাতি ব্ৰাহ্মণো.
৭৪৬. ‘‘সো অত্থৱা সো ধম্মট্ঠো, কত্ৱা ৱাক্যানুসাসনিং;
সব্বেন সব্বং বুদ্ধস্স, সো নৰো সুখমেধতী’’তি. – ইমা গাথা অভাসি;
তত্থ সমণস্সাতি পব্বজিতস্স. অহূতি অহোসি. চিন্তাতি ধম্মচিন্তা ধম্মৱিচাৰণা. পাৰাপৰিযস্সাতি পাৰাপৰগোত্তস্স. ‘‘পাৰাচৰিযস্সা’’তিপি পঠন্তি. ভিক্খুনোতি সংসাৰে ভযং ইক্খনসীলস্স. এককস্সাতি অসহাযস্স, এতেন কাযৱিৱেকং দস্সেতি. পৱিৱিত্তস্সাতি পৱিৱেকহেতুনা কিলেসানং ৱিক্খম্ভনেন ৱিৱেকং আৰদ্ধস্স, এতেন চিত্তৱিৱেকং দস্সেতি. তেনাহ ‘‘ঝাযিনো’’তি. ঝাযিনোতি ঝাযনসীলস্স, যোনিসোমনসিকাৰেসু যুত্তস্সাতি অত্থো. সব্বমেতং থেৰো অত্তানং পৰং ৱিয কত্ৱা ৱদতি.
‘‘কিমানুপুব্ব’’ন্তিআদিনা তং চিন্তনং দস্সেতি. তত্থ পঠমগাথাযং তাৱ কিমানুপুব্বন্তি অনুপুব্বং অনুক্কমো, অনুপুব্বমেৱ ৱক্খমানেসু ৱতসমাচাৰেসু কো অনুক্কমো, কেন অনুক্কমেন তে পটিপজ্জিতব্বাতি অত্থো. পুৰিসো কিং ৱতং কিং সমাচাৰন্তি অত্থকামো পুৰিসো সমাদিযিতব্বট্ঠেন ‘‘ৱত’’ন্তি লদ্ধনামং, কীদিসং সীলং সমাচাৰং, সমাচৰন্তো, অত্তনো কিচ্চকাৰী কত্তব্বকাৰী অস্স, কঞ্চি সত্তং ন চ ৱিহেঠযে, ন বাধেয্যাতি অত্থো. অত্তনো কিচ্চং নাম সমণধম্মো, সঙ্খেপতো সীলসমাধিপঞ্ঞা, তং সম্পাদেন্তস্স পৰৱিহেঠনায লেসোপি নত্থি তায সতি সমণভাৱস্সেৱ অভাৱতো.
যথাহ ভগৱা – ‘‘ন হি পব্বজিতো পৰূপঘাতী, ন সমণো হোতি পৰং ৱিহেঠযন্তো’’তি (ধ. প. ১৮৪). এত্থ চ ৱতগ্গহণেন ৱাৰিত্তসীলং গহিতং, সমাচাৰগ্গহণেন সমাচৰিতব্বতো চাৰিত্তসীলেন সদ্ধিং ঝানৱিপস্সনাদি, তস্মা ৱাৰিত্তসীলং পধানং. তত্থাপি চ যস্মা ইন্দ্ৰিযসংৱৰে সিদ্ধে সব্বং সীলং সুৰক্খিতং, সুগোপিতমেৱ হোতি, তস্মা ইন্দ্ৰিযসংৱৰসীলং তাৱ দস্সেতুকামো ইন্দ্ৰিযানং অৰক্খণে ৰক্খণে চ আদীনৱানিসংসে ৱিভাৱেন্তো ‘‘ইন্দ্ৰিযানি মনুস্সান’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ ইন্দ্ৰিযানীতি ৰক্খিতব্বধম্মনিদস্সনং, তস্মা চক্খাদীনি ছ ইন্দ্ৰিযানীতি ৱুত্তং হোতি. মনুস্সানন্তি ৰক্খণযোগ্যপুগ্গলনিদস্সনং. হিতাযাতি অত্থায. অহিতাযাতি অনত্থায. হোন্তীতি ৱচনসেসো. কথং পন তানিযেৱ হিতায চ অহিতায হোন্তীতি আহ ‘‘ৰক্খিতানী’’তিআদি. তস্সত্থো – যস্স চক্খাদীনি ইন্দ্ৰিযানি সতিকৱাটেন অপিহিতানি, তস্স ৰূপাদীসু অভিজ্ঝাদিপাপধম্মপৱত্তিযা দ্ৱাৰভাৱতো অনত্থায পিহিতানি, তদভাৱতো অত্থায সংৱত্তন্তীতি.
