৫. দব্বত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

যো দুদ্দমিযোতি আযস্মতো দব্বত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পদুমুত্তৰবুদ্ধকালে হংসৱতীনগৰে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱযপ্পত্তো হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ধম্মদেসনং সুণন্তো সত্থাৰং একং ভিক্খুং সেনাসনপঞ্ঞাপকানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৱা অধিকাৰকম্মং কত্ৱা তং ঠানন্তৰং পত্থেত্ৱা সত্থাৰা ব্যাকতো যাৱজীৱং কুসলং কত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰিত্ৱা কস্সপদসবলস্স সাসনোসক্কনকালে পব্বজি. তদা তেন সদ্ধিং অপৰে ছ জনাতি সত্ত ভিক্খূ একচিত্তা হুত্ৱা অঞ্ঞে সাসনে অগাৰৱং কৰোন্তে দিস্ৱা – ‘‘ইধ কিং কৰোম একমন্তে সমণধম্মং কত্ৱা দুক্খস্সন্তং কৰিস্সামা’’তি নিস্সেণিং বন্ধিত্ৱা উচ্চং পব্বতসিখৰং আৰুহিত্ৱা, ‘‘অত্তনো চিত্তবলং জানন্তা নিস্সেণিং নিপাতেন্তু, জীৱিতে সালযা ওতৰন্তু, মা পচ্ছানুতপ্পিনো অহুৱত্থা’’তি ৱত্ৱা সব্বে একচিত্তা হুত্ৱা নিস্সেণিং পাতেত্ৱা – ‘‘অপ্পমত্তা হোথ, আৱুসো’’তি অঞ্ঞমঞ্ঞং ওৱদিত্ৱা চিত্তৰুচিকেসু ঠানেসু নিসীদিত্ৱা সমণধম্মং কাতুং আৰভিংসু.

তত্ৰেকো থেৰো পঞ্চমে দিৱসে অৰহত্তং পত্ৱা, ‘‘মম কিচ্চং নিপ্ফন্নং, অহং ইমস্মিং ঠানে কিং কৰিস্সামি’’তি ইদ্ধিযা উত্তৰকুৰুতো পিণ্ডপাতং আহৰিত্ৱা, ‘‘আৱুসো, ইমং পিণ্ডপাতং পৰিভুঞ্জথ, ভিক্খাচাৰকিচ্চং মমাযত্তং হোতু, তুম্হে অত্তনো কম্মং কৰোথা’’তি আহ. ‘‘কিং নু খো মযং, আৱুসো, নিস্সেণিং পাতেন্তা এৱং অৱোচুম্হ – ‘যো পঠমং ধম্মং সচ্ছিকৰোতি, সো ভিক্খং আহৰতু, তেনাভতং সেসা পৰিভুঞ্জিত্ৱা সমণধম্মং কৰিস্সন্তী’’’তি. ‘‘নত্থি, আৱুসো’’তি. তুম্হে অত্তনো পুব্বহেতুনা লভিত্থ, মযম্পি সক্কোন্তা ৱট্টস্সন্তং কৰিস্সাম, গচ্ছথ তুম্হেতি. থেৰো তে সঞ্ঞাপেতুং অসক্কোন্তো ফাসুকট্ঠানে পিণ্ডপাতং পৰিভুঞ্জিত্ৱা গতো. অপৰো থেৰো সত্তমে দিৱসে অনাগামিফলং পত্ৱা ততো চুতো সুদ্ধাৱাসব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্তো. ইতৰে থেৰা ততো চুতা একং বুদ্ধন্তৰং দেৱমনুস্সেসু সংসৰিত্ৱা তেসু তেসু কুলেসু নিব্বত্তা. একো গন্ধাৰৰট্ঠে তক্কসিলানগৰে ৰাজগেহে নিব্বত্তো, একো মজ্ঝন্তিকৰট্ঠে পৰিব্বাজিকায কুচ্ছিম্হি নিব্বত্তো, একো বাহিযৰট্ঠে কুটুম্বিযগেহে নিব্বত্তো, একো ভিক্খুনুপস্সযে জাতো.

