১. খদিৰৱনিযৰেৱতত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
চুদ্দসকনিপাতে যদা অহন্তিআদিকা আযস্মতো খদিৰৱনিযৰেৱতত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? কামঞ্চিমস্স থেৰস্স গাথা হেট্ঠা এককনিপাতে (থেৰগা. অট্ঠ. ১. খদিৰৱনিযত্থেৰগাথাৱণ্ণনা) আগতা. তত্থ পনস্স অত্তনো ভাগিনেয্যেসু সতিজননমত্তং দস্সিতন্তি তস্সা এককনিপাতে সঙ্গহো কতো. ইমা পন থেৰস্স পব্বজিতকালতো পট্ঠায যাৱ পৰিনিব্বানা পটিপত্তিপকাসিতা গাথা ইমস্মিং চুদ্দসকনিপাতে সঙ্গহং আৰোপিতা. তত্থ অট্ঠুপ্পত্তি হেট্ঠা ৱুত্তাযেৱ. অযং পন ৱিসেসো – থেৰো কিৰ অৰহত্তং পত্ৱা কালেন কালং সত্থু ধম্মসেনাপতিপ্পভূতীনং মহাথেৰানঞ্চ উপট্ঠানং গন্ত্ৱা কতিপাহমেৱ তত্থ ৱসিত্ৱা খদিৰৱনমেৱ পচ্চাগন্ত্ৱা ফলসমাপত্তিসুখেন ব্ৰহ্মৱিহাৰেহি চ ৱীতিনামেতি. এৱং গচ্ছন্তে কালে জিণ্ণো ৱুড্ঢো ৱযো অনুপ্পত্তো অহোসি. সো একদিৱসং বুদ্ধুপট্ঠানং গচ্ছন্তো অন্তৰামগ্গে সাৱত্থিযা অৱিদূৰে অৰঞ্ঞে ৱসি. তেন চ সমযেন চোৰা নগৰে কতকম্মা আৰক্খমনুস্সেহি অনুবন্ধা পলাযন্তা থেৰস্স সমীপে গহিতভণ্ডং ছড্ডেত্ৱা পলাযিংসু. মনুস্সা অনুধাৱন্তা থেৰস্স সমীপে ভণ্ডং দিস্ৱা থেৰং বন্ধিত্ৱা ‘‘চোৰো’’তি সঞ্ঞায গহেত্ৱা ৰঞ্ঞো দস্সেসুং, ‘‘অযং, দেৱ, চোৰো’’তি. ৰাজা থেৰং মুঞ্চাপেত্ৱা, ‘‘কিং, ভন্তে, তুম্হেহি ইদং চোৰিককম্মং কতং ৱা, নো ৱা’’তি পুচ্ছি. থেৰো কিঞ্চাপি জাতিতো পট্ঠায অত্তনা তাদিসং ন কতপুব্বং, তং পব্বজিততো পট্ঠায পন অকতভাৱস্স, সব্বসো কিলেসানং সমুচ্ছিন্নত্তা তাদিসস্স কৰণে অভব্বতায পকাসনত্থং সমীপে ঠিতানং ভিক্খূনং ৰঞ্ঞো চ ধম্মং দেসেন্তো –
৬৪৫. ‘‘যদা অহং পব্বজিতো, অগাৰস্মানগাৰিযং;
নাভিজানামি সঙ্কপ্পং, অনৰিযং দোসসংহিতং.
৬৪৬. ‘‘‘ইমে হঞ্ঞন্তু ৱজ্ঝন্তু, দুক্খং পপ্পোন্তু পাণিনো’;
সঙ্কপ্পং নাভিজানামি, ইমস্মিং দীঘমন্তৰে.
৬৪৭. ‘‘মেত্তঞ্চ অভিজানামি, অপ্পমাণং সুভাৱিতং;
অনুপুব্বং পৰিচিতং, যথা বুদ্ধেন দেসিতং.
৬৪৮. ‘‘সব্বমিত্তো সব্বসখো, সব্বভূতানুকম্পকো;
মেত্তচিত্তঞ্চ ভাৱেমি, অব্যাপজ্জৰতো সদা.
৬৪৯. ‘‘অসংহীৰং অসংকুপ্পং, চিত্তং আমোদযামহং;
ব্ৰহ্মৱিহাৰং ভাৱেমি, অকাপুৰিসসেৱিতং.
৬৫০. ‘‘অৱিতক্কং সমাপন্নো, সম্মাসম্বুদ্ধসাৱকো;
অৰিযেন তুণ্হীভাৱেন, উপেতো হোতি তাৱদে.
৬৫১. ‘‘যথাপি পব্বতো সেলো, অচলো সুপ্পতিট্ঠিতো;
এৱং মোহক্খযা ভিক্খু, পব্বতোৱ ন ৱেধতি.
