২. গোদত্তত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
যথাপি ভদ্দোতিআদিকা আযস্মতো গোদত্তত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনিত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৱত্থিযং সত্থৱাহকুলে নিব্বত্তো. গোদত্তোতি নামেন ৱযপ্পত্তো পিতৰি কালঙ্কতে কুটুম্বং সণ্ঠপেন্তো পঞ্চহি সকটসতেহি ভণ্ডং আদায অপৰাপৰং সঞ্চৰিত্ৱা ৱাণিজ্জেন জীৱিকং কপ্পেতি যথাৱিভৱং পুঞ্ঞানিপি কৰোতি. সো একদিৱসং অন্তৰামগ্গে ধুৰে যুত্তগোণে ৱহিতুং অসক্কোন্তে পতিতে মনুস্সেসু তং ৱুট্ঠাপেতুং অসক্কোন্তেসু সযমেৱ গন্ত্ৱা তং নঙ্গুট্ঠে গাড়্হং ৱিজ্ঝি. গোণো ‘‘অযং অসপ্পুৰিসো মম বলাবলং অজানন্তো গাড়্হং ৱিজ্ঝতী’’তি কুদ্ধো মনুস্সৱাচায, ‘‘ভো গোদত্ত, অহং এত্তকং কালং অত্তনো বলং অনিগুহন্তো তুয্হং ভাৰং ৱহিং, অজ্জ পন অসমত্থভাৱেন পতিতং মং অতিৱিয বাধসি, হোতু, ইতো চৱিত্ৱা নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে তং বাধেতুং সমত্থো পটিসত্তু ভৱেয্য’’ন্তি পত্থনানুৰূপেন অক্কোসি. তং সুত্ৱা গোদত্তো ‘‘এৱং নাম সত্তে বাধেত্ৱা কিং ইমায জীৱিকাযা’’তি সংৱেগজাতো সব্বং ৱিভৱং পহায অঞ্ঞতৰস্স মহাথেৰস্স সন্তিকে পব্বজিত্ৱা ৱিপস্সনায কম্মং কৰোন্তো নচিৰস্সেৱ অৰহত্তং পত্ৱা সমাপত্তিসুখেন ৱীতিনামেন্তো একদিৱসং অত্তনো সন্তিকং উপগতানং গহট্ঠপব্বজিতানং অৰিযগণানং লোকধম্মে আৰব্ভ ধম্মং কথেন্তো –
৬৫৯. ‘‘যথাপি ভদ্দো আজঞ্ঞো, ধুৰে যুত্তো ধুৰস্সহো;
মথিতো অতিভাৰেন, সংযুগং নাতিৱত্ততি.
৬৬০. ‘‘এৱং পঞ্ঞায যে তিত্তা, সমুদ্দো ৱাৰিনা যথা;
ন পৰে অতিমঞ্ঞন্তি, অৰিযধম্মোৱ পাণিনং.
৬৬১. ‘‘কালে কালৱসং পত্তা, ভৱাভৱৱসং গতা;
নৰা দুক্খং নিগচ্ছন্তি, তেধ সোচন্তি মাণৱা.
৬৬২. ‘‘উন্নতা সুখধম্মেন, দুক্খধম্মেন চোনতা;
দ্ৱযেন বালা হঞ্ঞন্তি, যথাভূতং অদস্সিনো.
৬৬৩. ‘‘যে চ দুক্খে সুখস্মিঞ্চ, মজ্ঝে সিব্বিনিমচ্চগূ;
ঠিতা তে ইন্দখীলোৱ, ন তে উন্নতওনতা.
৬৬৪. ‘‘ন হেৱ লাভে নালাভে, ন যসে ন চ কিত্তিযা;
ন নিন্দাযং পসংসায, ন তে দুক্খে সুখম্হি চ.
৬৬৫. ‘‘সব্বত্থ তে ন লিম্পন্তি, উদবিন্দুৱ পোক্খৰে;
সব্বত্থ সুখিতা ধীৰা, সব্বত্থ অপৰাজিতা.
৬৬৬. ‘‘ধম্মেন চ অলাভো যো, যো চ লাভো অধম্মিকো;
অলাভো ধম্মিকো সেয্যো, যঞ্চে লাভো অধম্মিকো.
৬৬৭. ‘‘যসো চ অপ্পবুদ্ধীনং, ৱিঞ্ঞূনং অযসো চ যো;
অযসোৱ সেয্যো ৱিঞ্ঞূনং, ন যসো অপ্পবুদ্ধিনং.
৬৬৮. ‘‘দুম্মেধেহি পসংসা চ, ৱিঞ্ঞূহি গৰহা চ যা;
গৰহাৱ সেয্যো ৱিঞ্ঞূহি, যঞ্চে বালপ্পসংসনা.
৬৬৯. ‘‘সুখঞ্চ কামমযিকং, দুক্খঞ্চ পৱিৱেকিযং;
পৱিৱেকদুক্খং সেয্যো, যঞ্চে কামমযং সুখং.
৬৭০. ‘‘জীৱিতঞ্চ অধম্মেন, ধম্মেন মৰণঞ্চ যং;
মৰণং ধম্মিকং সেয্যো, যঞ্চে জীৱে অধম্মিকং.
৬৭১. ‘‘কামকোপপ্পহীনা যে, সন্তচিত্তা ভৱাভৱে;
চৰন্তি লোকে অসিতা, নত্থি তেসং পিযাপিযং.
৬৭২. ‘‘ভাৱযিত্ৱান বোজ্ঝঙ্গে, ইন্দ্ৰিযানি বলানি চ;
পপ্পুয্য পৰমং সন্তিং, পৰিনিব্বন্তিনাসৱা’’তি. – ইমা গাথা অভাসি;
তত্থ আজঞ্ঞোতি, উসভাজানীযো. ধুৰে যুত্তোতি, সকটধুৰে যোজিতো. ধুৰস্সহোতি, ধুৰৱাহো. গাথাসুখত্থঞ্চেত্থ দ্ৱিসকাৰতো নিদ্দেসো কতো, সকটভাৰং ৱহিতুং সমত্থোতি অত্থো. মথিতো অতিভাৰেনাতি, অতিভাৰেন গৰুভাৰেন পীড়িতো. ‘‘মদ্দিতো’’তিপি পাড়ি, সো এৱত্থো. সংযুগন্তি, অত্তনো খন্ধে ঠপিতং যুগং নাতিৱত্ততি ন অতিক্কামেতি, সম্মা যো উদ্ধৰিত্ৱা ধুৰং ছড্ডেত্ৱা ন তিট্ঠতি. এৱন্তি যথা সো ধোৰয্হো অত্তনো ভদ্ৰাজানীযতায অত্তনো ধীৰৱীৰতায অত্তনো ভাৰং নাতিৱত্ততি ন পৰিচ্চজতি, এৱং যে ৱাৰিনা ৱিয মহাসমুদ্দো লোকিযলোকুত্তৰায পঞ্ঞায তিত্তা ধাতা পৰিপুণ্ণা, তে পৰে নিহীনপঞ্ঞে ন অতিমঞ্ঞন্তি, ন পৰিভৱন্তি. তত্থ কাৰণমাহ ‘‘অৰিযধম্মোৱ পাণিন’’ন্তি, পাণিনং সত্তেসু অযং অৰিযানং ধম্মো যদিদং তেসং পঞ্ঞায পাৰিপূৰিং গতত্তা লাভাদিনা অত্তানুক্কংসনং ৱিয অলাভাদিনা পৰেসং অৱম্ভনং.