অযং পন দব্বত্থেৰো মল্লৰট্ঠে অনুপিযনগৰে একস্স মল্লৰঞ্ঞো গেহে পটিসন্ধিং গণ্হি. তস্স মাতা উপৱিজঞ্ঞা কালমকাসি, মতসৰীৰং সুসানং নেত্ৱা দাৰুচিতকং আৰোপেত্ৱা অগ্গিং অদংসু. তস্সা অগ্গিৱেগসন্তত্তং উদৰপটলং দ্ৱেধা অহোসি. দাৰকো অত্তনো পুঞ্ঞবলেন উপ্পতিত্ৱা একস্মিং দব্বত্থম্ভে নিপতি. তং দাৰকং গহেত্ৱা অয্যিকায অদংসু. সা তস্স নামং গণ্হন্তী দব্বত্থম্ভে পতিত্ৱা লদ্ধজীৱিতত্তা ‘‘দব্বো’’তিস্স নামং অকাসি. তস্স চ সত্তৱস্সিককালে সত্থা ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱাৰো মল্লৰট্ঠে চাৰিকং চৰমানো অনুপিযম্বৱনে ৱিহৰতি. দব্বকুমাৰো সত্থাৰং দিস্ৱা দস্সনেনেৱ পসীদিত্ৱা পব্বজিতুকামো হুত্ৱা ‘‘অহং দসবলস্স সন্তিকে পব্বজিস্সামী’’তি অয্যিকং আপুচ্ছি. সা ‘‘সাধু, তাতা’’তি দব্বকুমাৰং আদায সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা, ‘‘ভন্তে, ইমং কুমাৰং পব্বাজেথা’’তি আহ. সত্থা অঞ্ঞতৰস্স ভিক্খুনো সঞ্ঞং অদাসি – ‘‘ভিক্খু ইমং দাৰকং পব্বাজেহী’’তি. সো থেৰো সত্থু ৱচনং সুত্ৱা দব্বকুমাৰং পব্বাজেন্তো তচপঞ্চককম্মট্ঠানং আচিক্খি. পুব্বহেতুসম্পন্নো কতাভিনীহাৰো সত্তো পঠমকেসৱট্টিযা ৱোৰোপনক্খণে সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি, দুতিযায কেসৱট্টিযা ওৰোপিযমানায সকদাগামিফলে, ততিযায অনাগামিফলে, সব্বকেসানং পন ওৰোপনঞ্চ অৰহত্তফলসচ্ছিকিৰিযা চ অপচ্ছা অপুৰে অহোসি. সত্থা মল্লৰট্ঠে যথাভিৰন্তং ৱিহৰিত্ৱা ৰাজগহং গন্ত্ৱা ৱেড়ুৱনে ৱাসং কপ্পেসি.

তত্ৰাযস্মা দব্বো মল্লপুত্তো ৰহোগতো অত্তনো কিচ্চনিপ্ফত্তিং ওলোকেত্ৱা সঙ্ঘস্স ৱেয্যাৱচ্চকৰণে কাযং যোজেতুকামো চিন্তেসি – ‘‘যংনূনাহং সঙ্ঘস্স সেনাসনঞ্চ পঞ্ঞাপেয্যং ভত্তানি চ উদ্দিসেয্য’’ন্তি. সো সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা অত্তনো পৰিৱিতক্কং আৰোচেসি. সত্থা তস্স সাধুকাৰং দত্ৱা সেনাসনপঞ্ঞাপকত্তঞ্চ ভত্তুদ্দেসকত্তঞ্চ সম্পটিচ্ছি. অথ নং ‘‘অযং দব্বো দহৰোৱ সমানো মহন্তে ঠানে ঠিতো’’তি সত্তৱস্সিককালেযেৱ উপসম্পাদেসি. থেৰো উপসম্পন্নকালতো পট্ঠায ৰাজগহং উপনিস্সায ৱিহৰন্তানং সব্বভিক্খূনং সেনাসনানি চ পঞ্ঞাপেতি, ভিক্খঞ্চ উদ্দিসতি. তস্স সেনাসনপঞ্ঞাপকভাৱো সব্বদিসাসু পাকটো অহোসি – ‘‘দব্বো কিৰ মল্লপুত্তো সভাগসভাগানং ভিক্খূনং একট্ঠানে সেনাসনানি পঞ্ঞাপেতি, আসন্নেপি দূৰেপি সেনাসনং পঞ্ঞাপেতি, গন্তুং অসক্কোন্তে ইদ্ধিযা নেতী’’তি.