৬৫২. ‘‘অনঙ্গণস্স পোসস্স, নিচ্চং সুচিগৱেসিনো;
ৱালগ্গমত্তং পাপস্স, অব্ভমত্তংৱ খাযতি.
৬৫৩. ‘‘নগৰং যথা পচ্চন্তং, গুত্তং সন্তৰবাহিৰং;
এৱং গোপেথ অত্তানং, খণো ৱো মা উপচ্চগা.
৬৫৪. ‘‘নাভিনন্দামি মৰণং, নাভিনন্দামি জীৱিতং;
কালঞ্চ পটিকঙ্খামি, নিব্বিসং ভতকো যথা.
৬৫৫. ‘‘নাভিনন্দামি মৰণং, নাভিনন্দামি জীৱিতং;
কালঞ্চ পটিকঙ্খামি, সম্পজানো পতিস্সতো.
৬৫৬. ‘‘পৰিচিণ্ণো মযা সত্থা, কতং বুদ্ধস্স সাসনং;
ওহিতো গৰুকো ভাৰো, ভৱনেত্তি সমূহতা.
৬৫৭. ‘‘যস্স চত্থায পব্বজিতো, অগাৰস্মানগাৰিযং;
সো মে অত্থো অনুপ্পত্তো, সব্বসংযোজনক্খযো.
৬৫৮. ‘‘সম্পাদেথপ্পমাদেন, এসা মে অনুসাসনী;
হন্দাহং পৰিনিব্বিস্সং ৱিপ্পমুত্তোম্হি সব্বধী’’তি. – ইমা গাথা অভাসি;
তত্থাযং অপুব্বপদৱণ্ণনা ইমস্মিং দীঘমন্তৰেতি, যদা অহং পব্বজিতোম্হি, ততো পট্ঠায অযঞ্চ মে চৰিমকালো, এতস্মিং দীঘমন্তৰে কালে ‘‘ইদং ময্হং হোতূ’’তি অভিজ্ঝাৱসেন ৱা, ‘‘ইমে সত্তা হঞ্ঞন্তূ’’তিআদিনা ব্যাপাদৱসেন ৱা অনৰিযং দোসসংহিতং সঙ্কপ্পং নাভিজানামীতি যোজনা.
মেত্তঞ্চ অভিজানামীতি, মিজ্জতি সিনিয্হতি এতাযাতি মেত্তা, অব্যাপাদো. মেত্তা এতিস্সা অত্থীতি মেত্তা, মেত্তাভাৱনা মেত্তাব্ৰহ্মৱিহাৰো, তং মেত্তং. চ-সদ্দেন কৰুণং মুদিতং উপেক্খঞ্চাতি ইতৰব্ৰহ্মৱিহাৰে সঙ্গণ্হাতি. অভিজানামীতি, অভিমুখতো জানামি. অধিগতঞ্হি ঝানং পচ্চৱেক্খতো পচ্চৱেক্খণঞাণস্স অভিমুখং হোতি. কীদিসন্তি আহ ‘‘অপ্পমাণ’’ন্তিআদি. তঞ্হি যথা বুদ্ধেন ভগৱতা দেসিতং, তথা অনোদিস্সকফৰণৱসেন অপৰিমাণসত্তাৰম্মণতায অপ্পমাণং. পগুণবলৱভাৱাপাদনেন সুট্ঠু ভাৱিতত্তা সুভাৱিতং. পঠমং মেত্তা, ততো কৰুণা, ততো মুদিতা, পচ্ছা উপেক্খাতি এৱং অনুপুব্বং অনুক্কমেন পৰিচিতং আসেৱিতং, বহুলীকতং অভিজানামীতি যোজনা.
সব্বেসং সত্তানং মিত্তো, সব্বে ৱা তে ময্হং মিত্তাতি সব্বমিত্তো. মেত্তঞ্হি ভাৱেন্তো সত্তানং পিযো হোতি. সব্বসখোতি, এত্থাপি এসেৱ নযো. সব্বভূতানুকম্পকোতি, সব্বসত্তানং অনুগ্গণ্হনকো. মেত্তচিত্তঞ্চ ভাৱেমীতি, মেত্তায সহিতং সম্পযুত্তং চিত্তং ৱিসেসতো ভাৱেমি, ৱড্ঢেমি, পকাসেমি ৱা অকথেন্তেপি ভাৱনায উক্কংসগতভাৱতো. ‘‘মেত্তং চিত্তঞ্চ ভাৱেমী’’তি ৱা পাঠো. তস্সত্থো হেট্ঠা ৱুত্তনযোৱ. অব্যাপজ্জৰতোতি, অব্যাপজ্জে সত্তানং হিতূপসংহাৰে অভিৰতো. সদাতি, সব্বকালং, তেন তত্থ সাতচ্চকিৰিযং দস্সেতি.
