২. মহাকোট্ঠিকত্থেৰগাথাৱণ্ণনা

উপসন্তোতি আযস্মতো মহাকোট্ঠিকত্থেৰস্স গাথা. তস্স কা উপ্পত্তি? অযম্পি থেৰো পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে হংসৱতীনগৰে মহাভোগকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো মাতাপিতূনং অচ্চযেন কুটুম্বং সণ্ঠপেত্ৱা ঘৰাৱাসং ৱসন্তো একদিৱসং পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো ধম্মদেসনাকালে হংসৱতীনগৰৱাসিকে গন্ধমালাদিহত্থে যেন বুদ্ধো যেন ধম্মো যেন সঙ্ঘো, তন্নিন্নে তপ্পোণে তপ্পব্ভাৰে গচ্ছন্তে দিস্ৱা মহাজনেন সদ্ধিং উপগতো সত্থাৰং একং ভিক্খুং পটিসম্ভিদাপত্তানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৱা ‘‘অযং কিৰ ইমস্মিং সাসনে পটিসম্ভিদাপত্তানং অগ্গো, অহো ৱতাহম্পি একস্স বুদ্ধস্স সাসনে অযং ৱিয পটিসম্ভিদাপত্তানং অগ্গো ভৱেয্য’’ন্তি চিন্তেত্ৱা সত্থু দেসনাপৰিযোসানে ৱুট্ঠিতায পৰিসায ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, স্ৱে ময্হং ভিক্খং গণ্হথা’’তি নিমন্তেসি. সত্থা অধিৱাসেসি. সো ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা সকনিৱেসনং গন্ত্ৱা সব্বৰত্তিং বুদ্ধস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ নিসজ্জট্ঠানং গন্ধদামমালাদামাদীহি অলঙ্কৰিত্ৱা পণীতং খাদনীযং ভোজনীযং পটিযাদাপেত্ৱা তস্সা ৰত্তিযা অচ্চযেন সকে নিৱেসনে ভিক্খুসতসহস্সপৰিৱাৰং ভগৱন্তং ৱিৱিধযাগুখজ্জকপৰিৱাৰং নানাৰসসূপব্যঞ্জনং গন্ধসালিভোজনং ভোজেত্ৱা ভত্তকিচ্চপৰিযোসানে চিন্তেসি – ‘‘মহন্তং, খো, অহং ঠানন্তৰং পত্থেমি ন খো পন ময্হং যুত্তং একদিৱসমেৱ দানং দত্ৱা তং ঠানন্তৰং পত্থেতুং, অনুপটিপাটিযা সত্ত দিৱসে দানং দত্ৱা পত্থেস্সামী’’তি. সো তেনেৱ নিযামেন সত্ত দিৱসে মহাদানানি দত্ৱা ভত্তকিচ্চপৰিযোসানে দুস্সকোট্ঠাগাৰং ৱিৱৰাপেত্ৱা উত্তমং তিচীৱৰপ্পহোনকং সুখুমৱত্থং বুদ্ধস্স পাদমূলে ঠপেত্ৱা ভিক্খুসতসহস্সস্স চ তিচীৱৰং দত্ৱা তথাগতং উপসঙ্কমিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, যো সো ভিক্খু তুম্হেহি ইতো সত্তমদিৱসমত্থকে এতদগ্গে ঠপিতো, অহম্পি সো ভিক্খু ৱিয অনাগতে উপ্পজ্জনকবুদ্ধস্স সাসনে পব্বজিত্ৱা পটিসম্ভিদাপত্তানং অগ্গো ভৱেয্য’’ন্তি ৱত্ৱা সত্থু পাদমূলে নিপজ্জিত্ৱা পত্থনং অকাসি. সত্থা তস্স পত্থনায সমিজ্ঝনভাৱং দিস্ৱা ‘‘অনাগতে ইতো কপ্পসতসহস্সমত্থকে গোতমো নাম বুদ্ধো লোকে উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স সাসনে তৱ পত্থনা সমিজ্ঝিস্সতী’’তি ব্যাকাসি. ৱুত্তম্পি চেতং অপদানে (অপ. থেৰ ২.৫৪.২২১-২৫০) –

‘‘পদুমুত্তৰো নাম জিনো, সব্বলোকৱিদূ মুনি;

ইতো সতসহস্সম্হি, কপ্পে উপ্পজ্জি চক্খুমা.

