৩. কঙ্খাৰেৱতত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

পঞ্ঞং ইমং পস্সাতি আযস্মতো কঙ্খাৰেৱতস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি থেৰো পদুমুত্তৰভগৱতো কালে হংসৱতীনগৰে ব্ৰাহ্মণমহাসালকুলে নিব্বত্তো. একদিৱসং বুদ্ধানং ধম্মদেসনাকালে হেট্ঠা ৱুত্তনযেন মহাজনেন সদ্ধিং ৱিহাৰং গন্ত্ৱা পৰিসপৰিযন্তে ঠিতো ধম্মং সুণন্তো সত্থাৰং একং ভিক্খুং ঝানাভিৰতানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৱা ‘‘মযাপি অনাগতে এৱৰূপেন ভৱিতুং ৱট্টতী’’তি চিন্তেত্ৱা দেসনাৱসানে সত্থাৰং নিমন্তেত্ৱা হেট্ঠা ৱুত্তনযেন মহাসক্কাৰং কত্ৱা ভগৱন্তং আহ – ‘‘ভন্তে, অহং ইমিনা অধিকাৰকম্মেন অঞ্ঞং সম্পত্তিং ন পত্থেমি, যথা পন সো ভিক্খু তুম্হেহি ইতো সত্তমদিৱসমত্থকে ঝাযীনং অগ্গট্ঠানে ঠপিতো, এৱং অহম্পি অনাগতে একস্স বুদ্ধস্স সাসনে ঝাযীনং অগ্গো ভৱেয্য’’ন্তি পত্থনমকাসি. সত্থা অনাগতং ওলোকেত্ৱা নিপ্ফজ্জনভাৱং দিস্ৱা ‘‘অনাগতে কপ্পসতসহস্সাৱসানে গোতমো নাম বুদ্ধো উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স সাসনে ত্ৱং ঝাযীনং অগ্গো ভৱিস্সসী’’তি ব্যাকৰিত্ৱা পক্কামি.

সো যাৱজীৱং কল্যাণকম্মং কত্ৱা কপ্পসতসহস্সং দেৱমনুস্সেসু সংসৰিত্ৱা অম্হাকং ভগৱতো কালে সাৱত্থিনগৰে মহাভোগকুলে নিব্বত্তো পচ্ছাভত্তং ধম্মস্সৱনত্থং গচ্ছন্তেন মহাজনেন সদ্ধিং ৱিহাৰং গন্ত্ৱা পৰিসপৰিযন্তে ঠিতো দসবলস্স ধম্মকথং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা উপসম্পদং লভিত্ৱা কম্মট্ঠানং কথাপেত্ৱা ঝানপৰিকম্মং কৰোন্তো ঝানলাভী হুত্ৱা ঝানং পাদকং কত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. সো যেভুয্যেন দসবলেন সমাপজ্জিতব্বসমাপত্তিং সমাপজ্জন্তো অহোৰত্তং ঝানেসু চিণ্ণৱসী অহোসি. অথ নং সত্থা ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং ঝাযীনং যদিদং কঙ্খাৰেৱতো’’তি (অ. নি. ১.১৯৮, ২০৪) ঝাযীনং অগ্গট্ঠানে ঠপেসি. ৱুত্তম্পি চেতং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫৫.৩৪-৫৩) –

‘‘পদুমুত্তৰো নাম জিনো, সব্বধম্মেসু চক্খুমা;

ইতো সতসহস্সম্হি, কপ্পে উপ্পজ্জি নাযকো.

‘‘সীহহনু ব্ৰহ্মগিৰো, হংসদুন্দুভিনিস্সনো;

নাগৱিক্কন্তগমনো, চন্দসূৰাধিকপ্পভো.

‘‘মহামতি মহাৱীৰো, মহাঝাযী মহাবলো;

মহাকাৰুণিকো নাথো, মহাতমপনূদনো.

