১৫. সোড়সকনিপাতো

১. অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

সোড়সকনিপাতে এস ভিয্যোতিআদিকা আযস্মতো অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে হংসৱতীনগৰে গহপতিমহাসালকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্ৱা একদিৱসং সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুণন্তো সত্থাৰং একং ভিক্খুং অত্তনো সাসনে পঠমং পটিৱিদ্ধধম্মৰত্তঞ্ঞূনং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৱা সযম্পি তং ঠানন্তৰং পত্থেন্তো সতসহস্সভিক্খুপৰিৱাৰস্স সত্থুনো সত্তাহং মহাদানং পৱত্তেত্ৱা পণিধানং অকাসি. সত্থাপিস্স অনন্তৰাযতং দিস্ৱা ভাৱিনিং সম্পত্তিং ব্যাকাসি. সো যাৱজীৱং পুঞ্ঞানি কত্ৱা সত্থৰি পৰিনিব্বুতে চেতিযে পতিট্ঠাপিযমানে অন্তোচেতিযে ৰতনঘৰং কাৰেসি, চেতিযং পৰিৱাৰেত্ৱা সহস্সৰতনগ্ঘিযানি চ কাৰেসি.

সো এৱং পুঞ্ঞানি কত্ৱা, ততো চৱিত্ৱা, দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ৱিপস্সিস্স ভগৱতো কালে মহাকালো নাম কুটুম্বিকো হুত্ৱা অট্ঠকৰীসমত্তে খেত্তে সালিগব্ভং ফালেত্ৱা, গহিতসালিতণ্ডুলেহি অসম্ভিন্নখীৰপাযাসং সম্পাদেত্ৱা, তত্থ মধুসপ্পিসক্কৰাদযো পক্খিপিত্ৱা, বুদ্ধপ্পমুখস্স সঙ্ঘস্স অদাসি. সালিগব্ভং ফালেত্ৱা গহিতগহিতট্ঠানং পুন পূৰতি, পুথুককালে পুথুকগ্গং নাম অদাসি. লাযনে লাযনগ্গং, ৱেণিকৰণে ৱেণগ্গং, কলাপাদিকৰণে কলাপগ্গং, খলগ্গং, ভণ্ডগ্গং, মিনগ্গং, কোট্ঠগ্গন্তি; এৱং একসস্সে নৱ ৱাৰে অগ্গদানং নাম অদাসি. তম্পি সস্সং অতিৰেকতৰং সম্পন্নং অহোসি.

এৱং যাৱজীৱং পুঞ্ঞানি কত্ৱা, ততো চুতো দেৱলোকে নিব্বত্তিত্ৱা দেৱেসু চ মনুস্সেসু চ সংসৰন্তো, অম্হাকং ভগৱতো উপ্পত্তিতো পুৰেতৰমেৱ কপিলৱত্থুনগৰস্স অৱিদূৰে দোণৱত্থুনামকে ব্ৰাহ্মণগামে ব্ৰাহ্মণমহাসালকুলে নিব্বত্তি. তস্স কোণ্ডঞ্ঞোতি গোত্ততো আগতং নামং অহোসি. সো ৱযপ্পত্তো তযো ৱেদে উগ্গহেত্ৱা লক্খণমন্তেসু চ পাৰং অগমাসি. তেন সমযেন অম্হাকং বোধিসত্তো তুসিতপুৰতো চৱিত্ৱা কপিলৱত্থুপুৰে সুদ্ধোদনমহাৰাজস্স গেহে নিব্বত্তি. তস্স নামগ্গহণদিৱসে অট্ঠুত্তৰসতেসু ব্ৰাহ্মণেসু উপনীতেসু যে অট্ঠ ব্ৰাহ্মণা লক্খণপৰিগ্গহণত্থং মহাতলং উপনীতা. সো তেসু সব্বনৱকো হুত্ৱা, মহাপুৰিসস্স লক্খণনিপ্ফত্তিং দিস্ৱা, ‘‘একংসেন অযং বুদ্ধো ভৱিস্সতী’’তি নিট্ঠং গন্ত্ৱা মহাসত্তস্স অভিনিক্খমনং উদিক্খন্তো ৱিচৰতি.

বোধিসত্তোপি খো মহতা পৰিৱাৰেন ৱড্ঢমানো অনুক্কমেন ৱুদ্ধিপ্পত্তো ঞাণপৰিপাকং গন্ত্ৱা একূনতিংসতিমে ৱস্সে মহাভিনিক্খমনং নিক্খমন্তো অনোমানদীতীৰে পব্বজিত্ৱা অনুক্কমেন উৰুৱেলং গন্ত্ৱা পধানং পদহি. তদা কোণ্ডঞ্ঞো মাণৱো মহাসত্তস্স পব্বজিতভাৱং সুত্ৱা, লক্খণপৰিগ্গাহকব্ৰাহ্মণানং পুত্তেহি ৱপ্পমাণৱাদীহি সদ্ধিং অত্তপঞ্চমো পব্বজিত্ৱা, অনুক্কমেন বোধিসত্তস্স সন্তিকং উপসঙ্কমিত্ৱা, ছব্বস্সানি তং উপট্ঠহন্তো তস্স ওড়াৰিকাহাৰপৰিভোগেন নিব্বিন্নো অপক্কমিত্ৱা ইসিপতনং অগমাসি. অথ খো বোধিসত্তো ওড়াৰিকাহাৰপৰিভোগেন লদ্ধকাযবলো ৱেসাখপুণ্ণমাযং বোধিৰুক্খমূলে অপৰাজিতপল্লঙ্কে নিসিন্নো তিণ্ণং মাৰানং মত্থকং মদ্দিত্ৱা, অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৱা, সত্তসত্তাহং বোধিমণ্ডেযেৱ ৱীতিনামেত্ৱা, পঞ্চৱগ্গিযানং ঞাণপৰিপাকং ঞত্ৱা, আসাড়্হীপুণ্ণমাযং ইসিপতনং গন্ত্ৱা, তেসং ধম্মচক্কপৱত্তনসুত্তন্তং (মহাৱ. ১৩ আদযো; সং. নি. ৫.১০৮১) দেসেসি. দেসনাপৰিযোসানে কোণ্ডঞ্ঞত্থেৰো অট্ঠাৰসহি ব্ৰহ্মকোটীহি সদ্ধিং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি. অথ পঞ্চমিযং পক্খস্স অনত্তলক্খণসুত্তন্তদেসনায (মহাৱ. ২০; সং. নি. ৩.৫৯) অৰহত্তং সচ্ছাকাসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.১.৫৯৬-৬১২) –