অথ নং ভিক্খূ কালেপি ৱিকালেপি – ‘‘অম্হাকং, আৱুসো, জীৱকম্বৱনে সেনাসনং পঞ্ঞাপেহি, অম্হাকং মদ্দকুচ্ছিস্মিং মিগদাযে’’তি এৱং সেনাসনং উদ্দিসাপেত্ৱা তস্স ইদ্ধিং পস্সন্তা গচ্ছন্তি. সোপি ইদ্ধিযা মনোমযে কাযে অভিসঙ্খৰিত্ৱা একেকস্স থেৰস্স একেকং অত্তনা সদিসং ভিক্খুং দত্ৱা অঙ্গুলিযা জলমানায পুৰতো গন্ত্ৱা ‘‘অযং মঞ্চো ইদং পীঠ’’ন্তিআদীনি ৱত্ৱা সেনাসনং পঞ্ঞাপেত্ৱা পুন অত্তনো ৱসনট্ঠানমেৱ আগচ্ছতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰতো পনিদং ৱত্থু পাড়িযং আগতমেৱ. সত্থা ইদমেৱ কাৰণং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৱা অপৰভাগে অৰিযগণমজ্ঝে নিসিন্নো থেৰং সেনাসনপঞ্ঞাপকানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসি – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং সেনাসনপঞ্ঞাপকানং যদিদং দব্বো মল্লপুত্তো’’তি (অ. নি. ১.২০৯; ২১৪). ৱুত্তম্পি চেতং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫৪, ১০৮-১৪৯) –

‘‘পদুমুত্তৰো নাম জিনো, সব্বলোকৱিদূ মুনি;

ইতো সতসহস্সম্হি, কপ্পে উপ্পজ্জি চক্খুমা.

‘‘ওৱাদকো ৱিঞ্ঞাপকো, তাৰকো সব্বপাণিনং;

দেসনাকুসলো বুদ্ধো, তাৰেসি জনতং বহুং.

‘‘অনুকম্পকো কাৰুণিকো, হিতেসী সব্বপাণিনং;

সম্পত্তে তিত্থিযে সব্বে, পঞ্চসীলে পতিট্ঠপি.

‘‘এৱং নিৰাকুলং আসি, সুঞ্ঞতং তিত্থিযেহি চ;

ৱিচিত্তং অৰহন্তেহি, ৱসীভূতেহি তাদিভি.

‘‘ৰতনানট্ঠপঞ্ঞাসং, উগ্গতো সো মহামুনি;

কঞ্চনগ্ঘিযসঙ্কাসো, বাত্তিংসৱৰলক্খণো.

‘‘ৱস্সসতসহস্সানি, আযু ৱিজ্জতি তাৱদে;

তাৱতা তিট্ঠমানো সো, তাৰেসি জনতং বহুং.

‘‘তদাহং হংসৱতিযং, সেট্ঠিপুত্তো মহাযসো;

উপেত্ৱা লোকপজ্জোতং, অস্সোসিং ধম্মদেসনং.