‘‘স কদাচি তিলোকগ্গো, ৱেনেয্যং ৱিনযং বহুং;

ধম্মং দেসেসি সম্বুদ্ধো, সত্তাসযৱিদূ মুনি.

‘‘ঝাযিং ঝানৰতং ৱীৰং, উপসন্তং অনাৱিলং;

ৱণ্ণযন্তো পৰিসতিং, তোসেসি জনতং জিনো.

‘‘তদাহং হংসৱতিযং, ব্ৰাহ্মণো ৱেদপাৰগূ;

ধম্মং সুত্ৱান মুদিতো, তং ঠানমভিপত্থযিং.

‘‘তদা জিনো ৱিযাকাসি, সঙ্ঘমজ্ঝে ৱিনাযকো;

মুদিতো হোহি ত্ৱং ব্ৰহ্মে, লচ্ছসে তং মনোৰথং.

‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, ওক্কাককুলসম্ভৱো;

গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৱিস্সতি.

‘‘তস্স ধম্মেসু দাযাদো, ওৰসো ধম্মনিম্মিতো;

ৰেৱতো নাম নামেন, হেস্সতি সত্থু সাৱকো.

‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;

জহিত্ৱা মানুসং দেহং, তাৱতিংসমগচ্ছহং.

‘‘পচ্ছিমে চ ভৱে দানি, জাতোহং কোলিযে পুৰে;

খত্তিযে কুলসম্পন্নে, ইদ্ধে ফীতে মহদ্ধনে.

‘‘যদা কপিলৱত্থুস্মিং, বুদ্ধো ধম্মমদেসযি;

তদা পসন্নো সুগতে, পব্বজিং অনগাৰিযং.

‘‘কঙ্খা মে বহুলা আসি, কপ্পাকপ্পে তহিং তহিং;

সব্বং তং ৱিনযী বুদ্ধো, দেসেত্ৱা ধম্মমুত্তমং.

‘‘ততোহং তিণ্ণসংসাৰো, তদা ঝানসুখে ৰতো;

ৱিহৰামি তদা বুদ্ধো, মং দিস্ৱা এতদব্ৰৱি.

‘‘যা কাচি কঙ্খা ইধ ৱা হুৰং ৱা, সৱেদিযা ৱা পৰৱেদিযা ৱা;

যে ঝাযিনো তা পজহন্তি সব্বা, আতাপিনো ব্ৰহ্মচৰিযং চৰন্তা.

‘‘সতসহস্সে কতং কম্মং, ফলং দস্সেসি মে ইধ;

সুমুত্তো সৰৱেগোৱ, কিলেসে ঝাপযিং মম.

‘‘ততো ঝানৰত্তং দিস্ৱা, বুদ্ধো লোকন্তগূ মুনি;

ঝাযীনং ভিক্খূনং অগ্গো, পঞ্ঞাপেসি মহামতি.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং, ভৱা সব্বে সমূহতা;

নাগোৱ বন্ধনং ছেত্ৱা, ৱিহৰামি অনাসৱো.

‘‘স্ৱাগতং ৱত মে আসি, মম বুদ্ধস্স সন্তিকে;

তিস্সো ৱিজ্জা অনুপ্পত্তা, কতং বুদ্ধস্স সাসনং.

‘‘পটিসম্ভিদা চতস্সো, ৱিমোক্খাপি চ অট্ঠিমে;

ছড়ভিঞ্ঞা সচ্ছিকতা, কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

তথা কতকিচ্চো পনাযং মহাথেৰো পুব্বে দীঘৰত্তং অত্তনো কঙ্খাপকতচিত্ততং ইদানি সব্বসো ৱিগতকঙ্খতঞ্চ পচ্চৱেক্খিত্ৱা ‘‘অহো নূন ময্হং সত্থুনো দেসনানুভাৱো, তেনেতৰহি এৱং ৱিগতকঙ্খো অজ্ঝত্তং ৱূপসন্তচিত্তো জাতো’’তি সঞ্জাতবহুমানো ভগৱতো পঞ্ঞং পসংসন্তো ‘‘পঞ্ঞং ইমং পস্সা’’তি ইমং গাথমাহ.

