১. সীলৱত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
দ্ৱাদসকনিপাতে সীলমেৱাতিআদিকা আযস্মতো সীলৱত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনিত্ৱা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৰাজগহে বিম্বিসাৰৰঞ্ঞো পুত্তো হুত্ৱা নিব্বত্তি, সীলৱাতিস্স নামং অহোসি. তং ৱযপ্পত্তং ৰাজা অজাতসত্তু মাৰেতুকামো চণ্ডং মত্তহত্থিং আৰোপেত্ৱা নানাৱিধেহি উপাযেহি উপক্কমন্তোপি মাৰেতুং নাসক্খি পচ্ছিমভৱিকস্স অৰহত্তং অপ্পত্ৱা অন্তৰা জীৱিতন্তৰাযাভাৱতো. তস্স পৱত্তিং দিস্ৱা ভগৱা মহামোগ্গল্লানত্থেৰং আণাপেসি – ‘‘সীলৱকুমাৰং আনেহী’’তি. থেৰো ইদ্ধিবলেন সদ্ধিং হত্থিনা তং আনেসি. কুমাৰো হত্থিতো ওৰুয্হ ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. ভগৱা তস্স অজ্ঝাসযানুৰূপং ধম্মং দেসেসি. সো ধম্মং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা ৱিপস্সনায কম্মং কৰোন্তো নচিৰস্সেৱ অৰহত্তং পত্ৱা কোসলৰট্ঠে ৱসতি. অথ নং অজাতসত্তু ‘‘মাৰেথা’’তি পুৰিসে আণাপেসি. তে থেৰস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা ঠিতা থেৰেন কথিতং ধম্মকথং সুত্ৱা সঞ্জাতসংৱেগা পসন্নচিত্তা হুত্ৱা পব্বজিংসু. থেৰো তেসং –
৬০৮. ‘‘সীলমেৱিধ সিক্খেথ, অস্মিং লোকে সুসিক্খিতং.
সীলঞ্হি সব্বসম্পত্তিং, উপনামেতি সেৱিতং.
৬০৯. ‘‘সীলং ৰক্খেয্য মেধাৱী, পত্থযানো তযো সুখে;
পসংসং ৱিত্তিলাভঞ্চ, পেচ্চ সগ্গে পমোদনং.
৬১০. ‘‘সীলৱা হি বহূ মিত্তে, সঞ্ঞমেনাধিগচ্ছতি;
দুস্সীলো পন মিত্তেহি, ধংসতে পাপমাচৰং.
৬১১. ‘‘অৱণ্ণঞ্চ অকিত্তিঞ্চ, দুস্সীলো লভতে নৰো;
ৱণ্ণং কিত্তিং পসংসঞ্চ, সদা লভতি সীলৱা.
৬১২. ‘‘আদি সীলং পতিট্ঠা চ, কল্যাণানঞ্চ মাতুকং;
পমুখং সব্বধম্মানং, তস্মা সীলং ৱিসোধযে.
৬১৩. ‘‘ৱেলা চ সংৱৰং সীলং, চিত্তস্স অভিহাসনং;
তিত্থঞ্চ সব্ববুদ্ধানং, তস্মা সীলং ৱিসোধযে.
৬১৪. ‘‘সীলং বলং অপ্পটিমং, সীলং আৱুধমুত্তমং;
সীলমাভৰণং সেট্ঠং, সীলং কৱচমব্ভুতং.
৬১৫. ‘‘সীলং সেতু মহেসক্খো, সীলং গন্ধো অনুত্তৰো;
সীলং ৱিলেপনং সেট্ঠং, যেন ৱাতি দিসোদিসং.
৬১৬. ‘‘সীলং সম্বলমেৱগ্গং, সীলং পাথেয্যমুত্তমং;
সীলং সেট্ঠো অতিৱাহো, যেন যাতি দিসোদিসং.
৬১৭. ‘‘ইধেৱ নিন্দং লভতি, পেচ্চাপাযে চ দুম্মনো;
সব্বত্থ দুম্মনো বালো, সীলেসু অসমাহিতো.
৬১৮. ‘‘ইধেৱ কিত্তিং লভতি, পেচ্চ সগ্গে চ সুম্মনো;
সব্বত্থ সুমনো ধীৰো, সীলেসু সুসমাহিতো.
৬১৯. ‘‘সীলমেৱ ইধ অগ্গং, পঞ্ঞৱা পন উত্তমো;
মনুস্সেসু চ দেৱেসু, সীলপঞ্ঞাণতো জয’’ন্তি. –
ইমাহি গাথাহি ধম্মং দেসেসি.