‘‘পদুমুত্তৰসম্বুদ্ধং, লোকজেট্ঠং ৱিনাযকং;

বুদ্ধভূমিমনুপ্পত্তং, পঠমং অদ্দসং অহং.

‘‘যাৱতা বোধিযা মূলে, যক্খা সব্বে সমাগতা;

সম্বুদ্ধং পৰিৱাৰেত্ৱা, ৱন্দন্তি পঞ্জলীকতা.

‘‘সব্বে দেৱা তুট্ঠমনা, আকাসে সঞ্চৰন্তি তে;

বুদ্ধো অযং অনুপ্পত্তো, অন্ধকাৰতমোনুদো.

‘‘তেসং হাসপৰেতানং, মহানাদো অৱত্তথ;

কিলেসে ঝাপযিস্সাম, সম্মাসম্বুদ্ধসাসনে.

‘‘দেৱানং গিৰমঞ্ঞায, ৱাচাসভিমুদীৰিহং;

হট্ঠো হট্ঠেন চিত্তেন, আদিভিক্খমদাসহং.

‘‘মম সঙ্কপ্পমঞ্ঞায, সত্থা লোকে অনুত্তৰো;

দেৱসঙ্ঘে নিসীদিত্ৱা, ইমা গাথা অভাসথ.

‘‘সত্তাহং অভিনিক্খম্ম, বোধিং অজ্ঝগমং অহং;

ইদং মে পঠমং ভত্তং, ব্ৰহ্মচাৰিস্স যাপনং.

‘‘তুসিতা হি ইধাগন্ত্ৱা, যো মে ভিক্খং উপানযি;

তমহং কিত্তযিস্সামি, সুণোথ মম ভাসতো.

‘‘তিংসকপ্পসহস্সানি, দেৱৰজ্জং কৰিস্সতি;

সব্বে দেৱে অভিভোত্ৱা, তিদিৱং আৱসিস্সতি.

‘‘দেৱলোকা চৱিত্ৱান, মনুস্সত্তং গমিস্সতি;

সহস্সধা চক্কৱত্তী, তত্থ ৰজ্জং কৰিস্সতি.

‘‘কপ্পসতসহস্সম্হি, ওক্কাককুলসম্ভৱো;

গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৱিস্সতি.

‘‘তিদসা সো চৱিত্ৱান, মনুস্সত্তং গমিস্সতি;

অগাৰা পব্বজিত্ৱান, ছব্বস্সানি ৱসিস্সতি.

‘‘ততো সত্তমকে ৱস্সে, বুদ্ধো সচ্চং কথেস্সতি;

কোণ্ডঞ্ঞো নাম নামেন, পঠমং সচ্ছিকাহিতি.

‘‘নিক্খন্তেনানুপব্বজিং, পধানং সুকতং মযা;

কিলেসে ঝাপনত্থায, পব্বজিং, অনগাৰিযং.

‘‘অভিগন্ত্ৱান সব্বঞ্ঞূ, বুদ্ধো লোকে সদেৱকে;

ইসিনামে মিগাৰঞ্ঞে, অমতভেৰিমাহনি.

‘‘সো দানি পত্তো অমতং, সন্তিপদমনুত্তৰং;

সব্বাসৱে পৰিঞ্ঞায, ৱিহৰামি অনাসৱো.

‘‘পটিসম্ভিদা চতস্সো…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অথ নং সত্থা অপৰভাগে জেতৱনমহাৱিহাৰে ভিক্খুসঙ্ঘমজ্ঝে পঞ্ঞত্তৱৰবুদ্ধাসনে নিসিন্নো পঠমং পটিৱিদ্ধধম্মভাৱং দীপেন্তো, ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং ৰত্তঞ্ঞূনং যদিদং অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞো’’তি (অ. নি. ১.১৮৮) এতদগ্গে ঠপেসি. সো দ্ৱীহি অগ্গসাৱকেহি অত্তনি কৰীযমানং পৰমনিপচ্চকাৰং গামন্তসেনাসনে আকিণ্ণৱিহাৰঞ্চ পৰিহৰিতুকামো, ৱিৱেকাভিৰতিযা ৱিহৰিতুকামো চ অত্তনো সন্তিকং উপগতানং গহট্ঠপব্বজিতানং পটিসন্থাৰকৰণম্পি পপঞ্চং মঞ্ঞমানো সত্থাৰং আপুচ্ছিত্ৱা হিমৱন্তং পৱিসিত্ৱা ছদ্দন্তেহি নাগেহি উপট্ঠিযমানো ছদ্দন্তদহতীৰে দ্ৱাদস ৱস্সানি ৱসি. এৱং তত্থ ৱসন্তং থেৰং একদিৱসং সক্কো দেৱৰাজা উপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা ঠিতো এৱমাহ – ‘‘সাধু মে, ভন্তে, অয্যো ধম্মং দেসেতূ’’তি. থেৰো তস্স চতুসচ্চগব্ভং তিলক্খণাহতং সুঞ্ঞতপটিসংযুত্তং নানানযৱিচিত্তং অমতোগধং বুদ্ধলীলায ধম্মং দেসেসি. তং সুত্ৱা সক্কো অত্তনো পসাদং পৱেদেন্তো –

