৮. পসূৰসুত্তৱণ্ণনা
৮৩১. ইধেৱ সুদ্ধীতি পসূৰসুত্তং. কা উপ্পত্তি? ভগৱতি কিৰ সাৱত্থিযং ৱিহৰন্তে পসূৰো নাম পৰিব্বাজকো মহাৱাদী, সো ‘‘অহমস্মি সকলজম্বুদীপে ৱাদেন অগ্গো, তস্মা যথা জম্বুদীপস্স জম্বুপঞ্ঞাণং, এৱং মমাপি ভৱিতুং অৰহতী’’তি জম্বুসাখং ধজং কত্ৱা সকলজম্বুদীপে পটিৱাদং অনাসাদেন্তো অনুপুব্বেন সাৱত্থিং আগন্ত্ৱা নগৰদ্ৱাৰে ৱালিকত্থলং কত্ৱা তত্থ সাখং উস্সাপেত্ৱা ‘‘যো মযা সদ্ধিং ৱাদং কাতুং সমত্থো, সো ইমং সাখং ভঞ্জতূ’’তি ৱত্ৱা নগৰং পাৱিসি. তং ঠানং মহাজনো পৰিৱাৰেত্ৱা অট্ঠাসি. তেন চ সমযেন আযস্মা সাৰিপুত্তো ভত্তকিচ্চং কত্ৱা সাৱত্থিতো নিক্খমতি. সো তং দিস্ৱা সম্বহুলে গামদাৰকে পুচ্ছি – ‘‘কিং এতং দাৰকা’’তি, তে সব্বং আচিক্খিংসু. ‘‘তেন হি নং তুম্হে উদ্ধৰিত্ৱা পাদেহি ভঞ্জথ, ‘ৱাদত্থিকো ৱিহাৰং আগচ্ছতূ’তি চ ভণথা’’তি ৱত্ৱা পক্কামি.
পৰিব্বাজকো পিণ্ডায চৰিত্ৱা কতভত্তকিচ্চো আগন্ত্ৱা উদ্ধৰিত্ৱা ভগ্গং সাখং দিস্ৱা ‘‘কেনিদং কাৰিত’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘বুদ্ধসাৱকেন সাৰিপুত্তেনা’’তি চ ৱুত্তে পমুদিতো হুত্ৱা ‘‘অজ্জ মম জযং সমণস্স চ পৰাজযং পণ্ডিতা পস্সন্তূ’’তি পঞ্হৱীমংসকে কাৰণিকে আনেতুং সাৱত্থিং পৱিসিত্ৱা ৱীথিসিঙ্ঘাটকচচ্চৰেসু ৱিচৰন্তো ‘‘সমণস্স গোতমস্স অগ্গসাৱকেন সহ ৱাদে পঞ্ঞাপটিভানং সোতুকামা ভোন্তো নিক্খমন্তূ’’তি উগ্ঘোসেসি. ‘‘পণ্ডিতানং ৱচনং সোস্সামা’’তি সাসনে পসন্নাপি অপ্পসন্নাপি বহূ মনুস্সা নিক্খমিংসু. ততো পসূৰো মহাজনপৰিৱুতো ‘‘এৱং ৱুত্তে এৱং ভণিস্সামী’’তিআদীনি ৱিতক্কেন্তো ৱিহাৰং অগমাসি. থেৰো ‘‘ৱিহাৰে উচ্চাসদ্দমহাসদ্দো জনব্যাকুলঞ্চ মা অহোসী’’তি জেতৱনদ্ৱাৰকোট্ঠকে আসনং পঞ্ঞাপেত্ৱা নিসীদি.
