৯. নৱমৱগ্গো

১. সমিতিগুত্তত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

যং মযা পকতং পাপন্তি আযস্মতো সমিতিগুত্তত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সোপি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো ৱিপস্সিস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো ভগৱন্তং পস্সিত্ৱা পসন্নচিত্তো জাতিসুমনপুপ্ফেহি পূজং অকাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন যত্থ যত্থ ভৱে নিব্বত্তি, তত্থ তত্থ কুলৰূপপৰিৱাৰসম্পদায অঞ্ঞে সত্তে অভিভৱিত্ৱা অট্ঠাসি. একস্মিং পন অত্তভাৱে অঞ্ঞতৰং পচ্চেকবুদ্ধং পিণ্ডায চৰন্তং দিস্ৱা ‘‘অযং মুণ্ডকো কুট্ঠী মঞ্ঞে, তেনাযং পটিচ্ছাদেত্ৱা ৱিচৰতী’’তি নিট্ঠুভিত্ৱা পক্কামি. সো তেন কম্মেন বহুং কালং নিৰযে পচ্চিত্ৱা কস্সপস্স ভগৱতো কালে মনুস্সলোকে নিব্বত্তো পৰিব্বাজকপব্বজ্জং উপগতো একং সীলাচাৰসম্পন্নং উপাসকং দিস্ৱা দোসন্তৰো হুত্ৱা, ‘‘কুট্ঠৰোগী ভৱেয্যাসী’’তি অক্কোসি, ন্হানতিত্থে চ মনুস্সেহি ঠপিতানি ন্হানচুণ্ণানি দূসেসি. সো তেন কম্মেন পুন নিৰযে নিব্বত্তিত্ৱা বহূনি ৱস্সানি দুক্খং অনুভৱিত্ৱা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৱত্থিযং অঞ্ঞতৰস্স ব্ৰাহ্মণস্স পুত্তো হুত্ৱা নিব্বত্তি, সমিতিগুত্তোতিস্স নামং অহোসি. সো ৱযপ্পত্তো সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা সুৱিসুদ্ধসীলো হুত্ৱা ৱিহৰতি. তস্স পুৰিমকম্মনিস্সন্দেন কুট্ঠৰোগো উপ্পজ্জি, তেন তস্স সৰীৰাৱযৱা যেভুয্যেন ছিন্নভিন্না হুত্ৱা পগ্ঘৰন্তি. সো গিলানসালাযং ৱসতি. অথেকদিৱসং ধম্মসেনাপতি গিলানপুচ্ছং গন্ত্ৱা তত্থ তত্থ গিলানে ভিক্খূ পুচ্ছন্তো তং ভিক্খুং দিস্ৱা ‘‘আৱুসো, যাৱতা খন্ধপ্পৱত্তি নাম, সব্বং দুক্খমেৱ ৱেদনা. খন্ধেসু পন অসন্তেসুযেৱ নত্থি দুক্খ’’ন্তি ৱেদনানুপস্সনাকম্মট্ঠানং কথেত্ৱা অগমাসি. সো থেৰস্স ওৱাদে ঠত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা ছড়ভিঞ্ঞা সচ্ছাকাসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.১২.৮২-৯০) –

‘‘জাযন্তস্স ৱিপস্সিস্স, আলোকো ৱিপুলো অহু;

পথৱী চ পকম্পিত্থ, সসাগৰা সপব্বতা.

‘‘নেমিত্তা চ ৱিযাকংসু, বুদ্ধো লোকে ভৱিস্সতি;

অগ্গো চ সব্বসত্তানং, জনতং উদ্ধৰিস্সতি.

‘‘নেমিত্তানং সুণিত্ৱান, জাতিপূজমকাসহং;

এদিসা পূজনা নত্থি, যাদিসা জাতিপূজনা.

‘‘সঙ্খৰিত্ৱান কুসলং, সকং চিত্তং পসাদযিং;

জাতিপূজং কৰিত্ৱান, তত্থ কালঙ্কতো অহং.

‘‘যং যং যোনুপপজ্জামি, দেৱত্তং অথ মানুসং;

সব্বে সত্তে অভিভোমি, জাতিপূজাযিদং ফলং.

‘‘ধাতিযো মং উপট্ঠেন্তি, মম চিত্তৱসানুগা;

ন তা সক্কোন্তি কোপেতুং, জাতিপূজাযিদং ফলং.

‘‘একনৱুতিতো কপ্পে, যং পূজমকৰিং তদা;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, জাতিপূজাযিদং ফলং.