৬৭৩. ‘‘এস ভিয্যো পসীদামি, সুত্ৱা ধম্মং মহাৰসং;

ৱিৰাগো দেসিতো ধম্মো, অনুপাদায সব্বসো’’তি. – পঠমং গাথমাহ;

তত্থ এস ভিয্যো পসীদামি, সুত্ৱা ধম্মং মহাৰসন্তি যদিপি অনেকৱাৰং সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা তত্থ অভিপ্পসন্নো. ইদানি পন তুম্হেহি কথিতং নানানযৱিচিত্ততায অসেচনকতায চ মহাৰসং ধম্মং সুত্ৱা এসো অহং ততো ভিয্যো পসীদামি. ৱিৰাগো দেসিতো ধম্মো, অনুপাদায সব্বসোতি সব্বসংকিলেসতো সব্বসঙ্খাৰতো চ ৱিৰজ্জনতো ৱিৰাগজননতো ৱিৰাগো. ততো এৱ ৰূপাদীসু কঞ্চি ধম্মং অনুপাদায অগ্গহেত্ৱা ৱিমুত্তিসাধনৱসেন পৱত্তত্তা সব্বসো অনুপাদায দেসিতো.

এৱং সক্কো দেৱৰাজা থেৰস্স দেসনং থোমেত্ৱা থেৰং অভিৱাদেত্ৱা সকট্ঠানমেৱ গতো. অথেকদিৱসং থেৰো মিচ্ছাৱিতক্কেহি অভিভুয্যমানানং একচ্চানং পুথুজ্জনানং চিত্তাচাৰং দিস্ৱা তপ্পটিপক্খভূতঞ্চস্স অনুক্কমং অনুস্সৰিত্ৱা, অত্তনো চ সব্বসো ততো ৱিনিৱত্তিতমানসতং আৱজ্জেত্ৱা তদত্থং দীপেত্ৱা –

৬৭৪. ‘‘বহূনি লোকে চিত্ৰানি, অস্মিং পথৱিমণ্ডলে;

মথেন্তি মঞ্ঞে সঙ্কপ্পং, সুভং ৰাগূপসংহিতং.

৬৭৫. ‘‘ৰজমুহতঞ্চ ৱাতেন, যথা মেঘোপসম্মযে;

এৱং সম্মন্তি সঙ্কপ্পা, যদা পঞ্ঞায পস্সতী’’তি. – দ্ৱে গাথা অভাসি;

তত্থ বহূনি লোকে চিত্ৰানীতি ৰূপাদিৱসেন তত্থাপি নীলপীতাদিৱসেন ইত্থিপুৰিসাদিৱসেন চ অনেকানি লোকে চিত্তৱিচিত্তানি আৰম্মণজাতানি. অস্মিং পথৱিমণ্ডলেতি পচ্চক্খভূতং মনুস্সলোকং সন্ধায ৱদতি. মথেন্তি মঞ্ঞে সঙ্কপ্পন্তি তজ্জং পুৰিসৱাযামসহিতং অৰণিসহিতং ৱিয অগ্গিং অযোনিসোমনসিকাৰাভিসঙ্খাতানি মিচ্ছাসঙ্কপ্পানি মথেন্তি মঞ্ঞে মথেন্তানি ৱিয তিট্ঠন্তি. কীদিসং? সুভং ৰাগূপসংহিতং, কামৱিতক্কন্তি অত্থো. সো হি সুভাকাৰগ্গহণেন ‘‘সুভো’’তি ৱোহৰীযতি.

ৰজমুহতঞ্চ ৱাতেনাতি চ-ইতি নিপাতমত্তং. যথা গিম্হানং পচ্ছিমে মাসে ৱাতেন ঊহতং উট্ঠিতং ৰজং মহামেঘো ৱস্সন্তো উপসম্মযে, ৱূপসমেয্য. এৱং সম্মন্তি সঙ্কপ্পা, যদা পঞ্ঞায পস্সতীতি যদা অৰিযসাৱকো তানি লোকচিত্ৰানি সমুদযতো, অস্সাদতো, আদীনৱতো, নিস্সৰণতো চ যথাভূতং পঞ্ঞায পস্সতি, অথ যথা তং ৰজং উহতং মেঘেন, এৱং সম্মন্তি পঞ্ঞায সব্বেপি মিচ্ছাসঙ্কপ্পা. ন হি উপ্পন্নায সম্মাদিট্ঠিযা মিচ্ছাসঙ্কপ্পা পতিট্ঠং লভন্তি. যথা পন পঞ্ঞায পস্সতি, তং দস্সেন্তো –

৬৭৬. ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চাতি, যদা পঞ্ঞায পস্সতি;

অথ নিব্বিন্দতি দুক্খে, এস মগ্গো ৱিসুদ্ধিযা.

৬৭৭. ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা দুক্খাতি…পে… এস মগ্গো ৱিসুদ্ধিযা.

৬৭৮. ‘‘সব্বে ধম্মা অনত্তাতি, যদা পঞ্ঞায পস্সতি;

অথ নিব্বিন্দতি দুক্খে, এস মগ্গো ৱিসুদ্ধিযা’’তি. –

তিস্সো গাথা অভাসি.

তত্থ সব্বে সঙ্খাৰাতি ছড়াৰম্মণসঙ্গহা সব্বে তেভূমকা পঞ্চক্খন্ধা. অনিচ্চাতি ‘‘আদিমজ্ঝঅন্তৱন্ততো, অনিচ্চন্তিকতো, তাৱকালিকতো, তত্থ তত্থ ভিজ্জনতো ন নিচ্চা’’তি যদা ৱিপস্সনাপঞ্ঞায পস্সতি. অথ নিব্বিন্দতি দুক্খেতি অথ ইমস্মিং ৱট্টদুক্খে নিব্বিন্দতি, নিব্বিন্দন্তো দুক্খপৰিজাননাদিৱিধিনা সচ্চানি পটিৱিজ্ঝতি. এস মগ্গো ৱিসুদ্ধিযাতি এস যথাৱুত্তো ৱিপস্সনাৱিধি ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিযা, অচ্চন্তৱিসুদ্ধিযা চ মগ্গো অধিগমুপাযো.