পৰিব্বাজকো থেৰং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘ত্ৱং, ভো, পব্বজিত, ময্হং জম্বুধজং ভঞ্জাপেসী’’তি আহ. ‘‘আম পৰিব্বাজকা’’তি চ ৱুত্তে ‘‘হোতু নো, ভো, কাচি কথাপৱত্তী’’তি আহ. ‘‘হোতু পৰিব্বাজকা’’তি চ থেৰেন সম্পটিচ্ছিতে ‘‘ত্ৱং, সমণ, পুচ্ছ, অহং ৱিস্সজ্জেস্সামী’’তি আহ. ততো নং থেৰো অৱচ ‘‘কিং, পৰিব্বাজক, দুক্কৰং পুচ্ছা, উদাহু ৱিস্সজ্জন’’ন্তি. ৱিস্সজ্জনং ভো, পব্বজিত, পুচ্ছায কিং দুক্কৰং. তং যো হি কোচি যংকিঞ্চি পুচ্ছতীতি. ‘‘তেন হি, পৰিব্বাজক, ত্ৱং পুচ্ছ, অহং ৱিস্সজ্জেস্সামী’’তি এৱং ৱুত্তে পৰিব্বাজকো ‘‘সাধুৰূপো ভিক্খু ঠানে সাখং ভঞ্জাপেসী’’তি ৱিম্হিতচিত্তো হুত্ৱা থেৰং পুচ্ছি – ‘‘কো পুৰিসস্স কামো’’তি. ‘‘সঙ্কপ্পৰাগো পুৰিসস্স কামো’’তি (অ. নি. ৬.৬৩) থেৰো আহ. সো তং সুত্ৱা থেৰে ৱিৰুদ্ধসঞ্ঞী হুত্ৱা পৰাজযং আৰোপেতুকামো আহ – ‘‘চিত্ৰৱিচিত্ৰাৰম্মণং পন ভো, পব্বজিত, পুৰিসস্স কামং ন ৱদেসী’’তি? ‘‘আম, পৰিব্বাজক, ন ৱদেমী’’তি. ততো নং পৰিব্বাজকো যাৱ তিক্খত্তুং পটিঞ্ঞং কাৰাপেত্ৱা ‘‘সুণন্তু ভোন্তো সমণস্স ৱাদে দোস’’ন্তি পঞ্হৱীমংসকে আলপিত্ৱা আহ – ‘‘ভো, পব্বজিত, তুম্হাকং সব্ৰহ্মচাৰিনো অৰঞ্ঞে ৱিহৰন্তী’’তি? ‘‘আম, পৰিব্বাজক, ৱিহৰন্তী’’তি. ‘‘তে তত্থ ৱিহৰন্তা কামৱিতক্কাদযো ৱিতক্কে ৱিতক্কেন্তী’’তি? ‘‘আম, পৰিব্বাজক, পুথুজ্জনা সহসা ৱিতক্কেন্তী’’তি. ‘‘যদি এৱং তেসং সমণভাৱো কুতো? ননু তে অগাৰিকা কামভোগিনো হোন্তী’’তি এৱঞ্চ পন ৱত্ৱা অথাপৰং এতদৱোচ –
‘‘ন তে ৱে কামা যানি চিত্ৰানি লোকে,
সঙ্কপ্পৰাগঞ্চ ৱদেসি কামং;
সঙ্কপ্পযং অকুসলে ৱিতক্কে,
ভিক্খুপি তে হেস্সতি কামভোগী’’তি. (সং. নি. অট্ঠ. ১.১.৩৪);
অথ থেৰো পৰিব্বাজকস্স ৱাদে দোসং দস্সেন্তো আহ – ‘‘কিং, পৰিব্বাজক, সঙ্কপ্পৰাগং পুৰিসস্স কামং ন ৱদেসি, চিত্ৰৱিচিত্ৰাৰম্মণং ৱদেসী’’তি? ‘‘আম, ভো, পব্বজিতা’’তি. ততো নং থেৰো যাৱ তিক্খত্তুং পটিঞ্ঞং কাৰাপেত্ৱা ‘‘সুণাথ, আৱুসো, পৰিব্বাজকস্স ৱাদে দোস’’ন্তি পঞ্হৱীমংসকে আলপিত্ৱা আহ – ‘‘আৱুসো পসূৰ, তৱ সত্থা অত্থী’’তি? ‘‘আম, পব্বজিত, অত্থী’’তি. ‘‘সো চক্খুৱিঞ্ঞেয্যং ৰূপাৰম্মণং পস্সতি সদ্দাৰম্মণাদীনি ৱা সেৱতী’’তি? ‘‘আম, পব্বজিত, সেৱতী’’তি. ‘‘যদি এৱং তস্স সত্থুভাৱো কুতো, ননু সো অগাৰিকো কামভোগী হোতী’’তি এৱঞ্চ পন ৱত্ৱা অথাপৰং এতদৱোচ –
‘‘তে ৱে কামা যানি চিত্ৰানি লোকে,
সঙ্কপ্পৰাগং ন ৱদেসি কামং;
পস্সন্তো ৰূপানি মনোৰমানি,
সুণন্তো সদ্দানি মনোৰমানি.
‘‘ঘাযন্তো গন্ধানি মনোৰমানি,
সাযন্তো ৰসানি মনোৰমানি;
ফুসন্তো ফস্সানি মনোৰমানি,
সত্থাপি তে হেস্সতি কামভোগী’’তি.