ইন্দ্ৰিযানেৱ সাৰক্খন্তি যস্মা ইন্দ্ৰিযসংৱৰো পৰিপুণ্ণো সীলসম্পদং পৰিপূৰেতি, সীলসম্পদা পৰিপুণ্ণা সমাধিসম্পদং পৰিপূৰেতি, সমাধিসম্পদা পৰিপুণ্ণা পঞ্ঞাসম্পদং পৰিপূৰেতি, তস্মা ইন্দ্ৰিযাৰক্খা অত্তহিতপটিপত্তিযাৱ মূলন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘ইন্দ্ৰিযানেৱ সাৰক্খ’’ন্তি. সতিপুব্বঙ্গমেন আৰক্খেন সংৰক্খন্তো যোনিসোমনসিকাৰেন ইন্দ্ৰিযানি এৱ তাৱ সম্মদেৱ ৰক্খন্তো, যথা অকুসলচোৰা তেহি তেহি দ্ৱাৰেহি পৱিসিত্ৱা চিত্তসন্তানে কুসলং ভণ্ডং ন ৱিলুম্পন্তি, তথা তানি পিদহন্তোতি অত্থো. সাৰক্খন্তি চ সং-সদ্দস্স সাভাৱং কত্ৱা ৱুত্তং, ‘‘সাৰাগো’’তিআদীসু ৱিয. ‘‘সংৰক্খ’’ন্তি চ পাঠো. ইন্দ্ৰিযানি চ গোপযন্তি তস্সেৱ পৰিযাযৱচনং, পৰিযাযৱচনে পযোজনং নেত্তিঅট্ঠকথাযং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. ‘‘অত্তনো কিচ্চকাৰীস্সা’’তি ইমিনা অত্তহিতপটিপত্তিং দস্সেতি, ‘‘ন চ কঞ্চি ৱিহেঠযে’’তি ইমিনা পৰহিতপটিপত্তিং, উভযেনাপি ৱা অত্তহিতপটিপত্তিমেৱ দস্সেতি পৰাৱিহেঠনস্সাপি অত্তহিতপটিপত্তিভাৱতো. অথ ৱা পদদ্ৱযেনপি অত্তহিতপটিপত্তিং দস্সেতি পুথুজ্জনস্স সেক্খস্স চ পৰহিতপটিপত্তিযাপি অত্তহিতপটিপত্তিভাৱতো.
এৱং ৰক্খিতানি ইন্দ্ৰিযানি হিতায হোন্তীতি ৱোদানপক্খং সঙ্খেপেনেৱ দস্সেত্ৱা, অৰক্খিতানি অহিতায হোন্তীতি সংকিলেসপক্খং পন ৱিভজিত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘চক্খুন্দ্ৰিযং চে’’তিআদিমাহ. তত্থ চক্খুন্দ্ৰিযং চে ৰূপেসু, গচ্ছন্তং অনিৱাৰযং. অনাদীনৱদস্সাৱীতি যো নীলপীতাদিভেদেসু ইট্ঠানিট্ঠেসু ৰূপাযতনেসু গচ্ছন্তং যথাৰুচি পৱত্তন্তং চক্খুন্দ্ৰিযং অনিৱাৰযং, অনিৱাৰযন্তো অপ্পটিবাহন্তো তথাপৱত্তিযং আদীনৱদস্সাৱী ন হোতি চে, দিট্ঠধম্মিকং সম্পৰাযিকঞ্চ আদীনৱং দোসং ন পস্সতি চে. ‘‘গচ্ছন্তং নিৱাৰযে অনিস্সৰণদস্সাৱী’’তি চ পাঠো. তত্থ যো ‘‘দিট্ঠে দিট্ঠমত্তং ভৱিস্সতী’’তি (সং. নি. ৪.