সুত্তনিপাত-অট্ঠকথা
(দুতিযো ভাগো)
২. চূড়ৱগ্গো
৪. মঙ্গলসুত্তৱণ্ণনা
এৱং মে সুতন্তি মঙ্গলসুত্তং. কা উপ্পত্তি? জম্বুদীপে কিৰ তত্থ তত্থ নগৰদ্ৱাৰসন্থাগাৰসভাদীসু মহাজনা সন্নিপতিত্ৱা হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণং দত্ৱা নানপ্পকাৰং সীতাহৰণাদিবাহিৰককথং কথাপেন্তি, একেকা কথা চতুমাসচ্চযেন নিট্ঠাতি. তত্থ একদিৱসং মঙ্গলকথা সমুট্ঠাসি – ‘‘কিং নু খো মঙ্গলং, কিং দিট্ঠং মঙ্গলং, সুতং মঙ্গলং, মুতং মঙ্গলং, কো মঙ্গলং জানাতী’’তি?
অথ দিট্ঠমঙ্গলিকো নামেকো পুৰিসো আহ – ‘‘অহং মঙ্গলং জানামি, দিট্ঠং লোকে মঙ্গলং, দিট্ঠং নাম অভিমঙ্গলসম্মতং ৰূপং. সেয্যথিদং – ইধেকচ্চো কালস্সেৱ ৱুট্ঠায চাতকসকুণং ৱা পস্সতি, বেলুৱলট্ঠিং ৱা গব্ভিনিং ৱা কুমাৰকে ৱা অলঙ্কতপটিযত্তে পুণ্ণঘটং ৱা অল্লৰোহিতমচ্ছং ৱা আজঞ্ঞং ৱা আজঞ্ঞৰথং ৱা উসভং ৱা গাৱিং ৱা কপিলং ৱা, যং ৱা পনঞ্ঞম্পি কিঞ্চি এৱৰূপং অভিমঙ্গলসম্মতং ৰূপং পস্সতি, ইদং ৱুচ্চতি দিট্ঠমঙ্গল’’ন্তি. তস্স ৱচনং একচ্চে অগ্গহেসুং, একচ্চে নাগ্গহেসুং. যে নাগ্গহেসুং, তে তেন সহ ৱিৱদিংসু.
অথ সুতমঙ্গলিকো নামেকো পুৰিসো আহ – ‘‘চক্খু নামেতং, ভো, সুচিম্পি অসুচিম্পি পস্সতি, তথা সুন্দৰম্পি অসুন্দৰম্পি, মনাপম্পি অমনাপম্পি. যদি তেন দিট্ঠং মঙ্গলং সিযা, সব্বম্পি মঙ্গলং সিযা, তস্মা ন দিট্ঠং মঙ্গলং, অপিচ খো পন সুতং মঙ্গলং, সুতং নাম অভিমঙ্গলসম্মতো সদ্দো. সেয্যথিদং – ইধেকচ্চো কালস্সেৱ ৱুট্ঠায ৱড্ঢাতি ৱা ৱড্ঢমানাতি ৱা পুণ্ণাতি ৱা ফুস্সাতি ৱা সুমনাতি ৱা সিৰীতি ৱা সিৰিৱড্ঢাতি ৱা অজ্জ সুনক্খত্তং সুমুহুত্তং সুদিৱসং সুমঙ্গলন্তি এৱৰূপং ৱা যংকিঞ্চি অভিমঙ্গলসম্মতং সদ্দং সুণাতি, ইদং ৱুচ্চতি সুতমঙ্গল’’ন্তি. তস্সপি ৱচনং একচ্চে অগ্গহেসুং, একচ্চে নাগ্গহেসুং. যে নাগ্গহেসুং, তে তেন সহ ৱিৱদিংসু.
অথ মুতমঙ্গলিকো নামেকো পুৰিসো আহ – ‘‘সোতম্পি হি নামেতং ভো সাধুম্পি অসাধুম্পি মনাপম্পি অমনাপম্পি সুণাতি. যদি তেন সুতং মঙ্গলং সিযা, সব্বম্পি মঙ্গলং সিযা, তস্মা ন সুতং মঙ্গলং, অপিচ খো পন মুতং মঙ্গলং, মুতং নাম অভিমঙ্গলসম্মতং গন্ধৰসফোট্ঠব্বং. সেয্যথিদং – ইধেকচ্চো কালস্সেৱ ৱুট্ঠায পদুমগন্ধাদিপুপ্ফগন্ধং ৱা ঘাযতি, ফুস্সদন্তকট্ঠং ৱা খাদতি, পথৱিং ৱা আমসতি, হৰিতসস্সং ৱা অল্লগোমযং ৱা কচ্ছপং ৱা তিলৱাহং ৱা পুপ্ফং ৱা ফলং ৱা আমসতি, ফুস্সমত্তিকায ৱা সম্মা লিম্পতি, ফুস্সসাটকং ৱা নিৱাসেতি, ফুস্সৱেঠনং ৱা ধাৰেতি, যং ৱা পনঞ্ঞম্পি কিঞ্চি এৱৰূপং অভিমঙ্গলসম্মতং গন্ধং ৱা ঘাযতি, ৰসং ৱা সাযতি, ফোট্ঠব্বং ৱা ফুসতি, ইদং ৱুচ্চতি মুতমঙ্গল’’ন্তি. তস্সপি ৱচনং একচ্চে অগ্গহেসুং, একচ্চে নাগ্গহেসুং.
তত্থ ন দিট্ঠমঙ্গলিকো সুতমুতমঙ্গলিকে অসক্খি সঞ্ঞাপেতুং. ন তেসং অঞ্ঞতৰো ইতৰে দ্ৱে. তেসু চ মনুস্সেসু যে দিট্ঠমঙ্গলিকস্স ৱচনং গণ্হিংসু, তে ‘‘দিট্ঠংযেৱ মঙ্গল’’ন্তি গতা. যে সুতমুতমঙ্গলিকানং ৱচনং গণ্হিংসু, তে ‘‘সুতংযেৱ মুতংযেৱ মঙ্গল’’ন্তি গতা. এৱমযং মঙ্গলকথা সকলজম্বুদীপে পাকটা জাতা.
অথ সকলজম্বুদীপে মনুস্সা গুম্বগুম্বা হুত্ৱা ‘‘কিং নু খো মঙ্গল’’ন্তি মঙ্গলানি চিন্তযিংসু. তেসং মনুস্সানং আৰক্খদেৱতা তং কথং সুত্ৱা তথেৱ মঙ্গলানি চিন্তযিংসু. তাসং দেৱতানং ভুম্মদেৱতা মিত্তা হোন্তি, অথ ততো সুত্ৱা ভুম্মদেৱতাপি তথেৱ মঙ্গলানি চিন্তযিংসু. তাসম্পি দেৱতানং আকাসট্ঠদেৱতা মিত্তা হোন্তি, আকাসট্ঠদেৱতানং চাতুমহাৰাজিকদেৱতা. এতেনেৱ উপাযেন যাৱ সুদস্সীদেৱতানং অকনিট্ঠদেৱতা মিত্তা হোন্তি, অথ ততো সুত্ৱা অকনিট্ঠদেৱতাপি তথেৱ গুম্বগুম্বা হুত্ৱা মঙ্গলানি চিন্তযিংসু. এৱং দসসহস্সচক্কৱাড়েসু সব্বত্থ মঙ্গলচিন্তা উদপাদি. উপ্পন্না চ সা ‘‘ইদং মঙ্গলং ইদং মঙ্গল’’ন্তি ৱিনিচ্ছিযমানাপি অপ্পত্তা এৱ ৱিনিচ্ছযং দ্ৱাদস ৱস্সানি অট্ঠাসি. সব্বে মনুস্সা চ দেৱা চ ব্ৰহ্মানো চ ঠপেত্ৱা অৰিযসাৱকে দিট্ঠসুতমুতৱসেন তিধা ভিন্না. একোপি ‘‘ইদমেৱ মঙ্গল’’ন্তি যথাভুচ্চতো নিট্ঠঙ্গতো নাহোসি, মঙ্গলকোলাহলং লোকে উপ্পজ্জি.
কোলাহলং নাম পঞ্চৱিধং – কপ্পকোলাহলং, চক্কৱত্তিকোলাহলং, বুদ্ধকোলাহলং, মঙ্গলকোলাহলং, মোনেয্যকোলাহলন্তি. তত্থ কামাৱচৰদেৱা মুত্তসিৰা ৱিকিণ্ণকেসা ৰুদম্মুখা অস্সূনি হত্থেহি পুঞ্ছমানা ৰত্তৱত্থনিৱত্থা অতিৱিয ৱিৰূপৱেসধাৰিনো হুত্ৱা, ‘‘ৱস্সসতসহস্সস্স অচ্চযেন কপ্পুট্ঠানং ভৱিস্সতি. অযং লোকো ৱিনস্সিস্সতি, মহাসমুদ্দো সুস্সিস্সতি, অযঞ্চ মহাপথৱী সিনেৰু চ পব্বতৰাজা উড্ঢয্হিস্সতি ৱিনস্সিস্সতি, যাৱ ব্ৰহ্মলোকা লোকৱিনাসো ভৱিস্সতি. মেত্তং, মাৰিসা, ভাৱেথ, কৰুণং মুদিতং উপেক্খং, মাৰিসা, ভাৱেথ, মাতৰং উপট্ঠহথ, পিতৰং উপট্ঠহথ, কুলে জেট্ঠাপচাযিনো হোথ, জাগৰথ মা পমাদত্থা’’তি মনুস্সপথে ৱিচৰিত্ৱা আৰোচেন্তি. ইদং কপ্পকোলাহলং নাম.
কামাৱচৰদেৱাযেৱ ‘‘ৱস্সসতস্সচ্চযেন চক্কৱত্তিৰাজা লোকে উপ্পজ্জিস্সতী’’তি মনুস্সপথে ৱিচৰিত্ৱা আৰোচেন্তি. ইদং চক্কৱত্তিকোলাহলং নাম.
সুদ্ধাৱাসা পন দেৱা ব্ৰহ্মাভৰণেন অলঙ্কৰিত্ৱা ব্ৰহ্মৱেঠনং সীসে কত্ৱা পীতিসোমনস্সজাতা বুদ্ধগুণৱাদিনো ‘‘ৱস্সসহস্সস্স অচ্চযেন বুদ্ধো লোকে উপ্পজ্জিস্সতী’’তি মনুস্সপথে ৱিচৰিত্ৱা আৰোচেন্তি. ইদং বুদ্ধকোলাহলং নাম.