‘‘ওৱাদকো ৱিঞ্ঞাপকো, তাৰকো সব্বপাণিনং;

দেসনাকুসলো বুদ্ধো, তাৰেসি জনতং বহুং.

‘‘অনুকম্পকো কাৰুণিকো, হিতেসী সব্বপাণিনং;

সম্পত্তে তিত্থিযে সব্বে, পঞ্চসীলে পতিট্ঠপি.

‘‘এৱং নিৰাকুলং আসি, সুঞ্ঞতং তিত্থিযেহি চ;

ৱিচিত্তং অৰহন্তেহি, ৱসীভূতেহি তাদিভি.

‘‘ৰতনানট্ঠপঞ্ঞাসং, উগ্গতো সো মহামুনি;

কঞ্চনগ্ঘিযসঙ্কাসো, বাত্তিংসৱৰলক্খণো.

‘‘ৱস্সসতসহস্সানি, আযু ৱিজ্জতি তাৱদে;

তাৱতা তিট্ঠমানো সো, তাৰেসি জনতং বহুং.

‘‘তদাহং হংসৱতিযং, ব্ৰাহ্মণো ৱেদপাৰগূ;

উপেচ্চ সব্বলোকগ্গং, অস্সোসিং ধম্মদেসনং.

‘‘তদা সো সাৱকং ৱীৰো, পভিন্নমতিগোচৰং;

অত্থে ধম্মে নিৰুত্তে চ, পটিভানে চ কোৱিদং.

‘‘ঠপেসি এতদগ্গম্হি, তং সুত্ৱা মুদিতো অহং;

সসাৱকং জিনৱৰং, সত্তাহং ভোজযিং তদা.

‘‘দুস্সেহচ্ছাদযিত্ৱান, সসিস্সং বুদ্ধিসাগৰং;

নিপচ্চ পাদমূলম্হি, তং ঠানং পত্থযিং অহং.

‘‘ততো অৱোচ লোকগ্গো, পস্সথেতং দিজুত্তমং;

ৱিনতং পাদমূলে মে, কমলোদৰসপ্পভং.

‘‘বুদ্ধসেট্ঠস্স ভিক্খুস্স, ঠানং পত্থযতে অযং;

তায সদ্ধায চাগেন, সদ্ধম্মস্সৱনেন চ.

‘‘সব্বত্থ সুখিতো হুত্ৱা, সংসৰিত্ৱা ভৱাভৱে;

অনাগতম্হি অদ্ধানে, লচ্ছসেতং মনোৰথং.

‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, ওক্কাককুলসম্ভৱো;

গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৱিস্সতি.

‘‘তস্স ধম্মেসু দাযাদো, ওৰসো ধম্মনিম্মিতো;

কোট্ঠিকো নাম নামেন, হেস্সতি সত্থু সাৱকো.

‘‘তং সুত্ৱা মুদিতো হুত্ৱা, যাৱজীৱং তদা জিনং;

মেত্তচিত্তো পৰিচৰিং, সতো পঞ্ঞা সমাহিতো.

‘‘তেন কম্মৱিপাকেন, চেতনাপণিধীহি চ;

জহিত্ৱা মানুসং দেহং, তাৱতিংসমগচ্ছহং.

‘‘সতানং তীণিক্খত্তুঞ্চ, দেৱৰজ্জমকাৰযিং;

সতানং পঞ্চক্খত্তুঞ্চ, চক্কৱত্তী অহোসহং.

‘‘পদেসৰজ্জং ৱিপুলং, গণনাতো অসঙ্খিযং;

সব্বত্থ সুখিতো আসিং, তস্স কম্মস্স ৱাহসা.

‘‘দুৱে ভৱে সংসৰামি, দেৱত্তে অথ মানুসে;

অঞ্ঞং গতিং ন গচ্ছামি, সুচিণ্ণস্স ইদং ফলং.

‘‘দুৱে কুলে পজাযামি, খত্তিযে অথ ব্ৰাহ্মণে;

নীচে কুলে ন জাযামি, সুচিণ্ণস্স ইদং ফলং.