দুক্খাতি সপ্পটিভযতো, উদযব্বযসম্পটিপীড়নতো, দুক্খমতো, সুখপটিক্খেপতো চ দুক্খা. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.

সব্বে ধম্মা অনত্তাতি সব্বেপি চতুভূমকা ধম্মা অনত্তা. ইধ পন তেভূমকধম্মাৱ গহেতব্বা. তে হি অসাৰতো, অৱসৱত্তনতো, সুঞ্ঞতো, অত্তপটিক্খেপতো চ অনত্তাতি ৱিপস্সিতব্বা. সেসং পুৰিমসদিসমেৱ.

এৱং ৱিপস্সনাৱিধিং দস্সেত্ৱা তেন ৱিধিনা কতকিচ্চং অত্তানং অঞ্ঞং ৱিয কত্ৱা দস্সেন্তো –

৬৭৯. ‘‘বুদ্ধানুবুদ্ধো যো থেৰো, কোণ্ডঞ্ঞো তিব্বনিক্কমো;

পহীনজাতিমৰণো, ব্ৰহ্মচৰিযস্স কেৱলী.

৬৮০. ‘‘ওঘপাসো দড়্হখিলো, পব্বতো দুপ্পদালযো;

ছেত্ৱা খিলঞ্চ পাসঞ্চ, সেলং ভেত্ৱান দুব্ভিদং;

তিণ্ণো পাৰঙ্গতো ঝাযী, মুত্তো সো মাৰবন্ধনা’’তি. –

গাথাদ্ৱযমাহ.

তত্থ বুদ্ধানুবুদ্ধোতি বুদ্ধানং অনুবুদ্ধো, সম্মাসম্বুদ্ধেহি বুজ্ঝিতানি সচ্চানি তেসং দেসনানুসাৰেন বুজ্ঝতীতি অত্থো. থিৰেহি অসেক্খেহি সীলসাৰাদীহি সমন্নাগতোতি, থেৰো. কোণ্ডঞ্ঞোতি গোত্তকিত্তনং. তিব্বনিক্কমোতি দড়্হৱীৰিযো, থিৰপৰক্কমো. জাতিমৰণানং পহীনকাৰণত্তা পহীনজাতিমৰণো. ব্ৰহ্মচৰিযস্স কেৱলীতি মগ্গব্ৰহ্মচৰিযস্স অনৱসেসং, অনৱসেসতো ৱা মগ্গব্ৰহ্মচৰিযস্স পাৰিপূৰকো, অথ ৱা কেৱলী নাম কিলেসেহি অসম্মিস্সতায মগ্গঞাণং ফলঞাণঞ্চ, তং ইমস্মিং অত্থীতি কেৱলী. যস্মা পন তদুভযম্পি মগ্গব্ৰহ্মচৰিযস্স ৱসেন হোতি ন অঞ্ঞথা, তস্মা ‘‘ব্ৰহ্মচৰিযস্স কেৱলী’’তি ৱুত্তং.

ওঘপাসোতি ‘‘কামোঘো, ভৱোঘো, দিট্ঠোঘো, অৱিজ্জোঘো’’তি (ধ. স. ১১৫৬; ৱিভ. ৯৩৮) এৱং ৱুত্তা চত্তাৰো ওঘা – ‘‘অন্তলিক্খচৰো পাসো, য্ৱাযং চৰতি মানসো’’তি (মহাৱ. ৩৩; সং. নি. ১.১৫১) এৱং ৱুত্তো ৰাগপাসো চ. দড়্হখিলোতি ‘‘সত্থৰি কঙ্খতি, ধম্মে কঙ্খতি, সঙ্ঘে কঙ্খতি, সিক্খায কঙ্খতি, সব্ৰহ্মচাৰীসু কুপিতো হোতি অনত্তমনো আহতচিত্তো খিলজাতো’’তি (ম. নি. ১.১৮৫; অ. নি. ৫.২০৫) এৱং ৱুত্তো দড়্হো থিৰো পঞ্চৱিধো চেতোখিলো চ. পচুৰজনেহি পদালেতুং অসক্কুণেয্যতায দুপ্পদালযো. ততো এৱ পব্বতসদিসতায পব্বতোতি চ সঙ্খং গতো. ‘‘দুক্খে অঞ্ঞাণ’’ন্তিআদিনা (ৱিভ. ২২৬; সং. নি. ২.২) ৱা নযেন ৱুত্তো অঞ্ঞাণপ্পভেদো চ. ইতি এতং সব্বং ছেত্ৱা খিলঞ্চ পাসঞ্চাতি এতেসু চতুব্বিধেসু সংকিলেসধম্মেসু যো খিলঞ্চ পাসঞ্চ অৰিযমগ্গঞাণাসিনা ছিন্দিত্ৱা. সেলং ভেত্ৱান দুব্ভিদন্তি যেন কেনচি ঞাণেন ছিন্দিতুং অসক্কুণেয্যং অঞ্ঞাণসেলং ৱজিৰূপমঞাণেন ছিন্দিত্ৱা, চত্তাৰোপি ওঘে তৰিত্ৱা, তেসং পৰতীৰে নিব্বানে ঠিতত্তা তিণ্ণো পাৰঙ্গতো. আৰম্মণূপনিজ্ঝানলক্খণেন লক্খণূপনিজ্ঝানলক্খণেনাতি দুৱিধেনপি ঝাযী; মুত্তো সো মাৰবন্ধনাতি সো এৱৰূপো খীণাসৱো সব্বস্মাপি কিলেসমাৰবন্ধনা মুত্তো ৱিপ্পমুত্তো ৱিসংযুত্তোতি. অত্তানমেৱ সন্ধায থেৰো ৱদতি.