অসংহীৰন্তি ন সংহীৰং, আসন্নপচ্চত্থিকেন ৰাগেন অনাকড্ঢনিযং. অসংকুপ্পন্তি ন কুপ্পং, দূৰপচ্চত্থিকেন ব্যাপাদেন অকোপিযং, এৱংভূতং কত্ৱা মম মেত্তচিত্তং আমোদযামি অভিপ্পমোদযামি ব্ৰহ্মৱিহাৰং ভাৱেমি. অকাপুৰিসসেৱিতন্তি, কাপুৰিসেহি নীচজনেহি অসেৱিতং, অকাপুৰিসেহি ৱা অৰিযেহি বুদ্ধাদীহি সেৱিতং ব্ৰহ্মং সেট্ঠং নিদ্দোসং মেত্তাদিৱিহাৰং ভাৱেমি ৱড্ঢেমীতি অত্থো.
এৱং অত্তুদ্দেসৱসেন পঞ্চহি গাথাহি অত্তনো পটিপত্তিং দস্সেত্ৱা ইদানি তং অঞ্ঞাপদেসেন দস্সেন্তো ‘‘অৱিতক্ক’’ন্তিআদিনা চতস্সো গাথা অভাসি. তত্থ অৱিতক্কং সমাপন্নোতি, ৱিতক্কৱিৰহিতং দুতিযাদিঝানং সমাপন্নো, এতেন থেৰো ব্ৰহ্মৱিহাৰভাৱনায অঞ্ঞাপদেসেন অত্তনা দুতিযাদিঝানাধিগমমাহ. যস্মা পনাযং থেৰো তমেৱ ঝানং পাদকং কত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা একাসনেনেৱ অৰহত্তং গণ্হি, তস্মা তমত্থং অঞ্ঞাপদেসেনেৱ দস্সেন্তো ‘‘অৱিতক্কং সমাপন্নো’’তি ৱত্ৱা ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধসাৱকো. অৰিযেন তুণ্হীভাৱেন, উপেতো হোতি তাৱদে’’তি আহ. তত্থ ৱচীসঙ্খাৰাভাৱতো অৱিতক্কাৱিচাৰা সমাপত্তি ‘‘অৰিযো তুণ্হীভাৱো’’তি ৱদন্তি. ‘‘সন্নিপতিতানং ৱো, ভিক্খৱে, দ্ৱযং কৰণীযং ধম্মী ৱা কথা অৰিযো ৱা তুণ্হীভাৱো’’তি (ম. নি. ১.২৭৩) পন ৱচনতো যা কাচি সমাপত্তি অৰিযো তুণ্হীভাৱো নাম. ইধ পন চতুত্থজ্ঝানিকা অগ্গফলসমাপত্তি অধিপ্পেতা.
ইদানি তস্সাধিগতত্তা লোকধম্মেহি অকম্পনীযতং উপমায পকাসেন্তো ‘‘যথাপি পব্বতো’’তি গাথমাহ. তত্থ যথাপি পব্বতো সেলোতি, যথা সিলামযো একঘনসেলো পব্বতো, ন পংসুপব্বতো ন মিস্সকপব্বতোতি অত্থো. অচলো সুপ্পতিট্ঠিতোতি, সুট্ঠু পতিট্ঠিতমূলো পকতিৱাতেহি অচলো অকম্পনীযো হোতি, তস্মা অৰহত্তং নিব্বানঞ্চ এৱং মোহক্খযা ভিক্খু, পব্বতোৱ ন ৱেধতীতি মোহস্স অনৱসেসপ্পহানা, মোহমূলকত্তা চ সব্বাকুসলানং পহীনসব্বাকুসলো ভিক্খু যথা সো পব্বতো পকতিৱাতেহি, এৱং লোকধম্মেহি ন ৱেধতি ন কম্পতি, মোহক্খযোতি ৱা যস্মা অৰহত্তং নিব্বানঞ্চ ৱুচ্চতি, তস্মা মোহক্খযাতি মোহক্খযস্স হেতু নিব্বানস্স অৰহত্তস্স চ অধিগতত্তা চতূসু অৰিযসচ্চেসু সুপ্পতিট্ঠিতো অসমাপন্নকালেপি পব্বতো ৱিয ন ৱেধতি, পগেৱ সমাপন্নকালেতি অধিপ্পাযো.
ইদানি পাপং নামেতং অসুচিসীলো এৱ সমাচৰতি, ন চ সুচিসীলো, সুচিসীলস্স পন তং অণুমত্তম্পি ভাৰিযং হুত্ৱা উপট্ঠাতীতি দস্সেন্তো ‘‘অনঙ্গণস্সা’’তিআদিগাথমাহ. তস্সত্থো – ৰাগাদিঅঙ্গণাভাৱতো অনঙ্গণস্স সব্বকালং সুচিঅনৱজ্জধম্মে এৱ গৱেসন্তস্স সপ্পুৰিসস্স ৱালগ্গমত্তং কেসগ্গমত্তং পাপস্স লেসমত্তম্পি সকলং লোকধাতুং ফৰিত্ৱা ঠিতং অব্ভমত্তং হুত্ৱা উপট্ঠাতি, তস্মা ন এৱৰূপে কম্মে মাদিসা আসঙ্কিতব্বাতি অধিপ্পাযো.
যস্মা নিক্কিলেসেসুপি অন্ধবালা এৱৰূপে অপৱাদে সমুট্ঠাপেন্তি, তস্মা অত্থকামেহি সক্কচ্চং অত্তা ৰক্খিতব্বোতি ওৱাদং দেন্তো ‘‘নগৰং যথা’’তিআদিগাথমাহ. তস্সত্থো – যথা পন পচ্চন্তনগৰৱাসীহি মনুস্সেহি পচ্চন্তং নগৰং দ্ৱাৰপাকাৰাদীনি থিৰানি কৰোন্তেহি সঅন্তৰং, উদ্দাপপৰিখাদীনি থিৰানি কৰোন্তেহি সবাহিৰন্তি সন্তৰবাহিৰং গুত্তং কৰীযতি, এৱং তুম্হেহিপি সতিং উপট্ঠপেত্ৱা অজ্ঝত্তিকানি ছ দ্ৱাৰানি পিদহিত্ৱা দ্ৱাৰৰক্খিতং সতিং অৱিস্সজ্জেত্ৱা যথা গয্হমানানি বাহিৰানি ছ আযতনানি অজ্ঝত্তিকানি উপঘাতায সংৱত্তন্তি, তথা অগ্গহণেন তানিপি থিৰানি কত্ৱা তেসং অপ্পৱেসায দ্ৱাৰৰক্খিতং সতিং অপ্পহায ৱিচৰন্তা অত্তানং গোপেথ. কস্মা? খণো ৱো মা উপচ্চগা. যো হি এৱং অত্তানং ন গোপেতি, তং পুগ্গলং বুদ্ধুপ্পাদক্খণো, মনুস্সত্তভাৱক্খণো, মজ্ঝিমদেসে উপ্পত্তিক্খণো, সম্মাদিট্ঠিযা পটিলদ্ধক্খণো, ছন্নং আযতনানং অৱেকল্লক্খণোতি সব্বোপি অযং খণো অতিক্কমতি, সো খণো তুম্হে মা অতিক্কমতূতি.
এৱং থেৰো ইমায গাথায সৰাজিকং পৰিসং ভিক্খূ চ ওৱদিত্ৱা পুন মৰণে জীৱিতে চ অত্তনো সমচিত্ততং কতকিচ্চতঞ্চ পকাসেন্তো ‘‘নাভিনন্দামি মৰণ’’ন্তিআদিমাহ. তং হেট্ঠা ৱুত্তত্থমেৱ (থেৰগা. অট্ঠ. ২.৬০৭).
এৱং পন ৱত্ৱা অত্তনো পৰিনিব্বানকালং উপট্ঠিতং দিস্ৱা সঙ্খেপেনেৱ নেসং ওৱাদং দত্ৱা পৰিনিব্বানং পৱেদেন্তো ওসানগাথমাহ. তত্থ সম্পাদেথপ্পমাদেনাতি সম্পাদেতব্বং দানসীলাদিং অপ্পমাদেন সম্পাদেথ, দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপভেদে গহট্ঠৱত্তে সীলানুৰক্খণে সমথঅনুযোগে ৱিপস্সনাভাৱনায চ অপ্পমত্তা হোথ. এসা মে অনুসাসনীতি দানসীলাদীসু ন পমজ্জথাতি এসা মম অনুসিট্ঠি ওৱাদো.
এৱং সিখাপত্তং পৰহিতপটিপত্তিং দীপেত্ৱা অত্তহিতপটিপত্তিযাপি মত্থকং গণ্হন্তো ‘‘হন্দাহং পৰিনিব্বিস্সং, ৱিপ্পমুত্তোম্হি সব্বধী’’তি আহ. তত্থ ৱিপ্পমুত্তোম্হি সব্বধীতি সব্বসো কিলেসেহি ভৱেহি চ ৱিপ্পমুত্তো অম্হি, তস্মা একংসেন পৰিনিব্বাযিস্সামীতি.
এৱং পন ৱত্ৱা আকাসে পল্লঙ্কেন নিসিন্নো তেজোধাতুং সমাপজ্জিত্ৱা পজ্জলন্তো অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযি.
খদিৰৱনিযৰেৱতত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.