৪. পুণ্ণত্থেৰগাথাৱণ্ণনা
সব্ভিৰেৱ সমাসেথাতি আযস্মতো পুণ্ণত্থেৰস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযং কিৰ পদুমুত্তৰস্স দসবলস্স উপ্পত্তিতো পুৰেতৰমেৱ হংসৱতীনগৰে ব্ৰাহ্মণমহাসালকুলে নিব্বত্তো অনুক্কমেন ৱিঞ্ঞুতং পত্তো সত্থৰি লোকে উপ্পজ্জন্তে একদিৱসং বুদ্ধানং ধম্মদেসনাকালে হেট্ঠা ৱুত্তনযেন মহাজনেন সদ্ধিং ৱিহাৰং গন্ত্ৱা পৰিসপৰিযন্তে নিসীদিত্ৱা ধম্মং সুণন্তো সত্থাৰং একং ভিক্খুং ধম্মকথিকানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৱা ‘‘মযাপি অনাগতে এৱৰূপেন ভৱিতুং ৱট্টতী’’তি চিন্তেত্ৱা দেসনাৱসানে ৱুট্ঠিতায পৰিসায সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা নিমন্তেত্ৱা হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ মহাসক্কাৰং কত্ৱা ভগৱন্তং এৱমাহ – ‘‘ভন্তে, অহং ইমিনা অধিকাৰকম্মেন নাঞ্ঞং সম্পত্তিং পত্থেমি. যথা পন সো ভিক্খু ইতো সত্তমদিৱসমত্থকে ধম্মকথিকানং অগ্গট্ঠানে ঠপিতো, এৱং অহম্পি অনাগতে একস্স বুদ্ধস্স সাসনে ধম্মকথিকানং ভিক্খূনং অগ্গো ভৱেয্য’’ন্তি পত্থনং অকাসি. সত্থা অনাগতং ওলোকেত্ৱা তস্স পত্থনায সমিজ্ঝনভাৱং দিস্ৱা ‘‘অনাগতে কপ্পসতসহস্সমত্থকে গোতমো নাম বুদ্ধো উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স সাসনে ত্ৱং পব্বজিত্ৱা ধম্মকথিকানং অগ্গো ভৱিস্সসী’’তি ব্যাকাসি.
সো তত্থ যাৱজীৱং কল্যাণধম্মং কত্ৱা ততো চুতো কপ্পসতসহস্সং পুঞ্ঞঞাণসম্ভাৰং সম্ভৰন্তো দেৱমনুস্সেসু সংসৰিত্ৱা অম্হাকং ভগৱতো কালে কপিলৱত্থুনগৰস্স অৱিদূৰে দোণৱত্থুনামকে ব্ৰাহ্মণগামে ব্ৰাহ্মণমহাসালকুলে অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞত্থেৰস্স ভাগিনেয্যো হুত্ৱা নিব্বত্তি. তস্স নামগ্গহণদিৱসে ‘‘পুণ্ণো’’তি নামং অকংসু. সো সত্থৰি অভিসম্বোধিং পত্ৱা পৱত্তৱৰধম্মচক্কে অনুপুব্বেন ৰাজগহং গন্ত্ৱা তং উপনিস্সায ৱিহৰন্তে অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞত্থেৰস্স সন্তিকে পব্বজিত্ৱা লদ্ধূপসম্পদো সব্বং পুব্বকিচ্চং কত্ৱা পধানমনুযুঞ্জন্তো পব্বজিতকিচ্চং মত্থকং পাপেত্ৱাৱ ‘‘দসবলস্স সন্তিকং গমিস্সামী’’তি মাতুলত্থেৰেন সদ্ধিং সত্থু সন্তিকং অগন্ত্ৱা কপিলৱত্থুসামন্তাযেৱ ওহীযিত্ৱা যোনিসোমনসিকাৰে কম্মং কৰোন্তো নচিৰস্সেৱ ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. ৱুত্তম্পি চেতং অপদানে (অপ. থেৰ ১.১.৪৩৪-৪৪০) –
‘‘অজ্ঝাযকো মন্তধৰো, তিণ্ণং ৱেদান পাৰগূ;
পুৰক্খতোম্হি সিস্সেহি, উপগচ্ছিং নৰুত্তমং.