সুদ্ধাৱাসা এৱ দেৱা মনুস্সানং চিত্তং ঞত্ৱা ‘‘দ্ৱাদসন্নং ৱস্সানং অচ্চযেন সম্মাসম্বুদ্ধো মঙ্গলং কথেস্সতী’’তি মনুস্সপথে ৱিচৰিত্ৱা আৰোচেন্তি. ইদং মঙ্গলকোলাহলং নাম.
সুদ্ধাৱাসা এৱ দেৱা ‘‘সত্তন্নং ৱস্সানং অচ্চযেন অঞ্ঞতৰো ভিক্খু ভগৱতা সদ্ধিং সমাগম্ম মোনেয্যপটিপদং পুচ্ছিস্সতী’’তি মনুস্সপথে ৱিচৰিত্ৱা আৰোচেন্তি. ইদং মোনেয্যকোলাহলং নাম. ইমেসু পঞ্চসু কোলাহলেসু দিট্ঠমঙ্গলাদিৱসেন তিধা ভিন্নেসু দেৱমনুস্সেসু ইদং মঙ্গলকোলাহলং লোকে উপ্পজ্জি.
অথ দেৱেসু চ মনুস্সেসু চ ৱিচিনিত্ৱা ৱিচিনিত্ৱা মঙ্গলানি অলভমানেসু দ্ৱাদসন্নং ৱস্সানং অচ্চযেন তাৱতিংসকাযিকা দেৱতা সঙ্গম্ম সমাগম্ম এৱং সমচিন্তেসুং – ‘‘সেয্যথাপি নাম, মাৰিসা, ঘৰসামিকো অন্তোঘৰজনানং, গামসামিকো গামৱাসীনং, ৰাজা সব্বমনুস্সানং, এৱমেৱং অযং সক্কো দেৱানমিন্দো অম্হাকং অগ্গো চ সেট্ঠো চ যদিদং পুঞ্ঞেন তেজেন ইস্সৰিযেন পঞ্ঞায দ্ৱিন্নং দেৱলোকানং অধিপতি. যংনূন মযং সক্কং দেৱানমিন্দং এতমত্থং পুচ্ছেয্যামা’’তি. তা সক্কস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা সক্কং দেৱানমিন্দং তঙ্খণানুৰূপনিৱাসনাভৰণসস্সিৰিকসৰীৰং অড্ঢতেয্যকোটিঅচ্ছৰাগণপৰিৱুতং পাৰিচ্ছত্তকমূলে পণ্ডুকম্বলৱৰাসনে নিসিন্নং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং ঠত্ৱা এতদৱোচুং – ‘‘যগ্ঘে, মাৰিস, জানেয্যাসি, এতৰহি মঙ্গলপঞ্হা সমুট্ঠিতা, একে দিট্ঠং মঙ্গলন্তি ৱদন্তি, একে সুতং মঙ্গলন্তি ৱদন্তি, একে মুতং মঙ্গলন্তি ৱদন্তি. তত্থ মযঞ্চ অঞ্ঞে চ অনিট্ঠঙ্গতা, সাধু ৱত নো ত্ৱং যাথাৱতো ব্যাকৰোহী’’তি. দেৱৰাজা পকতিযাপি পঞ্ঞৱা ‘‘অযং মঙ্গলকথা কত্থ পঠমং সমুট্ঠিতা’’তি আহ. ‘‘মযং দেৱ চাতুমহাৰাজিকানং অস্সুম্হা’’তি আহংসু. ততো চাতুমহাৰাজিকা আকাসট্ঠদেৱতানং, আকাসট্ঠদেৱতা ভুম্মদেৱতানং, ভুম্মদেৱতা মনুস্সাৰক্খদেৱতানং, মনুস্সাৰক্খদেৱতা ‘‘মনুস্সলোকে সমুট্ঠিতা’’তি আহংসু.
অথ দেৱানমিন্দো ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো কত্থ ৱসতী’’তি পুচ্ছি. ‘‘মনুস্সলোকে, দেৱা’’তি আহংসু. ‘‘তং ভগৱন্তং কোচি পুচ্ছী’’তি আহ. ‘‘ন কোচি দেৱা’’তি. ‘‘কিং নু খো নাম তুম্হে মাৰিসা অগ্গিং ছড্ডেত্ৱা খজ্জোপনকং উজ্জালেথ, যে অনৱসেসমঙ্গলদেসকং তং ভগৱন্তং অতিক্কমিত্ৱা মং পুচ্ছিতব্বং মঞ্ঞথ? আগচ্ছথ, মাৰিসা, তং ভগৱন্তং পুচ্ছাম, অদ্ধা সস্সিৰিকং পঞ্হব্যাকৰণং লভিস্সামা’’তি একং দেৱপুত্তং আণাপেসি – ‘‘ত্ৱং ভগৱন্তং পুচ্ছা’’তি. সো দেৱপুত্তো তঙ্খণানুৰূপেন অলঙ্কাৰেন অত্তানং অলঙ্কৰিত্ৱা ৱিজ্জুৰিৱ ৱিজ্জোতমানো দেৱগণপৰিৱুতো জেতৱনমহাৱিহাৰং আগন্ত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং ঠত্ৱা মঙ্গলপঞ্হং পুচ্ছন্তো গাথায অজ্ঝভাসি. ভগৱা তস্স তং পঞ্হং ৱিস্সজ্জেন্তো ইমং সুত্তমভাসি.
তত্থ এৱং মে সুতন্তিআদীনমত্থো সঙ্খেপতো কসিভাৰদ্ৱাজসুত্তৱণ্ণনাযং ৱুত্তো, ৱিত্থাৰং পন ইচ্ছন্তেহি পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমট্ঠকথাযং ৱুত্তনযেন গহেতব্বো. কসিভাৰদ্ৱাজসুত্তে চ ‘‘মগধেসু ৱিহৰতি দক্খিণাগিৰিস্মিং একনাড়াযং ব্ৰাহ্মণগামে’’তি ৱুত্তং, ইধ ‘‘সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে’’তি. তস্মা ‘‘সাৱত্থিয’’ন্তি ইমং পদং আদিং কত্ৱা ইধ অপুব্বপদৱণ্ণনং কৰিস্সাম.
সেয্যথিদং, সাৱত্থিযন্তি এৱংনামকে নগৰে. তং কিৰ সৱত্থস্স নাম ইসিনো নিৱাসট্ঠানং অহোসি. তস্মা যথা কুসম্বস্স নিৱাসো কোসম্বী, কাকণ্ডস্স নিৱাসো কাকণ্ডীতি, এৱং ইত্থিলিঙ্গৱসেন ‘‘সাৱত্থী’’তি ৱুচ্চতি. পোৰাণা পন ৱণ্ণযন্তি – যস্মা তস্মিং ঠানে সত্থসমাযোগে ‘‘কিংভণ্ডমত্থী’’তি পুচ্ছিতে ‘‘সব্বমত্থী’’তি আহংসু, তস্মা তং ৱচনমুপাদায ‘‘সাৱত্থী’’তি ৱুচ্চতি. তস্সং সাৱত্থিযং. এতেনস্স গোচৰগামো দীপিতো হোতি. জেতো নাম ৰাজকুমাৰো, তেন ৰোপিতসংৱড্ঢিতত্তা তস্স জেতস্স ৱনন্তি জেতৱনং, তস্মিং জেতৱনে. অনাথানং পিণ্ডো এতস্মিং অত্থীতি অনাথপিণ্ডিকো, তস্স অনাথপিণ্ডিকস্স. অনাথপিণ্ডিকেন গহপতিনা চতুপণ্ণাসকোটিপৰিচ্চাগেন নিট্ঠাপিতাৰামেতি অত্থো. এতেনস্স পব্বজিতানুৰূপনিৱাসোকাসো দীপিতো হোতি.
অথাতি অৱিচ্ছেদত্থে, খোতি অধিকাৰন্তৰনিদস্সনত্থে নিপাতো. তেন অৱিচ্ছিন্নেযেৱ তত্থ ভগৱতো ৱিহাৰে ‘‘ইদমধিকাৰন্তৰং উদপাদী’’তি দস্সেতি. কিং তন্তি? অঞ্ঞতৰা দেৱতাতিআদি. তত্থ অঞ্ঞতৰাতি অনিযমিতনিদ্দেসো. সা হি নামগোত্ততো অপাকটা, তস্মা ‘‘অঞ্ঞতৰা’’তি ৱুত্তা. দেৱো এৱ দেৱতা, ইত্থিপুৰিসসাধাৰণমেতং. ইধ পন পুৰিসো এৱ সো দেৱপুত্তো, কিন্তু সাধাৰণনামৱসেন ‘‘দেৱতা’’তি ৱুত্তো.
অভিক্কন্তায ৰত্তিযাতি এত্থ অভিক্কন্তসদ্দো খযসুন্দৰাভিৰূপঅব্ভনুমোদনাদীসু দিস্সতি. তত্থ ‘‘অভিক্কন্তা, ভন্তে, ৰত্তি, নিক্খন্তো পঠমো যামো, চিৰনিসিন্নো ভিক্খুসঙ্ঘো. উদ্দিসতু, ভগৱা ভিক্খূনং পাতিমোক্খ’’ন্তি এৱমাদীসু (চূড়ৱ. ৩৮৩; অ. নি. ৮.২০; উদা. ৪৫) খযে দিস্সতি. ‘‘অযং ইমেসং চতুন্নং পুগ্গলানং অভিক্কন্ততৰো চ পণীততৰো চা’’তি এৱমাদীসু (অ. নি. ৪.১০০) সুন্দৰে.
‘‘কো মে ৱন্দতি পাদানি, ইদ্ধিযা যসসা জলং;
অভিক্কন্তেন ৱণ্ণেন, সব্বা ওভাসযং দিসা’’তি. (ৱি. ৱ. ৮৫৭) –
এৱমাদীসু অভিৰূপে. ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম, অভিক্কন্তং, ভো গোতমা’’তি এৱমাদীসু (অ. নি. ২.১৬; পাৰা. ১৫) অব্ভনুমোদনে. ইধ পন খযে. তেন অভিক্কন্তায ৰত্তিযা, পৰিক্খীণায ৰত্তিযাতি ৱুত্তং হোতি.