‘‘সেনাসনানি ভিক্খূনং, পঞ্ঞাপেন্তং সসাৱকং;

কিত্তযন্তস্স ৱচনং, সুণিত্ৱা মুদিতো অহং.

‘‘অধিকাৰং সসঙ্ঘস্স, কত্ৱা তস্স মহেসিনো;

নিপচ্চ সিৰসা পাদে, তং ঠানমভিপত্থযিং.

‘‘তদাহ স মহাৱীৰো, মম কম্মং পকিত্তযং;

যো সসঙ্ঘমভোজেসি, সত্তাহং লোকনাযকং.

‘‘সোযং কমলপত্তক্খো, সীহংসো কনকত্তচো;

মম পাদমূলে নিপতি, পত্থযং ঠানমুত্তমং.

‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, ওক্কাককুলসম্ভৱো;

গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৱিস্সতি.

‘‘সাৱকো তস্স বুদ্ধস্স, দব্বো নামেন ৱিস্সুতো;

সেনাসনপঞ্ঞাপকো, অগ্গো হেস্সতিযং তদা.

‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;

জহিত্ৱা মানুসং দেহং, তাৱতিংসমগচ্ছহং.

‘‘সতানং তীণিক্খত্তুঞ্চ, দেৱৰজ্জমকাৰযিং;

সতানং পঞ্চক্খত্তুঞ্চ, চক্কৱত্তী অহোসহং.

‘‘পদেসৰজ্জং ৱিপুলং, গণনাতো অসঙ্খিযং;

সব্বত্থ সুখিতো আসিং, তস্স কম্মস্স ৱাহসা.

‘‘একনৱুতিতো কপ্পে, ৱিপস্সী নাম নাযকো;

উপ্পজ্জি চাৰুদস্সনো, সব্বধম্মৱিপস্সকো.

‘‘দুট্ঠচিত্তো উপৱদিং, সাৱকং তস্স তাদিনো;

সব্বাসৱপৰিক্খীণং, সুদ্ধোতি চ ৱিজানিয.

‘‘তস্সেৱ নৰৱীৰস্স, সাৱকানং মহেসিনং;

সলাকঞ্চ গহেত্ৱান, খীৰোদনমদাসহং.

‘‘ইমম্হি ভদ্দকে কপ্পে, ব্ৰহ্মবন্ধু মহাযসো;

কস্সপো নাম গোত্তেন, উপ্পজ্জি ৱদতং ৱৰো.

‘‘সাসনং জোতযিত্ৱান, অভিভুয্য কুতিত্থিযে;

ৱিনেয্যে ৱিনযিত্ৱাৱ, নিব্বুতো সো সসাৱকো.

‘‘সসিস্সে নিব্বুতে নাথে, অত্থমেন্তম্হি সাসনে;

দেৱা কন্দিংসু সংৱিগ্গা, মুত্তকেসা ৰুদম্মুখা.

‘‘নিব্বাযিস্সতি ধম্মক্খো, ন পস্সিসাম সুব্বতে;

ন সুণিস্সাম সদ্ধম্মং, অহো নো অপ্পপুঞ্ঞতা.

‘‘তদাযং পথৱী সব্বা, অচলা সা চলাচলা;

সাগৰো চ সসোকোৱ, ৱিনদী কৰুণং গিৰং.

‘‘চতুদ্দিসা দুন্দুভিযো, নাদযিংসু অমানুসা;

সমন্ততো অসনিযো, ফলিংসু চ ভযাৱহা.

‘‘উক্কা পতিংসু নভসা, ধূমকেতু চ দিস্সতি;

সধূমা জালৱট্টা চ, ৰৱিংসু কৰুণং মিগা.

‘‘উপ্পাদে দাৰুণে দিস্ৱা, সাসনত্থঙ্গসূচকে;

সংৱিগ্গা ভিক্খৱো সত্ত, চিন্তযিম্হ মযং তদা.