৯৫) ৱুত্তৱিধিনা দিট্ঠমত্তেযেৱ ঠত্ৱা সতিসম্পজঞ্ঞৱসেন ৰূপাযতনে পৱত্তমানো তত্থ নিস্সৰণদস্সাৱী নাম. ৱুত্তৱিপৰিযাযেন অনিস্সৰণদস্সাৱী দট্ঠব্বো. সো দুক্খা ন হি মুচ্চতীতি সো এৱৰূপো পুগ্গলো ৱট্টদুক্খতো ন মুচ্চতেৱ. এত্থ চ চক্খুন্দ্ৰিযস্স অনিৱাৰণং নাম যথা তেন দ্ৱাৰেন অভিজ্ঝাদযো পাপধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তথা পৱত্তনং, তং পন অত্থতো সতিসম্পজঞ্ঞস্স অনুট্ঠাপনং দট্ঠব্বং. সেসিন্দ্ৰিযেসুপি এসেৱ নযো. অধিমুচ্ছিতোতি অধিমুত্ততণ্হায মুচ্ছং আপন্নো. অম্বিলন্তি অম্বিলৰসং. মধুৰগ্গন্তি মধুৰৰসকোট্ঠাসং. তথা তিত্তকগ্গং. অনুস্সৰন্তি অস্সাদৱসেন তং তং ৰসং অনুৱিচিন্তেন্তো. গন্থিতোতি ৰসতণ্হায তস্মিং তস্মিং ৰসে গন্থিতো বন্ধো. ‘‘গধিতো’’তি চ পঠন্তি, গেধং আপন্নোতি অত্থো. হদযং নাৱবুজ্ঝতীতি ‘‘দুক্খস্সন্তং কৰিস্সামী’’তি পব্বজ্জাদিক্খণে উপ্পন্নং চিত্তং ন জানাতি ন সল্লক্খেতি, সাসনস্স হদযং অব্ভন্তৰং অনৱজ্জধম্মানং সম্মদ্দনৰসতণ্হায গধিতো নাৱবুজ্ঝতি ন জানাতি, ন পটিপজ্জতীতি অত্থো.
সুভানীতি সুন্দৰানি. অপ্পটিকূলানীতি মনোৰমানি, ইট্ঠানি. ফোট্ঠব্বানীতি উপাদিণ্ণানুপাদিণ্ণপ্পভেদে ফস্সে. ৰত্তোতি ৰজ্জনসভাৱেন ৰাগেন ৰত্তো. ৰাগাধিকৰণন্তি ৰাগহেতু. ৱিৱিধং ৱিন্দতে দুখন্তি ৰাগপৰিড়াহাদিৱসেন দিট্ঠধম্মিকঞ্চ নিৰযসন্তাপাদিৱসেন অভিসম্পৰাযঞ্চ নানপ্পকাৰং দুক্খং পটিলভতি.
মনং চেতেহীতি মনঞ্চ এতেহি ৰূপাৰম্মণাদীহি ধম্মাৰম্মণপ্পভেদেহি চ. নন্তি পুগ্গলং. সব্বেহীতি সব্বেহি পঞ্চহিপি. ইদং ৱুত্তং হোতি – যো পুগ্গলো মনং, মনোদ্ৱাৰং, এতেহি যথাৱুত্তেহি ৰূপাদীহি পঞ্চহি ধম্মেহি ধম্মাৰম্মণপ্পভেদতো চ. তত্থ পৱত্তনকপাপকম্মনিৱাৰণেন ৰক্খিতুং, গোপিতুং ন সক্কোতি, ততো তস্স অৰক্খণতো নং পুগ্গলং তংনিমিত্তং দুক্খং অন্ৱেতি, অনুগচ্ছতি, অনুগচ্ছন্তঞ্চ এতেহি পঞ্চহিপি ৰূপাৰম্মণাদীহি ছট্ঠাৰম্মণেন সদ্ধিং সব্বেহিপি আৰম্মণপ্পচ্চযভূতেহি অনুগচ্ছতীতি. এত্থ চক্খুন্দ্ৰিযং, সোতিন্দ্ৰিযঞ্চ অসম্পত্তগ্গাহিভাৱতো ‘‘গচ্ছন্তং অনিৱাৰয’’ন্তি ৱুত্তং ইতৰং সম্পত্তগ্গাহীতি ‘‘গন্ধে চে পটিসেৱতী’’তিআদিনা ৱুত্তং. তত্থাপি চ ৰসতণ্হা চ ফোট্ঠব্বতণ্হা চ সত্তানং ৱিসেসতো বলৱতীতি ‘‘ৰসতণ্হায গধিতো, ফোট্ঠব্বানি অনুস্সৰন্তোতি’’ ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