অভিক্কন্তৱণ্ণাতি এত্থ অভিক্কন্তসদ্দো অভিৰূপে, ৱণ্ণসদ্দো পন ছৱিথুতিকুলৱগ্গকাৰণসণ্ঠানপ্পমাণৰূপাযতনাদীসু দিস্সতি. তত্থ ‘‘সুৱণ্ণৱণ্ণোসি ভগৱা’’তি এৱমাদীসু (ম. নি. ২.৩৯৯; সু. নি. ৫৫৩) ছৱিযং. ‘‘কদা সঞ্ঞূড়্হা পন তে, গহপতি, ইমে সমণস্স গোতমস্স ৱণ্ণা’’তি এৱমাদীসু (ম. নি. ২.৭৭) থুতিযং. ‘‘চত্তাৰোমে, ভো গোতম, ৱণ্ণা’’তি এৱমাদীসু (দী. নি. ৩.১১৫) কুলৱগ্গে. ‘‘অথ কেন নু ৱণ্ণেন, গন্ধত্থেনোতি ৱুচ্চতী’’তি এৱমাদীসু (সং. নি. ১.২৩৪) কাৰণে. ‘‘মহন্তং হত্থিৰাজৱণ্ণং অভিনিম্মিনিত্ৱা’’তি এৱমাদীসু (সং. নি. ১.১৩৮) সণ্ঠানে. ‘‘তযো পত্তস্স ৱণ্ণা’’তি এৱমাদীসু পমাণে. ‘‘ৱণ্ণো গন্ধো ৰসো ওজা’’তি এৱমাদীসু ৰূপাযতনে. সো ইধ ছৱিযং দট্ঠব্বো. তেন অভিক্কন্তৱণ্ণা অভিৰূপচ্ছৱীতি ৱুত্তং হোতি.
কেৱলকপ্পন্তি এত্থ কেৱলসদ্দো অনৱসেসযেভুয্যঅব্যামিস্সঅনতিৰেকদড়্হত্থৱিসংযোগাদিঅনেকত্থো. তথা হিস্স ‘‘কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিয’’ন্তি এৱমাদীসু (দী. নি. ১.২৫৫; পাৰা. ১) অনৱসেসতা অত্থো. ‘‘কেৱলকপ্পা চ অঙ্গমাগধা পহূতং খাদনীযং ভোজনীযং আদায উপসঙ্কমিস্সন্তী’’তি এৱমাদীসু (মহাৱ. ৪৩) যেভুয্যতা. ‘‘কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতী’’তি এৱমাদীসু (ৱিভ. ২২৫) অব্যামিস্সতা. ‘‘কেৱলং সদ্ধামত্তকং নূন অযমাযস্মা’’তি এৱমাদীসু (মহাৱ. ২৪৪) অনতিৰেকতা. ‘‘আযস্মতো ভন্তে অনুৰুদ্ধস্স বাহিকো নাম সদ্ধিৱিহাৰিকো কেৱলকপ্পং সঙ্ঘভেদায ঠিতো’’তি এৱমাদীসু (অ. নি. ৪.২৪৩) দড়্হত্থতা. ‘‘কেৱলী ৱুসিতৱা উত্তমপুৰিসোতি ৱুচ্চতী’’তি এৱমাদীসু (সং. নি. ৩.৫৭) ৱিসংযোগো. ইধ পনস্স অনৱসেসতো অত্থো অধিপ্পেতো.
কপ্পসদ্দো পনাযং অভিসদ্দহনৱোহাৰকালপঞ্ঞত্তিছেদনৱিকপ্পলেসসমন্তভাৱাদিঅনেকত্থো. তথা হিস্স ‘‘ওকপ্পনিযমেতং ভোতো গোতমস্স, যতা তং অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’তি এৱমাদীসু (ম. নি. ১.৩৮৭) অভিসদ্দহনমত্থো. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, পঞ্চহি সমণকপ্পেহি ফলং পৰিভুঞ্জিতু’’ন্তি এৱমাদীসু (চূড়ৱ. ২৫০) ৱোহাৰো. ‘‘যেন সুদং নিচ্চকপ্পং ৱিহৰামী’’তি এৱমাদীসু (ম. নি. ১.৩৮৭) কালো. ‘‘ইচ্চাযস্মা কপ্পো’’তি এৱমাদীসু (সু. নি. ১০৯৮; চূড়নি. কপ্পমাণৱপুচ্ছা ১১৭) পঞ্ঞত্তি. ‘‘অলঙ্কতো কপ্পিতকেসমস্সূ’’তি এৱমাদীসু (জা. ২.২২.১৩৬৮) ছেদনং. ‘‘কপ্পতি দ্ৱঙ্গুলকপ্পো’’তি এৱমাদীসু (চূড়ৱ. ৪৪৬) ৱিকপ্পো. ‘‘অত্থি কপ্পো নিপজ্জিতু’’ন্তি এৱমাদীসু (অ. নি. ৮.৮০) লেসো. ‘‘কেৱলকপ্পং ৱেড়ুৱনং ওভাসেত্ৱা’’তি এৱমাদীসু (সং. নি. ১.৯৪) সমন্তভাৱো. ইধ পনস্স সমন্তভাৱো অত্থোতি অধিপ্পেতো. যতো কেৱলকপ্পং জেতৱনন্তি এত্থ অনৱসেসং সমন্ততো জেতৱনন্তি এৱমত্থো দট্ঠব্বো.
ওভাসেত্ৱাতি আভায ফৰিত্ৱা, চন্দিমা ৱিয সূৰিযো ৱিয চ একোভাসং একপজ্জোতং কৰিত্ৱাতি অত্থো.
যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমীতি ভুম্মত্থে কৰণৱচনং, যতো যত্থ ভগৱা, তত্থ উপসঙ্কমীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. যেন ৱা কাৰণেন ভগৱা দেৱমনুস্সেহি উপসঙ্কমিতব্বো, তেনেৱ কাৰণেন উপসঙ্কমীতি এৱম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. কেন চ কাৰণেন ভগৱা উপসঙ্কমিতব্বো? নানপ্পকাৰগুণৱিসেসাধিগমাধিপ্পাযেন সাদুফলূপভোগাধিপ্পাযেন দিজগণেহি নিচ্চফলিতমহাৰুক্খো ৱিয. উপসঙ্কমীতি চ গতাতি ৱুত্তং হোতি. উপসঙ্কমিত্ৱাতি উপসঙ্কমনপৰিযোসানদীপনং. অথ ৱা এৱং গতা ততো আসন্নতৰং ঠানং ভগৱতো সমীপসঙ্খাতং গন্ত্ৱাতিপি ৱুত্তং হোতি. ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱাতি ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা পণমিত্ৱা নমস্সিত্ৱা.
একমন্তন্তি ভাৱনপুংসকনিদ্দেসো, একোকাসং একপস্সন্তি ৱুত্তং হোতি. ভুম্মত্থে ৱা উপযোগৱচনং. অট্ঠাসীতি নিসজ্জাদিপটিক্খেপো, ঠানং কপ্পেসি, ঠিতা অহোসীতি অত্থো.
কথং ঠিতা পন সা একমন্তং ঠিতা অহূতি?
‘‘ন পচ্ছতো ন পুৰতো, নাপি আসন্নদূৰতো;
ন কচ্ছে নোপি পটিৱাতে, ন চাপি ওণতুণ্ণতে;
ইমে দোসে ৱিৱজ্জেত্ৱা, একমন্তং ঠিতা অহূ’’তি.
কস্মা পনাযং অট্ঠাসি এৱ, ন নিসীদীতি? লহুং নিৱত্তিতুকামতায. দেৱতা হি কঞ্চিদেৱ অত্থৱসং পটিচ্চ সুচিপুৰিসো ৱিয ৱচ্চট্ঠানং মনুস্সলোকং আগচ্ছন্তি. পকতিযা পনেতাসং যোজনসততো পভুতি মনুস্সলোকো দুগ্গন্ধতায পটিকূলো হোতি, ন তত্থ অভিৰমন্তি. তেন সা আগতকিচ্চং কত্ৱা লহুং নিৱত্তিতুকামতায ন নিসীদি. যস্স চ গমনাদিইৰিযাপথপৰিস্সমস্স ৱিনোদনত্থং নিসীদন্তি, সো দেৱানং পৰিস্সমো নত্থি, তস্মাপি ন নিসীদি. যে চ মহাসাৱকা ভগৱন্তং পৰিৱাৰেত্ৱা ঠিতা, তে পতিমানেসি, তস্মাপি ন নিসীদি. অপিচ ভগৱতি গাৰৱেনেৱ ন নিসীদি. দেৱানঞ্হি নিসীদিতুকামানং আসনং নিব্বত্ততি, তং অনিচ্ছমানা নিসজ্জায চিত্তম্পি অকত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি.
একমন্তং ঠিতা খো সা দেৱতাতি এৱং ইমেহি কাৰণেহি একমন্তং ঠিতা খো সা দেৱতা. ভগৱন্তং গাথায অজ্ঝভাসীতি ভগৱন্তং গাথায অক্খৰপদনিযমিতগন্থিতেন ৱচনেন অভাসীতি অত্থো.
২৬১. তত্থ বহূতি অনিযমিতসঙ্খ্যানিদ্দেসো. তেন অনেকসতা অনেকসহস্সা অনেকসতসহস্সাতি ৱুত্তং হোতি. দিব্বন্তীতি দেৱা, পঞ্চহি কামগুণেহি কীড়ন্তি, অত্তনো ৱা সিৰিযা জোতন্তীতি অত্থো. অপিচ তিৱিধা দেৱা সম্মুতিউপপত্তিৱিসুদ্ধিৱসেন. যথাহ –
‘‘দেৱাতি তযো দেৱা সম্মুতিদেৱা, উপপত্তিদেৱা, ৱিসুদ্ধিদেৱা. তত্থ সম্মুতিদেৱা নাম ৰাজানো, দেৱিযো, ৰাজকুমাৰা. উপপত্তিদেৱা নাম চাতুমহাৰাজিকে দেৱে উপাদায তদুত্তৰিদেৱা. ৱিসুদ্ধিদেৱা নাম অৰহন্তো ৱুচ্চন্তী’’তি (চূড়নি. ধোতকমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৩২, পাৰাযনানুগীতিগাথানিদ্দেস ১১৯).