‘‘পদুমুত্তৰো লোকৱিদূ, আহুতীনং পটিগ্গহো;
মম কম্মং পকিত্তেসি, সংখিত্তেন মহামুনি.
‘‘তাহং ধম্মং সুণিত্ৱান, অভিৱাদেত্ৱান সত্থুনো;
অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৱান, পক্কমিং দক্খিণামুখো.
‘‘সংখিত্তেন সুণিত্ৱান, ৱিত্থাৰেন অভাসযিং;
সব্বে সিস্সা অত্তমনা, সুত্ৱান মম ভাসতো.
‘‘সকং দিট্ঠিং ৱিনোদেত্ৱা, বুদ্ধে চিত্তং পসাদযুং;
সংখিত্তেনপি দেসেমি, ৱিত্থাৰেন তথেৱহং.
‘‘অভিধম্মনযঞ্ঞূহং, কথাৱত্থুৱিসুদ্ধিযা;
সব্বেসং ৱিঞ্ঞাপেত্ৱান, ৱিহৰামি অনাসৱো.
‘‘ইতো পঞ্চসতে কপ্পে, চতুৰো সুপ্পকাসকা;
সত্তৰতনসম্পন্না, চতুদীপম্হি ইস্সৰা.
‘‘পটিসম্ভিদা চতস্সো…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
তস্স পন পুণ্ণত্থেৰস্স সন্তিকে পব্বজিতা কুলপুত্তা পঞ্চসতা অহেসুং. থেৰো সযং দসকথাৱত্থুলাভিতায তেপি দসহি কথাৱত্থূহি ওৱদি. তে তস্স ওৱাদে ঠত্ৱা সব্বেৱ অৰহত্তং পত্তা. তে অত্তনো পব্বজিতকিচ্চং মত্থকপ্পত্তং ঞত্ৱা উপজ্ঝাযং উপসঙ্কমিত্ৱা আহংসু – ‘‘ভন্তে, অম্হাকং কিচ্চং মত্থকপ্পত্তং, দসন্নঞ্চম্হ কথাৱত্থূনং লাভিনো, সমযো, দানি নো দসবলং পস্সিতু’’ন্তি. থেৰো তেসং ৱচনং সুত্ৱা চিন্তেসি – ‘‘মম দসকথাৱত্থুলাভিতং সত্থা জানাতি অহং ধম্মং দেসেন্তো দস কথাৱত্থূনি অমুঞ্চিত্ৱাৱ দেসেমি, মযি গচ্ছন্তে সব্বেপিমে ভিক্খূ মং পৰিৱাৰেত্ৱা গচ্ছিস্সন্তি, এৱং গণসঙ্গণিকায গন্ত্ৱা পন অযুত্তং ময্হং দসবলং পস্সিতুং, ইমে তাৱ গন্ত্ৱা পস্সন্তূ’’তি তে ভিক্খূ আহ – ‘‘আৱুসো, তুম্হে পুৰতো গন্ত্ৱা তথাগতং পস্সথ, মম ৱচনেন চস্স পাদে ৱন্দথ, অহম্পি তুম্হাকং গতমগ্গেনাগমিস্সামী’’তি. তে থেৰা সব্বেপি দসবলস্স জাতিভূমিৰট্ঠৱাসিনো সব্বে খীণাসৱা সব্বে দসকথাৱত্থুলাভিনো অত্তনো উপজ্ঝাযস্স ওৱাদং সম্পটিচ্ছিত্ৱা থেৰং ৱন্দিত্ৱা অনুপুব্বেন চাৰিকং চৰন্তা সট্ঠিযোজনমগ্গং অতিক্কম্ম ৰাজগহে ৱেড়ুৱনমহাৱিহাৰং গন্ত্ৱা দসবলস্স পাদে ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু.