৩. তত্থ পঞ্ঞন্তি পকাৰে জানাতি, পকাৰেহি ঞাপেতীতি চ পঞ্ঞা. ৱেনেয্যানং আসযানুসযচৰিযাধিমুত্তিআদিপ্পকাৰে ধম্মানং কুসলাদিকে খন্ধাদিকে চ দেসেতব্বপ্পকাৰে জানাতি, যথাসভাৱতো পটিৱিজ্ঝতি, তেহি চ পকাৰেহি ঞাপেতীতি অত্থো. সত্থু দেসনাঞাণঞ্হি ইধাধিপ্পেতং, তেনাহ ‘‘ইম’’ন্তি. তঞ্হি অত্তনি সিদ্ধেন দেসনাবলেন নযগ্গাহতো পচ্চক্খং ৱিয উপট্ঠিতং গহেত্ৱা ‘‘ইম’’ন্তি ৱুত্তং. যদগ্গেন ৱা সত্থু দেসনাঞাণং সাৱকেহি নযতো গয্হতি, তদগ্গেন অত্তনো ৱিসযে পটিৱেধঞাণম্পি নযতো গয্হতেৱ. তেনাহ আযস্মা ধম্মসেনাপতি – ‘‘অপিচ মে, ভন্তে, ধম্মন্ৱযো ৱিদিতো’’তি (দী. নি. ২.১৪৬; ৩.১৪৩). পস্সাতি ৱিম্হযপ্পত্তো অনিযমতো আলপতি অত্তনোযেৱ ৱা চিত্তং, যথাহ ভগৱা উদানেন্তো – ‘‘লোকমিমং পস্স; পুথূ অৱিজ্জায পৰেতং ভূতং ভূতৰতং ভৱা অপৰিমুত্ত’’ন্তি (উদা. ৩০). তথাগতানন্তি তথা আগমনাদিঅত্থেন তথাগতানং. তথা আগতোতি হি তথাগতো, তথা গতোতি তথাগতো, তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো, তথধম্মে যাথাৱতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো, তথদস্সিতায তথাগতো, তথৱাদিতায তথাগতো, তথাকাৰিতায তথাগতো, অভিভৱনট্ঠেন তথাগতোতি এৱং অট্ঠহি কাৰণেহি ভগৱা তথাগতো. তথায আগতোতি তথাগতো, তথায গতোতি তথাগতো, তথলক্খণং গতোতি তথাগতো, তথানি আগতোতি তথাগতো, তথাৱিধোতি তথাগতো, তথা পৱত্তিতোতি তথাগতো, তথেহি আগতোতি তথাগতো, তথা গতভাৱেন তথাগতোতি এৱম্পি অট্ঠহি কাৰণেহি ভগৱা তথাগতোতি অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৱিত্থাৰো পন পৰমত্থদীপনিযা উদানট্ঠকথায (উদা. অট্ঠ. ১৮) ইতিৱুত্তকট্ঠকথায (ইতিৱু. অট্ঠ. ৩৮) চ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.