তেসু ইধ উপপত্তিদেৱা অধিপ্পেতা. মনুনো অপচ্চাতি মনুস্সা. পোৰাণা পন ভণন্তি – মনস্স উস্সন্নতায মনুস্সা. তে জম্বুদীপকা, অপৰগোযানকা, উত্তৰকুৰুকা, পুব্বৱিদেহকাতি চতুব্বিধা. ইধ জম্বুদীপকা অধিপ্পেতা. মঙ্গলন্তি ইমেহি সত্তাতি মঙ্গলানি, ইদ্ধিং ৱুদ্ধিঞ্চ পাপুণন্তীতি অত্থো. অচিন্তযুন্তি চিন্তেসুং. আকঙ্খমানাতি ইচ্ছমানা পত্থযমানা পিহযমানা. সোত্থানন্তি সোত্থিভাৱং, সব্বেসং দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকানং সোভনানং সুন্দৰানং কল্যাণানং ধম্মানমত্থিতন্তি ৱুত্তং হোতি. ব্ৰূহীতি দেসেহি পকাসেহি আচিক্খ ৱিৱৰ ৱিভজ উত্তানীকৰোহি. মঙ্গলন্তি ইদ্ধিকাৰণং ৱুদ্ধিকাৰণং সব্বসম্পত্তিকাৰণং. উত্তমন্তি ৱিসিট্ঠং পৱৰং সব্বলোকহিতসুখাৱহন্তি অযং গাথায অনুপুব্বপদৱণ্ণনা.
অযং পন পিণ্ডত্থো – সো দেৱপুত্তো দসসহস্সচক্কৱাড়েসু দেৱতা মঙ্গলপঞ্হং সোতুকামতায ইমস্মিং একচক্কৱাড়ে সন্নিপতিত্ৱা একৱালগ্গকোটিওকাসমত্তে দসপি ৱীসম্পি তিংসম্পি চত্তালীসম্পি পঞ্ঞাসম্পি সট্ঠিপি সত্ততিপি অসীতিপি সুখুমত্তভাৱে নিম্মিনিত্ৱা সব্বদেৱমাৰব্ৰহ্মানো সিৰিযা চ তেজসা চ অধিগয্হ ৱিৰোচমানং পঞ্ঞত্তৱৰবুদ্ধাসনে নিসিন্নং ভগৱন্তং পৰিৱাৰেত্ৱা ঠিতা দিস্ৱা তস্মিং চ সমযে অনাগতানম্পি সকলজম্বুদীপকানং মনুস্সানং চেতসা চেতোপৰিৱিতক্কমঞ্ঞায সব্বদেৱমনুস্সানং ৱিচিকিচ্ছাসল্লসমুদ্ধৰণত্থং আহ – ‘‘বহূ দেৱা মনুস্সা চ, মঙ্গলানি অচিন্তযুং, আকঙ্খমানা সোত্থানং অত্তনো সোত্থিভাৱং ইচ্ছন্তা, ব্ৰূহি মঙ্গলমুত্তমং, তেসং দেৱানং অনুমতিযা মনুস্সানঞ্চ অনুগ্গহেন মযা পুট্ঠো সমানো যং সব্বেসমেৱ অম্হাকং একন্তহিতসুখাৱহনতো উত্তমং মঙ্গলং, তং নো অনুকম্পং উপাদায ব্ৰূহি ভগৱা’’তি.
২৬২. এৱমেতং দেৱপুত্তস্স ৱচনং সুত্ৱা ভগৱা ‘‘অসেৱনা চ বালান’’ন্তি গাথমাহ. তত্থ অসেৱনাতি অভজনা অপযিৰুপাসনা. বালানন্তি বলন্তি অস্সসন্তীতি বালা, অস্সসিতপস্সসিতমত্তেন জীৱন্তি, ন পঞ্ঞাজীৱিতেনাতি অধিপ্পাযো. তেসং বালানং পণ্ডিতানন্তি পণ্ডন্তীতি পণ্ডিতা, সন্দিট্ঠিকসম্পৰাযিকেসু অত্থেসু ঞাণগতিযা গচ্ছন্তীতি অধিপ্পাযো. তেসং পণ্ডিতানং. সেৱনাতি ভজনা পযিৰুপাসনা তংসহাযতা তংসম্পৱঙ্কতা. পূজাতি সক্কাৰগৰুকাৰমাননৱন্দনা. পূজনেয্যানন্তি পূজাৰহানং. এতং মঙ্গলমুত্তমন্তি যা চ বালানং অসেৱনা, যা চ পণ্ডিতানং সেৱনা, যা চ পূজনেয্যানং পূজা, তং সব্বং সম্পিণ্ডেত্ৱা আহ এতং মঙ্গলমুত্তমন্তি. যং তযা পুট্ঠং ‘‘ব্ৰূহি মঙ্গলমুত্তম’’ন্তি, এত্থ তাৱ এতং মঙ্গলমুত্তমন্তি গণ্হাহীতি ৱুত্তং হোতি. অযমেতিস্সা গাথায পদৱণ্ণনা.
অত্থৱণ্ণনা পনস্সা এৱং ৱেদিতব্বা – এৱমেতং দেৱপুত্তস্স ৱচনং সুত্ৱা ভগৱা ইমং গাথমাহ. তত্থ যস্মা চতুব্বিধা কথা পুচ্ছিতকথা, অপুচ্ছিতকথা, সানুসন্ধিকথা, অননুসন্ধিকথাতি. তত্থ ‘‘পুচ্ছামি তং, গোতম, ভূৰিপঞ্ঞং, কথংকৰো সাৱকো সাধু হোতী’’তি (সু. নি. ৩৭৮) চ, ‘‘কথং নু ত্ৱং, মাৰিস, ওঘমতৰী’’তি (সং. নি. ১.১) চ এৱমাদীসু পুচ্ছিতেন কথিকা পুচ্ছিতকথা. ‘‘যং পৰে সুখতো আহু, তদৰিযা আহু দুক্খতো’’তি এৱমাদীসু (সু. নি. ৭৬৭) অপুচ্ছিতেন অত্তজ্ঝাসযৱসেনেৱ কথিতা অপুচ্ছিতকথা. সব্বাপি বুদ্ধানং কথা ‘‘সনিদানাহং, ভিক্খৱে, ধম্মং দেসেমী’’তি (অ. নি. ৩.১২৬; কথা. ৮০৬) ৱচনতো সানুসন্ধিকথা. অননুসন্ধিকথা ইমস্মিং সাসনে নত্থি. এৱমেতাসু কথাসু অযং দেৱপুত্তেন পুচ্ছিতেন ভগৱতা কথিতত্তা পুচ্ছিতকথা. পুচ্ছিতকথাযঞ্চ যথা ছেকো পুৰিসো কুসলো মগ্গস্স, কুসলো অমগ্গস্স, মগ্গং পুট্ঠো পঠমং ৱিজহিতব্বং আচিক্খিত্ৱা পচ্ছা গহেতব্বং আচিক্খতি – ‘‘অসুকস্মিং নাম ঠানে দ্ৱেধাপথো হোতি, তত্থ ৱামং মুঞ্চিত্ৱা দক্খিণং গণ্হথা’’তি, এৱং সেৱিতব্বাসেৱিতব্বেসু অসেৱিতব্বং আচিক্খিত্ৱা সেৱিতব্বং আচিক্খতি. ভগৱা চ মগ্গকুসলপুৰিসসদিসো. যথাহ –
‘‘পুৰিসো মগ্গকুসলোতি খো, তিস্স, তথাগতস্সেতং অধিৱচনং অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’তি (সং. নি. ৩.৮৪).
সো হি কুসলো ইমস্স লোকস্স, কুসলো পৰস্স লোকস্স, কুসলো মচ্চুধেয্যস্স, কুসলো অমচ্চুধেয্যস্স, কুসলো মাৰধেয্যস্স, কুসলো অমাৰধেয্যস্সাতি. তস্মা পঠমং অসেৱিতব্বং আচিক্খিত্ৱা সেৱিতব্বং আচিক্খন্তো আহ – ‘‘অসেৱনা চ বালানং, পণ্ডিতানঞ্চ সেৱনা’’তি. ৱিজহিতব্বমগ্গো ৱিয হি পঠমং বালা ন সেৱিতব্বা ন পযিৰুপাসিতব্বা, ততো গহেতব্বমগ্গো ৱিয পণ্ডিতা সেৱিতব্বা পযিৰুপাসিতব্বাতি.
কস্মা পন ভগৱতা মঙ্গলং কথেন্তেন পঠমং বালানং অসেৱনা পণ্ডিতানঞ্চ সেৱনা কথিতাতি? ৱুচ্চতে – যস্মা ইমং দিট্ঠাদীসু মঙ্গলদিট্ঠিং বালসেৱনায দেৱমনুস্সা গণ্হিংসু, সা চ অমঙ্গলং, তস্মা নেসং তং ইধলোকত্থপৰলোকত্থভঞ্জকং অকল্যাণমিত্তসংসগ্গং গৰহন্তেন উভযলোকত্থসাধকঞ্চ কল্যাণমিত্তসংসগ্গং পসংসন্তেন ভগৱতা পঠমং বালানং অসেৱনা পণ্ডিতানঞ্চ সেৱনা কথিতাতি.
তত্থ বালা নাম যে কেচি পাণাতিপাতাদিঅকুসলকম্মপথসমন্নাগতা সত্তা. তে তীহাকাৰেহি জানিতব্বা. যথাহ – ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, বালস্স বাললক্খণানী’’তি (অ. নি. ৩.৩; ম. নি. ৩.২৪৬) সুত্তং. অপিচ পূৰণকস্সপাদযো ছ সত্থাৰো দেৱদত্তকোকালিককটমোদকতিস্সখণ্ডদেৱিযাপুত্তসমুদ্দদত্তচিঞ্চমাণৱিকাদযো অতীতকালে চ দীঘৱিদস্স ভাতাতি ইমে অঞ্ঞে চ এৱৰূপা সত্তা বালাতি ৱেদিতব্বা.