তত্থ সীলমেৱিধ সিক্খেথ, অস্মিং লোকেতি ইধাতি, নিপাতমত্তং, ইমস্মিং সত্তলোকে অত্থকামো কুলপুত্তো চাৰিত্তৱাৰিত্তাদিভেদং আদিতো সীলমেৱ সিক্খেয্য, সিক্খন্তো চ নং সুসিক্খিতং অখণ্ডাদিভাৱাপাদনেন সুট্ঠু সিক্খিতং সুপৰিসুদ্ধং পৰিপুণ্ণঞ্চ কত্ৱা সিক্খেয্য. অস্মিং লোকেতি ৱা ইমস্মিং সঙ্খাৰলোকে সিক্খিতব্বধম্মেসু সীলং আদিতো সিক্খেয্য. দিট্ঠিসম্পত্তিযাপি সীলস্স পতিট্ঠাভাৱতো আহ ‘‘সীলং হী’’তিআদি. তত্থ হীতি কাৰণৱচনং. যস্মা সীলং সেৱিতং পৰিচিতং ৰক্খিতং মনুস্সসম্পত্তি, দিব্বসম্পত্তি, নিব্বানসম্পত্তীতি এতং সব্বসম্পত্তিং তংসমঙ্গিনো সত্তস্স উপনামেতি আৱহতি.
সীলং সব্বসম্পত্তিং উপনামেতীতি সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিত্থাৰতো দস্সেন্তো ‘‘সীলং ৰক্খেয্যা’’তিআদিমাহ. তত্থ ৰক্খেয্যাতি গোপেয্য. পাণাতিপাতাদিতো হি ৱিৰমন্তো ৱত্তপটিৱত্তঞ্চ পূৰেন্তো পটিপক্খাভিভৱনতো তং ৰক্খতি নাম. মেধাৱীতি পঞ্ঞৱা, ইদং তস্স ৰক্খনুপাযদস্সনং ঞাণবলেন হিস্স সমাদানং অৱিকোপনঞ্চ হোতি. পত্থযানোতি ইচ্ছন্তো. তযো সুখেতি তীণি সুখানি. সুখনিমিত্তং ৱা ‘‘সুখ’’ন্তি অধিপ্পেতং. পসংসন্তি কিত্তিং, ৱিঞ্ঞূহি ৱা পসংসনং. ৱিত্তিলাভন্তি তুট্ঠিলাভং. ‘‘ৱিত্তলাভ’’ন্তি চ পঠন্তি, ধনলাভন্তি অত্থো. সীলৱা হি অপ্পমত্ততায মহন্তং ভোগক্খন্ধং অধিগচ্ছতি. পেচ্চাতি কালঙ্কত্ৱা. সগ্গে পমোদনন্তি দেৱলোকে ইট্ঠেহি কামগুণেহি, মোদনঞ্চ পত্থযমানোতি সম্বন্ধো. ইধলোকে পসংসং ৱিত্তিলাভং পৰলোকে দিব্বসম্পত্তিযা মোদনঞ্চ ইচ্ছন্তো সীলং ৰক্খেয্যাতি যোজনা.
সঞ্ঞমেনাতি কাযাদীনং সংযমেন. সংযতো হি কাযদুচ্চৰিতাদীহি কঞ্চি অৱিহেঠেন্তো অভযদানং দদন্তো পিযমনাপতায মিত্তানি গন্থতি. ধংসতেতি অপেতি. পাপমাচৰন্তি পাণাতিপাতাদিপাপকম্মং কৰোন্তো. দুস্সীলঞ্হি পুগ্গলং অত্থকামা সত্তা ন ভজন্তি, অঞ্ঞদত্থু পৰিৱজ্জেন্তি.
অৱণ্ণন্তি অগুণং, সম্মুখা গৰহং ৱা. অকিত্তিন্তি, অযসং অসিলোকং. ৱণ্ণন্তি গুণং. কিত্তিন্তি সিলোকং পত্থটযসতং. পসংসন্তি সম্মুখা থোমনং.
আদীতি মূলং. সীলঞ্হি কুসলানং ধম্মানং আদি. যথাহ – ‘‘তস্মাতিহ ত্ৱং, ভিক্খু, আদিমেৱ ৱিসোধেহি কুসলেসু ধম্মেসু. কো চাদি কুসলানং ধম্মানং? সীলঞ্চ সুৱিসুদ্ধ’’ন্তি (সং. নি. ৫.৩৬৯). পতিট্ঠাতি অধিট্ঠানং. সীলঞ্হি সব্বেসং উত্তৰিমনুস্সধম্মানং পতিট্ঠা. তেনাহ – ‘‘সীলে পতিট্ঠাযা’’তিআদি (সং. নি. ১.২৩; ১৯২; পেটকো. ২২; মি. প. ২.১.৯). কল্যাণানঞ্চ মাতুকন্তি সমথৱিপস্সনাদীনং কল্যাণধম্মানং মাতুভূতং, জনকন্তি, অত্থো. পমুখং সব্বধম্মানন্তি, সব্বেসং পামোজ্জাদীনং অনৱজ্জধম্মানং পমুখং মুখভূতং, পৱত্তিদ্ৱাৰন্তি অত্থো. তস্মাতি আদিভাৱাদিতো. ৱিসোধযেতি অক্খণ্ডাদিভাৱেন সম্পাদেয্য.