‘‘পচ্ছিমে ভৱে সম্পত্তে, ব্ৰহ্মবন্ধু অহোসহং;

সাৱত্থিযং ৱিপ্পকুলে, পচ্চাজাতো মহদ্ধনে.

‘‘মাতা চন্দৱতী নাম, পিতা মে অস্সলাযনো;

যদা মে পিতৰং বুদ্ধো, ৱিনযী সব্বসুদ্ধিযা.

‘‘তদা পসন্নো সুগতে, পব্বজিং অনগাৰিযং;

মোগ্গল্লানো আচৰিযো, উপজ্ঝা সাৰিসম্ভৱো.

‘‘কেসেসু ছিজ্জমানেসু, দিট্ঠি ছিন্না সমূলিকা;

নিৱাসেন্তো চ কাসাৱং, অৰহত্তমপাপুণিং.

‘‘অত্থধম্মনিৰুত্তীসু, পটিভানে চ মে মতি;

পভিন্না তেন লোকগ্গো, এতদগ্গে ঠপেসি মং.

‘‘অসন্দিট্ঠং ৱিযাকাসিং, উপতিস্সেন পুচ্ছিতো;

পটিসম্ভিদাসু তেনাহং, অগ্গো সম্বুদ্ধসাসনে.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং, ভৱা সব্বে সমূহতা;

নাগোৱ বন্ধনং ছেত্ৱা, ৱিহৰামি অনাসৱো.

‘‘স্ৱাগতং ৱত মে আসি, মম বুদ্ধস্স সন্তিকে;

তিস্সো ৱিজ্জা অনুপ্পত্তা, কতং বুদ্ধস্স সাসনং.

‘‘পটিসম্ভিদা চতস্সো, ৱিমোক্খাপি চ অট্ঠিমে;

ছড়ভিঞ্ঞা সচ্ছিকতা, কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

এৱং সো তত্থ তত্থ ভৱে পুঞ্ঞঞাণসম্ভাৰং সম্ভৰন্তো অপৰাপৰং দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৱত্থিযং ব্ৰাহ্মণমহাসালকুলে নিব্বত্তি. কোট্ঠিকোতিস্স নামং অকংসু. সো ৱযপ্পত্তো তযো ৱেদে উগ্গহেত্ৱা ব্ৰাহ্মণসিপ্পে নিপ্ফত্তিং গতো একদিৱসং সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা ধম্মং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা উপসম্পন্নকালতো পট্ঠায ৱিপস্সনায কম্মং কৰোন্তো সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পত্ৱা পটিসম্ভিদাসু চিণ্ণৱসী হুত্ৱা অভিঞ্ঞাতে অভিঞ্ঞাতে মহাথেৰে উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্হং পুচ্ছন্তোপি দসবলং উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্হং পুচ্ছন্তোপি পটিসম্ভিদাসুযেৱ পঞ্হং পুচ্ছি. এৱমযং থেৰো তত্থ কতাধিকাৰতায চিণ্ণৱসীভাৱেন চ পটিসম্ভিদাপত্তানং অগ্গো জাতো. অথ নং সত্থা মহাৱেদল্লসুত্তং (ম. নি. ১.৪৪৯ আদযো) অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৱা পটিসম্ভিদাপত্তানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসি – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং পটিসম্ভিদাপত্তানং যদিদং মহাকোট্ঠিকো’’তি (অ. নি. ১.২০৯, ২১৮). সো অপৰেন সমযেন ৱিমুত্তিসুখং পটিসংৱেদেন্তো উদানৱসেন –

২. ‘‘উপসন্তো উপৰতো, মন্তভাণী অনুদ্ধতো;

ধুনাতি পাপকে ধম্মে, দুমপত্তংৱ মালুতো’’তি. –

ইত্থং সুদং আযস্মা মহাকোট্ঠিকত্থেৰো গাথং অভাসি.