তে অগ্গিপদিত্তমিৱ অঙ্গাৰং অত্তনা দুগ্গহিতেন অত্তানঞ্চ অত্তনো ৱচনকাৰকে চ ৱিনাসেন্তি, যথা দীঘৱিদস্স ভাতা চতুবুদ্ধন্তৰং সট্ঠিযোজনমত্তেন অত্তভাৱেন উত্তানো পতিতো মহানিৰযে পচ্চতি, যথা চ তস্স দিট্ঠিং অভিৰুচিকানি পঞ্চ কুলসতানি তস্সেৱ সহব্যতং উপপন্নানি নিৰযে পচ্চন্তি. ৱুত্তং হেতং –
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, নড়াগাৰা ৱা তিণাগাৰা ৱা অগ্গি মুত্তো কূটাগাৰানিপি ডহতি উল্লিত্তাৱলিত্তানি নিৱাতানি ফুসিতগ্গড়ানি পিহিতৱাতপানানি, এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যানি কানিচি ভযানি উপ্পজ্জন্তি, সব্বানি তানি বালতো উপ্পজ্জন্তি, নো পণ্ডিততো. যে কেচি উপদ্দৱা উপ্পজ্জন্তি…পে… যে কেচি উপসগ্গা…পে… নো পণ্ডিততো. ইতি খো, ভিক্খৱে, সপ্পটিভযো বালো, অপ্পটিভযো পণ্ডিতো. সউপদ্দৱো বালো, অনুপদ্দৱো পণ্ডিতো, সউপসগ্গো বালো, অনুপসগ্গো পণ্ডিতো’’তি (অ. নি. ৩.১).
অপিচ পূতিমচ্ছসদিসো বালো, পূতিমচ্ছবন্ধপত্তপুটসদিসো হোতি তদুপসেৱী, ছড্ডনীযতং জিগুচ্ছনীযতঞ্চ আপজ্জতি ৱিঞ্ঞূনং. ৱুত্তঞ্চেতং –
‘‘পূতিমচ্ছং কুসগ্গেন, যো নৰো উপনয্হতি;
কুসাপি পূতী ৱাযন্তি, এৱং বালূপসেৱনা’’তি. (ইতিৱু. ৭৬; জা. ১.১৫.১৮৩; ২.২২.১২৫৭);
অকিত্তিপণ্ডিতো চাপি সক্কেন দেৱানমিন্দেন ৱৰে দিয্যমানে এৱমাহ –
‘‘বালং ন পস্সে ন সুণে, ন চ বালেন সংৱসে;
বালেনল্লাপসল্লাপং, ন কৰে ন চ ৰোচযে.
‘‘কিন্নু তে অকৰং বালো, ৱদ কস্সপ কাৰণং;
কেন কস্সপ বালস্স, দস্সনং নাভিকঙ্খসি.
‘‘অনযং নযতি দুম্মেধো, অধুৰাযং নিযুঞ্জতি;
দুন্নযো সেয্যসো হোতি, সম্মা ৱুত্তো পকুপ্পতি;
ৱিনযং সো ন জানাতি, সাধু তস্স অদস্সন’’ন্তি. (জা. ১.১৩.৯০-৯২);
এৱং ভগৱা সব্বাকাৰেন বালূপসেৱনং গৰহন্তো বালানং অসেৱনং ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৱত্ৱা ইদানি পণ্ডিতসেৱনং পসংসন্তো ‘‘পণ্ডিতানঞ্চ সেৱনা মঙ্গল’’ন্তি আহ. তত্থ পণ্ডিতা নাম যে কেচি পাণাতিপাতাৱেৰমণিআদিদসকুসলকম্মপথসমন্নাগতা সত্তা, তে তীহাকাৰেহি জানিতব্বা. যথাহ – ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, পণ্ডিতস্স পণ্ডিতলক্খণানী’’তি (অ. নি. ৩.৩; ম. নি. ৩.২৫৩) ৱুত্তং. অপিচ বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধঅসীতিমহাসাৱকা অঞ্ঞে চ তথাগতস্স সাৱকা সুনেত্তমহাগোৱিন্দৱিধুৰসৰভঙ্গমহোসধসুতসোমনিমিৰাজ- অযোঘৰকুমাৰঅকিত্তিপণ্ডিতাদযো চ পণ্ডিতাতি ৱেদিতব্বা.
তে ভযে ৱিয ৰক্খা, অন্ধকাৰে ৱিয পদীপো, খুপ্পিপাসাদিদুক্খাভিভৱে ৱিয অন্নপানাদিপটিলাভো, অত্তনো ৱচনকৰানং সব্বভযউপদ্দৱূপসগ্গৱিদ্ধংসনসমত্থা হোন্তি. তথা হি তথাগতং আগম্ম অসঙ্খ্যেয্যা অপৰিমাণা দেৱমনুস্সা আসৱক্খযং পত্তা, ব্ৰহ্মলোকে পতিট্ঠিতা, দেৱলোকে পতিট্ঠিতা, সুগতিলোকে উপ্পন্না. সাৰিপুত্তত্থেৰে চিত্তং পসাদেত্ৱা চতূহি পচ্চযেহি থেৰং উপট্ঠহিত্ৱা অসীতি কুলসহস্সানি সগ্গে নিব্বত্তানি. তথা মহামোগ্গল্লানমহাকস্সপপ্পভুতীসু সব্বমহাসাৱকেসু, সুনেত্তস্স সত্থুনো সাৱকা অপ্পেকচ্চে ব্ৰহ্মলোকে উপ্পজ্জিংসু, অপ্পেকচ্চে পৰনিম্মিতৱসৱত্তীনং দেৱানং সহব্যতং…পে… অপ্পেকচ্চে গহপতিমহাসালকুলানং সহব্যতং উপপজ্জিংসু. ৱুত্তঞ্চেতং –
‘‘নত্থি, ভিক্খৱে, পণ্ডিততো ভযং, নত্থি পণ্ডিততো উপদ্দৱো, নত্থি পণ্ডিততো উপসগ্গো’’তি (অ. নি. ৩.১).
অপিচ তগৰমালাদিগন্ধভণ্ডসদিসো পণ্ডিতো, তগৰমালাদিগন্ধভণ্ডপলিৱেঠনপত্তসদিসো হোতি তদুপসেৱী, ভাৱনীযতং মনুঞ্ঞতঞ্চ আপজ্জতি ৱিঞ্ঞূনং. ৱুত্তঞ্চেতং –
‘‘তগৰঞ্চ পলাসেন, যো নৰো উপনয্হতি;
পত্তাপি সুৰভী ৱাযন্তি, এৱং ধীৰূপসেৱনা’’তি. (ইতিৱু. ৭৬; জা. ১.১৫.১৮৪; ২.২২.১২৫৮);
অকিত্তিপণ্ডিতো চাপি সক্কেন দেৱানমিন্দেন ৱৰে দিয্যমানে এৱমাহ –
‘‘ধীৰং পস্সে সুণে ধীৰং, ধীৰেন সহ সংৱসে;
ধীৰেনল্লাপসল্লাপং, তং কৰে তঞ্চ ৰোচযে.
‘‘কিন্নু তে অকৰং ধীৰো, ৱদ কস্সপ কাৰণং;
কেন কস্সপ ধীৰস্স, দস্সনং অভিকঙ্খসি.
‘‘নযং নযতি মেধাৱী, অধুৰাযং ন যুঞ্জতি;
সুনযো সেয্যসো হোতি, সম্মা ৱুত্তো ন কুপ্পতি;
ৱিনযং সো পজানাতি, সাধু তেন সমাগমো’’তি. (জা. ১.১৩.৯৪-৯৬);
এৱং ভগৱা সব্বাকাৰেন পণ্ডিতসেৱনং পসংসন্তো, পণ্ডিতানং সেৱনং ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৱত্ৱা ইদানি তায বালানং অসেৱনায পণ্ডিতানং সেৱনায চ অনুপুব্বেন পূজনেয্যভাৱং উপগতানং পূজং পসংসন্তো ‘‘পূজা চ পূজনেয্যানং এতং মঙ্গলমুত্তম’’ন্তি আহ. তত্থ পূজনেয্যা নাম সব্বদোসৱিৰহিতত্তা সব্বগুণসমন্নাগতত্তা চ বুদ্ধা ভগৱন্তো, ততো পচ্ছা পচ্চেকবুদ্ধা অৰিযসাৱকা চ. তেসঞ্হি পূজা অপ্পকাপি দীঘৰত্তং হিতায সুখায হোতি, সুমনমালাকাৰমল্লিকাদযো চেত্থ নিদস্সনং.
তত্থেকং নিদস্সনমত্তং ভণাম. ভগৱা কিৰ একদিৱসং পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায ৰাজগহং পিণ্ডায পাৱিসি. অথ খো সুমনমালাকাৰো ৰঞ্ঞো মাগধস্স সেনিযস্স বিম্বিসাৰস্স পুপ্ফানি গহেত্ৱা গচ্ছন্তো অদ্দস ভগৱন্তং নগৰদ্ৱাৰং অনুপ্পত্তং পাসাদিকং পসাদনীযং দ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণাসীতানুব্যঞ্জনপটিমণ্ডিতং বুদ্ধসিৰিযা জলন্তং. দিস্ৱানস্স এতদহোসি – ‘‘ৰাজা পুপ্ফানি গহেত্ৱা সতং ৱা সহস্সং ৱা দদেয্য, তঞ্চ ইধলোকমত্তমেৱ সুখং ভৱেয্য, ভগৱতো পন পূজা অপ্পমেয্যঅসঙ্খ্যেয্যফলা দীঘৰত্তং হিতসুখাৱহা হোতি. হন্দাহং ইমেহি পুপ্ফেহি ভগৱন্তং পূজেমী’’তি পসন্নচিত্তো একং পুপ্ফমুট্ঠিং গহেত্ৱা ভগৱতো পটিমুখং খিপি, পুপ্ফানি আকাসেন গন্ত্ৱা ভগৱতো উপৰি মালাৱিতানং হুত্ৱা অট্ঠংসু. মালাকাৰো তং আনুভাৱং দিস্ৱা পসন্নতৰচিত্তো পুন একং পুপ্ফমুট্ঠিং খিপি, তানি গন্ত্ৱা মালাকঞ্চুকো হুত্ৱা অট্ঠংসু. এৱং অট্ঠ পুপ্ফমুট্ঠিযো খিপি, তানি গন্ত্ৱা পুপ্ফকূটাগাৰং হুত্ৱা অট্ঠংসু. ভগৱা অন্তোকূটাগাৰে ৱিয অহোসি, মহাজনকাযো সন্নিপতি. ভগৱা মালাকাৰং পস্সন্তো সিতং পাত্ৱাকাসি. আনন্দত্থেৰো ‘‘ন বুদ্ধা অহেতু অপ্পচ্চযা সিতং পাতুকৰোন্তী’’তি সিতকাৰণং পুচ্ছি. ভগৱা আহ – ‘‘এসো, আনন্দ, মালাকাৰো ইমিস্সা পূজায আনুভাৱেন সতসহস্সকপ্পে দেৱেসু চ মনুস্সেসু চ সংসৰিত্ৱা পৰিযোসানে সুমনিস্সৰো নাম পচ্চেকবুদ্ধো ভৱিস্সতী’’তি. ৱচনপৰিযোসানে চ ধম্মদেসনত্থং ইমং গাথং অভাসি –
‘‘তঞ্চ কম্মং কতং সাধু, যং কত্ৱা নানুতপ্পতি;
যস্স পতীতো সুমনো, ৱিপাকং পটিসেৱতী’’তি. (ধ. প. ৬৮);
গাথাপৰিযোসানে চতুৰাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসি, এৱং অপ্পকাপি তেসং পূজা দীঘৰত্তং হিতায সুখায হোতীতি ৱেদিতব্বা. সা চ আমিসপূজাৱ কো পন ৱাদো পটিপত্তিপূজায. যতো যে কুলপুত্তা সৰণগমনেন সিক্খাপদপটিগ্গহণেন উপোসথঙ্গসমাদানেন চতুপাৰিসুদ্ধিসীলাদীহি চ অত্তনো গুণেহি ভগৱন্তং পূজেন্তি, কো তেসং পূজায ফলং ৱণ্ণযিস্সতি. তে হি তথাগতং পৰমায পূজায পূজেন্তীতি ৱুত্তা. যথাহ –
‘‘যো খো, আনন্দ, ভিক্খু ৱা ভিক্খুনী ৱা উপাসকো ৱা উপাসিকা ৱা ধম্মানুধম্মপটিপন্নো ৱিহৰতি সামীচিপ্পটিপন্নো অনুধম্মচাৰী, সো তথাগতং সক্কৰোতি গৰুং কৰোতি মানেতি পূজেতি অপচিযতি পৰমায পূজাযা’’তি.