‘‘সুপাৰিচৰিযা নাম, চতুত্তিংস জনাধিপা;

ইতো ততিযকপ্পম্হি, চক্কৱত্তী মহব্বলা.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

ছড়ভিঞ্ঞো পন হুত্ৱা পহীনকিলেসপচ্চৱেক্খণেন এতৰহি অনুভুয্যমানৰোগৱসেন পুৰিমজাতীসু অত্তনা কতং পাপকম্মং অনুস্সৰিত্ৱা তস্স ইদানি সব্বসো পহীনভাৱং ৱিভাৱেন্তো –

৮১. ‘‘যং মযা পকতং পাপং, পুব্বে অঞ্ঞাসু জাতিসু;

ইধেৱ তং ৱেদনীযং, ৱত্থু অঞ্ঞং ন ৱিজ্জতী’’তি. – গাথং অভাসি;

তত্থ পাপন্তি অকুসলং কম্মং. তঞ্হি লামকট্ঠেন পাপন্তি ৱুচ্চতি. পুব্বেতি পুৰা. অঞ্ঞাসু জাতিসূতি ইতো অঞ্ঞাসু জাতীসু, অঞ্ঞেসু অত্তভাৱেসু. অযঞ্হেত্থ অত্থো – যদিপি মযা ইমস্মিং অত্তভাৱে ন তাদিসং পাপং কতং অত্থি, ইদানি পন তস্স সম্ভৱোযেৱ নত্থি. যং পন ইতো অঞ্ঞাসু জাতীসু কতং অত্থি, ইধেৱ তং ৱেদনীযং, তঞ্হি ইধেৱ ইমস্মিংযেৱ অত্তভাৱে ৱেদযিতব্বং অনুভৱিতব্বং ফলং, কস্মা? ৱত্থু অঞ্ঞং ন ৱিজ্জতীতি তস্স কম্মস্স ৱিপচ্চনোকাসো অঞ্ঞো খন্ধপ্পবন্ধো নত্থি, ইমে পন খন্ধা সব্বসো উপাদানানং পহীনত্তা অনুপাদানো ৱিয জাতৱেদো চৰিমকচিত্তনিৰোধেন অপ্পটিসন্ধিকা নিৰুজ্ঝন্তীতি অঞ্ঞং ব্যাকাসি.

সমিতিগুত্তত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. কস্সপত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

যেন যেন সুভিক্খানীতি আযস্মতো কস্সপত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযং কিৰ পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৱা তীসু ৱেদেসু অঞ্ঞেসু চ ব্ৰাহ্মণসিপ্পেসু নিপ্ফত্তিং গতো, সো একদিৱসং ভগৱন্তং দিস্ৱা পসন্নমানসো সুমনপুপ্ফেহি পূজং অকাসি. কৰোন্তো চ সত্থু সমন্ততো উপৰি চ পুপ্ফমুট্ঠিযো খিপি. বুদ্ধানুভাৱেন পুপ্ফানি পুপ্ফাসনাকাৰেন সত্তাহং অট্ঠংসু. সো তং অচ্ছৰিযং দিস্ৱা ভিয্যোসোমত্তায পসন্নমানসো অহোসি. অপৰাপৰং পুঞ্ঞানি কৰোন্তো কপ্পসতসহস্সং সুগতীসুযেৱ সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৱত্থিযং অঞ্ঞতৰস্স উদিচ্চব্ৰাহ্মণস্স পুত্তো হুত্ৱা নিব্বত্তি, কস্সপোতিস্স নামং অহোসি. তস্স দহৰকালেযেৱ পিতা কালমকাসি. মাতা তং পটিজগ্গতি. সো একদিৱসং জেতৱনং গতো ভগৱতো ধম্মদেসনং সুত্ৱা হেতুসম্পন্নতায তস্মিংযেৱ আসনে সোতাপন্নো হুত্ৱা মাতু সন্তিকং গন্ত্ৱা অনুজানাপেত্ৱা পব্বজিতো সত্থৰি ৱুট্ঠৱস্সে পৱাৰেত্ৱা জনপদচাৰিকং পক্কন্তে সযম্পি সত্থাৰা সদ্ধিং গন্তুকামো আপুচ্ছিতুং মাতু সন্তিকং অগমাসি. মাতা ৱিস্সজ্জেন্তী ওৱাদৱসেন –

৮২. ‘‘যেন যেন সুভিক্খানি, সিৱানি অভযানি চ;

তেন পুত্তক গচ্ছস্সু, মা সোকাপহতো ভৱা’’তি. – গাথং অভাসি;