এৱং পঞ্ঞাপাৰিপূৰিযা অৰিযানং সুখৱিহাৰং দস্সেত্ৱা তদভাৱতো অনৰিযানং দুক্খৱিহাৰং দস্সেতুং ‘‘কালে’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ কালেতি লাভালাভাদিনা সমঙ্গীভূতকালে. কালৱসং পত্তাতি লাভাদিকালস্স চ ৱসং উপগতা, লাভাদিনা সোমনস্সিতা অলাভাদিনা চ দোমনস্সিতাতি অত্থো. ভৱাভৱৱসং গতাতি ভৱস্স অভৱস্স চ ৱসং উপগতা ৱুদ্ধিহানিযো অনুৱত্তন্তা তে. নৰা দুক্খং নিগচ্ছন্তি, তেধ সোচন্তি মাণৱাতি তে নৰা ‘‘মাণৱা’’তি লদ্ধনামা সত্তা লাভালাভাদিৱসেন ৱুদ্ধিহানিৱসেন অনুৰোধপটিৱিৰোধং আপন্না ইধলোকে সোচন্তি, পৰলোকে চ নিৰযাদিদুক্খং গচ্ছন্তি পাপুণন্তীতি অত্থো.
‘‘উন্নতা’’তিআদিনাপি লোকধম্মৱসেন সত্তানং অনত্থপ্পত্তিমেৱ দস্সেতি. তত্থ উন্নতা সুখধম্মেনাতি সুখহেতুনা সুখপচ্চযেন ভোগসম্পত্তিআদিনা উন্নতিং গতা, ভোগমদাদিনা মত্তাতি অত্থো. দুক্খধম্মেন চোনতাতি দুক্খহেতুনা দুক্খপচ্চযেন ভোগৱিপত্তিআদিনা নিহীনতং গতা দালিদ্দিযাদিনা কাপঞ্ঞতং পত্তা. দ্ৱযেনাতি যথাৱুত্তেন উন্নতিওনতিদ্ৱযেন লাভালাভাদিদ্ৱযেন ৱা বালপুথুজ্জনা হঞ্ঞন্তি, অনুৰোধপটিৱিৰোধৱসেন ৱিবাধীযন্তি পীড়িযন্তি. কস্মা? যথাভূতং অদস্সিনো যস্মা তে ধম্মসভাৱং যাথাৱতো নব্ভঞ্ঞংসু, পৰিঞ্ঞাতক্খন্ধা পহীনকিলেসা চ ন হোন্তি, তস্মাতি অত্থো. ‘‘যথাভূতং অদস্সনা’’তিপি পঠন্তি, অদস্সনহেতূতি অত্থো. যে চ দুক্খে সুখস্মিঞ্চ, মজ্ঝে সিব্বিনিমচ্চগূতি যে পন অৰিযা দুক্খৱেদনায সুখৱেদনায মজ্ঝত্ততাৱেদনায চ তপ্পটিবদ্ধং ছন্দৰাগভূতং সিব্বিনিং তণ্হং অগ্গমগ্গাধিগমেন অচ্চগূ অতিক্কমিংসু, তে ইন্দখীলো ৱিয ৱাতেহি লোকধম্মেহি অসম্পকম্পিযা ঠিতা, ন তে উন্নতওনতা, কদাচিপি উন্নতা ৱা ওনতা ৱা ন হোন্তি সব্বসো অনুনযপটিঘাভাৱতো.
এৱং ৱেদনাধিট্ঠানং অৰহতো অনুপলেপং দস্সেত্ৱা ইদানি লোকধম্মে ৱিভজিত্ৱা সব্বত্থকমেৱস্স অনুপলেপং দস্সেন্তো ‘‘ন হেৱা’’তিআদিমাহ. তত্থ লাভেতি চীৱৰাদীনং পচ্চযানং পটিলাভে. অলাভেতি তেসংযেৱ অপ্পটিলাভে অপগমে. ন যসেতি পৰিৱাৰহানিযং অকিত্তিযঞ্চ. কিত্তিযাতি পৰম্মুখা কিত্তনে পত্থটযসতাযং. নিন্দাযন্তি সম্মুখা গৰহাযং. পসংসাযন্তি, পচ্চক্খতো গুণাভিত্থৱনে. দুক্খেতি দুক্খে উপ্পন্নে. সুখেতি এত্থাপি এসেৱ নযো.