এতেনানুসাৰেন পচ্চেকবুদ্ধঅৰিযসাৱকানম্পি পূজায হিতসুখাৱহতা ৱেদিতব্বা.
অপিচ গহট্ঠানং কনিট্ঠস্স জেট্ঠো ভাতাপি ভগিনীপি পূজনেয্যা, পুত্তস্স মাতাপিতৰো, কুলৱধূনং সামিকসস্সুসসুৰাতি এৱম্পেত্থ পূজনেয্যা ৱেদিতব্বা. এতেসম্পি হি পূজা কুসলধম্মসঙ্খাতত্তা আযুআদিৱড্ঢিহেতুত্তা চ মঙ্গলমেৱ. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘তে মত্তেয্যা ভৱিস্সন্তি পেত্তেয্যা সামঞ্ঞা ব্ৰহ্মঞ্ঞা কুলে জেট্ঠাপচাযিনো, ইদং কুসলং ধম্মং সমাদায ৱত্তিস্সন্তি. তে তেসং কুসলানং ধম্মানং সমাদানহেতু আযুনাপি ৱড্ঢিস্সন্তি, ৱণ্ণেনপি ৱড্ঢিস্সন্তী’’তিআদি.
এৱমেতিস্সা গাথায বালানং অসেৱনা পণ্ডিতানং সেৱনা পূজনেয্যানং পূজাতি তীণি মঙ্গলানি ৱুত্তানি. তত্থ বালানং অসেৱনা বালসেৱনপচ্চযভযাদিপৰিত্তাণেন উভযলোকহিতহেতুত্তা পণ্ডিতানং সেৱনা পূজনেয্যানং পূজা চ তাসং ফলৱিভূতিৱণ্ণনাযং ৱুত্তনযেনেৱ নিব্বানসুগতিহেতুত্তা ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৱেদিতব্বা. ইতো পৰং তু মাতিকং অদস্সেত্ৱা এৱ যং যত্থ মঙ্গলং, তং ৱৱত্থপেস্সাম, তস্স চ মঙ্গলত্তং ৱিভাৱযিস্সামাতি.
নিট্ঠিতা অসেৱনা চ বালানন্তি ইমিস্সা গাথায অত্থৱণ্ণনা.
২৬৩. এৱং ভগৱা ‘‘ব্ৰূহি মঙ্গলমুত্তম’’ন্তি একং অজ্ঝেসিতোপি অপ্পং যাচিতো বহুদাযকো উড়াৰপুৰিসো ৱিয একায গাথায তীণি মঙ্গলানি ৱত্ৱা ততো উত্তৰিপি দেৱতানং সোতুকামতায মঙ্গলানঞ্চ অত্থিতায যেসং যেসং যং যং অনুকূলং, তে তে সত্তে তত্থ তত্থ মঙ্গলে নিযোজেতুকামতায চ ‘‘পতিৰূপদেসৱাসো চা’’তিআদীহি গাথাহি পুনপি অনেকানি মঙ্গলানি ৱত্তুমাৰদ্ধো.
তত্থ পঠমগাথায তাৱ পতিৰূপোতি অনুচ্ছৱিকো. দেসোতি গামোপি নিগমোপি নগৰম্পি জনপদোপি যো কোচি সত্তানং নিৱাসোকাসো. ৱাসোতি তত্থ নিৱাসো. পুব্বেতি পুৰা অতীতাসু জাতীসু. কতপুঞ্ঞতাতি উপচিতকুসলতা. অত্তাতি চিত্তং ৱুচ্চতি, সকলো ৱা অত্তভাৱো. সম্মাপণিধীতি তস্স অত্তনো সম্মা পণিধানং নিযুঞ্জনং, ঠপনন্তি ৱুত্তং হোতি. সেসং ৱুত্তনযমেৱাতি অযমেত্থ পদৱণ্ণনা.
অত্থৱণ্ণনা পন এৱং ৱেদিতব্বা পতিৰূপদেসো নাম যত্থ চতস্সো পৰিসা ৱিহৰন্তি, দানাদীনি পুঞ্ঞকিৰিযাৱত্থূনি ৱত্তন্তি, নৱঙ্গং সত্থু সাসনং দিপ্পতি. তত্থ নিৱাসো সত্তানং পুঞ্ঞকিৰিযায পচ্চযত্তা ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৱুচ্চতি. সীহড়দীপপৱিট্ঠকেৱট্টাদযো চেত্থ নিদস্সনং.
অপৰো নযো – পতিৰূপদেসো নাম ভগৱতো বোধিমণ্ডপ্পদেসো, ধম্মচক্কপ্পৱত্তিতপ্পদেসো, দ্ৱাদসযোজনায পৰিসায মজ্ঝে সব্বতিত্থিযমতং ভিন্দিত্ৱা যমকপাটিহাৰিযদস্সিতকণ্ডম্বৰুক্খমূলপ্পদেসো, দেৱোৰোহনপ্পদেসো, যো ৱা পনঞ্ঞোপি সাৱত্থিৰাজগহাদিবুদ্ধাদিৱাসপ্পদেসো. তত্থ নিৱাসো সত্তানং ছঅনুত্তৰিযপটিলাভপচ্চযতো ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৱুচ্চতি.
অপৰো নযো – পুৰত্থিমায দিসায কজঙ্গলং নাম নিগমো, তস্স অপৰেন মহাসালা, ততো পৰং পচ্চন্তিমা জনপদা, ওৰতো মজ্ঝে. দক্খিণপুৰত্থিমায দিসায সল্লৱতী নাম নদী, ততো পৰং পচ্চন্তিমা জনপদা, ওৰতো মজ্ঝে. দক্খিণায দিসায সেতকণ্ণিকং নাম নিগমো, ততো পৰং পচ্চন্তিমা জনপদা, ওৰতো মজ্ঝে. পচ্ছিমায দিসায থূণং নাম ব্ৰাহ্মণগামো, ততো পৰং পচ্চন্তিমা জনপদা, ওৰতো মজ্ঝে. উত্তৰায দিসায উসিৰদ্ধজো নাম পব্বতো, ততো পৰং পচ্চন্তিমা জনপদা, ওৰতো মজ্ঝে (মহাৱ. ২৫৯). অযং মজ্ঝিমপ্পদেসো আযামেন তীণি যোজনসতানি, ৱিত্থাৰেন অড্ঢতেয্যানি, পৰিক্খেপেন নৱযোজনসতানি হোন্তি, এসো পতিৰূপদেসো নাম.
এত্থ চতুন্নং মহাদীপানং দ্ৱিসহস্সানং পৰিত্তদীপানঞ্চ ইস্সৰিযাধিপচ্চকাৰকা চক্কৱত্তী উপ্পজ্জন্তি, একং অসঙ্খ্যেয্যং কপ্পসতসহস্সঞ্চ পাৰমিযো পূৰেত্ৱা সাৰিপুত্তমহামোগ্গল্লানাদযো মহাসাৱকা উপ্পজ্জন্তি, দ্ৱে অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ পাৰমিযো পূৰেত্ৱা পচ্চেকবুদ্ধা, চত্তাৰি অট্ঠ সোড়স ৱা অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ পাৰমিযো পূৰেত্ৱা সম্মাসম্বুদ্ধা চ উপ্পজ্জন্তি. তত্থ সত্তা চক্কৱত্তিৰঞ্ঞো ওৱাদং গহেত্ৱা পঞ্চসু সীলেসু পতিট্ঠায সগ্গপৰাযণা হোন্তি, তথা পচ্চেকবুদ্ধানং ওৱাদে পতিট্ঠায. সম্মাসম্বুদ্ধসাৱকানং পন ওৱাদে পতিট্ঠায সগ্গপৰাযণা নিব্বানপৰাযণা চ হোন্তি. তস্মা তত্থ ৱাসো ইমাসং সম্পত্তীনং পচ্চযতো ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৱুচ্চতি.
পুব্বে কতপুঞ্ঞতা নাম অতীতজাতিযং বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধখীণাসৱে আৰব্ভ উপচিতকুসলতা, সাপি মঙ্গলং. কস্মা? বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধে সম্মুখতো দস্সেত্ৱা বুদ্ধানং ৱা বুদ্ধসাৱকানং ৱা সম্মুখা সুতায চতুপ্পদিকাযপি গাথায পৰিযোসানে অৰহত্তং পাপেতীতি কত্ৱা. যো চ মনুস্সো পুব্বে কতাধিকাৰো উস্সন্নকুসলমূলো হোতি, সো তেনেৱ কুসলমূলেন ৱিপস্সনং উপ্পাদেত্ৱা আসৱক্খযং পাপুণাতি যথা ৰাজা মহাকপ্পিনো অগ্গমহেসী চ. তেন ৱুত্তং ‘‘পুব্বে চ কতপুঞ্ঞতা মঙ্গল’’ন্তি.