তত্থ যেন যেনাতি যত্থ যত্থ. ভুম্মত্থে হি এতং কৰণৱচনং, যস্মিং যস্মিং দিসাভাগেতি অত্থো. সুভিক্খানীতি সুলভপিণ্ডানি, ৰট্ঠানীতি অধিপ্পাযো. সিৱানীতি খেমানি অৰোগানি. অভযানীতি চোৰভযাদীহি নিব্ভযানি, ৰোগদুব্ভিক্খভযানি পন ‘‘সুভিক্খানি, সিৱানী’’তি পদদ্ৱযেনেৱ গহিতানি. তেনাতি তত্থ, তস্মিং তস্মিং দিসাভাগেতি অত্থো. পুত্তকাতি অনুকম্পন্তী তং আলপতি. মাতি পটিসেধত্থে নিপাতো সোকাপহতোতি ৱুত্তগুণৰহিতানি ৰট্ঠানি গন্ত্ৱা দুব্ভিক্খভযাদিজনিতেন সোকেন উপহতো মা ভৱ মাহোসীতি অত্থো. তং সুত্ৱা থেৰো, ‘‘মম মাতা ময্হং সোকৰহিতট্ঠানগমনং আসীসতি, হন্দ মযং সব্বসো অচ্চন্তমেৱ সোকৰহিতং ঠানং পত্তুং যুত্ত’’ন্তি উস্সাহজাতো ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা নচিৰস্সেৱ অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.১৩.১-৯) –

‘‘অজ্ঝাযকো মন্তধৰো, তিণ্ণং ৱেদান পাৰগূ;

অব্ভোকাসে ঠিতো সন্তো, অদ্দসং লোকনাযকং.

‘‘সীহং যথা ৱনচৰং, ব্যগ্ঘৰাজংৱ নিত্তসং;

তিধাপভিন্নমাতঙ্গং, কুঞ্জৰংৱ মহেসিনং.

‘‘সেৰেযকং গহেত্ৱান, আকাসে উক্খিপিং অহং;

বুদ্ধস্স আনুভাৱেন, পৰিৱাৰেন্তি সব্বসো.

‘‘অধিট্ঠহি মহাৱীৰো, সব্বঞ্ঞূ লোকনাযকো;

সমন্তা পুপ্ফচ্ছদনা, ওকিৰিংসু নৰাসভং.

‘‘ততো সা পুপ্ফকঞ্চুকা, অন্তোৱণ্টা বহিমুখা;

সত্তাহং ছদনং কত্ৱা, ততো অন্তৰধাযথ.

‘‘তঞ্চ অচ্ছৰিযং দিস্ৱা, অব্ভুতং লোমহংসনং;

বুদ্ধে চিত্তং পসাদেসিং, সুগতে লোকনাযকে.

‘‘তেন চিত্তপ্পসাদেন, সুক্কমূলেন চোদিতো;

কপ্পানং সতসহস্সং, দুগ্গতিং নুপপজ্জহং.

‘‘পন্নৰসসহস্সম্হি, কপ্পানং পঞ্চৱীসতি;

ৱীতমলাসনামা চ, চক্কৱত্তী মহব্বলা.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অৰহত্তং পন পত্ৱা ‘‘ইদমেৱ মাতু ৱচনং অৰহত্তপ্পত্তিযা অঙ্কুসং জাত’’ন্তি তমেৱ গাথং পচ্চুদাহাসি.

কস্সপত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. সীহত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

সীহপ্পমত্তো ৱিহৰাতি আযস্মতো সীহত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কিৰ পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো ইতো অট্ঠাৰসকপ্পসতমত্থকে অত্থদস্সিস্স ভগৱতো কালে চন্দভাগায নদিযা তীৰে কিন্নৰযোনিযং নিব্বত্তিত্ৱা পুপ্ফভক্খো পুপ্ফনিৱসনো হুত্ৱা ৱিহৰন্তো আকাসেন গচ্ছন্তং অত্থদস্সিং ভগৱন্তং দিস্ৱা পসন্নচিত্তো পূজেতুকামো অঞ্জলিং পগ্গয্হ অট্ঠাসি. ভগৱা তস্স অজ্ঝাসযং ঞত্ৱা আকাসতো ওৰুয্হ অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে পল্লঙ্কেন নিসীদি. কিন্নৰো চন্দনসাৰং ঘংসিত্ৱা চন্দনগন্ধেন পুপ্ফেহি চ পূজং কত্ৱা ৱন্দিত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা পক্কামি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে মল্লৰাজকুলে নিব্বত্তি, তস্স সীহোতি নামং অহোসি. সো ভগৱন্তং দিস্ৱা পসন্নমানসো ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসীদি. সত্থা তস্স অজ্ঝাসযং ওলোকেত্ৱা ধম্মং কথেসি. সো ধম্মং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা অৰঞ্ঞে ৱিহৰতি. তস্স চিত্তং নানাৰম্মণে ৱিধাৱতি, একগ্গং ন হোতি, সকত্থং নিপ্ফাদেতুং ন সক্কোতি. সত্থা তং দিস্ৱা আকাসে ঠত্ৱা –

৮৩. ‘‘সীহপ্পমত্তো ৱিহৰ, ৰত্তিন্দিৱমতন্দিতো;

ভাৱেহি কুসলং ধম্মং, জহ সীঘং সমুস্সয’’ন্তি. –

গাথায ওৱদি. সো গাথাৱসানে ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.১৪.১৭-২৫) –

‘‘চন্দভাগানদীতীৰে, অহোসিং কিন্নৰো তদা;

পুপ্ফভক্খো চহং আসিং, পুপ্ফনিৱসনো তথা.