অথেকদিৱসং থেৰো, অত্তনো সদ্ধিৱিহাৰিকং একং ভিক্খুং অকল্যাণমিত্তসংসগ্গেন কুসীতং হীনৱীৰিযং উদ্ধতং উন্নড়ং ৱিহৰন্তং দিস্ৱা, ইদ্ধিযা তত্থ গন্ত্ৱা, তং ‘‘মা, আৱুসো, এৱং কৰি, অকল্যাণমিত্তে পহায কল্যাণমিত্তে সেৱন্তো সমণধম্মং কৰোহী’’তি ওৱদি. সো থেৰস্স ৱচনং নাদিযি. থেৰো তস্স অনাদিযনেন ধম্মসংৱেগপ্পত্তো পুগ্গলাধিট্ঠানায কথায মিচ্ছাপটিপত্তিং গৰহন্তো সম্মাপটিপত্তিং ৱিৱেকৱাসঞ্চ পসংসন্তো –

৬৮১. ‘‘উদ্ধতো চপলো ভিক্খু, মিত্তে আগম্ম পাপকে;

সংসীদতি মহোঘস্মিং, ঊমিযা পটিকুজ্জিতো.

৬৮২. ‘‘অনুদ্ধতো অচপলো, নিপকো সংৱুতিন্দ্ৰিযো;

কল্যাণমিত্তো মেধাৱী, দুক্খস্সন্তকৰো সিযা.

৬৮৩. ‘‘কালপব্বঙ্গসঙ্কাসো, কিসো ধমনিসন্থতো;

মত্তঞ্ঞূ অন্নপানস্মিং, অদীনমনসো নৰো.

৬৮৪. ‘‘ফুট্ঠো ডংসেহি মকসেহি, অৰঞ্ঞস্মিং ব্ৰহাৱনে;

নাগো সঙ্গামসীসেৱ, সতো তত্ৰাধিৱাসযে.

৬৮৫-৬. ‘‘নাভিনন্দামি মৰণং…পে… সম্পজানো পতিস্সতো.

৬৮৭. ‘‘পৰিচিণ্ণো মযা সত্থা…পে… ভৱনেত্তি সমূহতা.

৬৮৮. ‘‘যস্স চত্থায পব্বজিতো, অগাৰস্মানগাৰিযং;

সো মে অত্থো অনুপ্পত্তো, কিং মে সদ্ধিৱিহাৰিনা’’তি. –

ইমা গাথা অভাসি.

তত্থ উদ্ধতোতি উদ্ধচ্চযুত্তো অসমাহিতো ৱিক্খিত্তচিত্তো. চপলোতি পত্তচীৱৰমণ্ডনাদিনা চাপল্যেন সমন্নাগতো লোলপকতিকো. মিত্তে আগম্ম পাপকেতি অকল্যাণমিত্তে নিস্সায সমণধম্মং অকৰোন্তো. সংসীদতি মহোঘস্মিং, ঊমিযা পটিকুজ্জিতোতি যথা মহাসমুদ্দে পতিতপুৰিসো সমুদ্দৱীচীহি ওত্থটো সীসং উক্খিপিতুং অলভন্তো তত্থেৱ সংসীদতি, এৱং সংসাৰমহোঘস্মিং পৰিব্ভমন্তো কোধুপাযাসঊমিযা পটিকুজ্জিতো ওত্থটো ৱিপস্সনাৱসেন পঞ্ঞাসীসং উক্খিপিতুং অলভন্তো তত্থেৱ সংসীদতি.

নিপকোতি নিপুণো, অত্তত্থপৰত্থেসু কুসলো. সংৱুতিন্দ্ৰিযোতি মনচ্ছট্ঠানং ইন্দ্ৰিযানং সংৱৰণেন পিহিতিন্দ্ৰিযো. কল্যাণমিত্তোতি কল্যাণেহি মিত্তেহি সমন্নাগতো. মেধাৱীতি ধম্মোজপঞ্ঞায সমঙ্গীভূতো. দুক্খস্সন্তকৰো সিযাতি সো তাদিসো সকলস্সাপি ৱট্টদুক্খস্স অন্তকৰো ভৱেয্য.

কালপব্বঙ্গসঙ্কাসোতিআদি ৱিৱেকাভিৰতিকিত্তনং. নাভিনন্দামীতিআদি পন কতকিচ্চভাৱদস্সনং. তং সব্বং হেট্ঠা (থেৰগা. অট্ঠ. ২.৬০৭) ৱুত্তত্থমেৱ. ওসানে পন কিং মে সদ্ধিৱিহাৰিনাতি অত্তনো সদ্ধিৱিহাৰিকং সন্ধায ৱুত্তং. তস্মা এদিসেন দুব্বচেন অনাদৰেন সদ্ধিৱিহাৰিনা কিং মে পযোজনং একৱিহাৰোযেৱ ময্হং ৰুচ্চতীতি অত্থো.

এৱং পন ৱত্ৱা ছদ্দন্তদহমেৱ গতো. তত্থ দ্ৱাদস ৱস্সানি ৱসিত্ৱা উপকট্ঠে পৰিনিব্বানে সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা পৰিনিব্বানং অনুজানাপেত্ৱা তত্থেৱ গন্ত্ৱা পৰিনিব্বাযি.

অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. উদাযিত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

মনুস্সভূতন্তিআদিকা আযস্মতো উদাযিত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযং পুঞ্ঞং উপচিনিত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে কপিলৱত্থুস্মিং ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৱা উদাযীতি লদ্ধনামো ৱযপ্পত্তো সত্থু ঞাতিসমাগমে বুদ্ধানুভাৱং দিস্ৱা, পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা ৱিপস্সনায কম্মং কৰোন্তো নচিৰস্সেৱ অৰহত্তং পাপুণি. তযো হি ইমে উদাযিত্থেৰা অমচ্চপুত্তো পুব্বে আগতো কাড়ুদাযী, কোৱৰিযপুত্তো লালুদাযী, অযং ব্ৰাহ্মণপুত্তো মহাউদাযীতি. স্ৱাযং একদিৱসং সত্থাৰা সেতৱাৰণং সব্বালঙ্কাৰপটিমণ্ডিতং মহাজনেন পসংসিযমানং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৱা নাগোপমসুত্তন্তে (অ. নি. ৬.৪৩) দেসিতে দেসনাপৰিযোসানে অত্তনো ঞাণবলানুৰূপং সত্থু গুণে অনুস্সৰিত্ৱা, বুদ্ধাৰম্মণায পীতিযা সমুস্সাহিতমানসো ‘‘অযং মহাজনো ইমং তিৰচ্ছানগতং নাগং পসংসতি, ন বুদ্ধমহানাগং. হন্দাহং বুদ্ধমহাগন্ধহত্থিনো গুণে পাকটে কৰিস্সামী’’তি সত্থাৰং থোমেন্তো –

৬৮৯. ‘‘মনুস্সভূতং সম্বুদ্ধং, অত্তদন্তং সমাহিতং;

ইৰিযমানং ব্ৰহ্মপথে, চিত্তস্সূপসমে ৰতং.

৬৯০. ‘‘যং মনুস্সা নমস্সন্তি, সব্বধম্মান পাৰগুং;

দেৱাপি তং নমস্সন্তি, ইতি মে অৰহতো সুতং.

৬৯১. ‘‘সব্বসংযোজনাতীতং, ৱনা নিব্বনমাগতং;

কামেহি নেক্খম্মৰতং, মুত্তং সেলাৱ কঞ্চনং.

৬৯২. ‘‘স ৱে অচ্চৰুচি নাগো, হিমৱাৱঞ্ঞে সিলুচ্চযে;

সব্বেসং নাগনামানং, সচ্চনামো অনুত্তৰো.

৬৯৩. ‘‘নাগং ৱো কিত্তযিস্সামি, ন হি আগুং কৰোতি সো;

সোৰচ্চং অৱিহিংসা চ, পাদা নাগস্স তে দুৱে.

৬৯৪. ‘‘সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ, চৰণা নাগস্স তেপৰে;

সদ্ধাহত্থো মহানাগো, উপেক্খাসেতদন্তৱা.

৬৯৫. ‘‘সতি গীৱা সিৰো পঞ্ঞা, ৱীমংসা ধম্মচিন্তনা;

ধম্মকুচ্ছিসমাৱাসো, ৱিৱেকো তস্স ৱালধি.

৬৯৬. ‘‘সো ঝাযী অস্সাসৰতো, অজ্ঝত্তং সুসমাহিতো;

গচ্ছং সমাহিতো নাগো, ঠিতো নাগো সমাহিতো.

৬৯৭. ‘‘সযং সমাহিতো নাগো, নিসিন্নোপি সমাহিতো;

সব্বত্থ সংৱুতো নাগো, এসা নাগস্স সম্পদা.

৬৯৮. ‘‘ভুঞ্জতি অনৱজ্জানি, সাৱজ্জানি ন ভুঞ্জতি;

ঘাসমচ্ছাদনং লদ্ধা, সন্নিধিং পৰিৱজ্জযং.

৬৯৯. ‘‘সংযোজনং অণুং থূলং, সব্বং ছেত্ৱান বন্ধনং;

যেন যেনেৱ গচ্ছতি, অনপেক্খোৱ গচ্ছতি.

৭০০. ‘‘যথাপি উদকে জাতং, পুণ্ডৰীকং পৱড্ঢতি;

নোপলিপ্পতি তোযেন, সুচিগন্ধং মনোৰমং.

৭০১. ‘‘তথেৱ চ লোকে জাতো, বুদ্ধো লোকে ৱিহৰতি;

নোপলিপ্পতি লোকেন, তোযেন পদুমং যথা.

৭০২. ‘‘মহাগিনি পজ্জলিতো, অনাহাৰোপসম্মতি;

অঙ্গাৰেসু চ সন্তেসু, নিব্বুতোতি পৱুচ্চতি.

৭০৩. ‘‘অত্থস্সাযং ৱিঞ্ঞাপনী, উপমা ৱিঞ্ঞূহি দেসিতা;

ৱিঞ্ঞিস্সন্তি মহানাগা, নাগং নাগেন দেসিতং.

৭০৪. ‘‘ৱীতৰাগো ৱীতদোসো, ৱীতমোহো অনাসৱো;

সৰীৰং ৱিজহং নাগো, পৰিনিব্বিস্সত্যনাসৱো’’তি. – ইমা গাথা অভাসি;