এৱং ৱুত্তে নিপ্পটিভানো পৰিব্বাজকো ‘‘অযং পব্বজিতো মহাৱাদী, ইমস্স সন্তিকে পব্বজিত্ৱা ৱাদসত্থং সিক্খিস্সামী’’তি সাৱত্থিং পৱিসিত্ৱা পত্তচীৱৰং পৰিযেসিত্ৱা জেতৱনং পৱিট্ঠো তত্থ লালুদাযিং সুৱণ্ণৱণ্ণং কাযূপপন্নং সৰীৰাকাৰাকপ্পেসু সমন্তপাসাদিকং দিস্ৱা ‘‘অযং ভিক্খু মহাপঞ্ঞো মহাৱাদী’’তি মন্ত্ৱা তস্স সন্তিকে পব্বজিত্ৱা তং ৱাদেন নিগ্গহেত্ৱা সলিঙ্গেন তংযেৱ তিত্থাযতনং পক্কমিত্ৱা পুন ‘‘সমণেন গোতমেন সদ্ধিং ৱাদং কৰিস্সামী’’তি সাৱত্থিযং পুৰিমনযেনেৱ উগ্ঘোসেত্ৱা মহাজনপৰিৱুতো ‘‘এৱং সমণং গোতমং নিগ্গহেস্সামী’’তিআদীনি ৱদন্তো জেতৱনং অগমাসি. জেতৱনদ্ৱাৰকোট্ঠকে অধিৱত্থা দেৱতা ‘‘অযং অভাজনভূতো’’তি মুখবন্ধমস্স অকাসি. সো ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা মূগো ৱিয নিসীদি. মনুস্সা ‘‘ইদানি পুচ্ছিস্সতি, ইদানি পুচ্ছিস্সতী’’তি তস্স মুখং উল্লোকেত্ৱা ‘‘ৱদেহি, ভো পসূৰ, ৱদেহি, ভো পসূৰা’’তি উচ্চাসদ্দমহাসদ্দা অহেসুং. অথ ভগৱা ‘‘কিং পসূৰো ৱদিস্সতী’’তি ৱত্ৱা তত্থ সম্পত্তপৰিসায ধম্মদেসনত্থং ইমং সুত্তং অভাসি.
তত্থ পঠমগাথায তাৱ অযং সঙ্খেপো – ইমে দিট্ঠিগতিকা অত্তনো দিট্ঠিং সন্ধায ইধেৱ সুদ্ধী ইতি ৱাদযন্তি নাঞ্ঞেসু ধম্মেসু ৱিসুদ্ধিমাহু. এৱং সন্তে অত্তনো সত্থাৰাদীনি নিস্সিতা তত্থেৱ ‘‘এস ৱাদো সুভো’’তি এৱং সুভং ৱদানা হুত্ৱা পুথূ সমণব্ৰাহ্মণা ‘‘সস্সতো লোকো’’তিআদীসু পচ্চেকসচ্চেসু নিৱিট্ঠা.
৮৩২. এৱং নিৱিট্ঠা চ – তে ৱাদকামাতি গাথা. তত্থ বালং দহন্তী মিথু অঞ্ঞমঞ্ঞন্তি ‘‘অযং বালো অযং বালো’’তি এৱং দ্ৱেপি জনা অঞ্ঞমঞ্ঞং বালং দহন্তি, বালতো পস্সন্তি. ৱদন্তি তে অঞ্ঞসিতা কথোজ্জন্তি তে অঞ্ঞমঞ্ঞং সত্থাৰাদিং নিস্সিতা কলহং ৱদন্তি. পসংসকামা কুসলা ৱদানাতি পসংসত্থিকা উভোপি ‘‘মযং কুসলৱাদা পণ্ডিতৱাদা’’তি এৱংসঞ্ঞিনো হুত্ৱা.
৮৩৩. এৱং ৱদানেসু চ তেসু একো নিযমতো এৱ – যুত্তো কথাযন্তি গাথা. তত্থ যুত্তো কথাযন্তি ৱিৱাদকথায উস্সুক্কো. পসংসমিচ্ছং ৱিনিঘাতি হোতীতি অত্তনো পসংসং ইচ্ছন্তো ‘‘কথং নু খো নিগ্গহেস্সামী’’তিআদিনা নযেন পুব্বেৱ সল্লাপা কথংকথী ৱিনিঘাতী হোতি. অপাহতস্মিন্তি পঞ্হৱীমংসকেহি ‘‘অত্থাপগতং তে ভণিতং, ব্যঞ্জনাপগতং তে ভণিত’’ন্তিআদিনা নযেন অপহাৰিতে ৱাদে. নিন্দায সো কুপ্পতীতি এৱং অপাহতস্মিঞ্চ ৱাদে উপ্পন্নায নিন্দায সো কুপ্পতি. ৰন্ধমেসীতি পৰস্স ৰন্ধমেৱ গৱেসন্তো.
৮৩৪. ন কেৱলঞ্চ কুপ্পতি, অপিচ খো পন যমস্স ৱাদন্তি গাথা. তত্থ পৰিহীনমাহু অপাহতন্তি অত্থব্যঞ্জনাদিতো অপাহতং পৰিহীনং ৱদন্তি. পৰিদেৱতীতি ততো নিমিত্তং সো ‘‘অঞ্ঞং মযা আৱজ্জিত’’ন্তিআদীহি ৱিপ্পলপতি. সোচতীতি ‘‘তস্স জযো’’তিআদীনি আৰব্ভ সোচতি. উপচ্চগা মন্তি অনুত্থুনাতীতি ‘‘সো মং ৱাদেন ৱাদং অতিক্কন্তো’’তিআদিনা নযেন সুট্ঠুতৰং ৱিপ্পলপতি.
৮৩৫. এতে ৱিৱাদা সমণেসূতি এত্থ পন সমণা ৱুচ্চন্তি বাহিৰপৰিব্বাজকা. এতেসু উগ্ঘাতি নিঘাতি হোতীতি এতেসু ৱাদেসু জযপৰাজযাদিৱসেন চিত্তস্স উগ্ঘাতং নিঘাতঞ্চ পাপুণন্তো উগ্ঘাতী নিঘাতী চ হোতি. ৱিৰমে কথোজ্জন্তি পজহেয্য কলহং. ন হঞ্ঞদত্থত্থি পসংসলাভাতি ন হি এত্থ পসংসলাভতো অঞ্ঞো অত্থো অত্থি.
৮৩৬-৭. ছট্ঠগাথায অত্থো – যস্মা চ ন হঞ্ঞদত্থত্থি পসংসলাভা, তস্মা পৰমং লাভং লভন্তোপি ‘‘সুন্দৰো অয’’ন্তি তত্থ দিট্ঠিযা পসংসিতো ৱা পন হোতি তং ৱাদং পৰিসায মজ্ঝে দীপেত্ৱা, ততো সো তেন জযত্থেন তুট্ঠিং ৱা দন্তৱিদংসকং ৱা আপজ্জন্তো হসতি, মানেন চ উণ্ণমতি. কিং কাৰণং? যস্মা তং জযত্থং পপ্পুয্য যথামানো জাতো, এৱং উণ্ণমতো চ যা উণ্ণতীতি গাথা. তত্থ মানাতিমানং ৱদতে পনেসোতি এসো পন তং উণ্ণতিং ‘‘ৱিঘাতভূমী’’তি অবুজ্ঝমানো মানঞ্চ অতিমানঞ্চ ৱদতিযেৱ.
৮৩৮. এৱং ৱাদে দোসং দস্সেত্ৱা ইদানি তস্স ৱাদং অসম্পটিচ্ছন্তো ‘‘সূৰো’’তি গাথমাহ. তত্থ ৰাজখাদাযাতি ৰাজখাদনীযেন, ভত্তৱেতনেনাতি ৱুত্তং হোতি. অভিগজ্জমেতি পটিসূৰমিচ্ছন্তি যথা সো পটিসূৰং ইচ্ছন্তো অভিগজ্জন্তো এতি, এৱং দিট্ঠিগতিকো দিট্ঠিগতিকন্তি দস্সেতি. যেনেৱ সো, তেন পলেহীতি যেন সো তুয্হং পটিসূৰো, তেন গচ্ছ. পুব্বেৱ নত্থি যদিদং যুধাযাতি যং পন ইদং কিলেসজাতং যুদ্ধায সিযা, তং এতং পুব্বেৱ নত্থি, বোধিমূলেযেৱ পহীনন্তি দস্সেতি. সেসগাথা পাকটসম্বন্ধাযেৱ.
৮৩৯-৪০. তত্থ ৱিৱাদযন্তীতি ৱিৱদন্তি. পটিসেনিকত্তাতি পটিলোমকাৰকো. ৱিসেনিকত্ৱাতি কিলেসসেনং ৱিনাসেত্ৱা. কিং লভেথোতি পটিমল্লং কিং লভিস্সসি. পসূৰাতি তং পৰিব্বাজকং আলপতি. যেসীধ নত্থীতি যেসং ইধ নত্থি.
৮৪১. পৱিতক্কন্তি ‘‘জযো নু খো মে ভৱিস্সতী’’তি আদীনি ৱিতক্কেন্তো. ধোনেন যুগং সমাগমাতি ধুতকিলেসেন বুদ্ধেন সদ্ধিং যুগগ্গাহং সমাপন্নো. ন হি ত্ৱং সক্খসি সম্পযাতৱেতি কোত্থুকাদযো ৱিয সীহাদীহি, ধোনেন সহ যুগং গহেত্ৱা একপদম্পি সম্পযাতুং যুগগ্গাহমেৱ ৱা সম্পাদেতুং ন সক্খিস্সসীতি. সেসং সব্বত্থ পাকটমেৱাতি.
পৰমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায পসূৰসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.