‘‘অত্থদস্সী তু ভগৱা, লোকজেট্ঠো নৰাসভো;

ৱিপিনগ্গেন নিয্যাসি, হংসৰাজাৱ অম্বৰে.

‘‘নমো তে পুৰিসাজঞ্ঞ, চিত্তং তে সুৱিসোধিতং;

পসন্নমুখৱণ্ণোসি, ৱিপ্পসন্নমুখিন্দ্ৰিযো.

‘‘ওৰোহিত্ৱান আকাসা, ভূৰিপঞ্ঞো সুমেধসো;

সঙ্ঘাটিং পত্থৰিত্ৱান, পল্লঙ্কেন উপাৱিসি.

‘‘ৱিলীনং চন্দনাদায, অগমাসিং জিনন্তিকং;

পসন্নচিত্তো সুমনো, বুদ্ধস্স অভিৰোপযিং.

‘‘অভিৱাদেত্ৱান সম্বুদ্ধং, লোকজেট্ঠং নৰাসভং;

পামোজ্জং জনযিত্ৱান, পক্কামিং উত্তৰামুখো.

‘‘অট্ঠাৰসে কপ্পসতে, চন্দনং যং অপূজযিং;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘চতুদ্দসে কপ্পসতে, ইতো আসিংসু তে তযো;

ৰোহণী নাম নামেন, চক্কৱত্তী মহব্বলা.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

যা পন ভগৱতা ওৱাদৱসেন ৱুত্তা ‘‘সীহপ্পমত্তো’’তি গাথা, তত্থ সীহাতি তস্স থেৰস্স আলপনং. অপ্পমত্তো ৱিহৰাতি সতিযা অৱিপ্পৱাসেন পমাদৱিৰহিতো সব্বিৰিযাপথেসু সতিসম্পজঞ্ঞযুত্তো হুত্ৱা ৱিহৰাহি. ইদানি তং অপ্পমাদৱিহাৰং সহ ফলেন সঙ্খেপতো দস্সেতুং ‘‘ৰত্তিন্দিৱ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তস্সত্থো – ৰত্তিভাগং দিৱসভাগঞ্চ ‘‘চঙ্কমেন নিসজ্জায আৱৰণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পৰিসোধেতী’’তি (সং. নি. ৪.২৩৯; অ. নি. ৩.১৬; ৱিভ. ৫১৯) ৱুত্তনযেন চতুসম্মপ্পধানৱসেন অতন্দিতো অকুসীতো আৰদ্ধৱীৰিযো কুসলং সমথৱিপস্সনাধম্মঞ্চ লোকুত্তৰধম্মঞ্চ ভাৱেহি উপ্পাদেহি ৱড্ঢেহি চ, এৱং ভাৱেত্ৱা চ জহ সীঘং সমুস্সযন্তি তৱ সমুস্সযং অত্তভাৱং পঠমং তাৱ তপ্পটিবদ্ধছন্দৰাগপ্পহানেন সীঘং নচিৰস্সেৱ পজহ, এৱংভূতো চ পচ্ছা চৰিমকচিত্তনিৰোধেন অনৱসেসতো চ পজহিস্সতীতি. অৰহত্তং পন পত্ৱা থেৰো অঞ্ঞং ব্যাকৰোন্তো তমেৱ গাথং পচ্চুদাহাসীতি.