তত্থ মনুস্সভূতন্তি মনুস্সেসু ভূতং, নিব্বত্তং; মনুস্সত্তভাৱং ৱা পত্তং. সত্থা হি আসৱক্খযঞাণাধিগমেন সব্বগতিৱিমুত্তোপি চৰিমত্তভাৱে গহিতপটিসন্ধিৱসেন ‘‘মনুস্সো’’ত্ৱেৱ ৱোহৰীযতীতি. গুণৱসেন পন দেৱানং অতিদেৱো, ব্ৰহ্মানং অতিব্ৰহ্মা. সম্বুদ্ধন্তি সযমেৱ বুজ্ঝিতব্ববুদ্ধৱন্তং. অত্তদন্তন্তি অত্তনাযেৱ দন্তং. ভগৱা হি অত্তনাযেৱ উপ্পাদিতেন অৰিযমগ্গেন চক্খুতোপি…পে… মনতোপি উত্তমেন দমথেন দন্তো. সমাহিতন্তি অট্ঠৱিধেন সমাধিনা মগ্গফলসমাধিনা চ সমাহিতং. ইৰিযমানং ব্ৰহ্মপথেতি চতুব্বিধেপি ব্ৰহ্মৱিহাৰপথে, ব্ৰহ্মে ৱা সেট্ঠে ফলসমাপত্তিপথে সমাপজ্জনৱসেন পৱত্তমানং. কিঞ্চাপি ভগৱা ন সব্বকালং যথাৱুত্তে ব্ৰহ্মপথে ইৰিযতি, তত্থ ইৰিযসামত্থিযং পন তন্নিন্নতঞ্চ উপাদায ‘‘ইৰিযমান’’ন্তি ৱুত্তং. চিত্তস্সূপসমে ৰতন্তি চিত্তস্স উপসমহেতুভূতে সব্বসঙ্খাৰসমথে, নিব্বানে, অভিৰতং. যং মনুস্সা নমস্সন্তি, সব্বধম্মান পাৰগুন্তি যং সম্মাসম্বুদ্ধং সব্বেসং খন্ধাযতনাদিধম্মানং অভিঞ্ঞাপাৰগূ, পৰিঞ্ঞাপাৰগূ, পহানপাৰগূ, ভাৱনাপাৰগূ, সচ্ছিকিৰিযপাৰগূ, সমাপত্তিপাৰগূতি ছধা পাৰগুং পৰমুক্কংসগতসম্পত্তিং খত্তিযপণ্ডিতাদযো মনুস্সা নমস্সন্তি. ধম্মানুধম্মপটিপত্তিযা পূজেন্তা কাযেন ৱাচায মনসা চ তন্নিন্না তপ্পোণা তপ্পব্ভাৰা হোন্তি. দেৱাপি তং নমস্সন্তীতি ন কেৱলং মনুস্সা এৱ, অথ খো অপৰিমাণাসু লোকধাতূসু দেৱাপি তং নমস্সন্তি. ইতি মে অৰহতো সুতন্তি এৱং মযা আৰকত্তাদীহি কাৰণেহি অৰহতো, ভগৱতো, ধম্মসেনাপতিআদীনঞ্চ ‘‘সত্থা দেৱমনুস্সান’’ন্তিআদিকং ৱদন্তানং সন্তিকে এৱং সুতন্তি দস্সেতি.

সব্বসংযোজনাতীতন্তি সব্বানি দসপি সংযোজনানি যথাৰহং চতূহি মগ্গেহি সহ ৱাসনায অতিক্কন্তং. ৱনা নিব্বনমাগতন্তি কিলেসৱনতো তব্বিৰহিতং নিব্বনং উপগতং. কামেহি নেক্খম্মৰতন্তি সব্বসো কামেহি নিক্খমিত্ৱা পব্বজ্জাঝানৱিপস্সনাদিভেদে নেক্খম্মে অভিৰতং. মুত্তং সেলাৱ কঞ্চনন্তি অসাৰতো নিস্সটসাৰসভাৱত্তা সেলতো নিস্সটকঞ্চনসদিসং দেৱাপি তং নমস্সন্তীতি যোজনা.

স ৱে অচ্চৰুচি নাগোতি সো একংসতো আগুং ন কৰোতি, পুনব্ভৱং ন গচ্ছতি; নাগো ৱিয বলৱাতি. ‘‘নাগো’’তি লদ্ধনামো সম্মাসম্বুদ্ধো, অচ্চৰুচীতি অত্তনো কাযৰুচিযা ঞাণৰুচিযা চ সদেৱকং লোকং অতিক্কমিত্ৱা ৰুচি, সোভি. যথা কিং? হিমৱাৱঞ্ঞে সিলুচ্চযে, যথা হি হিমৱা পব্বতৰাজা অত্তনো থিৰগৰুমহাসাৰভাৱাদীহি গুণেহি অঞ্ঞে পব্বতে অতিৰোচতি, এৱং অতিৰোচতীতি অত্থো. সব্বেসং নাগনামানন্তি অহিনাগহত্থিনাগপুৰিসনাগানং, সেখাসেখপচ্চেকবুদ্ধনাগানং ৱা. সচ্চনামোতি সচ্চেনেৱ নাগনামো. তং পন সচ্চনামতং ‘‘ন হি আগুং কৰোতী’’তিআদিনা সযমেৱ ৱক্খতি.

ইদানি বুদ্ধনাগং অৱযৱতো চ দস্সেন্তো নামতো তাৱ দস্সেতুং ‘‘ন হি আগুং কৰোতি সো’’তি আহ. যস্মা আগুং, পাপং, সব্বেন সব্বং ন কৰোতি, তস্মা নাগোতি অত্থো. সোৰচ্চন্তি সীলং. অৱিহিংসাতি কৰুণা. তদুভযং সব্বস্সপি গুণৰাসিস্স পুব্বঙ্গমন্তি, কত্ৱা বুদ্ধনাগস্স পুৰিমপাদভাৱো তস্স যুত্তোতি আহ ‘‘পাদা নাগস্স তে দুৱে’’তি.

অপৰপাদভাৱেন ৱদন্তো ‘‘সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ, চৰণা নাগস্স তেপৰে’’তি আহ. ‘‘ত্যাপৰে’’তি ৱা পাঠো. তে অপৰেত্ৱেৱ পদৱিভাগো. অনৱজ্জধম্মানং আদানে সদ্ধা হত্থো এতস্সাতি, সদ্ধাহত্থো. সুপৰিসুদ্ধৱেদনা ঞাণপ্পভেদা উপেক্খা সেতদন্তা তে এতস্স অত্থীতি, উপেক্খাসেতদন্তৱা.