এৱং অগুত্তদ্ৱাৰস্স পুগ্গলস্স ছহি দ্ৱাৰেহি ছসুপি আৰম্মণেসু অসংৱৰনিমিত্তং উপ্পজ্জনকদুক্খং দস্সেত্ৱা স্ৱাযমসংৱৰো যস্মা সৰীৰসভাৱানৱবোধেন হোতি, তস্মা সৰীৰসভাৱং ৱিচিনন্তো ‘‘পুব্বলোহিতসম্পুণ্ণ’’ন্তিআদিনা গাথাদ্ৱযমাহ. তস্সত্থো – সৰীৰং নামেতং পুব্বেন লোহিতেন চ সম্পুণ্ণং ভৰিতং অঞ্ঞেন চ পিত্তসেম্হাদিনা বহুনা কুণপেন, তযিদং নৰৱীৰেন নৰেসু ছেকেন সিপ্পাচৰিযেন কতং ৱগ্গু মট্ঠং লাখাপৰিকম্মাদিনা চিত্তিতং, অন্তো পন গূথাদিঅসুচিভৰিতং সমুগ্গং ৱিয ছৱিমত্তমনোহৰং বালজনসম্মোহং দুক্খসভাৱতায নিৰযাদিদুক্খতাপনতো চ কটুকং, পৰিকপ্পসম্ভৱেন অমূলকেন অস্সাদমত্তেন মধুৰতায মধুৰস্সাদং, ততো এৱ পিযভাৱনিবন্ধনেন পিযনিবন্ধনং, দুস্সহতায অপ্পতীততায চ দুখং, ঈদিসে সৰীৰে অস্সাদলোভেন মহাদুক্খং পচ্চনুভুয্যমানং অনৱবুজ্ঝন্তো লোকো মধুৰগিদ্ধো খুৰধাৰালেহকপুৰিসো ৱিয দট্ঠব্বোতি.
ইদানি এতে চক্খাদীনং গোচৰভূতা ৰূপাদযো ৱুত্তা, তে ৱিসেসতো পুৰিসস্স ইত্থিপটিবদ্ধা কমনীযাতি তত্থ সংৱৰো কাতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘ইত্থিৰূপে’’তিআদিমাহ. তত্থ ইত্থিৰূপেতি ইত্থিযা চতুসমুট্ঠানিকৰূপাযতনসঙ্খাতে ৱণ্ণে. অপি চ যো কোচি ইত্থিযা নিৱত্থস্স অলঙ্কাৰস্স ৱা গন্ধৱণ্ণকাদীনং ৱা পিড়ন্ধনমালানং ৱা কাযপটিবদ্ধো ৱণ্ণো পুৰিসস্স চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণভাৱায উপকপ্পতি, সব্বমেতং ‘‘ইত্থিৰূপ’’ন্ত্ৱেৱ ৱেদিতব্বং. ইত্থিসৰেতি ইত্থিযা গীতলপিতহসিতৰুদিতসদ্দে. অপি চ ইত্থিযা নিৱত্থৱত্থস্সপি অলঙ্কতঅলঙ্কাৰস্সপি ইত্থিপযোগনিপ্ফাদিতা ৱেণুৱীণাসঙ্খপণৱাদীনম্পি সদ্দা ইধ ইত্থিসৰগ্গহণেন গহিতাতি ৱেদিতব্বা. সব্বোপেসো পুৰিসস্স চিত্তং আকড্ঢতীতি. ‘‘ইত্থিৰসে’’তি পন পাড়িযা চতুসমুট্ঠানিকৰসাযতনৱসেন ৱুত্তং. ইত্থিযা কিংকাৰপটিস্সাৱিতাদিৱসেন অস্সৱৰসো চেৱ পৰিভোগৰসো চ ইত্থিৰসোতি একে. যো পন ইত্থিযা ওট্ঠমংসসম্মক্খিতখেড়াদিৰসো, যো চ তায পুৰিসস্স দিন্নযাগুভত্তাদীনং ৰসো, সব্বোপেসো ‘‘ইত্থিৰসো’’ত্ৱেৱ ৱেদিতব্বো. ফোট্ঠব্বেপি চ ইত্থিযা কাযসম্ফস্সো, ইত্থিসৰীৰাৰূড়্হানং ৱত্থালঙ্কাৰমালাদীনং ফস্সো ‘‘ইত্থিফোট্ঠব্বো’’ত্ৱেৱ ৱেদিতব্বো. এত্থ চ যেসং ইত্থিৰূপে ইত্থিসৰেতি পাড়ি, তেসং অপি-সদ্দেন ইত্থিৰসসঙ্গহো দট্ঠব্বো. ইত্থিগন্ধেসূতি ইত্থিযা চতুসমুট্ঠানিকগন্ধাযতনেসু. ইত্থিযা সৰীৰগন্ধো নাম দুগ্গন্ধো. একচ্চা হি ইত্থী অস্সগন্ধিনী হোতি, একচ্চা মেণ্ডগন্ধিনী, একচ্চা সেদগন্ধিনী, একচ্চা সোণিতগন্ধিনী, তথাপি তাসু অন্ধবালো ৰজ্জতেৱ. চক্কৱত্তিনো পন ইত্থিৰতনস্স কাযতো চন্দনগন্ধো ৱাযতি, মুখতো উপ্পলগন্ধো, অযং ন সব্বাসং হোতীতি, ইত্থিযা সৰীৰে আৰূড়্হো আগন্তুকো অনুলিম্পনাদিগন্ধো ‘‘ইত্থিগন্ধো’’তি ৱেদিতব্বো. সাৰত্তোতি সুট্ঠু ৰত্তো গধিতো মুচ্ছিতো, ইদং পন পদং ‘‘ইত্থিৰূপে’’তিআদীসুপি যোজেতব্বং. ৱিৱিধং ৱিন্দতে দুখন্তি ইত্থিৰূপাদীসু সৰাগনিমিত্তং দিট্ঠধম্মিকং ৱধবন্ধনাদিৱসেন সম্পৰাযিকং পঞ্চৱিধবন্ধনাদিৱসেন নানপ্পকাৰং দুক্খং পটিলভতি.
ইত্থিসোতানি সব্বানীতি ইত্থিযা ৰূপাদিআৰম্মণানি সব্বানি অনৱসেসানি পঞ্চ তণ্হাসোতানি সন্দন্তি. পঞ্চসূতি পুৰিসস্স পঞ্চসু দ্ৱাৰেসু. তেসন্তি তেসং পঞ্চন্নং সোতানং. আৱৰণন্তি সংৱৰণং, যথা অসংৱৰো ন উপ্পজ্জতি, এৱং সতিসম্পজঞ্ঞং পচ্চুপট্ঠপেত্ৱা সংৱৰং পৱত্তেতুং যো সক্কোতি, সো ৱীৰিযৱা আৰদ্ধৱীৰিযো অকুসলানং ধম্মানং পহানায কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদাযাতি অত্থো.
এৱং ৰূপাদিগোচৰে পব্বজিতস্স পটিপত্তিং দস্সেত্ৱা ইদানি গহট্ঠস্স দস্সেতুং ‘‘সো অত্থৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সো অত্থৱা সো ধম্মট্ঠো, সো দক্খো সো ৱিচক্খণোতি সো পুগ্গলো ইমস্মিং লোকে অত্থৱা, বুদ্ধিমা, ধম্মে ঠিতো, ধম্মে দক্খো, ধম্মে ছেকো, অনলসো ৱা ৱিচক্খণো ইতি কত্তব্বতাসু কুসলো নাম. কৰেয্য ৰমমানোপি, কিচ্চং ধম্মত্থসংহিতন্তি গেহৰতিযা ৰমমানোপি ধম্মত্থসংহিতং ধম্মতো অত্থতো চ অনপেতমেৱ তং তং কত্তব্বং. অনুপ্পন্নানং ভোগানং উপ্পাদনং, উপ্পন্নানং পৰিপালনং, পৰিভোগঞ্চ কৰেয্য, অঞ্ঞমঞ্ঞং, অৱিৰোধেন, অঞ্ঞমঞ্ঞং, অবাধনেন, তিৱগ্গত্থং অনুযুঞ্জেয্যাতি অধিপ্পাযো. অযঞ্চ নযো যেসং সম্মাপটিপত্তিঅৱিৰোধেন তিৱগ্গত্থস্স ৱসেন ৱত্ততি বিম্বিসাৰমহাৰাজাদীনং ৱিয, তেসং ৱসেন ৱুত্তো. ন যেসং কেসঞ্চি ৱসেনাতি দট্ঠব্বং.