‘‘সাসনেন ৱিনাম্হাকং, জীৱিতেন অলং মযং;

পৱিসিত্ৱা মহাৰঞ্ঞং, যুঞ্জাম জিনসাসনে.

‘‘অদ্দসম্হ তদাৰঞ্ঞে, উব্বিদ্ধং সেলমুত্তমং;

নিস্সেণিযা তমাৰুয্হ, নিস্সেণিং পাতযিম্হসে.

‘‘তদা ওৱদি নো থেৰো, বুদ্ধুপ্পাদো সুদুল্লভো;

সদ্ধাতিদুল্লভা লদ্ধা, থোকং সেসঞ্চ সাসনং.

‘‘নিপতন্তি খণাতীতা, অনন্তে দুক্খসাগৰে;

তস্মা পযোগো কত্তব্বো, যাৱ ঠাতি মুনে মতং.

‘‘অৰহা আসি সো থেৰো, অনাগামী তদানুগো;

সুসীলা ইতৰে যুত্তা, দেৱলোকং অগম্হসে.

‘‘নিব্বুতো তিণ্ণসংসাৰো, সুদ্ধাৱাসে চ এককো;

অহঞ্চ পক্কুসাতি চ, সভিযো বাহিযো তথা.

‘‘কুমাৰকস্সপো, চেৱ, তত্থ তত্থূপগা মযং;

সংসাৰবন্ধনা মুত্তা, গোতমেনানুকম্পিতা.

‘‘মল্লেসু কুসিনাৰাযং, গব্ভে জাতস্স মে সতো;

মাতা মতা চিতাৰুড়্হা, ততো নিপ্পতিতো অহং.

‘‘পতিতো দব্বপুঞ্জম্হি, ততো দব্বোতি ৱিস্সুতো;

ব্ৰহ্মচাৰীবলেনাহং, ৱিমুত্তো সত্তৱস্সিকো.

‘‘খীৰোদনবলেনাহং, পঞ্চহঙ্গেহুপাগতো;

খীণাসৱোপৱাদেন, পাপেহি বহু চোদিতো.

‘‘উভো পুঞ্ঞঞ্চ পাপঞ্চ, ৱীতিৱত্তোম্হি দানিহং;

পত্ৱান পৰমং সন্তিং, ৱিহৰামি অনাসৱো.

‘‘সেনাসনং পঞ্ঞাপযিং, হাসযিত্ৱান সুব্বতে;

জিনো তস্মিং গুণে তুট্ঠো, এতদগ্গে ঠপেসি মং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং, ভৱা সব্বে সমূহতা;

নাগোৱ বন্ধনং ছেত্ৱা, ৱিহৰামি অনাসৱো.

‘‘স্ৱাগতং ৱত মে আসি, বুদ্ধসেট্ঠস্স সন্তিকে;

তিস্সো ৱিজ্জা অনুপ্পত্তা, কতং বুদ্ধস্স সাসনং.

‘‘পটিসম্ভিদা চতস্সো…পে…কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

এৱংভূতং পন তং যেন পুব্বে একস্স খীণাসৱত্থেৰস্স অনুদ্ধংসনৱসেন কতেন পাপকম্মেন বহূনি ৱস্সসতসহস্সানি নিৰযে পচ্চি, তায এৱ কম্মপিলোতিকায চোদিযমানা মেত্তিযভূমজকা ভিক্খূ ‘‘ইমিনা মযং কল্যাণভত্তিকস্স গহপতিনো অন্তৰে পৰিভেদিতা’’তি দুগ্গহিতগাহিনো অমূলকেন পাৰাজিকেন ধম্মেন অনুদ্ধংসেসুং. তস্মিঞ্চ অধিকৰণে সঙ্ঘেন সতিৱিনযেন ৱূপসমিতে অযং থেৰো লোকানুকম্পায অত্তনো গুণে ৱিভাৱেন্তো ‘‘যো দুদ্দমিযো’’তি ইমং গাথং অভাসি.