ৱেলাতি দুচ্চৰিতেহি অনতিক্কমনীযট্ঠেন ৱেলা, সীমাতি অত্থো. ৱেলাযতি ৱা দুস্সিল্যং চলযতি ৱিদ্ধংসেতীতি ৱেলা. সংৱৰং সীলং কাযদুচ্চৰিতাদীনং উপ্পত্তিদ্ৱাৰস্স পিদহনতো. অভিহাসনন্তি তোসনং অৱিপ্পটিসাৰহেতুতায চিত্তস্সাভিপ্পমোদনতো. তিত্থঞ্চ সব্ববুদ্ধানন্তি সাৱকবুদ্ধা, পচ্চেকবুদ্ধা, সম্মাসম্বুদ্ধাতি সব্বেসং বুদ্ধানং কিলেসমলপ্পৱাহনে নিব্বানমহাসমুদ্দাৱগাহণে চ তিত্থভূতঞ্চ.
সীলং বলং অপ্পটিমন্তি মাৰসেনপ্পমদ্দনে অসদিসং বলং সেনাথামো চ. আৱুধমুত্তমন্তি সংকিলেসধম্মানং ছেদনে উত্তমং পহৰণং. গুণসৰীৰোপসোভনট্ঠেন আভৰণং. সেট্ঠন্তি সব্বকালং উত্তমং দব্বঞ্চ. সপাণপৰিত্তানতো কৱচমব্ভুতং. ‘‘অব্ভিদ’’ন্তি চ পঠন্তি, অভেজ্জন্তি অত্থো.
অপাযমহোঘাতিক্কমনে সংসাৰমহোঘাতিক্কমনে চ কিলেসেহি অসংসীদনট্ঠেন সেতু. মহেসক্খোতি মহব্বলো. গন্ধো অনুত্তৰোতি পটিৱাতং সব্বদিসাসু ৱাযনতো অনুত্তৰো গন্ধো সব্বজনমনোহৰত্তা. তেনাহ ‘‘যেন ৱাতি দিসোদিস’’ন্তি যেন সীলগন্ধেন তংসমঙ্গী দিসোদিসং সব্বা দিসা ৱাযতি. ‘‘দিসোদিসা’’তিপি পাড়ি, দস দিসাতি অত্থো.
সম্বলমেৱগ্গন্তি সম্বলং নাম পুটভত্তং. যথা পুটভত্তং গহেত্ৱা মগ্গং গচ্ছন্তো পুৰিসো অন্তৰামগ্গে জিঘচ্ছাদুক্খেন ন কিলমতি, এৱং সীলসম্পন্নোপি সুদ্ধং সীলসম্বলং গহেত্ৱা সংসাৰকন্তাৰং পটিপন্নো গতগতট্ঠানে ন কিলমতীতি সীলং অগ্গং সম্বলং নাম. তথা সীলং পাথেয্যমুত্তমং চোৰাদীহি অসাধাৰণত্তা তত্থ তত্থ ইচ্ছিতব্বসম্পত্তিনিপ্ফাদনতো চ. অতিক্কামেন্তো তং তং ঠানং যথিচ্ছিতট্ঠানং ৱা ৱাহেতি সম্পাপেতীতি অতিৱাহো, যানং. কেনচি অনুপদ্দুতং হুত্ৱা ইচ্ছিতট্ঠানপ্পত্তিহেতুতায সীলং সেট্ঠং অতিৱাহো. যেনাতি যেন অতিৱাহেন যাতি দিসোদিসন্তি অগতিং গতিঞ্চাপি তং তং দিসং সুখেনেৱ গচ্ছতি.
ইধেৱ নিন্দং লভতীতি ইধলোকেপি দুম্মনো ৰাগাদীহি দূসিতচিত্তো ‘‘দুস্সীলো পাপধম্মো’’তি নিন্দং গৰহং লভতি. পেচ্চ পৰলোকেপি অপাযে ‘‘পুৰিসত্তকলি অৱজাতা’’তিআদিনা যমপুৰিসাদীহি চ নিন্দং লভতি. ন কেৱলং নিন্দমেৱ লভতি, অথ খো সব্বত্থ দুম্মনো বালো ইধলোকে দুচ্চৰিতচৰণেন দূসিতচিত্তো পৰলোকে কম্মকাৰণাদিৱসেন দুক্খুপ্পত্তিযাতি সব্বত্থ বালো দুম্মনো হোতি. কথং? সীলেসু অসমাহিতো সম্মা সীলেসু ন ঠপিতচিত্তো অপ্পতিট্ঠিতচিত্তো.