আচিণ্ণং খো পনেতং বুদ্ধানং ভগৱন্তানং আগন্তুকেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং পটিসম্মোদিতুন্তি ভগৱা তেহি সদ্ধিং – ‘‘কচ্চি, ভিক্খৱে, খমনীয’’ন্তিআদিনা নযেন মধুৰপটিসন্থাৰং কত্ৱা ‘‘কুতো চ তুম্হে, ভিক্খৱে, আগচ্ছথা’’তি পুচ্ছি. অথ তেহি ‘‘জাতিভূমিতো’’তি ৱুত্তে ‘‘কো নু খো, ভিক্খৱে, জাতিভূমিযং জাতিভূমকানং ভিক্খূনং সব্ৰহ্মচাৰীনং এৱং সম্ভাৱিতো ‘অত্তনা চ অপ্পিচ্ছো অপ্পিচ্ছকথঞ্চ ভিক্খূনং কত্তা’’’তি (ম. নি. ১.২৫২) দসকথাৱত্থুলাভিং ভিক্খুং পুচ্ছি. তেপি ‘‘পুণ্ণো নাম, ভন্তে, আযস্মা মন্তাণিপুত্তো’’তি আৰোচযিংসু. তং কথং সুত্ৱা আযস্মা সাৰিপুত্তো থেৰস্স দস্সনকামো অহোসি. অথ সত্থা ৰাজগহতো সাৱত্থিং অগমাসি. পুণ্ণত্থেৰোপি দসবলস্স তত্থ আগতভাৱং সুত্ৱা – ‘‘সত্থাৰং পস্সিস্সামী’’তি গন্ত্ৱা অন্তোগন্ধকুটিযংযেৱ তথাগতং সম্পাপুণি. সত্থা তস্স ধম্মং দেসেসি. থেৰো ধম্মং সুত্ৱা দসবলং ৱন্দিত্ৱা পটিসল্লানত্থায অন্ধৱনং গন্ত্ৱা অঞ্ঞতৰম্হি ৰুক্খমূলে দিৱাৱিহাৰং নিসীদি.
সাৰিপুত্তত্থেৰোপি তস্সাগমনং সুত্ৱা সীসানুলোকিকো গন্ত্ৱা ওকাসং সল্লক্খেত্ৱা তং ৰুক্খমূলে নিসিন্নং উপসঙ্কমিত্ৱা থেৰেন সদ্ধিং সম্মোদিত্ৱা, তং সত্তৱিসুদ্ধিক্কমং পুচ্ছি. থেৰোপিস্স পুচ্ছিতপুচ্ছিতং ব্যাকৰোন্তো ৰথৱিনীতূপমায চিত্তং আৰাধেসি, তে অঞ্ঞমঞ্ঞস্স সুভাসিতং সমনুমোদিংসু. অথ সত্থা অপৰভাগে ভিক্খুসঙ্ঘমজ্ঝে নিসিন্নো থেৰং ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং ধম্মকথিকানং যদিদং পুণ্ণো’’তি (অ. নি. ১.১৮৮, ১৯৬) ধম্মকথিকানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসি. সো একদিৱসং অত্তনো ৱিমুত্তিসম্পত্তিং পচ্চৱেক্খিত্ৱা ‘‘সত্থাৰং নিস্সায অহঞ্চেৱ অঞ্ঞে চ বহূ সত্তা সংসাৰদুক্খতো ৱিপ্পমুত্তা, বহূপকাৰা ৱত সপ্পুৰিসসংসেৱা’’তি পীতিসোমনস্সজাতো উদানৱসেন পীতিৱেগৱিস্সট্ঠং ‘‘সব্ভিৰেৱ সমাসেথা’’তি গাথং অভাসি.