৫. তত্থ যোতি অনিযমিতনিদ্দেসো, তস্স ‘‘সো’’তি ইমিনা নিযমত্তং দট্ঠব্বং. উভযেনপি অঞ্ঞং ৱিয কত্ৱা অত্তানমেৱ ৱদতি. দুদ্দমিযোতি দুদ্দমো, দমেতুং অসক্কুণেয্যো. ইদঞ্চ অত্তনো পুথুজ্জনকালে দিট্ঠিগতানং ৱিসূকাযিকানং কিলেসানং মদালেপচিত্তস্স ৱিপ্ফন্দিতং ইন্দ্ৰিযানং অৱূপসমনঞ্চ চিন্তেত্ৱা ৱদতি. দমেনাতি উত্তমেন অগ্গমগ্গদমেন, তেন হি দন্তো পুন দমেতব্বতাভাৱতো ‘‘দন্তো’’তি ৱত্তব্বতং অৰহতি, ন অঞ্ঞেন. অথ ৱা দমেনাতি দমকেন পুৰিসদম্মসাৰথিনা দমিতো. দব্বোতি দ্ৰব্যো, ভব্বোতি অত্থো. তেনাহ ভগৱা ইমমেৱ থেৰং সন্ধায – ‘‘ন খো, দব্ব, দব্বা এৱং নিব্বেঠেন্তী’’তি (পাৰা. ৩৮৪; চূড়ৱ. ১৯৩). সন্তুসিতোতি যথালদ্ধপচ্চযসন্তোসেন ঝানসমাপত্তিসন্তোসেন মগ্গফলসন্তোসেন চ সন্তুট্ঠো. ৱিতিণ্ণকঙ্খোতি সোড়সৱত্থুকায অট্ঠৱত্থুকায চ কঙ্খায পঠমমগ্গেনেৱ সমুগ্ঘাটিতত্তা ৱিগতকঙ্খো. ৱিজিতাৱীতি পুৰিসাজানীযেন ৱিজেতব্বস্স সব্বস্সপি সংকিলেসপক্খস্স ৱিজিতত্তা ৱিধমিতত্তা ৱিজিতাৱী. অপেতভেৰৱোতি পঞ্চৱীসতিযা ভযানং সব্বসো অপেতত্তা অপগতভেৰৱো অভযূপৰতো. পুন দব্বোতি নামকিত্তনং. পৰিনিব্বুতোতি দ্ৱে পৰিনিব্বানানি কিলেসপৰিনিব্বানঞ্চ, যা সউপাদিসেসনিব্বানধাতু, খন্ধপৰিনিব্বানঞ্চ, যা অনুপাদিসেসনিব্বানধাতু. তেসু ইধ কিলেসপৰিনিব্বানং অধিপ্পেতং, তস্মা পহাতব্বধম্মানং মগ্গেন সব্বসো পহীনত্তা কিলেসপৰিনিব্বানেন পৰিনিব্বুতোতি অত্থো. ঠিতত্তোতি ঠিতসভাৱো অচলো ইট্ঠাদীসু তাদিভাৱপ্পত্তিযা লোকধম্মেহি অকম্পনীযো. হীতি চ হেতুঅত্থে নিপাতো, তেন যো পুব্বে দুদ্দমো হুত্ৱা ঠিতো যস্মা দব্বত্তা সত্থাৰা উত্তমেন দমেন দমিতো সন্তুসিতো ৱিতিণ্ণকঙ্খো ৱিজিতাৱী অপেতভেৰৱো, তস্মা সো দব্বো পৰিনিব্বুতো ততোযেৱ চ ঠিতত্তো, এৱংভূতে চ তস্মিং চিত্তপসাদোৱ কাতব্বো, ন পসাদঞ্ঞথত্তন্তি পৰনেয্যবুদ্ধিকে সত্তে অনুকম্পন্তো থেৰো অঞ্ঞং ব্যাকাসি.

দব্বত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.