সীহত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. নীতত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

সব্বৰত্তিং সুপিত্ৱানাতি আযস্মতো নীতত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযং কিৰ পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে সুনন্দো নাম ব্ৰাহ্মণো হুত্ৱা অনেকসতে ব্ৰাহ্মণে মন্তে ৱাচেন্তো ৱাজপেয্যং নাম যঞ্ঞং যজি, ভগৱা তং ব্ৰাহ্মণং অনুকম্পন্তো যঞ্ঞট্ঠানং গন্ত্ৱা আকাসে চঙ্কমি. ব্ৰাহ্মণো সত্থাৰং দিস্ৱা পসন্নমানসো সিস্সেহি পুপ্ফানি আহৰাপেত্ৱা আকাসে খিপিত্ৱা পূজং অকাসি. বুদ্ধানুভাৱেন তং ঠানং সকলঞ্চ নগৰং পুপ্ফপটৱিতানিকং ৱিয ছাদিতং অহোসি. মহাজনো সত্থৰি উড়াৰং পীতিসোমনস্সং পটিসংৱেদেসি. সুনন্দব্ৰাহ্মণো তেন কুসলমূলেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৱত্থিযং অঞ্ঞতৰস্স ব্ৰাহ্মণস্স পুত্তো হুত্ৱা নিব্বত্তি, নীতোতিস্স নামং অহোসি. সো ৱিঞ্ঞুতং পত্তো ‘‘ইমে সমণা সক্যপুত্তিযা সুখসীলা সুখসমাচাৰা সুভোজনানি ভুঞ্জিত্ৱা নিৱাতেসু সেনাসনেসু ৱিহৰন্তি, ইমেসু পব্বজিত্ৱা সুখেন ৱিহৰিতুং সক্কা’’তি সুখাভিলাসায পব্বজিত্ৱাৱ সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা কতিপাহমেৱ মনসিকৰিত্ৱা তং ছড্ডেত্ৱা যাৱদত্থং উদৰাৱদেহকং ভুঞ্জিত্ৱা দিৱসভাগং সঙ্গণিকাৰামো তিৰচ্ছানকথায ৱীতিনামেতি, ৰত্তিভাগেপি থিনমিদ্ধাভিভূতো সব্বৰত্তিং সুপতি. সত্থা তস্স হেতুপৰিপাকং ওলোকেত্ৱা ওৱাদং দেন্তো –

৮৪. ‘‘সব্বৰত্তিং সুপিত্ৱান, দিৱা সঙ্গণিকে ৰতো;

কুদাস্সু নাম দুম্মেধো, দুক্খস্সন্তং কৰিস্সতী’’তি. – গাথং অভাসি;

তত্থ সব্বৰত্তিন্তি সকলং ৰত্তিং. সুপিত্ৱানাতি নিদ্দাযিত্ৱা, ‘‘ৰত্তিযা পঠমং যামং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৱৰণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পৰিসোধেতী’’তিআদিনা ৱুত্তং জাগৰিযং অননুযুঞ্জিত্ৱা কেৱলং ৰত্তিযা তীসুপি যামেসু নিদ্দং ওক্কমিত্ৱাতি অত্থো. দিৱাতি দিৱসং, সকলং দিৱসভাগন্তি অত্থো. সঙ্গণিকেতি তিৰচ্ছানকথিকেহি কাযদড়্হিবহুলপুগ্গলেহি সন্নিসজ্জা সঙ্গণিকো, তস্মিং ৰতো অভিৰতো তত্থ অৱিগতচ্ছন্দো ‘‘সঙ্গণিকে ৰতো’’তি ৱুত্তো ‘‘সঙ্গণিকাৰতো’’তিপি পাড়ি. কুদাস্সু নামাতি কুদা নাম. অস্সূতি নিপাতমত্তং, কস্মিং নাম কালেতি অত্থো. দুম্মেধোতি নিপ্পঞ্ঞো. দুক্খস্সাতি ৱট্টদুক্খস্স. অন্তন্তি পৰিযোসানং. অচ্চন্তমেৱ অনুপ্পাদং কদা নাম কৰিস্সতি, এদিসস্স দুক্খস্সন্তকৰণং নত্থীতি অত্থো. ‘‘দুম্মেধ দুক্খস্সন্তং কৰিস্সসী’’তিপি পাড়ি.

এৱং পন সত্থাৰা গাথায কথিতায থেৰো সংৱেগজাতো ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা নচিৰস্সেৱ অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.১৪.২৬-৩৩) –

‘‘সুনন্দো নাম নামেন, ব্ৰাহ্মণো মন্তপাৰগূ;

অজ্ঝাযকো যাচযোগো, ৱাজপেয্যং অযাজযি.

‘‘পদুমুত্তৰো লোকৱিদূ, অগ্গো কাৰুণিকো ইসি;

জনতং অনুকম্পন্তো, অম্বৰে চঙ্কমী তদা.

‘‘চঙ্কমিত্ৱান সম্বুদ্ধো, সব্বঞ্ঞূ লোকনাযকো;

মেত্তায অফৰি সত্তে, অপ্পমাণে নিৰূপধি.

‘‘ৱণ্টে ছেত্ৱান পুপ্ফানি, ব্ৰাহ্মণো মন্তপাৰগূ;

সব্বে সিস্সে সমানেত্ৱা, আকাসে উক্খিপাপযি.