৪. তত্থ সব্ভিৰেৱাতি সপ্পুৰিসেহি এৱ. সন্তোতি পনেত্থ বুদ্ধাদযো অৰিযা অধিপ্পেতা. তে হি অনৱসেসতো অসতং ধম্মং পহায সদ্ধম্মে উক্কংসগতত্তা সাতিসযং পসংসিযত্তা চ ৱিসেসতো ‘‘সন্তো সপ্পুৰিসা’’তি চ ৱুচ্চন্তি. সমাসেথাতি সমং আসেথ সহ ৱসেয্য. তে পযিৰুপাসন্তো তেসং সুস্সূসন্তো দিট্ঠানুগতিঞ্চ আপজ্জন্তো সমানৱাসো ভৱেয্যাতি অত্থো. পণ্ডিতেহত্থদস্সিভীতি তেসং থোমনা. পণ্ডা ৱুচ্চতি পঞ্ঞা, সা ইমেসং সঞ্জাতাতি পণ্ডিতা. ততো এৱ অত্তত্থাদিভেদং অত্থং অৱিপৰীততো পস্সন্তীতি অত্থদস্সিনো. তেহি পণ্ডিতেহি অত্থদস্সীভি সমাসেথ. কস্মাতি চে? যস্মা তে সন্তো পণ্ডিতা, তে ৱা সম্মা সেৱন্তা একন্তহিতভাৱতো মগ্গঞাণাদীহেৱ অৰণীযতো অত্থং, মহাগুণতায সন্ততায চ মহন্তং, অগাধভাৱতো গম্ভীৰঞাণগোচৰতো চ গম্ভীৰং, হীনচ্ছন্দাদীহি দট্ঠুং অসক্কুণেয্যত্তা ইতৰেহি চ কিচ্ছেন দট্ঠব্বত্তা দুদ্দসং, দুদ্দসত্তা সণ্হনিপুণসভাৱত্তা নিপুণঞাণগোচৰতো চ নিপুণং, নিপুণত্তা এৱং সুখুমসভাৱতায অণুং নিব্বানং, অৱিপৰীতট্ঠেন ৱা পৰমত্থসভাৱত্তা অত্থং, অৰিযভাৱকৰত্তা মহত্তনিমিত্ততায মহন্তং, অনুত্তানসভাৱতায গম্ভীৰং, দুক্খেন দট্ঠব্বং ন সুখেন দট্ঠুং সক্কাতি দুদ্দসং, গম্ভীৰত্তা দুদ্দসং, দুদ্দসত্তা গম্ভীৰন্তি চতুসচ্চং, ৱিসেসতো নিপুণং অণুং, নিৰোধসচ্চন্তি এৱমেতং চতুসচ্চং ধীৰা সমধিগচ্ছন্তি ধিতিসম্পন্নতায ধীৰা চতুসচ্চকম্মট্ঠানভাৱনং উস্সুক্কাপেত্ৱা সম্মদেৱ অধিগচ্ছন্তি. অপ্পমত্তাতি সব্বত্থ সতিঅৱিপ্পৱাসেন অপ্পমাদপটিপত্তিং পূৰেন্তা. ৱিচক্খণাতি ৱিপস্সনাভাৱনায ছেকা কুসলা. তস্মা সব্ভিৰেৱ সমাসেথাতি যোজনা. পণ্ডিতেহত্থদস্সিভীতি ৱা এতং নিস্সক্কৱচনং. যস্মা পণ্ডিতেহি অত্থদস্সীভি সমুদাযভূতেহি ধীৰা অপ্পমত্তা ৱিচক্খণা মহন্তাদিৱিসেসৱন্তং অত্থং সমধিগচ্ছন্তি, তস্মা তাদিসেহি সব্ভিৰেৱ সমাসেথাতি সম্বন্ধো. এৱমেসা থেৰস্স পটিৱেধদীপনেন অঞ্ঞাব্যাকৰণগাথাপি অহোসীতি.
পুণ্ণত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.