অথো সীদতি সঞ্ঞুত্তন্তি যদি ইধলোকে সুপসংহিতং দিট্ঠধম্মিকং অত্থং পৰিগ্গহেত্ৱা ঠিতং. ৱজ্জে কিচ্চং নিৰত্থকন্তি সম্পৰাযিকত্থৰহিতং অনত্থুপসংহিতং কিচ্চং সচেপি ৱিস্সজ্জেয্য পৰিচ্চজেয্য. ন তং কিচ্চন্তি মঞ্ঞিত্ৱা, অপ্পমত্তো ৱিচক্খণোতি সতিঅৱিপ্পৱাসেন অপ্পমত্তো ৱিচাৰণপঞ্ঞাসম্ভৱেন ৱিচক্খণো অনত্থুপসংহিতং, তং কিচ্চং মযা ন কাতব্বন্তি মঞ্ঞিত্ৱা ৱিৱজ্জেয্য.
ৱিৱজ্জেত্ৱা পন যঞ্চ অত্থেন সঞ্ঞুত্তং, যা চ ধম্মগতা ৰতি. তং সমাদায ৱত্তেথাতি যংকিঞ্চি দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপ্পভেদেন অত্থেন হিতেন সংযুত্তং তদুভযহিতাৱহং, যা চ অধিকুসলধম্মগতা সমথৱিপস্সনাসহিতা ৰতি, তদুভযং সম্মা আদিযিত্ৱা পৰিগ্গহং কত্ৱা ৱত্তেয্য. ‘‘সব্বং ৰতিং ধম্মৰতি জিনাতী’’তি (ধ. প. ৩৫৪) ৱচনতো সা হি একংসেন উত্তমত্থস্স পাপনতো উত্তমা ৰতি নাম.
যং পন কামৰতিসংযুত্তং কিচ্চং নিৰত্থকন্তি ৱুত্তং, তস্সা অনত্থুপসংহিতভাৱং দস্সেতুং ‘‘উচ্চাৱচেহী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ উচ্চাৱচেহীতি মহন্তেহি চেৱ খুদ্দকেহি চ. উপাযেহীতি নযেহি. পৰেসমভিজিগীসতীতি পৰেসং সন্তকং আহৰিতুং ইচ্ছতি, পৰে ৱা সব্বথা হাপেতি, জিনাপেতি পৰং হন্ত্ৱা, ৱধিত্ৱা অথ সোচযিত্ৱা, আলোপতি সাহসা যো পৰেসং. ইদং ৱুত্তং হোতি – যো পুগ্গলো কামহেতু পৰে হনন্তো, ঘাতেন্তো, সোচেন্তো সন্ধিচ্ছেদসন্ধিৰুহনপসয্হাৱহাৰাদীহি নানুপাযেহি পৰেসং সন্তকং হৰিতুং ৱাযমন্তো সাহসাকাৰং কৰোতি, আলোপতি, জিগীসতি সাপতেয্যৱসেন পৰে হাপেতি, তস্স তং কিচ্চং কামৰতিসন্নিস্সিতং অনত্থুপসংহিতং একন্তনিহীনন্তি. এতেন তপ্পটিপক্খতো ধম্মগতায ৰতিযা একংসতো উত্তমভাৱংযেৱ ৱিভাৱেতি.
ইদানি যং ‘‘তেসমাৱৰণং কাতুং যো সক্কোতী’’তি ইন্দ্ৰিযানং আৱৰণং ৱুত্তং, তং উপাযেন সহ ৱিভাৱেন্তো ‘‘তচ্ছন্তো আণিযা আণিং, নিহন্তি বলৱা যথা’’তি আহ. যথা বলৱা কাযবলেন, ঞাণবলেন চ সমন্নাগতো তচ্ছকো ৰুক্খদণ্ডগতং আণিং নীহৰিতুকামো ততো বলৱতিং আণিং কোটেন্তো ততো নীহৰতি, তথা কুসলো ভিক্খু চক্খাদীনি ইন্দ্ৰিযানি ৱিপস্সনাবলেন নিহন্তুকামো ইন্দ্ৰিযেহি এৱ নিহন্তি.