‘‘যাৱতা নগৰং আসি, পুপ্ফানং ছদনং তদা;

বুদ্ধস্স আনুভাৱেন, সত্তাহং ন ৱিগচ্ছথ.

‘‘তেনেৱ সুক্কমূলেন, অনুভোত্ৱান সম্পদা;

সব্বাসৱে পৰিঞ্ঞায, তিণ্ণো লোকে ৱিসত্তিকং.

‘‘একাৰসে কপ্পসতে, পঞ্চতিংসাসু খত্তিযা;

অম্বৰংসসনামা তে, চক্কৱত্তী মহব্বলা.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অৰহত্তং পন পত্ৱা থেৰো অঞ্ঞং ব্যাকৰোন্তো তমেৱ গাথং পচ্চুদাহাসি.

নীতত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. সুনাগত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

চিত্তনিমিত্তস্স কোৱিদোতি আযস্মতো সুনাগত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনন্তো ইতো একত্তিংসে কপ্পে সিখিস্স ভগৱতো কালে ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱযপ্পত্তো তিণ্ণং ৱেদানং পাৰগূ হুত্ৱা অৰঞ্ঞাযতনে অস্সমে ৱসন্তো তীণি ব্ৰাহ্মণসহস্সানি মন্তে ৱাচেসি. অথেকদিৱসং তস্স সত্থাৰং দিস্ৱা লক্খণানি উপধাৰেত্ৱা লক্খণমন্তে পৰিৱত্তেন্তস্স, ‘‘ঈদিসেহি লক্খণেহি সমন্নাগতো অনন্তজিনো অনন্তঞাণো বুদ্ধো ভৱিস্সতী’’তি বুদ্ধঞাণং আৰব্ভ উড়াৰো পসাদো উপ্পজ্জি. সো তেন চিত্তপ্পসাদেন দেৱলোকে নিব্বত্তো অপৰাপৰং দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে নালকগামে অঞ্ঞতৰস্স ব্ৰাহ্মণস্স পুত্তো হুত্ৱা নিব্বত্তি, সুনাগোতিস্স নামং অহোসি. সো ধম্মসেনাপতিস্স গিহিসহাযো থেৰস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা ধম্মং সুত্ৱা দস্সনভূমিযং পতিট্ঠিতো পব্বজিত্ৱা ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.১৪.৩৪-৪০) –

‘‘হিমৱন্তস্সাৱিদূৰে, ৱসভো নাম পব্বতো;

তস্মিং পব্বতপাদম্হি, অস্সমো আসি মাপিতো.

‘‘তীণি সিস্সসহস্সানি, ৱাচেসিং ব্ৰাহ্মণো তদা;

সংহৰিত্ৱান তে সিস্সে, একমন্তং উপাৱিসিং.

‘‘একমন্তং নিসীদিত্ৱা, ব্ৰাহ্মণো মন্তপাৰগূ;

বুদ্ধৱেদং গৱেসন্তো, ঞাণে চিত্তং পসাদযিং.

‘‘তত্থ চিত্তং পসাদেত্ৱা, নিসীদিং পণ্ণসন্থৰে;

পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱান, তত্থ কালঙ্কতো অহং.

‘‘একতিংসে ইতো কপ্পে, যং সঞ্ঞমলভিং তদা;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, ঞাণসঞ্ঞাযিদং ফলং.

‘‘সত্তৱীসতি কপ্পম্হি, ৰাজা সিৰিধৰো অহু;

সত্তৰতনসম্পন্নো, চক্কৱত্তী মহব্বলো.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অৰহত্তং পন পত্ৱা ভিক্খূনং ধম্মদেসনাপদেসেন অঞ্ঞং ব্যাকৰোন্তো –

৮৫. ‘‘চিত্তনিমিত্তস্স কোৱিদো, পৱিৱেকৰসং ৱিজানিয;

ঝাযং নিপকো পতিস্সতো, অধিগচ্ছেয্য সুখং নিৰামিস’’ন্তি. –

গাথং অভাসি.