সব্বত্থাতি সব্বস্মিং যথাৱুত্তে অট্ঠৱিধেপি লোকধম্মে, সব্বত্থ ৱা ৰূপাদিকে ৱিসযে তে খীণাসৱা ন লিম্পন্তি সব্বসো পহীনকিলেসত্তা. যথা কিং? উদবিন্দুৱ পোক্খৰে যথা কমলদলে জলবিন্দু অল্লীযিত্ৱা ঠিতম্পি তেন ন লিম্পতি, জলবিন্দুনা চ কমলদলং, অঞ্ঞদত্থু ৱিসংসট্ঠমেৱ, এৱমেতেপি উপট্ঠিতে লাভাদিকে, আপাথগতে ৰূপাদিআৰম্মণে চ ৱিসংসট্ঠা এৱং. ততো এৱ ধীৰা পণ্ডিতা সব্বত্থ লাভাদীসু ঞাণমুখেন পিযনিমিত্তানং সোকাদীনঞ্চ অভাৱতো সুখিতা লাভাদীহি চ অনভিভৱনীযতো সব্বত্থ অপৰাজিতাৱ হোন্তি.
ইদানি লাভালাভাদীসু সেয্যং নিদ্ধাৰেত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘ধম্মেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ ধম্মেন চ অলাভো যোতি যো ধম্মং ৰক্খন্তস্স তংনিমিত্তং অলাভো লাভাভাৱো, লাভহানি. যো চ লাভো অধম্মিকো অধম্মেন অঞ্ঞাযেন বুদ্ধপটিকুট্ঠেন ৱিধিনা উপ্পন্নো, তেসু দ্ৱীসু অলাভো ধম্মিকো ধম্মাৱহো সেয্যো, যাদিসং লাভং পৰিৱজ্জন্তস্স অকুসলা ধম্মা পৰিহাযন্তি, কুসলা ধম্মা অভিৱড্ঢন্তি, তাদিসো অলাভো পাসংসতৰো অত্থাৱহো. যঞ্চে লাভো অধম্মিকোতি যো লাভো অধম্মেন উপ্পন্নো, সো ন সেয্যোতি অধিপ্পাযো.
যসো চ অপ্পবুদ্ধীনং, ৱিঞ্ঞূনং অযসো চ যোতি যো অপ্পবুদ্ধীনং দুপ্পঞ্ঞানং ৱসেন পুগ্গলস্স যসো লব্ভতি, যো চ ৱিঞ্ঞূনং পণ্ডিতানং ৱসেন অযসো যসহানি. ইমেসু দ্ৱীসু অযসোৱ সেয্যো ৱিঞ্ঞূনং. তে হিস্স যথা অকুসলা ধম্মা পৰিহাযন্তি, কুসলা ধম্মা অভিৱড্ঢন্তি, এৱং যসহানিং ইচ্ছেয্যুং, তথা চ ভব্বজাতিকো তং অগুণং পহায গুণে পতিট্ঠেয্য. ন যসো অপ্পবুদ্ধীনন্তি দুপ্পঞ্ঞানং ৱসেন যসো সেয্যো হোতি, তে হি অভূতগুণাভিব্যাহাৰৱসেনাপি নং উপ্পাদেয্যুং, সো চস্স ইধ চেৱ ৱিঞ্ঞূগৰহাদিনা সম্পৰাযে চ দুগ্গতিযং দুক্খপৰিক্কিলেসাদিনা অনত্থাৱহো. তেনাহ ভগৱা – ‘‘লাভো সিলোকো সক্কাৰো, মিচ্ছালদ্ধো চ যো যসো’’তি (সু. নি. ৪৪০) ‘‘সক্কাৰো কাপুৰিসং হন্তী’’তি (চূড়ৱ. ৩৩৫; অ. নি. ৪.৬৮) চ.