তত্থ উপসন্তোতি মনচ্ছট্ঠানং ইন্দ্ৰিযানং উপসমনেন নিব্বিসেৱনভাৱকৰণেন উপসন্তো. উপৰতোতি সব্বস্মা পাপকৰণতো ওৰতো ৱিৰতো. মন্তভাণীতি মন্তা ৱুচ্চতি পঞ্ঞা, তায পন উপপৰিক্খিত্ৱা ভণতীতি মন্তভাণী, কালৱাদীআদিভাৱং অৱিস্সজ্জেন্তোযেৱ ভণতীতি অত্থো. মন্তভণনৱসেন ৱা ভণতীতি মন্তভাণী, দুব্ভাসিততো ৱিনা অত্তনো ভাসনৱসেন চতুৰঙ্গসমন্নাগতং সুভাসিতংযেৱ ভণতীতি অত্থো. জাতিআদিৱসেন অত্তনো অনুক্কংসনতো ন উদ্ধতোতি অনুদ্ধতো অথ ৱা তিণ্ণং কাযদুচ্চৰিতানং ৱূপসমনেন ততো পটিৱিৰতিযা উপসন্তো, তিণ্ণং মনোদুচ্চৰিতানং উপৰমণেন পজহনেন উপৰতো, চতুন্নং ৱচীদুচ্চৰিতানং অপ্পৱত্তিযা পৰিমিতভাণিতায মন্তভাণী, তিৱিধদুচ্চৰিতনিমিত্তউপ্পজ্জনকস্স উদ্ধচ্চস্স অভাৱতো অনুদ্ধতো. এৱং পন তিৱিধদুচ্চৰিতপ্পহানেন সুদ্ধে সীলে পতিট্ঠিতো, উদ্ধচ্চপ্পহানেন সমাহিতো, তমেৱ সমাধিং পদট্ঠানং কত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা মগ্গপটিপাটিযা ধুনাতি পাপকে ধম্মে লামকট্ঠেন পাপকে সব্বেপি সংকিলেসধম্মে নিদ্ধুনাতি, সমুচ্ছেদৱসেন পজহতি. যথা কিং? দুমপত্তংৱ মালুতো, যথা নাম দুমস্স ৰুক্খস্স পত্তং পণ্ডুপলাসং মালুতো ৱাতো ধুনাতি, বন্ধনতো ৱিযোজেন্তো নীহৰতি, এৱং যথাৱুত্তপটিপত্তিযং ঠিতো পাপধম্মে অত্তনো সন্তানতো নীহৰতি, এৱমযং থেৰস্স অঞ্ঞাপদেসেন অঞ্ঞাব্যাকৰণগাথাপি হোতীতি ৱেদিতব্বা.

এত্থ চ কাযৱচীদুচ্চৰিতপ্পহানৱচনেন পযোগসুদ্ধিং দস্সেতি, মনোদুচ্চৰিতপ্পহানৱচনেন আসযসুদ্ধিং. এৱং পযোগাসযসুদ্ধস্স ‘‘অনুদ্ধতো’’তি ইমিনা উদ্ধচ্চাভাৱৱচনেন তদেকট্ঠতায নীৱৰণপ্পহানং দস্সেতি. তেসু পযোগসুদ্ধিযা সীলসম্পত্তি ৱিভাৱিতা, আসযসুদ্ধিযা সমথভাৱনায উপকাৰকধম্মপৰিগ্গহো, নীৱৰণপ্পহানেন সমাধিভাৱনা, ‘‘ধুনাতি পাপকে ধম্মে’’তি ইমিনা পঞ্ঞাভাৱনা ৱিভাৱিতা হোতি. এৱং অধিসীলসিক্খাদযো তিস্সো সিক্খা, তিৱিধকল্যাণং সাসনং, তদঙ্গপ্পহানাদীনি তীণি পহানানি, অন্তদ্ৱযপৰিৱজ্জনেন সদ্ধিং মজ্ঝিমায পটিপত্তিযা পটিপজ্জনং, অপাযভৱাদীনং সমতিক্কমনূপাযো চ যথাৰহং নিদ্ধাৰেত্ৱা যোজেতব্বা. ইমিনা নযেন সেসগাথাসুপি যথাৰহং অত্থযোজনা ৱেদিতব্বা. অত্থমত্তমেৱ পন তত্থ তত্থ অপুব্বং ৱণ্ণযিস্সাম. ‘‘ইত্থং সুদং আযস্মা মহাকোট্ঠিকো’’তি ইদং পূজাৱচনং, যথা তং মহামোগ্গল্লানোতি.

মহাকোট্ঠিকত্থেৰগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.