তত্থ চিত্তনিমিত্তস্স কোৱিদোতি ভাৱনাচিত্তস্স নিমিত্তগ্গহণে কুসলো, ‘‘ইমস্মিং সমযে চিত্তং পগ্গহেতব্বং, ইমস্মিং সম্পহংসিতব্বং, ইমস্মিং অজ্ঝুপেক্খিতব্ব’’ন্তি এৱং পগ্গহণাদিযোগ্যস্স চিত্তনিমিত্তস্স গহণে ছেকো. পৱিৱেকৰসং ৱিজানিযাতি কাযৱিৱেকসংৱড্ঢিতস্স চিত্তৱিৱেকস্স ৰসং সঞ্জানিত্ৱা, ৱিৱেকসুখং অনুভৱিত্ৱাতি অত্থো. ‘‘পৱিৱেকৰসং পিত্ৱা’’তি (ধ. প. ২০৫) হি ৱুত্তং. ঝাযন্তি পঠমং আৰম্মণূপনিজ্ঝানেন পচ্ছা লক্খণূপনিজ্ঝানেন চ ঝাযন্তো. নিপকোতি কম্মট্ঠানপৰিহৰণে কুসলো. পতিস্সতোতি উপট্ঠিতস্সতি. অধিগচ্ছেয্য সুখং নিৰামিসন্তি এৱং সমথনিমিত্তাদিকোসল্লেন লব্ভে চিত্তৱিৱেকসুখে পতিট্ঠায সতো সম্পজানো হুত্ৱা ৱিপস্সনাঝানেনেৱ ঝাযন্তো কামামিসৱট্টামিসেহি অসম্মিস্সতায নিৰামিসং নিব্বানসুখং ফলসুখঞ্চ অধিগচ্ছেয্য সমুপগচ্ছেয্যাতি অত্থো.

সুনাগত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. নাগিতত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

ইতো বহিদ্ধা পুথুঅঞ্ঞৱাদিনন্তি আযস্মতো নাগিতত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযং কিৰ পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে নাৰদো নাম ব্ৰাহ্মণো হুত্ৱা একদিৱসং মাড়কে নিসিন্নো ভগৱন্তং ভিক্খুসঙ্ঘেন পুৰক্খতং গচ্ছন্তং দিস্ৱা পসন্নমানসো তীহি গাথাহি অভিত্থৱি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱলোকে নিব্বত্তিত্ৱা অপৰাপৰং পুঞ্ঞানি কত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে কপিলৱত্থুনগৰে সক্যৰাজকুলে নিব্বত্তি, নাগিতোতিস্স নামং অহোসি. সো ভগৱতি কপিলৱত্থুস্মিং ৱিহৰন্তে মধুপিণ্ডিকসুত্তং (ম. নি. ১.১৯৯ আদযো) সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.১৪.৪৭-৫৪) –

‘‘ৱিসালমাড়ে আসীনো, অদ্দসং লোকনাযকং;

খীণাসৱং বলপ্পত্তং, ভিক্খুসঙ্ঘপুৰক্খতং.

‘‘সতসহস্সা তেৱিজ্জা, ছড়ভিঞ্ঞা মহিদ্ধিকা;

পৰিৱাৰেন্তি সম্বুদ্ধং, কো দিস্ৱা নপ্পসীদতি.

‘‘ঞাণে উপনিধা যস্স, ন ৱিজ্জতি সদেৱকে;

অনন্তঞাণং সম্বুদ্ধং, কো দিস্ৱা নপ্পসীদতি.

‘‘ধম্মকাযঞ্চ দীপেন্তং, কেৱলং ৰতনাকৰং;

ৱিকপ্পেতুং ন সক্কোন্তি, কো দিস্ৱা নপ্পসীদতি.

‘‘ইমাহি তীহি গাথাহি, নাৰদোৱ্হযৱচ্ছলো;

পদুমুত্তৰং থৱিত্ৱান, সম্বুদ্ধং অপৰাজিতং.

‘‘তেন চিত্তপ্পসাদেন, বুদ্ধসন্থৱনেন চ;

কপ্পানং সতসহস্সং, দুগ্গতিং নুপপজ্জহং.

‘‘ইতো তিংসকপ্পসতে, সুমিত্তো নাম খত্তিযো;

সত্তৰতনসম্পন্নো, চক্কৱত্তী মহব্বলো.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অৰহত্তং পন পত্ৱা সত্থু অৱিতথদেসনতং ধম্মস্স চ নিয্যানিকতং নিস্সায সঞ্জাতপীতিসোমনস্সো পীতিৱেগপ্পৱিস্সট্ঠং উদানং উদানেন্তো –

৮৬. ‘‘ইতো বহিদ্ধা পুথুঅঞ্ঞৱাদিনং, মগ্গো ন নিব্বানগমো যথা অযং;

ইতিস্সু সঙ্ঘং ভগৱানুসাসতি, সত্থা সযং পাণিতলেৱ দস্সয’’ন্তি. –

গাথং অভাসি.