দুম্মেধেহীতি, নিপ্পঞ্ঞেহি. যঞ্চে বালপ্পসংসনাতি বালেহি অৱিদ্দসূহি যা নাম পসংসনা.
কামমযিকন্তি ৱত্থুকামমযং, কামগুণে পটিচ্চ উপ্পন্নং. দুক্খঞ্চ পৱিৱেকিযন্তি পৱিৱেকতো নিব্বত্তং কাযকিলমথৱসেন পৱত্তং ৱিসমাসনুপতাপাদিহেতুকং কাযিকং দুক্খং, তং পন নিৰামিসৱিৱট্টূপনিস্সযতায ৱিঞ্ঞূনং পাসংসা. তেন ৱুত্তং ‘‘পৱিৱেকদুক্খং সেয্যো’’তি.
জীৱিতঞ্চ অধম্মেনাতি অধম্মেন জীৱিককপ্পনং জীৱিতহেতু অধম্মচৰণং. ধম্মেন মৰণং নাম ‘‘ইমং নাম পাপং অকৰোন্তং তং মাৰেস্সামী’’তি কেনচি ৱুত্তে মাৰেন্তেপি তস্মিং পাপং অকত্ৱা ধম্মং অৱিকোপেন্তস্স ধম্মহেতুমৰণং ধম্মিকং সেয্যোতি তাদিসং মৰণং ধম্মতো অনপেতত্তা ধম্মিকং সগ্গসম্পাপনতো নিব্বানুপনিস্সযতো চ ৱিঞ্ঞূনং পাসংসতৰং. তথা হি ৱুত্তং –
‘‘চজে ধনং অঙ্গৱৰস্স হেতু, অঙ্গং চজে জীৱিতং ৰক্খমানো;
অঙ্গং ধনং জীৱিতঞ্চাপি সব্বং, চজে নৰো ধম্মমনুস্সৰন্তো’’তি. (জা. ২.২১.৪৭০);
যঞ্চে জীৱে অধম্মিকন্তি পুৰিসো যং ধম্মতো অপেতং জীৱিকং জীৱেয্য, তং ন সেৱেয্য ৱিঞ্ঞূহি গৰহিতত্তা অপাযসম্পাপনতো চাতি অধিপ্পাযো.
ইদানি যথাৱুত্তং খীণাসৱানং অনুপলেপং কাৰণতো দস্সেন্তো ‘‘কামকোপপহীনা’’তিআদিগাথমাহ.
তত্থ কামকোপপহীনাতি অৰিযমগ্গেন সব্বসোৱ পহীনা অনুৰোধপটিৱিৰোধা. সন্তচিত্তা ভৱাভৱেতি খুদ্দকে চেৱ মহন্তে চ ভৱে অনৱসেসপহীনকিলেসপৰিড়াহতায ৱূপসন্তচিত্তা. লোকেতি খন্ধাদিলোকে. অসিতাতি তণ্হাদিট্ঠিনিস্সযৱসেন অনিস্সিতা. নত্থি তেসং পিযাপিযন্তি তেসং খীণাসৱানং কত্থচি লাভাদিকে ৰূপাদিৱিসযে চ পিযং ৱা অপিযং ৱা নত্থি, তংনিমিত্তানং কিলেসানং সব্বসো সমুচ্ছিন্নত্তা.
ইদানি যায ভাৱনায তে এৱৰূপা জাতা, তং দস্সেত্ৱা অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা দেসনায কূটং গণ্হন্তো ‘‘ভাৱযিত্ৱানা’’তি ওসানগাথমাহ. তত্থ পপ্পুয্যাতি, পাপুণিত্ৱা. সেসং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ. ইমা এৱ চ গাথা থেৰস্স অঞ্ঞাব্যাকৰণাপি অহেসুং.
গোদত্তত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
চুদ্দসকনিপাতৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.