উত্তমঙ্গং পঞ্ঞা, তস্সা অধিট্ঠানং সতীতি আহ ‘‘সতি গীৱা সিৰো পঞ্ঞা’’তি. ৱীমংসা ধম্মচিন্তনাতি যথা খাদিতব্বাখাদিতব্বস্স সোণ্ডায পৰামসনং ঘাযনঞ্চ হত্থিনাগস্স ৱীমংসা নাম হোতি, এৱং বুদ্ধনাগস্স কুসলাদিধম্মচিন্তনা ৱীমংসা. সমা ৱসন্তি এত্থাতি, সমাৱাসো, ভাজনং কুচ্ছি এৱ সমাৱাসো, অভিঞ্ঞাসমথানং আধানভাৱতো সমথৱিপস্সনাসঙ্খাতো ধম্মো কুচ্ছিসমাৱাসো এতস্সাতি ধম্মকুচ্ছিসমাৱাসো. ৱিৱেকোতি উপধিৱিৱেকো. তস্সাতি বুদ্ধনাগস্স. ৱালধি, পৰিযোসানঙ্গভাৱতো.

ঝাযীতি আৰম্মণূপনিজ্ঝানেন চ ঝাযনসীলো. অস্সাসৰতোতি পৰমস্সাসভূতে নিব্বানে ৰতো. অজ্ঝত্তং সুসমাহিতোতি ৱিসযজ্ঝত্তে ফলসমাপত্তিযং সুট্ঠু সমাহিতো তদিদং সমাধানং সুট্ঠু সব্বকালিকন্তি দস্সেতুং ‘‘গচ্ছং সমাহিতো নাগো’’তিআদি ৱুত্তং. ভগৱা হি সৱাসনস্স উদ্ধচ্চস্স পহীনত্তা ৱিক্খেপাভাৱতো নিচ্চং সমাহিতোৱ. তস্মা যং যং ইৰিযাপথং কপ্পেতি, তং তং সমাহিতোৱ কপ্পেসীতি.

সব্বত্থাতি, সব্বস্মিং গোচৰে, সব্বস্মিঞ্চ দ্ৱাৰে সব্বসো পিহিতৱুত্তি. তেনাহ – ‘‘সব্বং কাযকম্মং ঞাণপুব্বঙ্গমং ঞাণানুপৰিৱত্ত’’ন্তিআদি (নেত্তি. ১৫). এসা নাগস্স সম্পদাতি এসা ‘‘ন হি আগুং কৰোতি সো’’তিআদিনা ‘‘সম্বুদ্ধ’’ন্তিআদিনা এৱ ৱা যথাৱুত্তা ৱক্খমানা চ বুদ্ধগন্ধহত্থিনো সম্পত্তি গুণপৰিপুণ্ণা.

ভুঞ্জতি অনৱজ্জানীতি সম্মাজীৱস্স উক্কংসপাৰমিপ্পত্তিযা ভুঞ্জতি অগৰহিতব্বানি, মিচ্ছাজীৱস্স সব্বসো সৱাসনানঞ্চ পহীনত্তা সাৱজ্জানি গৰহিতব্বানি ন ভুঞ্জতি অনৱজ্জানি ভুঞ্জন্তো চ সন্নিধিং পৰিৱজ্জযং ভুঞ্জতীতি যোজনা.

সংযোজনন্তি ৱট্টদুক্খেন সদ্ধিং সন্তানং সংযোজনতো ৱট্টে ওসীদাপনসমত্থং দসৱিধম্পি সংযোজনং. অণুং থূলন্তি খুদ্দকঞ্চেৱ মহন্তঞ্চ. সব্বং ছেত্ৱান বন্ধনন্তি মগ্গঞাণেন অনৱসেসং কিলেসবন্ধনং ছিন্দিত্ৱা. যেন যেনাতি যেন যেন দিসাভাগেন.

যথা হি উদকে জাতং পুণ্ডৰীকং উদকে পৱড্ঢতি নোপলিপ্পতি তোযেন, অনুপলেপসভাৱত্তা, তথেৱ লোকে জাতো বুদ্ধো লোকে ৱিহৰতি, নোপলিপ্পতি লোকেন তণ্হাদিট্ঠিমানলেপাভাৱতোতি যোজনা.

গিনীতি অগ্গি. অনাহাৰোতি অনিন্ধনো.

অত্থস্সাযং ৱিঞ্ঞাপনীতি সত্থু গুণসঙ্খাতস্স উপমেয্যত্থস্স ৱিঞ্ঞাপনী, পকাসনী অযং নাগূপমা. ৱিঞ্ঞূহীতি সত্থু পটিৱিদ্ধচতুসচ্চধম্মং পৰিজানন্তেহি অত্তানং সন্ধায ৱদতি. ৱিঞ্ঞিস্সন্তীতিআদি কাৰণৱচনং, যস্মা নাগেন মযা দেসিতং নাগং তথাগতগন্ধহত্থিং মহানাগা খীণাসৱা অত্তনো ৱিসযে ঠত্ৱা ৱিজানিস্সন্তি, তস্মা অঞ্ঞেসং পুথুজ্জনানং ঞাপনত্থং অযং উপমা অম্হেহি ভাসিতাতি অধিপ্পাযো.

সৰীৰং ৱিজহং নাগো, পৰিনিব্বিস্সত্যনাসৱোতি বোধিমূলে সউপাদিসেসপৰিনিব্বানেন অনাসৱো সম্মাসম্বুদ্ধনাগো, ইদানি সৰীৰং অত্তভাৱং ৱিজহন্তো খন্ধপৰিনিব্বানেন পৰিনিব্বাযিস্সতীতি.

এৱং চুদ্দসহি উপমাহি মণ্ডেত্ৱা, সোড়সহি গাথাহি, চতুসট্ঠিযা পাদেহি সত্থু গুণে ৱণ্ণেন্তো অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা দেসনং নিট্ঠাপেসি.

উদাযিত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সোড়সকনিপাতৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.