তত্থ ইতো বহিদ্ধাতি ইমস্মা বুদ্ধসাসনা বাহিৰকে সমযে, তেনাহ ‘‘পুথুঅঞ্ঞৱাদিন’’ন্তি, নানাতিত্থিযানন্তি অত্থো. মগ্গো ন নিব্বানগমো যথা অযন্তি যথা অযং অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো একংসেন নিব্বানং গচ্ছতীতি নিব্বানগমো, নিব্বানগামী, এৱং নিব্বানগমো মগ্গো তিত্থিযসমযে নত্থি অসম্মাসম্বুদ্ধপ্পৱেদিতত্তা অঞ্ঞতিত্থিযৱাদস্স. তেনাহ ভগৱা –

‘‘ইধেৱ, ভিক্খৱে, সমণো, ইধ দুতিযো সমণো, ইধ ততিযো সমণো, ইধ চতুত্থো সমণো, সুঞ্ঞা পৰপ্পৱাদা সমণেভি অঞ্ঞেহী’’তি (দী. নি. ২.২১৪; ম. নি. ১.১৩৯; অ. নি. ৪.২৪১).

ইতীতি এৱং. অস্সূতি নিপাতমত্তং. সঙ্ঘন্তি ভিক্খুসঙ্ঘং, উক্কট্ঠনিদ্দেসোযং যথা ‘‘সত্থা দেৱমনুস্সান’’ন্তি. সঙ্ঘন্তি ৱা সমূহং, ৱেনেয্যজনন্তি অধিপ্পাযো. ভগৱাতি ভাগ্যৱন্ততাদীহি কাৰণেহি ভগৱা, অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৱিত্থাৰো পন পৰমত্থদীপনিযং ইতিৱুত্তকৱণ্ণনাযং ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো. সত্থাতি দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপৰমত্থেহি যথাৰহং অনুসাসতীতি সত্থা. সযন্তি সযমেৱ. অযঞ্হেত্থ অত্থো – ‘‘সীলাদিক্খন্ধত্তযসঙ্গহো সম্মাদিট্ঠিআদীনং অট্ঠন্নং অঙ্গানং ৱসেন অট্ঠঙ্গিকো নিব্বানগামী অৰিযমগ্গো যথা মম সাসনে অত্থি, এৱং বাহিৰকসমযে মগ্গো নাম নত্থী’’তি সীহনাদং নদন্তো অম্হাকং সত্থা ভগৱা সযমেৱ সযম্ভূঞাণেন ঞাতং, সযমেৱ ৱা মহাকৰুণাসঞ্চোদিতো হুত্ৱা অত্তনো দেসনাৱিলাসসম্পত্তিযা হত্থতলে আমলকং ৱিয দস্সেন্তো ভিক্খুসঙ্ঘং ৱেনেয্যজনতং অনুসাসতি ওৱদতীতি.

নাগিতত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. পৱিট্ঠত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

খন্ধা দিট্ঠা যথাভূতন্তি আযস্মতো পৱিট্ঠত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযং পুঞ্ঞং কৰোন্তো অত্থদস্সিস্স ভগৱতো কালে কেসৱো নাম তাপসো হুত্ৱা একদিৱসং সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা ধম্মং সুত্ৱা পসন্নমানসো অভিৱাদেত্ৱা অঞ্জলিং পগ্গয্হ পদক্খিণং কত্ৱা পক্কামি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱলোকে নিব্বত্তিত্ৱা অপৰাপৰং পুঞ্ঞানি কত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে মগধৰট্ঠে ব্ৰাহ্মণকুলে উপ্পজ্জিত্ৱা অনুক্কমেন ৱিঞ্ঞুতং পত্তো নেক্খম্মনিন্নজ্ঝাসযতায পৰিব্বাজকপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা তত্থ সিক্খিতব্বং সিক্খিত্ৱা ৱিচৰন্তো উপতিস্সকোলিতানং বুদ্ধসাসনে পব্বজিতভাৱং সুত্ৱা ‘‘তেপি নাম মহাপঞ্ঞা তত্থ পব্বজিতা, তদেৱ মঞ্ঞে সেয্যো’’তি সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা ধম্মং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজি. তস্স সত্থা ৱিপস্সনং আচিক্খি. সো ৱিপস্সনং আৰভিত্ৱা নচিৰস্সেৱ অৰহত্তং সচ্ছাকাসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰ ১.১৪.৫৫-৫৯) –

‘‘নাৰদো ইতি মে নামং, কেসৱো ইতি মং ৱিদূ;

কুসলাকুসলং এসং, অগমং বুদ্ধসন্তিকং.

‘‘মেত্তচিত্তো কাৰুণিকো, অত্থদস্সী মহামুনি;

অস্সাসযন্তো সত্তে সো, ধম্মং দেসেতি চক্খুমা.

‘‘সকং চিত্তং পসাদেত্ৱা, সিৰে কত্ৱান অঞ্জলিং;

সত্থাৰং অভিৱাদেত্ৱা, পক্কামিং পাচিনামুখো.