ইদানি তস্সা পঞ্ঞায অসাধাৰণৱিসেসং দস্সেতুং ‘‘অগ্গি যথা’’তিআদি ৱুত্তং. যথা অগ্গীতি উপমাৱচনং. যথাতি তস্স উপমাভাৱদস্সনং. পজ্জলিতোতি উপমেয্যেন সম্বন্ধদস্সনং. নিসীথেতি কিচ্চকৰণকালদস্সনং. অযঞ্হেত্থ অত্থো – যথা নাম নিসীথে ৰত্তিযং চতুৰঙ্গসমন্নাগতে অন্ধকাৰে ৱত্তমানে উন্নতে ঠানে পজ্জলিতো অগ্গি তস্মিং পদেসে তযগতং ৱিধমন্তং তিট্ঠতি, এৱমেৱ তথাগতানং ইমং দেসনাঞাণসঙ্খাতং সব্বসো ৱেনেয্যানং সংসযতমং ৱিধমন্তং পঞ্ঞং পস্সাতি. যতো দেসনাৱিলাসেন সত্তানং ঞাণমযং আলোকং দেন্তীতি আলোকদা. পঞ্ঞামযমেৱ চক্খুং দদন্তীতি চক্খুদদা. তদুভযম্পি কঙ্খাৱিনযপদট্ঠানমেৱ কত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘যে আগতানং ৱিনযন্তি কঙ্খ’’ন্তি আহ, যে তথাগতা অত্তনো সন্তিকং আগতানং উপগতানং ৱেনেয্যানং ‘‘অহোসিং নু খো অহমতীতমদ্ধান’’ন্তিআদিনযপ্পৱত্তং (ম. নি. ১.১৮; সং. নি. ২.২০) সোড়সৱত্থুকং, ‘‘বুদ্ধে কঙ্খতি ধম্মে কঙ্খতী’’তিআদিনযপ্পৱত্তং (ধ. স. ১০০৮) অট্ঠৱত্থুকঞ্চ কঙ্খং ৱিচিকিচ্ছং ৱিনযন্তি দেসনানুভাৱেন অনৱসেসতো ৱিধমন্তি ৱিদ্ধংসেন্তি. ৱিনযকুক্কুচ্চসঙ্খাতা পন কঙ্খা তব্বিনযেনেৱ ৱিনীতা হোন্তীতি.

অপৰো নযো – যথা অগ্গি নিসীথে ৰত্তিভাগে পজ্জলিতো পটুতৰজালো সমুজ্জলং উচ্চাসনে ঠিতানং ওভাসদানমত্তেন অন্ধকাৰং ৱিধমিত্ৱা সমৱিসমং ৱিভাৱেন্তো আলোকদদো হোতি. অচ্চাসন্নে পন ঠিতানং তং সুপাকটং কৰোন্তো চক্খুকিচ্চকৰণতো চক্খুদদো নাম হোতি, এৱমেৱ তথাগতো অত্তনো ধম্মকাযস্স দূৰে ঠিতানং অকতাধিকাৰানং পঞ্ঞাপজ্জোতেন মোহন্ধকাৰং ৱিধমিত্ৱা কাযৱিসমাদিসমৱিসমং ৱিভাৱেন্তো আলোকদা ভৱন্তি, আসন্নে ঠিতানং পন কতাধিকাৰানং ধম্মচক্খুং উপ্পাদেন্তো চক্খুদদা ভৱন্তি. যে এৱংভূতা অত্তনো ৱচীগোচৰং আগতানং মাদিসানম্পি কঙ্খাবহুলানং কঙ্খং ৱিনযন্তি অৰিযমগ্গসমুপ্পাদনেন ৱিধমন্তি, তেসং তথাগতানং পঞ্ঞং ঞাণাতিসযং পস্সাতি যোজনা. এৱমযং থেৰস্স অত্তনো কঙ্খাৱিতৰণপ্পকাসনেন অঞ্ঞাব্যাকৰণগাথাপি হোতি. অযঞ্হি থেৰো পুথুজ্জনকালে কপ্পিযেপি কুক্কুচ্চকো হুত্ৱা কঙ্খাবহুলতায ‘‘কঙ্খাৰেৱতো’’তি পঞ্ঞাতো, পচ্ছা খীণাসৱকালেপি তথেৱ ৱোহৰযিত্থ. তেনাহ – ‘‘ইত্থং সুদং আযস্মা কঙ্খাৰেৱতো গাথং অভাসিত্থা’’তি. তং ৱুত্তত্থমেৱ.

কঙ্খাৰেৱতত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.