কতমেহি পনাতি আহ ‘‘সদ্ধ’’ন্তিআদি. তস্সত্থো – অধিমোক্খলক্খণং সদ্ধং, পগ্গহলক্খণং ৱীৰিযং, অৱিক্খেপলক্খণং সমাধিং, উপট্ঠানলক্খণং সতিং, দস্সনলক্খণং পঞ্ঞন্তি ইমানিপি ৱিমুত্তিপৰিপাচকানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভাৱেন্তো ৱড্ঢেন্তো এতেহি পঞ্চহি ইন্দ্ৰিযেহি চক্খাদীনি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি অনুনযপটিঘাদিকিলেসুপ্পত্তিযা দ্ৱাৰভাৱৱিহনেন হন্ত্ৱা, অৰিযমগ্গেন তদুপনিস্সযে কিলেসে সমুচ্ছিন্দিত্ৱা, ততো এৱ অনীঘো নিদ্দুক্খো ব্ৰাহ্মণো অনুপাদিসেসপৰিনিব্বানমেৱ যাতি উপগচ্ছতীতি.
সো অত্থৱাতি সো যথাৱুত্তো ব্ৰাহ্মণো উত্তমত্থেন সমন্নাগতত্তা অত্থৱা, তং সম্পাপকে ধম্মে ঠিতত্তা ধম্মট্ঠো. সব্বেন সব্বং অনৱসেসেন ৱিধিনা অনৱসেসং বুদ্ধস্স ভগৱতো ৱাক্যভূতং অনুসাসনিং কত্ৱা যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জিত্ৱা ঠিতো. ততো এৱ সো নৰো উত্তমপুৰিসো নিব্বানসুখঞ্চ এধতি, ব্ৰূহেতি, ৱড্ঢেতীতি.
এৱং থেৰেন অত্তনো চিন্তিতাকাৰৱিভাৱনাৱসেন পটিপত্তিযা পকাসিতত্তা ইদমেৱ চস্স অঞ্ঞাব্যাকৰণং দট্ঠব্বং.
পাৰাপৰিযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. তেলকানিত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
চিৰৰত্তং ৱতাতাপীতিআদিকা আযস্মতো তেলকানিত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনিত্ৱা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সত্থু অভিজাতিতো পুৰেতৰংযেৱ সাৱত্থিযং অঞ্ঞতৰস্মিং ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৱা তেলকানীতি লদ্ধনামো ৱযপ্পত্তো হেতুসম্পন্নতায কামে জিগুচ্ছন্তো ঘৰাৱাসং পহায পৰিব্বাজকপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা ৱিৱট্টজ্ঝাসযো ‘‘কো সো পাৰঙ্গতো লোকে’’তিআদিনা ৱিমোক্খপৰিযেসনং চৰমানো তে তে সমণব্ৰাহ্মণে উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্হং পুচ্ছতি, তে ন সম্পাযন্তি. সো তেন অনাৰাধিতচিত্তো ৱিচৰতি. অথ অম্হাকং ভগৱতি লোকে উপ্পজ্জিত্ৱা পৱত্তিতৱৰধম্মচক্কে লোকহিতং কৰোন্তে একদিৱসং সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা ধম্মং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা ৱিপস্সনায কম্মং কৰোন্তো নচিৰস্সেৱ অৰহত্তে পতিট্ঠাতি. সো একদিৱসং ভিক্খূহি সদ্ধিং নিসিন্নো অত্তনা অধিগতৱিসেসং পচ্চৱেক্খিত্ৱা তদনুসাৰেন অত্তনো পটিপত্তিং অনুস্সৰিত্ৱা তং সব্বং ভিক্খূনং আচিক্খন্তো –
৭৪৭. ‘‘চিৰৰত্তং ৱতাতাপী, ধম্মং অনুৱিচিন্তযং;
সমং চিত্তস্স নালত্থং, পুচ্ছং সমণব্ৰাহ্মণে.
৭৪৮. ‘‘কো সো পাৰঙ্গতো লোকে, কো পত্তো অমতোগধং;