অত্তসম্মাপণিধি নাম ইধেকচ্চো অত্তানং দুস্সীলং সীলে পতিট্ঠাপেতি, অস্সদ্ধং সদ্ধাসম্পদায পতিট্ঠাপেতি, মচ্ছৰিং চাগসম্পদায পতিট্ঠাপেতি. অযং ৱুচ্চতি ‘‘অত্তসম্মাপণিধী’’তি. এসো চ মঙ্গলং. কস্মা? দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকৱেৰপ্পহানৱিৱিধানিসংসাধিগমহেতুতোতি.
এৱং ইমিস্সাপি গাথায পতিৰূপদেসৱাসো, পুব্বে চ কতপুঞ্ঞতা, অত্তসম্মাপণিধীতি তীণিযেৱ মঙ্গলানি ৱুত্তানি, মঙ্গলত্তঞ্চ নেসং তত্থ তত্থ ৱিভাৱিতমেৱাতি.
নিট্ঠিতা পতিৰূপদেসৱাসো চাতি ইমিস্সা গাথায অত্থৱণ্ণনা.
২৬৪. ইদানি বাহুসচ্চঞ্চাতি এত্থ বাহুসচ্চন্তি বহুস্সুতভাৱো. সিপ্পন্তি যংকিঞ্চি হত্থকোসল্লং. ৱিনযোতি কাযৱাচাচিত্তৱিনযনং. সুসিক্খিতোতি সুট্ঠু সিক্খিতো. সুভাসিতাতি সুট্ঠু ভাসিতা. যাতি অনিযমনিদ্দেসো. ৱাচাতি গিৰা ব্যপ্পথো. সেসং ৱুত্তনযমেৱাতি. অযমেত্থ পদৱণ্ণনা.
অত্থৱণ্ণনা পন এৱং ৱেদিতব্বা – বাহুসচ্চং নাম যং তং ‘‘সুতধৰো হোতি সুতসন্নিচযো’’তি (ম. নি. ১.৩৩৯; অ. নি. ৪.২২) চ ‘‘ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চস্স পুগ্গলস্স বহুকং সুতং হোতি সুত্তং গেয্যং ৱেয্যাকৰণ’’ন্তি (অ. নি. ৪.৬) চ এৱমাদিনা নযেন সত্থুসাসনধৰত্তং ৱণ্ণিতং, তং অকুসলপ্পহানকুসলাধিগমহেতুতো অনুপুব্বেন পৰমত্থসচ্চসচ্ছিকিৰিযহেতুতো চ ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৱুচ্চতি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –
‘‘সুতৱা চ খো, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো অকুসলং পজহতি, কুসলং ভাৱেতি, সাৱজ্জং পজহতি, অনৱজ্জং ভাৱেতি, সুদ্ধমত্তানং পৰিহৰতী’’তি (অ. নি. ৭.৬৭).
অপৰম্পি ৱুত্তং –
‘‘ধতানং ধম্মানং অত্থমুপপৰিক্খতি, অত্থং উপপৰিক্খতো ধম্মা নিজ্ঝানং খমন্তি, ধম্মনিজ্ঝানক্খন্তিযা সতি ছন্দো জাযতি, ছন্দজাতো উস্সহতি, উস্সহন্তো তুলযতি, তুলযন্তো পদহতি, পদহন্তো কাযেন চেৱ পৰমত্থসচ্চং সচ্ছিকৰোতি, পঞ্ঞায চ অতিৱিজ্ঝ পস্সতী’’তি (ম. নি. ২.৪৩২).
অপিচ অগাৰিকবাহুসচ্চম্পি যং অনৱজ্জং, তং উভযলোকহিতসুখাৱহনতো ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৱেদিতব্বং.
সিপ্পং নাম অগাৰিকসিপ্পঞ্চ অনগাৰিকসিপ্পঞ্চ. তত্থ অগাৰিকসিপ্পং নাম যং পৰূপৰোধৱিৰহিতং অকুসলৱিৱজ্জিতং মণিকাৰসুৱণ্ণকাৰকম্মাদি, তং ইধলোকত্থাৱহনতো মঙ্গলং. অনগাৰিকসিপ্পং নাম চীৱৰৱিচাৰণসিব্বনাদি সমণপৰিক্খাৰাভিসঙ্খৰণং, যং তং ‘‘ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু যানি তানি সব্ৰহ্মচাৰীনং উচ্চাৱচানি কিংকৰণীযানি, তত্থ দক্খো হোতী’’তিআদিনা নযেন তত্থ তত্থ সংৱণ্ণিতং, যং ‘‘নাথকৰণো ধম্মো’’তি (দী. নি. ৩.৩৪৫; অ. নি. ১০.১৭) চ ৱুত্তং, তং অত্তনো চ পৰেসঞ্চ উভযলোকহিতসুখাৱহনতো ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৱেদিতব্বং.
ৱিনযো নাম অগাৰিকৱিনযো চ অনগাৰিকৱিনযো চ. তত্থ অগাৰিকৱিনযো নাম দসঅকুসলকম্মপথৱিৰমণং, সো তত্থ অসংকিলেসাপজ্জনেন আচাৰগুণৱৱত্থানেন চ সুসিক্খিতো উভযলোকহিতসুখাৱহনতো মঙ্গলং. অনগাৰিকৱিনযো নাম সত্তাপত্তিক্খন্ধে অনাপজ্জনং, সোপি ৱুত্তনযেনেৱ সুসিক্খিতো. চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং ৱা অনগাৰিকৱিনযো. সো যথা তত্থ পতিট্ঠায অৰহত্তং পাপুণাতি, এৱং সিক্খনেন সুসিক্খিতো লোকিযলোকুত্তৰসুখাধিগমহেতুতো ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৱেদিতব্বো.
সুভাসিতা ৱাচা নাম মুসাৱাদাদিদোসৱিৰহিতা ৱাচা. যথাহ – ‘‘চতূহি, ভিক্খৱে, অঙ্গেহি সমন্নাগতা ৱাচা সুভাসিতা হোতী’’তি. অসম্ফপ্পলাপা ৱাচা এৱ ৱা সুভাসিতা. যথাহ –
‘‘সুভাসিতং উত্তমমাহু সন্তো,
ধম্মং ভণে নাধম্মং তং দুতিযং;
পিযং ভণে নাপ্পিযং তং ততিযং,
সচ্চং ভণে নালিকং তং চতুত্থ’’ন্তি. (সং. নি. ১.২১৩; সু. নি. ৪৫২);
অযম্পি উভযলোকহিতসুখাৱহনতো ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৱেদিতব্বা. যস্মা চ অযং ৱিনযপৰিযাপন্না এৱ, তস্মা ৱিনযগ্গহণেন এতং অসঙ্গণ্হিত্ৱা ৱিনযো সঙ্গহেতব্বো. অথৱা কিং ইমিনা পৰিস্সমেন পৰেসং ধম্মদেসনাৱাচা ইধ ‘‘সুভাসিতা ৱাচা’’তি ৱেদিতব্বা. সা হি যথা পতিৰূপদেসৱাসো, এৱং সত্তানং উভযলোকহিতসুখনিব্বানাধিগমপচ্চযতো ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৱুচ্চতি. আহ চ –
‘‘যং বুদ্ধো ভাসতি ৱাচং, খেমং নিব্বানপত্তিযা;
দুক্খস্সন্তকিৰিযায, সা ৱে ৱাচানমুত্তমা’’তি. (সং. নি. ১.২১৩; সু. নি. ৪৫৬);
এৱং ইমিস্সা গাথায বাহুসচ্চং, সিপ্পং, ৱিনযো সুসিক্খিতো, সুভাসিতা ৱাচাতি চত্তাৰি মঙ্গলানি ৱুত্তানি, মঙ্গলত্তঞ্চ নেসং তত্থ তত্থ ৱিভাৱিতমেৱাতি.
নিট্ঠিতা বাহুসচ্চঞ্চাতি ইমিস্সা গাথায অত্থৱণ্ণনা.
২৬৫. ইদানি মাতাপিতুউপট্ঠানন্তি এত্থ মাতু চ পিতু চাতি মাতাপিতু. উপট্ঠানন্তি উপট্ঠহনং. পুত্তানঞ্চ দাৰানঞ্চাতি পুত্তদাৰস্স. সঙ্গণ্হনং সঙ্গহো. ন আকুলা অনাকুলা. কম্মানি এৱ কম্মন্তা. সেসং ৱুত্তনযমেৱাতি অযং পদৱণ্ণনা.
অত্থৱণ্ণনা পন এৱং ৱেদিতব্বা – মাতা নাম জনিকা ৱুচ্চতি, তথা পিতা. উপট্ঠানং নাম পাদধোৱনসম্বাহনউচ্ছাদনন্হাপনেহি চতুপচ্চযসম্পদানেন চ উপকাৰকৰণং. তত্থ যস্মা মাতাপিতৰো বহূপকাৰা পুত্তানং অত্থকামা অনুকম্পকা, যং পুত্তকে বহি কীড়িত্ৱা পংসুমক্খিতসৰীৰকে আগতে দিস্ৱা পংসুকং পুঞ্ছিত্ৱা মত্থকং উপসিঙ্ঘাযন্তা পৰিচুম্বন্তা চ সিনেহং উপ্পাদেন্তি, ৱস্সসতম্পি মাতাপিতৰো সীসেন পৰিহৰন্তা পুত্তা তেসং পটিকাৰং কাতুং অসমত্থা. যস্মা চ তে আপাদকা পোসকা ইমস্স লোকস্স দস্সেতাৰো ব্ৰহ্মসম্মতা পুব্বাচৰিযসম্মতা, তস্মা তেসং উপট্ঠানং ইধ পসংসং পেচ্চ সগ্গসুখঞ্চ আৱহতি, তেন ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৱুচ্চতি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –
‘‘ব্ৰহ্মাতি মাতাপিতৰো, পুব্বাচৰিযাতি ৱুচ্চৰে;
আহুনেয্যা চ পুত্তানং, পজায অনুকম্পকা.
‘‘তস্মা হি নে নমস্সেয্য, সক্কৰেয্য চ পণ্ডিতো;
অন্নেন অথ পানেন, ৱত্থেন সযনেন চ.