ইধেৱ কিত্তিং লভতীতি ইধলোকেপি সুমনো ‘‘সপ্পুৰিসো সীলৱা কল্যাণধম্মো’’তি কিত্তিং লভতি. পেচ্চ পৰলোকেপি সগ্গে ‘‘অযং সপ্পুৰিসো সীলৱা কল্যাণধম্মো. তথা হি দেৱানং সহব্যতং উপপন্নো’’তিআদিনা কিত্তিং লভতি. ন কেৱলং কিত্তিমেৱ লভতি, অথ খো ধীৰো ধিতিসম্পন্নো সীলেসু সুট্ঠু সমাহিতো অপ্পিতচিত্তো সুপতিট্ঠিতচিত্তো সব্বত্থ ইধলোকে সুচৰিতচৰণেন, পৰলোকে সম্পত্তিপটিলাভেন সুমনো সোমনস্সপ্পত্তো হোতি. সীলমেৱ ইধ অগ্গন্তি দুৱিধং সীলং লোকিযং লোকুত্তৰন্তি. তত্থ লোকিযং তাৱ কামলোকে খত্তিযমহাসালাদীসু, দেৱলোকে ব্ৰহ্মলোকে চ উপপত্তিৱিসেসং আৱহতি, লাভীভাৱাদিকস্স চ কাৰণং হোতি. লোকুত্তৰং পন সকলম্পি ৱট্টদুক্খং অতিক্কামেতীতি সীলং অগ্গমেৱ. তথা হি ৱুত্তং –
‘‘হীনেন ব্ৰহ্মচৰিযেন, খত্তিযে উপপজ্জতি;
মজ্ঝিমেন চ দেৱত্তং, উত্তমেন ৱিসুজ্ঝতী’’তি. (জা. ১.৮.৭৫);
আকঙ্খেয্য চে, ভিক্খৱে, ভিক্খু – ‘‘লাভী অস্সং চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰান’’ন্তি (ম. নি. ১.৬৫), ‘‘সীলেস্ৱেৱস্স পৰিপূৰকাৰী’’তি (ম. নি. ১.৬৫), ‘‘ইজ্ঝতি, ভিক্খৱে, সীলৱতো চেতোপণিধি ৱিসুদ্ধত্তা’’তি (অ. নি. ৮.৩৫; দী. নি. ৩.৩৩৭) চ.
লোকুত্তৰসীলস্স পন সব্বসো পহীনপটিপক্খস্স সত্তমভৱতো পট্ঠায সংসাৰদুক্খং ৱিনিৱত্তেন্তস্স অগ্গভাৱে ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. পঞ্ঞৱা পন উত্তমোতি ‘‘পঞ্ঞৱা পন পুগ্গলো উত্তমো পৰমো সেট্ঠোযেৱা’’তি পুগ্গলাধিট্ঠানেন পঞ্ঞায এৱ সেট্ঠভাৱং ৱদতি. ইদানি সীলপঞ্ঞানং সেট্ঠভাৱং কিচ্চতো দস্সেন্তো ‘‘সীলপঞ্ঞাণতো জয’’ন্তি আহ. জযন্তি চ লিঙ্গৱিপল্লাসো দট্ঠব্বো, অহূতি ৱা ৱচনসেসো. তত্থ পজাননট্ঠেন পঞ্ঞাণং, সীলতো পঞ্ঞাণতো চ পটিপক্খজযো. ন হি সীলেন ৱিনা পঞ্ঞা সম্ভৱতি, পঞ্ঞায চ ৱিনা সীলং কিচ্চকৰং, অঞ্ঞমঞ্ঞোপকাৰকঞ্চেতং. ৱুত্তঞ্হি ‘‘সীলপৰিধোতা পঞ্ঞা, পঞ্ঞাপৰিধোতং সীল’’ন্তি (দী. নি. ১.৩১৭) মনুস্সেসু চ দেৱেসূতি ইদং নেসং ঠানৱিসেসদস্সনং. তত্থ হি তানি সৱিসেসানি ৱত্তন্তি, সমাধি পনেত্থ সীলপক্খিকো পঞ্ঞায অধিট্ঠানভাৱতো, পঞ্ঞাপক্খিকো ৱা ভাৱেতব্বতো সীলাধিট্ঠানতো চ.
এৱং থেৰো তেসং ভিক্খূনং সীলমুখেন ধম্মং দেসেন্তো অত্তনো সুৱিসুদ্ধসীলাদিগুণতাদীপনেন অঞ্ঞং ব্যাকাসি.
সীলৱত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.