‘‘উচ্ছাদনেন ন্হাপনেন, পাদানং ধোৱনেন চ;
তায নং পাৰিচৰিযায, মাতাপিতূসু পণ্ডিতা;
ইধেৱ নং পসংসন্তি, পেচ্চ সগ্গে পমোদতী’’তি. (অ. নি. ৩.৩১; ইতিৱু. ১০৬; জা. ২.২০.১৮১-১৮৩);
অপৰো নযো – উপট্ঠানং নাম ভৰণকিচ্চকৰণকুলৱংসট্ঠপনাদিপঞ্চৱিধং, তং পাপনিৱাৰণাদিপঞ্চৱিধদিট্ঠধম্মিকহিতহেতুতো ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৱেদিতব্বং. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –
‘‘পঞ্চহি খো, গহপতিপুত্ত, ঠানেহি পুত্তেন পুৰত্থিমা দিসা মাতাপিতৰো পচ্চুপট্ঠাতব্বা ‘ভতো নে ভৰিস্সামি, কিচ্চং নেসং কৰিস্সামি, কুলৱংসং ঠপেস্সামি, দাযজ্জং পটিপজ্জিস্সামি, অথ ৱা পন পেতানং কালকতানং দক্খিণং অনুপ্পদস্সামী’তি. ইমেহি খো, গহপতিপুত্ত, পঞ্চহি ঠানেহি পুত্তেন পুৰত্থিমা দিসা মাতাপিতৰো পচ্চুপট্ঠিতা পঞ্চহি ঠানেহি পুত্তং অনুকম্পন্তি, পাপা নিৱাৰেন্তি, কল্যাণে নিৱেসেন্তি, সিপ্পং সিক্খাপেন্তি, পতিৰূপেন দাৰেন সংযোজেন্তি, সমযে দাযজ্জং নিয্যাদেন্তী’’তি (দী. নি. ৩.২৬৭).
অপিচ যো মাতাপিতৰো তীসু ৱত্থূসু পসাদুপ্পাদনেন সীলসমাদাপনেন পব্বজ্জায ৱা উপট্ঠহতি, অযং মাতাপিতুউপট্ঠাকানং অগ্গো, তস্স তং মাতাপিতুউপট্ঠানং মাতাপিতূহি কতস্স উপকাৰস্স পচ্চুপকাৰভূতং অনেকেসং দিট্ঠধম্মিকানং সম্পৰাযিকানঞ্চ অত্থানং পদট্ঠানতো ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৱুচ্চতি.
পুত্তদাৰস্সাতি এত্থ অত্তনা জনিতা পুত্তাপি ধীতৰোপি ‘‘পুত্তা’’ ত্ৱেৱ সঙ্খ্যং গচ্ছন্তি. দাৰাতি ৱীসতিযা ভৰিযানং যা কাচি ভৰিযা. পুত্তা চ দাৰা চ পুত্তদাৰং, তস্স পুত্তদাৰস্স. সঙ্গহোতি সম্মাননাদীহি উপকাৰকৰণং. তং সুসংৱিহিতকম্মন্ততাদিদিট্ঠধম্মিকহিতহেতুতো ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৱেদিতব্বং. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা – ‘‘পচ্ছিমা দিসা পুত্তদাৰা ৱেদিতব্বা’’তি (দী. নি. ৩.২৬৬) এত্থ উদ্দিট্ঠং পুত্তদাৰং ভৰিযাসদ্দেন সঙ্গণ্হিত্ৱা –
‘‘পঞ্চহি খো, গহপতিপুত্ত, ঠানেহি সামিকেন পচ্ছিমা দিসা ভৰিযা পচ্চুপট্ঠাতব্বা, সম্মাননায অনৱমাননায অনতিচৰিযায ইস্সৰিযৱোস্সগ্গেন অলঙ্কাৰানুপ্পদানেন. ইমেহি খো, গহপতিপুত্ত, পঞ্চহি ঠানেহি সামিকেন পচ্ছিমা দিসা ভৰিযা পচ্চুপট্ঠিতা পঞ্চহি ঠানেহি সামিকং অনুকম্পতি, সুসংৱিহিতকম্মন্তা চ হোতি, সঙ্গহিতপৰিজনা চ, অনতিচাৰিনী চ, সম্ভতঞ্চ অনুৰক্খতি, দক্খা চ হোতি অনলসা সব্বকিচ্চেসূ’’তি (দী. নি. ৩.২৬৯).
অযং ৱা অপৰো নযো – সঙ্গহোতি ধম্মিকাহি দানপিযৱাচঅত্থচৰিযাহি সঙ্গণ্হনং. সেয্যথিদং – উপোসথদিৱসেসু পৰিব্বযদানং, নক্খত্তদিৱসেসু নক্খত্তদস্সাপনং, মঙ্গলদিৱসেসু মঙ্গলকৰণং, দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকেসু অত্থেসু ওৱাদানুসাসনন্তি. তং ৱুত্তনযেনেৱ দিট্ঠধম্মিকহিতহেতুতো সম্পৰাযিকহিতহেতুতো দেৱতাহিপি নমস্সনীযভাৱহেতুতো চ ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৱেদিতব্বং. যথাহ সক্কো দেৱানমিন্দো –
‘‘যে গহট্ঠা পুঞ্ঞকৰা, সীলৱন্তো উপাসকা;
ধম্মেন দাৰং পোসেন্তি, তে নমস্সামি মাতলী’’তি. (সং. নি. ১.২৬৪);
অনাকুলা কম্মন্তা নাম কালঞ্ঞুতায পতিৰূপকাৰিতায অনলসতায উট্ঠানৱীৰিযসম্পদায অব্যসনীযতায চ কালাতিক্কমনঅপ্পতিৰূপকৰণাকৰণসিথিলকৰণাদিআকুলভাৱৱিৰহিতা কসিগোৰক্খৱণিজ্জাদযো কম্মন্তা. এতে অত্তনো ৱা পুত্তদাৰস্স ৱা দাসকম্মকৰানং ৱা ব্যত্ততায এৱং পযোজিতা দিট্ঠেৱ ধম্মে ধনধঞ্ঞৱুড্ঢিপটিলাভহেতুতো ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৱুত্তা. ৱুত্তঞ্চেতং ভগৱতা –
‘‘পতিৰূপকাৰী ধুৰৱা, উট্ঠাতা ৱিন্দতে ধন’’ন্তি. (সু. নি. ১৮৯; সং. নি. ১.২৪৬) চ;
‘‘ন দিৱা সোপ্পসীলেন, ৰত্তিমুট্ঠানদেস্সিনা;
নিচ্চং মত্তেন সোণ্ডেন, সক্কা আৱসিতুং ঘৰং.
‘‘অতিসীতং অতিউণ্হং, অতিসাযমিদং অহু;
ইতি ৱিস্সট্ঠকম্মন্তে, অত্থা অচ্চেন্তি মাণৱে.
‘‘যোধ সীতঞ্চ উণ্হঞ্চ, তিণা ভিয্যো ন মঞ্ঞতি;
কৰং পুৰিসকিচ্চানি, সো সুখা ন ৱিহাযতী’’তি. চ (দী. নি. ৩.২৫৩);
‘‘ভোগে সংহৰমানস্স, ভমৰস্সেৱ ইৰীযতো;
ভোগা সন্নিচযং যন্তি, ৱম্মিকোৱূপচীযতী’’তি. (দী. নি. ৩.২৬৫) –
চ এৱমাদি.
এৱং ইমিস্সাপি গাথায মাতুপট্ঠানং, পিতুপট্ঠানং, পুত্তদাৰস্স সঙ্গহো, অনাকুলা চ কম্মন্তাতি চত্তাৰি মঙ্গলানি ৱুত্তানি, পুত্তদাৰস্স সঙ্গহং ৱা দ্ৱিধা কত্ৱা পঞ্চ, মাতাপিতুউপট্ঠানং ৱা একমেৱ কত্ৱা তীণি. মঙ্গলত্তঞ্চ নেসং তত্থ তত্থ ৱিভাৱিতমেৱাতি.
নিট্ঠিতা মাতাপিতুউপট্ঠানন্তি ইমিস্সা গাথায অত্থৱণ্ণনা.
২৬৬. ইদানি দানঞ্চাতি এত্থ দীযতে ইমিনাতি দানং, অত্তনো সন্তকং পৰস্স পটিপাদীযতীতি ৱুত্তং হোতি. ধম্মস্স চৰিযা, ধম্মা ৱা অনপেতা চৰিযা ধম্মচৰিযা. ঞাযন্তে ‘‘অম্হাকং ইমে’’তি ঞাতকা. ন অৱজ্জানি অনৱজ্জানি, অনিন্দিতানি অগৰহিতানীতি ৱুত্তং হোতি. সেসং ৱুত্তনযমেৱাতি অযং পদৱণ্ণনা.
অত্থৱণ্ণনা পন এৱং ৱেদিতব্বা – দানং নাম পৰং উদ্দিস্স সুবুদ্ধিপুব্বিকা অন্নাদিদসদানৱত্থুপৰিচ্চাগচেতনা তংসম্পযুত্তো ৱা অলোভো. অলোভেন হি তং ৱত্থুং পৰস্স পটিপাদেতি. তেন ৱুত্তং ‘‘দীযতে ইমিনাতি দান’’ন্তি. তং বহুজনপিযমনাপতাদীনং দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকানং ফলৱিসেসানং অধিগমহেতুতো ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘দাযকো সীহ দানপতি বহুনো জনস্স পিযো হোতি মনাপো’’তি এৱমাদীনি চেত্থ সুত্তানি (অ. নি. ৫.৩৪) অনুস্সৰিতব্বানি.
অপৰো নযো – দানং নাম দুৱিধং আমিসদানঞ্চ, ধম্মদানঞ্চ. তত্থ আমিসদানং ৱুত্তপ্পকাৰমেৱ. ইধলোকপৰলোকদুক্খক্খযসুখাৱহস্স পন সম্মাসম্বুদ্ধপ্পৱেদিতস্স ধম্মস্স পৰেসং হিতকামতায দেসনা ধম্মদানং. ইমেসঞ্চ দ্ৱিন্নং দানানং এতদেৱ অগ্গং. যথাহ –
‘‘সব্বদানং ধম্মদানং জিনাতি,
সব্বৰসং ধম্মৰসো জিনাতি;
সব্বৰতিং ধম্মৰতী জিনাতি,
তণ্হক্খযো সব্বদুক্খং জিনাতী’’তি. (ধ. প. ৩৫৪);
তত্থ আমিসদানস্স মঙ্গলত্তং ৱুত্তমেৱ. ধম্মদানং পন যস্মা অত্থপটিসংৱেদিতাদীনং গুণানং পদট্ঠানং, তস্মা ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৱুচ্চতি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –